rlitschk/wikidir huggingface dataset:
E Fraktal isch e sälbstähnligs mathematischs Gebild. Dr Begriff isch vom Benoît Mandelbrot (1975) prägt worde vo lat. fractus: broche, vo frangere: bräche, in Stück verbräche, und bezeichnet natürligi oder künstligi Gebild oder geometrischi Muster, won e hoche Grad vo Skaleninvarianz bzw. Sälbstähnlikeit ufwiise. Das isch zum Bispil dr Fall, wenn en Objekt us mehrere verchliinerete Kopie vo sich sälber bestoht. Geometrischi Objekt vo deren Art unterscheide sich in wäsentlige Aspäkt vo gwöhnlige glatte Figure. Dr Begriff Fraktal cha au substantivisch und adjektivisch bruucht wärde. S Gebiet vo dr Mathematik, wo Fraktal und ihri Gsetzmässigkeite undersuecht, heisst fraktali Geometrii und isch mit mehrere andere Beriich äng verbunde, wie Funktionetheorii, Berächebarkeitstheorii und dynamischi System. Wie dr Name scho adütet, wird dr klassisch Begriff vo dr euklidische Geometrii erwiiteret, was sich au in de brochene und nit natürlige Dimensione vo viile Fraktal spieglet. Näbem Mandelbrot ghöre dr Waclaw Sierpinski und dr Gaston Maurice Julia zu de Mathematiker, wo die Figure dauft hai. Wäge ihrem Formeriichdum und em esthetische Reiz, wo drmit verbunden isch, spiile si in dr digitale Kunst e gwüssi Rolle und wärde im Genre vo dr sogenannte Fraktalkunst zsämmegfasst. Si wärden au bi dr computergstützte Simulation vo formeriiche Strukture wie
D Sälbstähnlikeit im ängere Sinn isch d Eigeschaft vo Gegeständ, Körper, Mängene oder geometrischen Objekt, in grössere Massstäb, d. h. wenn si vergrösseret wärde, die gliiche oder ähnligi Strukture ufzwiise wie im Afangszuestand. Die Eigeschaft wird under anderem vo dr fraktale Geometrii undersucht, wil fraktali Objekt e hochi, mänggisch e perfekti Sälbstähnlikeit ufwiise. Im wiitere Sinn wird dr Begriff au in dr Philosophii und de Sozial- und Naturwüsseschafte verwändet, für zum Strukture z bezeichne, wo in sich sälber verschachlet si und sich grundsetzlig wiiderhole. Von ere exakte (oder strikte) Sälbstähnlikeit isch d Red, wemm mä es Objekt cha unändlig vergrössere und immer wider die ursprünglig Struktur findet und nie en elementari Fiinstruktur. Exakti Sälbstähnlikeit isch praktisch nume bi Objekt z finde, wo mathematisch (z. B. mit eme iterierte Funktione-System) erzügt wärde. Bispile drfür si s Sierpinski–Dreiegg, d Koch-Kurve, d Cantor-Mängi oder, trivial, e Punggt oder e gradi Linie. D Mandelbrot–Mängi und d Julia-Mängi si sälbstähnlig, aber nit im strikte Sinn. Strikti Sälbstähnlikeit impliziert Skaleninvarianz und loot sich under anderem mit Hilf vo de charakteristische Exponänte vom Potenzgsetz (Skalegsetz) quantifiziere, wo si druf basiert. Bispil, wo real existiere, wäre d Verzwiigig vo Bluetgfäss, Bletter vo Farne oder Deil vom ene Bluemechohl
Johannes isch e männlige Vorname und e Familiename. Johannes isch die griechischi Form vom hebräische Yochanan (יוחנן) und bedütet „der Herr (JHWH) isch gnädig“ bzw. „siig dr Herr mir gnädig“. Eso isch dr Name en Usdrugg drfür, dass me d Geburt as Gschängg uffasst. Die althebräischi Urform entspricht Hannes, wo mit em phönikische Name Hannibal verwandt isch. Im Christedum si zwei neutestamäntligi Persone zu Namenspatrone worde: Dr Johannes dr Däufer het für e (Jesus) dr Wäg vorbereitet. Dr Apostel Johannes isch in dr christlige Tradition dr Lieblingsjünger vom Jesus (Joh. 13.23) und wird mit em Verfasser vom Johannesevangelium identifiziert. Dr Name Johannes isch dorum im Lauf vo dr Gschicht vo Christe sehr hüfig as Vor- und Biname gwehlt worde, au in de abkürzte Forme Hans, Jojo, Johnny, Jan, Jens, Hansi etc. Die wichtigste Namensdäg si dr sogenannt Johannistag am 24. Juni, wo uf e Johannes dr Däufer zrugggfüehrt wird dr Gedänktag vom Apostel und Evangelist Johannes am 27. Dezämber. Wil s öbbe 200 Heiligi mit däm Name git, existiere au no zahlriichi anderi Namensdäg, wie z. B.: Johannes Cochlaeus (10. Januar) Johannes Bosco („Don Bosco“; 31. Januar) Johannes vo Vandières (von Gorze) (7. Merz) Johannes vo Gott (8. Merz) Johannes
Joachim isch e männlige Vorname. Jochen und Achim wärde im Dütsche hüfig alternativ oder as Churzform brucht. Joachim chunnt vom hebräische Name Jojakim («JHWH richtet uf» bzw. «vom Jahwe ufgrichtet») oder vo Jojachin («vom Jahwe ufzoge»). Jojakim (ursprünglig Eljakim, 2.Kö 23,35-24,7; 2.Chronik 36,5-8) isch im Alte Testamänt e König vo Juda gsi. Si Sohn het Jojachin gheisse. Noch de kirchlige Draditione vo de Katholike und Orthodoxe het der Grossvater vom Jesus und Vater vo dr Maria au Joachim/Jojakim gheisse. Er sig us em Huus vom David gsi. Der Name Joachim isch im dütschsprochige Ruum noch der Reformation beliebt worde. Hüfig findet men en in norddütsche Quelle us em 16. und 17. Johrhundert in der Churzform Chim, wo hüte nüm bruucht wird. Joachim, dr Vater vo dr Maria, dr Grossvater vom Jesus: katholisch und anglikanisch: 26. Juli und 16. August orthodox: 9. September maronitisch: 9. September und 20. November koptisch: 2. April syrisch: 25. Juli Aki, Jaakkima: 20. März (z Finnland) Joakim: 20. März (z Dänemark, Finnland, Norwäge und Schwede) dänisch: Achim, Akim, Joacim, Joakim, Jochum, Jock, Jockum, Jokum, Kim, Kimm, Kimmy, Kimo dütsch: Achim, Jochen, Jochim, Kim, Jachi, Jojo, Jo, Jochi finnisch: Aki, Akim, Akima, Jaakkima, Joakim, Kim, Kimi, Kimmo
E Punkt isch e grundlegends Elemänt in der Geometrii. Für zum s aschaulig mache, stellt mä sich drunder en Objekt ohni jedi Usdehnig vor. Bi de Axiom in dr synthetische Geometrii existiere gliichberächtigt näbe de Pünggt au anderi Klasse vo geometrische Objekt, wie zum Bispil die Grade Linie. In dr analytische Geometrii und der Differentialgeometrii wärde drgege alli andere geometrische Objekt as Mängene vo Pünggt definiert. In der Funktionalanalysis chönne Funktione as Pünggt vom ene Funktioneruum bedrachtet wärde. In der Höchere Geometrii wärde zum Bispil Ebene vom ene dreidimensionale projektive Ruum as Pünggt vom Dualruum, wo drzueghört, ufgfasst. Der griechisch Philosoph Euklid het öbbe 300 vor dr Ziitwändi dr Punggt in siine Elemänt as öbbis, wo keini Deil het definiert. Für Setz und ihri Bewiis spiilt die Definition aber kei Rolle. Modärni Axiomesystem verzichte dorum uf e sonigi Definition. E Punggt isch in däm Fall e Begriff, wo die einzelne Axiom druf Bezug nähme. E Bispil isch s erste Axiom us em Hilbert siim Axiomesystem: Zwei Pünggt P und Q, wo vonenander verschiidene si, bestimme immer e Gradi g. D Bedütig vom Begriff Punggt ergit sich us der Gsamtheit vom Axiomesystem. En Interpretation as Objekt ohni Usdehnig isch nit zwingend.
S Franc-comtois (in de Sprooch sälber: Frainc-comtou) isch e Langue d'oïl, wo im Oste vo Frankrych und im Weste vo de Schwiz gschwätzt wird. Es wird uff Französisch au comtois, comtois d'oïl oder patois gnännt; do si au im Jura bräsänt isch, existiere au d Näme Jurassisch und Franc-comtois-Jurassisch. D Sproch ghört zu de glyche Sprochgruppe wie Pikardisch, Wallonisch und Lorrain. Mit sälle drei Sproche hät's gwüssi Gmeinsamkeite wie zum Bispyl e Yfluss vo de germanische Sproche. S Franc-comtois wird z Frankrych in de Départements Haute-Saône, in de Umgäbig vo Beffert und em Doubs, im Norde vom Kanton Jura, in e baar Gmeinde vom Département Haut-Rhin, im Sundgau und im Bärner Jura. De Dialäkt vo sällem französischsprochige Deil vo Bärn bildet de Übergang zum Frankoprovenzalische. D Gränze zwüsche denne beide Sproche entspricht zu me Großdeil derre zwüsche Bailliage d'Aval und Bailliage du Milieu. An s Sprochgebiet gränzt säll vom Frankoprovenzalische im Süde, vom Burguignon und em Champenois im Weste und em Lorrain im Norde. Obwohl s Franc-comtois vor allem gschwätzt und weniger gschribe worre isch, git's ab em 16. Johrhundert schriftligi Zügniss vo-n-em. S ältst devo isch s Lied vom Rosefäls (chant de Rosement). Sälli Ballade uss em Johr 1525
HIV isch die änglischi Abkürzig für Human Immunodifficiency Virus (Menschliches Immun-Schwäche-Virus), also em Virus, wo zur Krangget AIDS fiert. Frieneri Näme sin gsi: LAV und HTLV-III. Dr Begriff HIV isch öbbe syt em Joor 1986 gläufig. Dä Virus g'hört zur Gruppe vo de Retrovire. Är fiert bym Befall vom Mensch zu'n'ere Verschlächterig vo dr Immunabwehr. Es wärde bi'n'ere HIV-Infektion vier Stadie unterschiide, s'Stadium 4 isch denn AIDS. E'n'anderi Definition für AIDS isch die tiefi Zahl vo gwüsse Lymphozyte. Dr Durchmässer betrait 120 nm, das isch 60 Mol glainer als e roots Bluetkörperli. Es wärde zwei Untertype unterschiide: HIV-1 und HIV-2. S'HIV befallt vornämlig CD4+ Hälfer T-Zälle, wo'n'e Untergruppe vo de Lymphozyte (also vo wysse Bluetkörperli) sin.
E gradi Linie oder churz e Grade isch es Elemänt vo der Geometrii. Für zum s aschaulig z mache, stellt mä sich drunder en unändlig langi, unändlig dünni Linie vor. Modärni axiomatischi Theorie vo der Geometrii beziehn sich aber nit uf das. Für si isch e Grade öbbis ohni inneri Eigeschafte, nume d Beziehige zu andere Grade, Pünggt und Ebene si vo Bedütig. In der analytische Geometrii wird e Gradi as e Mängi vo Pünggt realisiert. Genauer: Im ene Vektorruum mit Elemänt, wo Pünggt heisse, isch e Grade noch Definition en additivi Näbeklass vom ene eidimensionale Underruum. In siine Elemänt het dr Euklid en expliziti Definition von ere Grade ge, wo em aschaulige Bild entspricht. Für Setz und ihri Bewiis spiilt die Definition aber kei Rolle. Modärne Axiomesystem verzichte dorum uf e sonigi Definition. E Gradi isch in däm Fall e Begriff, wo die einzelne Axiom sich druf beziehn. E Bispil isch s erste Axiom us em Hilbert siim Axiomesystem: Zwei vonenander verschiideni Pünggt P {\displaystyle P} und Q {\displaystyle Q} bestimme immer e Grade g {\displaystyle g} . D Bedütig vom Begriff Grade ergit sich us der Gsamtheit vo de Axiom. D Interpretation as e unändligh langi, unändlig dünni
D Ebeni isch e Grundbegriff in der Geometrii. Allgemein handlet s sich um en unbegränzt usdehnts flachs zweidimensionals Objekt. Dodrbii bedütet unbegränzt usdehnt und flach, ass für alli Punggtpärli, wo uf dr Ebeni ligge, au e Gradi Linie, wo dur die beide Pünggt goht, vollständig in der Ebeni lit. Zweidimensional bedütet, dass – abgseh vo Grade, wo in dr Ebeni ligge, – kei ächte Deilruum au die Eigeschaft het. Konkreter bezeichnet mä mit Ebeni je noch em Deilgebiet vo der Mathematik allerdings durchus verschideni Objekt. In der klassische Geometrii öbbe im Sinn vom Euklid siine Elemänt bildet die (euklidischi) Ebeni – in däm Zsämmehang bezeichnet me se im Allgemeine mit em bestimmte Ardikel – dr Rahme vo geometrische Undersuechige, öbbe für Konstruktione mit Zirkel und Lineal. Mä cha si sich vorstelle als en Abstraktion vo der Zeichenebeni, em Papiir, as unändlig usdehnt und unändlig flach, so wie me sich d Grade as en Abstraktion vom zeichnete Strich, dr Bleistiftlinie, vorstellt, unändlig dünn und unändlig lang. Die euklidischi Geometrii wird hützudags vom Hilbert siim Axiomesystem vo der euklidische Geometrii beschriibe. Sit dr Descartes die euklidischi Ebeni mit Koordinate markiert hat, cha mä die euklidisch Ebeni mit der Mängi R 2 {\displaystyle
Dr Begriff zweidimensional, abkürzt 2D oder 2-D bezieht sich uf en Ebeni oder e mathematisch definierti Flechi - im Gegesatz zu rüümlige Strukture, wo dreidimensional (3D) si. D Schriibwiis 2-D isch noch em Dude die einzigi erlaubti Form, aber si isch nonig allgemein verbreitet. Zweidimensional bedütet, ass jede Punggt vom ene Objekt zwei Zahlenagobe für si Position bruucht – also z. B. (x, y) für d Agob vo siiner Lag uf ere Zeichnig oder in eme ebene Koordinatesystem. Vo 2,5D oder 2½D redet mä, wenn in Datebangge e dritti Dimension (z. B. d Höchi) nit as Koordinate, sondern as Attribut vo de Datepünggt verspiicheret wird.
AIDS isch e Chrankhet, wo mer chriegt, wann mer sich mid dem HIV aaschdäggt. Aaschdegge cha mer sich bim uugschüdsde Gschlächsvärkär. Dodebii ischd's egal, ob de Maa odder dFrau infitsierd isch. Mer cha sich au midd Blued fo em infitsierde Mensch aaschdegge odder bim ussdusche fo der gliiche Schbridse bim Drooge bumbe. E Chind fo ere infidsierde Müedder cha au aastäggd werre, muss abber nidd, wa mer d'Muedder rächdziddig fier de Geburd midd Medikamende behanneld un e Chaiserschnidd mächd. Schüddse cha mer sich bim Gschlächsvärkär mid Verhütig, wa mer iid Vagina odder iis Füdli iedringt. Au bim Bloose soll mer e Kondom bruche und bim Cunnilingus (ebefalls "Blase", bloss de Maa ade Frau) e Schutzduech, wo d Vire nid duurechönne, uf d Vagina lege. Bi Injekzione soll mer nidd d'gliichi Schbridse neh wie öbber anneres. D'Chrankhet göed langsam los. Meischdens märkd mer nidd wa mer sich infidsierd hädd. Ofdmoals chriegd mer churz noach em Infidsiere e weng e Malääse wi bi ere Chribbe. Dann goads em joahrelang güed one das mer öbbies märgd. Chliechziddig chämpfd öbber de Chörber di ganzi Zidd middeme Virus. Schböder chomme uuspedsifische Chrankheide - wie mer seid, so chenannde obbordunisdische Infägdsjohne.
Im Euklid siini Elemänt oder D Elemänt (im Original Στοιχεῖα Stoicheia) isch bis in die zweiti Helfti vom 19. Johrhundert das Wärk vo der Wältliteratur gsi, wo noch der Bible am wiitiste verbreitet gsi isch. Es git e guete Überblick über dr mathematisch Kenntnisstand vo de Griechen gege s Ändi vom 4. Johrhundert vor dr Ziitwändi. Bi de Elemänt handlet es sich um e Lehrbuech vo der Mathematik, wo us 13 einzelne Büecher bestoht, und wo dr Euklid drin d Mathematik vo siiner Ziit zsämmefasst und systematisiert. Die Liste git en Überblick über die behandlete Themene in de einzelne Büecher (in Chlammere die wohrschiinlige Quelle): Buech 1-6: Flechegeometrii, u. a. kongruänti und ähnligi Figure Buech 1: Vo de Definitione bis zum Satz vom Pythagoras (Quelle: Pythagoräer) Buech 2: Geometrischi Algebra (Pythagoräer) Buech 3: Kreislehr (Pythagoräer) Buech 4: Vilegg (Pythagoräer) Buech 5: Irrationali Grössene (Eudoxos vo Knidos) Buech 6: Proportione (Quelle unbekannt) Buech 7-9: Arithmetik, u. a. Zahletheorii und Proportionelehr Buech 7: Deilbarkeit und Primzahle (Pythagoräer) Buech 8: Quadrat-/Kubikzahl und geometrischi Reihene (Pythagoräer) Buech 9: Gradi und ungradi Zahle, u. a. au der Satz vom Euklid (Pythagoräer) Buech 10: Geometrii für inkommensurabli Grössene (Theaitetos) Buech 11-13: Ruumgeometrii (Stereometrie), u. a. die
Der Begriff vom euklidische Ruum bezeichnet dr „Ruum vo unserer Aschauig“, wien er im Euklid siine Elemänt mit Axiom und Postulat beschriibe wird (vgl. euklidischi Geometrii). Bis ins 19. Johrhundert isch me drvo usgange, ass es sälbstverständlig siig, dass dodrmit dr physikalisch Ruum beschriibe wird, wo mer in em si. Der Zuesatz „euklidisch“ isch nötig worde, wo in der Mathematik vo de allgemeinere Ruumkonzäpt (z. B. hyperbolische Ruum, riemannsche Mannigfaltigkeite) entwigglet worde si und es sich im Rahme vo der spezielle und allgemeine Relativitetstheorii zeigt het, ass me für d Beschriibig vom Ruum in der Physik anderi Ruumbegriff bruucht wie dr Minkowski-Ruum oder d Lorentz-Mannigfaltigkeit. Im Lauf vo der Ziit isch im Euklid si Geometrii uf verschiideni Arte präzisiert und verallgemeineret worde: axiomatisch vom Hilbert (vgl. im Hilbert si Axiomesystem vo der euklidische Geometrii) as euklidische Vektorruum (eme Vektorruum mit Skalarprodukt) as euklidische Punggtruum (eme affine Ruum, wo über eme euklidische Vektorruum modelliert isch) as Koordinateruum R 3 {\displaystyle \mathbb {R} ^{3}} mit em Standardskalarprodukt Alli die Präzisierige si gliichwärtig. Wenn vom euklidische Ruum d Red isch, denn cha jede vo dene gmeint si oder au e höcherdimensionali Verallgemeinerig. Em zweidimensionale euklidische Ruum sait mä au die euklidischi Ebeni. Vom
Dr Begriff vo dr Mängi isch eins vo de wichtigste und grundlegende Konzept vo der Mathematik. Me fasst im Rahme vo der Mängelehr einzelni „Elemänt“ (z. B. Zahle) zun ere Mängi zsämme. E Mängi muess keini Elemänt enthalte (son e Mängi heisst die „leeri Mängi“). Bi der Beschriibig von ere Mängi goht s usschliesslig um d Frog, weli Elemänt in ire enthalte oder nit enthalte si. Es wird nit drnoch gfrogt, öb en Elemänt meh wie eimol enthalte isch oder öb s e Reihefolg under de Elemänt git. D Bezihonge zwische Menge werred gern met emma Mengediagramme aschaulich dargstellt. I de folgende Beispiil repräsentiert d linke Kraisfläch jeweils d Meng A d rechte Kraisfläch d Meng B und d rote Fläch ä Meng dia dorch dia jewails agebene Mengeoperation aus denne baide Menge entstoht.
En Axiom isch e Grundsatz von ere wüsseschaftlige Theorii, emne axiomatische System, wo nit deduktiv abgleitet isch. Der Usdrugg "Axiom" wird in drei Grundbedütige verwändet: Er bezeichnet e Grundsatz, wo unmittelbar ilüchtet (Bispil: dr Satz vom Widerspruch); en allgemeins Naturgsetz, wo vilfach bestätigt worden isch (dr naturwüsseschaftlig (physikalisch) Axiombegriff) (Bispil: d Axiom vom Newton); en Usgangssatz, wo zu Grund gleit und nit abgleitet isch (dr modärn (formali) Axiombegriff).
Die hyperbolischi Geometrii as Bispil für e niteuklidischi Geometrii bechunnt mä, wenn mä anstatt vom Parallelenaxiom s „hyperbolische Axiom“ animmt. Das sait, ass es zun ere Grade g und eme Punggt P nit wie in der euklidische Geometrii nume genau eini, sondern mindestens zwei Grade (h und i) git, wo dur P göhn und zu g parallel si. Dass zwei Grade „parallel“ zunenander si, bedütet do aber eifach, dass si keini gmeinsame Pünggt hai, nicht dass sie überall dr gliich Abstand hai (h und i hai num ei gmeinsame Punggt P). Me cha zeige, ass es dur e Punggt unändlig vili Nitschniidendi („Parallele“) zu der Grade git. Zwei drvo si in ere Gränzlag und heisse gränzparallel (au: horoparallel) zur Grade, währed me de rästlige Gradene überparallel (au: hyperparallel) sait. En einfachs Modäll zum Veraschaulige vo sonere Geometrii isch s Kleinsche-Modäll: D „Ebeni“ isch do en offeni Kreisschiibe („offe“ bedütet, ass der Rand vom Kreis nit zur Ebeni ghört), und d „Geradene“ si Kreisböge, wo sänkrächt uf em Rand stöhn. E Nochdeil vo däm Modäll isch, dass es d Lenge- und Winggelmässig kompliziert macht, wil me e spezielli Distanzfunktion muess bruuche.
S Chrüzprodukt a → × b → {\displaystyle {\vec {a}}\times {\vec {b}}} (au Vektorprodukt, vektoriells Produkt oder üssers Produkt) vo zwei Vektore a → {\displaystyle {\vec {a}}} und b → {\displaystyle {\vec {b}}} im dreidimensionale reelle Vektorruum isch e Vektor, wo sänkrächt uf der Ebeni stoht, wo vo de beide Vektore ufgspannt wird und bildet mit ene e Rächtssystem. D Lengi vo däm Vektor isch d Flechegrössi vom Parallelogramm mit de Siite a → {\displaystyle {\vec {a}}} und b → {\displaystyle {\vec {b}}} . In der Physik wird s Chrüzprodukt zum Bispil bi der Berächnig vo der Lorentzchraft oder em Dreihmomänt bruucht: S Dreihmomänt isch Chraftarm mol Chraft M → = r → × F → {\displaystyle {\vec {M}}={\vec {r}}\times {\vec {F}}} . Wie me gseht schribt me s Chrüzprodukt mit eme Chrüz as Multiplikationszeiche. Es isch a → × b → = | a → | | b → | sin ⁡ θ n → . {\displaystyle {\vec {a}}\times {\vec {b}}=\left|{\vec {a}}\right|\,\left|{\vec {b}}\right|\,\sin \theta \,{\vec {n}}\,.} Drbii si | a → | {\displaystyle \vert {\vec {a}}\vert } und | b → | {\displaystyle \vert {\vec {b}}\vert } d Lengene vo de Vektore a → {\displaystyle {\vec {a}}} und b
Dr Johann Christoph Friedrich Schiller – so sei ganzr Nama –, ab 1802 von Schiller (* 10. November 1759 z Marbach am Neckar; † 9. Mai 1805 z Weimar) isch a deitschr Dichtr, Dramatikr, Philosoph ond Hischdoriker gwäa. Er gilt als dr bedeidenschde deitsche Dramatikr. An Haufa vo seine Theatrstick fend mr en de Schbiilplee vom deitsch-schprochiga Theater. Au als Lyriker isch’r ganz erfolgreich gwäa. Sei Gedanggalyrik isch beischbiilhaft worra, ond seine Ballada gheeret zo de beliabdaschde deitsche Gedicht. Dr Schiller isch näabem Goethe, em Wieland ond em Herder dr wichdigscht Vrdräddr vo dr Weimarer Klassik. Dr Friedrich Schiller kommt am 10. Novembr 1759 em wirdabergischa Städtle Marbach am Neggr uf Welt. Sei Vaddr isch dr Offiziir ond Wondarzt Johann Kaspar Schiller ond sei Muadr d Elisabeth Dorothea Schiller geborne Kodweiß. Dera ihr Vaddr isch Beckr ond betreibt neabaher noh a Wirtschaft en Marbach. Neabem Frieder hend s Schillers au noh a Dochtr, wo Christophine hoißt ond zwoi Johr eldr ischt wia ihr Bruadr. Schbätr sollet noh weitre Dechtr drzuakomma; abr dr Fritz bleibt dr oinzig Bua vo-nen. Wia der uf d Welt kommt, send seine Eltra seit zäa Johr vorheiradet ond sei Vaddr isch em Kriag gega d Preißa.
Gedankelyrik isch e Form vo der lyrische Dichdig. Im Underschiid zur Erläbnislyrik stoht nit was me unmittelbar erläbt het im Vordegrund, und es wird au nüt verzelt wie in der Ballade, sondern d Gedankelyrik spieglet im Autor siini Reflexione wider, und die chönne philosophisch, religiös oder sust von ere weltaschaulige Art si. Bekannti Bispile für Gedankelyrik si im Goethe si Gesang der Geister über den Wassern und Das Göttliche (mit der berüehmte Afangsziile "Edel sei der Mensch, hilfreich und gut!"), im Schiller siini Sprüche des Confuzius oder im Hölderlin siis Unter den Alpen gesungen. Gedichtesammlung Gedankenlyrik
Rümmige [ʁʏmigə] isch ä G'mei im Markgräflerland im Südweschte vo Dütschland. De Name Rümmige erschint s'erschtmol in ere Urkunde us em Johr 767 als Romaninchova, wo die dörtmoligi Siedlung drmit zämme mit sechs wiitere Dörfer an's fränkischi Königskloschter St. Denis bi Paris verchauft worde isch. Dä Kaufvertrag, wo im Original im Nationalarchiv z'Paris verwahrt isch, wird als Geburtsurkunde vo dr Gmei Rümmige betrachtet, wil jeglichi frueneri Ufzeichnige und auch Bodefünd, wo uf e frueneri B'siedlig hindüte chönnte, fehle. Des Roman im damalige Ortsname chönnti uf e Zuezug vo römischi Siedler hindüte. Us chleine Afäng het sich, wie Ortschronischt un Ehrebürger Karl Böhringer vazällt, e chleins Dorf mit strebsame Bure un Bürger entwickelt. Geischtlich war Rümmige bis 1989 e Filiale vo dr Pfarrei Binze, wo urschprünglich zue dr Diözese Chonschtanz ghört het. 1503 isch sie zuem Bistum Basel cho. Im selbi Johr hen sich d'Rümmiger Iwohner en eigini Chilche baut. Die gotischi Chapelle an de Dorfschtroos schtoht hüt no un bedütet eins vo de wertvollschte historische Gebäude vo dr Gmei. Ab'm Joohr 1740 hen d'Rümmiger ihri Chinder nümmi uf z'Binze in d'Schuel gschickt, sondern hen en eigene Lehrer iigschtellt. Als Schuelgebäude het des hütige Awäse vo s'Ludäschers dient. 1835 het Gmei
As Lyrik (griechisch λυρική (ποίησις) – d Dichdig wo zum Spiel vo der Lyra gehört) heisst me die dritti poetischi Gattig näbe der Epik und der Dramatik. Lyrische Wärk sait me au Gedicht. Scho dr Aristoteles in siiner „Poetik“ het zwüsche Lyrik, Epik und Dramatik underschiide, allerdings wird der Begriff ‚Lyrik‘ erst sit em 18. Johrhundert als Gattigsuusdruck bruucht. Anders als in der antike Literatur isch der Begriff hüte relativ unbestimmt und wird sit em 19. Jahrhundert hüfig (fälschlig) synonym mit em Wort ‚Poesie‘ (Dichtig) bruucht. Me cha aber säge, ass me under Lyrik e literarischi Hauptgattig verstoht, wo me au as singbari Dichtig cha bezeichne. Der Dichter as "lyrischs ICH" üsseret siini Gfüehl und Gedanke unmittelbar. D Beziehige zwüschen em Subjekt und dr Wirklichkeit wärde esthetisch sterker as bi de andere literarische Gattige verallgemeineret. D Lyrik isch stark sinnbildlig und rhythmisch, hüfig in Riim verfasst und mit Musig verbunde. Mit Gedicht het me ursprünglig alles bezeichnet, wo me schriftlig abgefasst het. Au do isch im 18. Johrhundert dr Begriff genauer definiert worde: Sit denn wird er nume no für e poetisch Beriich bruucht. S Wort „Dichdig“ het aber im volkstümlige Gebruuch immer no öbbis vo siiner ursprünglige Bedütig. En