rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Die Kinetischi Kunst isch e künstlerischi Usdrucksform, wo d Bewegig as integrale esthetische Bestanddeil vom Kunstobjekt gseht. Au denn, wenn sich s Objekt schiinbar veränderet, wil sich dr Betrachter bewegt (Carlos Cruz-Diez) oder au wenn en Illusion e Bewegig vordüscht (Youri Messen-Jaschin). Dorum isch d Op-Art in de Auge von e Hufe Lüt kinetischi Kunst. Die kinetischi Kunst isch in de 1950er und 1960er-Johr populär gsi. Ihri vormodärne Ursprüng lige in de kunstgwärblige mechanische Apparät und esthetische Wasserspiil vo dr Barockzit. In dr Modärne findet mä ihri Aafäng in de kinetische Liecht- und Bewegigsobjekt vom Marcel Duchamp und Man Ray wie au in de konstruktivistische Maschine vo de Künstler Wladimir Tatlin, Naum Gabo, Alexander Rodtschenko und László Moholy-Nagy. E Wiiterfüehrig vo dr kinetische Kunst isch die kybernetischi Kunst, wo s Kunstwärk uf üsseri Iiflüss, bsundrigs au uf Manipulatione vo Persone reagiert (z. B. im Nicolas Schöffer siini Spatiodynamische Dürm). Die technische Konstruktione wärde öfters dur d Naturchreft Wind, Wasser und Gravitation aadriibe. Aber au Motör, Uhrwärk und manuelli Aadriib wärde iigsetzt. Hütigi Künstler in dr kinetische Kunst si hüfig uf em neuste Stand vo dr Technik, computergstüürti Objekt si kei Sälteheit meh. De Jean Tinguely hät als eine vo de
D «Wältmaschine» vom östriichische Buur Franz Gsellmann isch e Kunstmaschine, wo vo 1958 bis 1981 entstanden isch und wo mä in siim ehemolige Hof z Kaag , Gmeind Edelsbach bi Fäldbach, cha go aaluege. Dr Name «Wältmaschine» het s Kunstwärk übercho, wil d Maschine augesichtlig kei «Zwäck» het, und au dr Gsellmann sälber uf sonigi Frooge kei richdigi Antwort gee het. Mä cha sä dorum as e künstlerischi Installation bzw. Kinetischi Kunst interpretiere. Dr Gsellmann (1910–1981) het as Jugendlige welle Elektriker wärde, het aber im Vater si Buurehof müesse überneh. Siis ganze Läbe lang isch er vo Maschine fasziniert gsi. Siis Schlüsselerläbnis isch en Ardikel in ere Lokalzitig über d Wältusstellig 1958 z Brüssel gsi, wo s Atomium eröffnet worden isch. Er isch uf Brüssel gfahre und het die 110 Meter hochi Metallblastik vom ene Iisekristall abzeichnet. Er het drüber gsait: «Wie ich das Atomium gesehen habe, habe ich im Traum meine fertige Maschine gesehen. Das Atomium war das Fundament für meine Weltmaschine». Vo denn aa het er dreiäzwanzig Johr lang bis churz vor siim Dod an dr Maschine gschafft. Fast jede Dag het er sich in siis abgschlossnige und verhänkte Arbetszimmer zruggzoogezum an dr Maschine schaffe. Erst noch acht
Dr Ernest Miller Hemingway (* 21. Juli 1899 z Oak Park, Illinois; † 2. Juli 1961 z Ketchum, Idaho) isch eine vo de erfolgriichste und bekanntiste amerikanische Schriftsteller im 20. Johrhundert gsi. 1953 het er dr Pulitzer-Briis und 1954 dr Literaturnobelbriis für si Novälle «Der alte Mann und das Meer» übercho. Dr Hemingway isch nit nume Schriftsteller gsi, sondern au Reporter und Chriegsbrichterstatter, Abentüürer, Hochseefischer und Grosswildjeger, was sich in siim Wärk niidergschlage het. Am 28. Oktober 1953 het dr Hemingway dr Pulitzer-Briis und 1954 dr Literaturnobelbriis für «Der alte Mann und das Meer» überchoo. D Novälle spilt im Hemingway siiner Wahlheimet Kuba; s Vorbild für e Held vo siim Buech, dr kubanisch Fischer Gregorio Fuentes, isch in siim Heimetdorf im Johr 2002 im Alter vo 104 gstorbe. Dr Hemingway het Kuba 1960 noch dr Revolution verloo, wil si Frau chrank gsi isch und sich in de Vereinigte Staate het welle lo behandle. Up in Michigan, 1921 - Churzgschicht us Kanada In Our Time (dt. In unserer Zeit), 1925 - Churzgschichtesammlig us Europa The Torrents Of Spring (dt. Die Sturmfluten des Frühlings), 1926 - Erzählig The Sun Also Rises (dt. Fiesta), 1926 - Roman über d Nochchriegsgeneration in Europa The
Hemingway stoht für en Ort in South Carolina e bestimmti Art vo Daiquiri, benennt noch em Schriftsteller Ernest Hemingway Hemingway isch dr Familiename vo dene Persone: Anthony Hemingway (* 1977), en amerikanische Regisseur Chatiqua Hemingway (* 1987), en amerikanischi Boxere Dave Hemingway (* 1960), e britische Muusiker (The Housemartins, The Beautiful South) Ernest Hemingway (1899–1961), en amerikanische Schriftsteller und Nobelbriisdreger Gerry Hemingway (* 1955), en amerikanische Jazzschlagzüüger Margaux Hemingway (1955–1996), en amerikanischi Schauspiilere und Model Mariel Hemingway (* 1961), en amerikanischi Schauspiilere Matt Hemingway (* 1972), en amerikanische Hochspringer Susan Hemingway (* 1960), e dütschi Schauspiilere Hemingway isch dr Name vo dene Undernähme: Hemingway Pianos
Dr Blaise Pascal (* 19. Juni 1623 z Clermont-Ferrand; † 19. August 1662 z Baris) isch e französische Mathematiker, Physiker, Literat und katholische Philosoph gsi. Er het en Abhandlig über d Cheigelschnitt gschriibe, won er din dr Satz vom Pascalsche Sächsegg entwigglet. Er het an ere Rächemaschine gschafft, 1647 s Gsetz vo de kommunizierende Röhre entdeggt und dr Luftdruck. Er het sich mit Zykloid abgee, dr Kombinationslehr und dr Wohrschiinligkeitsrächnig. 1654 het er sich under em Iifluss vo de Janseniste ins Chloster Port-Royal zruggzooge. Er het sich uf dr Site vo de Janseniste in deren ihrem Striit mit de Jesuite engagiert. Siini satirische Polemike si under em Ditel «Provinciales, ou Lettres de Louis de Montalte à un provincial de ses amis et aux R. R. PP. Jésuites sur la morale et la politique de ces pères» (as «Lettres Provinciales» bekannt, uf Dütsch «Provinzler[briefe], oder Briefe von L. de M. an einen befreundeten Provinzler sowie an die Jesuiten über die Moral und die Politik dieser Patres») und hai groosses Ufsehe erregt. Siini «Pensées» het er nie ferdig gschriibe und si si noch siim Dod vo de Janseniste as Pensées sur la religion et autres sujets (dütsch «Gedanken über die Religion und
Dr Oscar Müller (gebora am 20. Januar 1921 z Stuegert, wo-nr am 2. Auguscht 2003 au gschdorba ischt) isch a schwäbischer Humorischt, Volksschauschbiiler, Heerschbiilschbrecher, Radiomoderator ond Sänger gwäa. Dr Oscar Müller ischt am 20. Januar 1921 z Stuegert uf d Welt komma. Vo dr Abstammong her isch’r bloß an halbr Schwôb gwäa, weil sei Muadr em sidbadischa Steißlenga en dr Nähe vom Bodasee ihr Hoimet gheet hot ond vo-ma waschechda Stuegerter zom Weib gnomma worra ischt. Nôch dr Schualzeit hätt dr Oscar Müller am liabschda glei ebbes Kinschlerischs glernt, aber mit sellem Wonsch hot’r bei seine Eltra uf Granit bissa. Nôch deane ihrem Plôô hot’r zerscht „ebbes Reachts“ lerna miaßa. Drom hôt'r zerscht amôl ganz brav a Banklehre gmacht. Wia en Eiropa dr Zwoid Weltkriag tobt hot, isch’r em Johr 1940 zor Wehrmacht eizoga ond an d Front gschickt worra. Nôch-em Kriag schliaßlich hot’r sein heimlicha Wonsch vorwirklicht ond Schauschbiilonderricht gnomma. Oiner vo seine Ferderer ischt dr 15 Johr eltre Max Strecker gwäa, wo-nem a Engagement beim Stuegerter Luschtschbiil- ond Operedda-Theatr vrmittlet hot. D Freid dô driibr ischt abr bloß kurz gwäa, weil d Währongsreform vom 20. Juni 1948 sellem Theatr da Todesstoß vrsetzt hot. Jetzt isch-em nix Anders ibrich
Bi dr Sklerodermii handlet es sich um e Gruppe vo verschiidnige sältene Chrankheite, wo sich bin ene s Bindegwäb vo dr Huut verhertet. Mänggisch chunnt au d Bindegwäbverhertig vo innere Organ (bsunders em Verdauigsdrakt, de Lunge, em Härz und de Niere) drzue. S Wort Sklerodermii (änglisch: scleroderma) bedütet wörtlig «harti Huut». D Form vo dr Chrankhet, wo sich uf d Huut und s Gwäbe grad undere (Underhuutfettgwäb, glägentlig au Muskulatur und Chnoche) beschränkt, wird au zirkumskripti Sklerodermii oder Morphea gnennt. D Sklerodermii ghört zu de sogenannte Kollagenose, ere Gruppe vo autoimmune Bindegwäbchrankheite. Dr Sklerodermii, wo au die innere Organ befallt, sait mä au systemischi Sklerose (ängl.: systemic sclerosis). Mä underscheidet drbii begränzti (limited) und diffusi Verlaufsforme. S so genannte CREST-Syndrom (Calcinosis, Raynaud phenomena, Esophageal hypomotility, Sclerodactyly, Teleangiectasia) isch en Underform vo dr limitierte systemische Sklerose und kennzeichnet e hüfigs Erchrankigsmuster. S Bindgwäb vo de Lunge, de Niere, dr Spiiseröhre und vom Härz gältet as bsunders gfährdet. Die hüfigsti Dodesursach bi dr systemische Sklerose hützudags chunnt vom Befall vo de Lunge. D Sklerodermii isch nit heilbar, dr Chrankhetsverlauf cha aber mit Medikamänt und spezialisierter Rehabilitation verlangsamt oder gstoppt wärde. Dr früehneri Name Progressivi systemischi Sklerodermii isch dorum zugunste vom hütige Name
S Zentrum Paul Klee z Bärn isch noch Blän vom Renzo Piano baut und am 20. Juni 2005 eröffnet worde. Im Middelpunkt vo dere Kulturinstitution stoht dr Mooler Paul Klee (1879–1940), wo z Bärn guet d Helfti vo siim Läbe verbrocht het. Vo siim Œuvre, wo fast 10'000 Wärk umfasst, si 40 Brozänt, das heisst öbbe 4000 Gmäld, Aquarell, Zeichnige, Archivalie und biografischi Materialie im Zentrum Paul Klee underbrocht. Sit em 1947 het's z Bärn d Paul-Klee-Stiftig gäh, wo im Kunsthus z Bärn ihrs Domizil gha het. D Paul-Klee-Stiftig het sich mit em Werch vom Paul Klee wisseschaftlich usenand gsetzt und zämme mit de Familie vom Paul Klee dezue bitrait, dass de Paul Klee hüt so bekannt isch. D Stiftig het sich in de 1950er und 1960er Johr drum kümmeret, d Werch vom Klee, wo in ihrem Bsitz si gsi, konservatorisch z pfläge, Inventarliste z erschteue, z restauriire und z rahme. Au de schriftlich Nachlass vom Klee und Abzüg vo Bilder us em Fotoarchiv vo de Familie, si vo Klees an d Stiftig übergäh worde. In de 1970er und 1980er Johr het d Stiftig, näbe de konservatorische Ufgabe, e detailliirti Werchdokumenation ufbaut. Nach em Tod vom Felix Klee, em Sohn
D Gabriele Münter (* 19. Februar 1877 z Berlin; † 19. Mai 1962 z Murnau am Staffelsee) isch e Moolere vom Expressionismus gsi. Drnäbe het si zeichnet und sich uf em Gebiet vo dr Druckgrafik bedätigt. Si isch e Mitgliid vo dr Neue Künstlervereinigung Münche (N.K.V.M.) gsi, het aber nit zur Redaktion vom «Blaue Reiter» ghört. D Gabriele Münter isch au as Läbensgefährtin vom Wassily Kandinsky bekannt worde. Si het e bedütende Deil vo siim Wärk dur d Chriegs- und d Nochchriegszit grettet und het si spöter, zsämme mit Bilder vo de Künstlerfründ vom «Blaue Reiter» und eigene Bilder, dr Öffentligkeit zuegänglig gmacht. Drüü vo iirne Wärch sind im National Museum of Women in the Arts z Washington z gseh. Rosel Gollek, Ausst. Kat.: Gabriele Münter 1877-1962, Gemälde Zeichnungen, Hinterglasbilder und Volkskunst aus ihrem Besitz, Städtische Galerie im Lenbachhaus, München 1977 Erich Pfeiffer-Belli, Gabriele Münter, Zeichnungen und Aquarelle, Berlin 1979 Brigitte Salmen, Gabriele Münter malt Murnau, Gemälde 1908-1960 der Künstlerin des „Blauen Reiters“, Ausst. Kat.: Schloßmuseum Murnau, Murnau 1996 Gisela Kleine, Gabriele, Gabriele Münter und die Kinderwelt, Frankfurt 1997 Rosel Gollek, Gabriele Münter, Hinterglasbilder, München/Zürich 1981 Karl-Egon Vester (Hg), Ausst. Kat.: Gabriele Münter, Kunstverein Hamburg, Hamburg 1988 Annegret Hoberg und
D Marianne von Werefkin (russisch Марианна Владимировна Верёвкина / Marianna Wladimirowna Werjowkina, wiss. Transliteration Marianna Vladimirovna Verëvkina; * 29. Augschtejul./10. Septämbergreg. 1860 z Tula, Russland; † 6. Februar 1938 z Ascona, Schwiiz) isch e russischi Moolere gsi, wo für e dütsch Expressionismus Usserordentligs gleistet het. Sit 1892 isch si mit em Alexej Jawlensky liiert gsi, wo si no z Russland kenneglehrt het. Vier Johr druf si die beide uf Münche züglet. Im Johr 1907 si ihri erste expressionistische Gmäld entstande. Stilistisch het si de Theorie vom Vincent van Gogh gfolgt, dr Flechemoolerei vom Paul Gauguin, dr Don-in-Don-Moolerei vom Louis Anquetin, dr karikative und plakative Moolerei vom Henri de Toulouse-Lautrec und de Ideä vo dr Künstlergruppe Nabis. Si isch zwei Johr druf bi dr Gründig vom «Blaue Reiter» drbii gsi. Dr Franz Marc, wo 1910 zun ene gstosse isch, het gsait, ass d Werefkin und dr Jawlensky ihm d Auge für die neui Kunst ufdoo haige. 1914 hai die beide Dütschland müesse verloo und si in d Schwiiz gange und het z Ascona glebt, wo d Werefkin 1938 gstorben isch. Si isch e Mitgliid vom Chünstlerchrais De Grossi Bäär gsii und hett de Eduard von der Heydt uf de Monte Verità
Dr Johannes XXIII. (* 25. Novämber 1881 in Sotto il Monte; † 3. Juni 1963 in dr Vatikanstadt) – mit bürgerligem Name Angelo Giuseppe Roncalli – isch am 28. Oktober 1958 as Nochfolger vom Pius XII. zum Pabst gwehlt worde. Er wird au dr «Konzilspapst» oder wäge siiner Bescheideheit und Nöchi zum Volk im Volksmund il Papa buono («dr guet Pabst») gnennt. So het er dr Fuesskuss abgschafft und die drei Verbeugige bi Brivataudienze und het in einere vo siine erste Amtshandlige d Ghälter vo de Aagstellte erhöht. Under siim Ponifikat het s Zweite Vatikanische Konzil aagfange, wo die katholischi Liturgii modärnisiert und d Beziehige zu andere Religione, vor allem zu de Jude und Protestante verbesseret het. Am 3. Septämber 2000 isch dr Johannes XXIII. vom Pabst Johannes Paul II. selig gsproche worde. Am 27. April 2014, am Barmhärzigkaitssunntig, isch er innere Fyr uf em Petersplatz im Vatikan zur Ehr vo de Altär erhobe worde. Glichzytig isch au de Johannes Paul II. hailiggsproche worde. Die Zeremonie hät de Pabst Franziskus glaited und isch vo hundertuusige vo Gläubige vor em Petersdom und Millione vo Zueschauer vor em Färnsee verfolgt worde. Es isch s erschtmol i de Chilegschicht gsi, dass zwai Päbst
De Johannes (XXIII.) (* öppe 1370 z Neapel; † 22. Dezämber 1419 z Florenz) isch vo 1410 bis 1415 de 23. Papscht gsi, wo sich de Name Johannes gäh het. Sin bürgerliche Name isch Baldassare Cossa gsi. Hüt wird er vo de katholische Chile in de offizielle Papschtlischte nöd ufgführt, wil en de Johannes XXIII. durch sini Nameswahl endgültig in d Reihe vo de Gägepäpscht iigordnet het. Vorher isch es in de katholische Chilegschichtsschriibig umschtritte gsi, ob de Johannes en rächtmässige oder en schismatische Papscht isch gsi. De Baldassare Cossa isch us eme neapolitanische Gschlecht. Zerscht isch er Offizier worde und spöter Kardinal. Zu dere Ziit isch er noch Laie gsi und het erscht spöter sini Weihe übercho. In de Ziit vom Abendländische Schisma isch er z erscht uf de Site vo de Päpscht z Rom gsi, het sich aber ab em 1408i für Konzilslösig iigsetzt. Bim Konzil vo Pisa isch dann de Alexander (V.) gwählt worde und me het di Päpscht vo Rom und Avignon für abgestzt erklärt, wo des aber nöd akzeptiirt hei. So het's sogar drü Päpscht gä. Wo de Alexander dann am 3. Mai 1410 gschtorbe-n-isch, isch de Baldassare Cossa zu sim Nachfolger gwählt worde und
Die Päbstligi Schwiizergarde (ital. Guardia Svizzera Pontificia, lat. Pontificia Cohors Helvetica, au Cohors Pedestris Helvetiorum a Sacra Custodia Pontificis) isch s einzige päbstlige Armeekorps, wo Waffe drait. Si sicheret dr apostolisch Balast ab, d Zuegäng zur Vatikanstadt und dr Iigang zum Castel Gandolfo, dr Summerresidänz vom Pabst. Si isch für die persönligi Sicherheit vom Pabst verantwortlig. Die offizielle Kommandosprooche vo dr Garde si Dütsch und Italiänisch. Es isch dr Pabst Julius II. gsi, wo s Korps im Johr 1506 gründet het. 1505 het dr Pabst Julius II. vo dr Dagsatzig, dr Versammlig vo de Abgsandte vo de Kantön vo dr Eidgenosseschaft, welle wüsse, öb die ihm e Kontingänt vo Schwiizer Söldner zum Schutz vom Vatikan wurde zur Verfüegig stelle. Möglig worde isch das dank dr finanzielle Hilf vo de Augsburger Jakob und Ulrich Fugger, diplomatisch in d Wäg gleitet het s dr Buonaser Peter von Hertenstein, e Schwiizer Kleriker. Schwiizer Söldner hai siinerzit en usgezeichnete Ruef gnosse. Im Septämber 1505 hai sich die erste 150 Schwiizergardiste uf e Wäg uf Rom gmacht. Am 22. Januar 1506 si d Söldner under dr Füehrig vo ihrem Hauptmanne Kaspar von Silenen und Peter von Hertenstein aachoo. Das Datum gältet sithär as Gründigsdag vo
D Schwiizergarde, eigetlig Regimänt vo de Schwiizer und Graubündner Garde (franz. Régiment des Gardes Suisses et Grisons oder Gardes suisses ) isch e Regimänt vo de französische königlige Garde gsi, wo us Schwizer Söldner bildet worden isch. Es het si Dienst am 12. Merz 1616 aadräte und isch 1792 noch em Sturm uf d Tuilerie am 10. August 1792 und de Septämber-Massaker, won e groosse Deil vo de Gardiste umchoo isch drbii, vo dr französische Nationalversammlig ufglöst worde. Mit dr Restauration 1815 het dr Ludwig XVIII. d Schwiizergarde wider härgstellt. In dr Julirevolution 1830 het si wie 1792 d Monarchii verdeidigt und wider e grosse Deil vo de Gardiste drbii verlore. D Schwiizergarde isch im gliiche Johr ändgültig ufglöst worde. Philippe Henry: Schweizergarden. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Privati Website über d Schwiizergarde am Hof vo Frankriich (französisch) De Valliere: Treue und Ehre, S. 281.
Dr Julius II., bürgerlig Giuliano della Rovere, (* 5. Dezämber 1443 z Albisola Superiore bi Savona (Ligurie); † 21. Februar 1513 z Rom) isch vom 1. Novämber 1503 bis zum 21. Februar 1513 Pabst gsi. Er het siis Amt vor allem as das vom ene italiänische Territorialfürst gseh. Im Johr 1506 het er die päbstligi Liibwach, d Schwiizergarde ufgstellt. Während siim Pontifikat het er s Fümfte Laterankonzil iiberuefe. Er het die grössti und brächtigsti Chille uf dr ganze Wält welle baue und het mit dr Grundsteilegig vom Petersdom am 18. April 1506 drmit aagfange. Herbert Immenkötter: Julius II. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 3, Herzberg 1992, ISBN 3-88309-035-2, Sp. 811–815. Olaf Klodt: Templi Petri instauracio: die Neubauentwürfe für St. Peter in Rom unter Papst Julius II. und Bramante (1505–1513). Verlag an der Lottbek, Jensen 1992, ISBN 3-86130-000-1 Heinrich Lützeler: Europäische Baukunst im Überblick. Architektur und Gesellschaft. Herder, Freiburg im Breisgau 1969 Julius II. Papa: Bulle Seiner Päbstlichen Heiligkeit Julius des Zweyten, worin enthalten ist, wie das verehrungswürdige Haupt der H. Mutter Anna; im Jahre 1501, von Mainz nach Düren überbracht, ein Prozeß entstanden u. ... 1505 entschieden worden ist. Düren 1801 (Digitalisat) Theodor Schieder (Hrsg.): Handbuch der europäischen Geschichte. Band
Dr Clemens VII. (mit em bürgerlige Name Giulio de’ Medici; * 26. Mai 1478 z Floränz; † 25. Septämber 1534 z Rom) us dr Familie vo de Medici isch vom 18. Novämber 1523 bis zu siim Dod Pabst gsi. Sit 1521 het dr spanisch König und römisch-dütsch Kaiser, Karl V., gegen e Franz I. vo Frankriich Chrieg um d Herrschaft in Oberitalie gfüehrt. Dr Clemens VII. het sich zerst us däm Komflikt welle uusehalte, het sich aber mit dr Zit em Karl V. gnööcheret. Wo 1526 dr Franz I. gfangegnoh worden isch, het dr Pabst die Allianz mit em Karl V. ufgää und sich dr Liga vo Cognac aagschlosse. Die kaiserlige Druppe hai druf Rom eroberet und d Stadt isch im sogenannte «Sacco di Roma» blünderet worde. Wil en d Schwiizergarde gschützt het – alli Gardischte sin drbii aber ums Läbe cho – , het dr Clemens chönne in d Ängelsburg flüchte, dört isch er belageret worde und het sich schliesslig müessen ergee. Er isch gfangegnoh und d Medici si us Floränz verdriibe worde. Am 29. Juni 1529 het er mit em Kaiser Karl V. dr Friide vo Barcelona abgschlosse, het d Herrschaft über e Chillestaat zruggübercho und d Medici
Dr Paul III., mit bürgerligem Name Alessandro Farnese (* 29. Februar 1468 z Canino; † 10. Novämber 1549 z Rom) isch vom 13. Oktober 1534 bis zum 10. Novämber 1549 Pabst vo dr römisch-katholische Chille gsi. Wie vili anderi Päbst zu dere Zit isch er sehr wältlig gsi. Dr Otto vo Corvin het in siim chillefindlige Pfaffespiegel gschriibe: «Dr Paul III. […] isch scho mit 26i Kardinal worde, und zwar, wil er siini schöni Schwöster Giulia Farnese an dr Alexander VI. verkupplet het. Er isch eine vo de liederligste Päbst gsi. Inzest, Mord und ähnligi Verbräche si für ihn alldäglig gsi. Er het si eigeni Mueter vergiftet und si Schwöster!» Im Johr 1548 het dr Paul III. d Schwiizergarde wider ins Läbe grüeft. Er het dr Michelangelo zum Baumeister am Bau vom Petersdom gmacht. As Pabst isch dr Paul III. e klassische Verdräter vom Nepotismus gsi, am 18. Dezämber 1534 het er zwei vo siine Änkel, dr Guido Ascanio Sforza und dr Alessandro Farnese (1520–1589), zu Kardinäl ernennt, und au em Huus Farnese het er e Hufe Vergünstigunge zuegschanzt. Für si Sohn Pier Luigi het er 1545 us Gebiet vom Herzogdum Mailand s Herzogtum Parma gmacht, wo im Bsitz vo
Dr Pius VI. (mit bürgerligem Name Giovanni Angelo Graf Braschi; * 25. Dezämber 1717 z Cesena, Chillestaat; † 29. August 1799 z Valence) isch vo 1775 bis 1799 Pabst gsi. Er isch 1758 Priester und 1773 Kardinal worde. Dr Pius VI. het d Erklärig vo de Mensche- und Bürgerrächt als Unsinn verurdeilt. 1796 isch dr Chillestaat vo französische Druppe bsetzt worde. Dr Pius isch in französischer Gfangeschaft gstorbe, anderthalb Johr nochdäm d Franzoose im Februar 1798 z Rom d Republik usgrüeft hai. Marina Caffiero: Pio VI. In: Massimo Bray (Hrsg.): Enciclopedia dei Papi. Band 3: Innocenzo VIII, Giovanni Paolo II. Istituto della Enciclopedia Italiana, Rom 2000 (treccani.it). Stefan Burghardt: Pius VI.. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 7, Herzberg 1994, ISBN 3-88309-048-4, Sp. 667–670. Pius VI. In: Reinhard Barth: Alle Päpste. Naumann & Göbel, Köln 2008, ISBN 978-3-625-12035-3, S. 252–253. Commons: Pius VI. – Sammlig vo Multimediadateie Pius VI., In: Salvador Miranda: The Cardinals of the Holy Roman Church, online uf fiu.edu, Websyte vu dr Florida International University, abgruefen am 18. Januar 2013. (änglisch) Catholic Encyclopedia (englisch) Normdate: GND: 118594710 | LCCN: n82256873 | SUDOC/IdRef: 029038944 | SELIBR: 275445 | VIAF: 89089872
Dr Pius VII. (uf d Wält cho as Graf Luigi Barnaba Niccolò Maria Chiaramonti am 14. August 1742 z Cesena, Chillestaat; gstorbe am 20. August 1823 z Rom) isch vo 1800 bis zu siim Dod Pabst gsi. Em Pius VII. si Vorgänger, dr Pius VI. isch in französischer Gfangeschaft gstorbe und dr Chiaramonti isch vo de Östriicher und vo de Franzoose akzeptiert und zum Pabst gwehlt worde. Am Aafang vo siim Pontifikat isch si Hauptufgoob gsi, die französischi Chille wider zum Läbe z erwecke. Er het mit em Napoleon Bonaparte s Konkordat vo 1801 abgschlosse, wo s Verheltnis vo dr katholische Chille zum französische Staat für die neggste hundert Johr festgleit het. In ihm het dr Pabst müesse anerkenne, ass die katholischi Chille nümme d Staatschille gsi isch, au wenn die meiste Franzoose katholisch gsi si. Er het ohni Erfolg brobiert, ass dr Chillestaat widerhärgstellt wurd, het sich aber gweigeret, am Chrieg vom Napoleon mitzmache. Dr Napoleon het schliesslig dr Chillestaat annektiert. Dr Pabst het druf dr Napoleon exkommuniziert und dä het en zerst z Savona in Ligurie und denn z Fontainebleau iiglocht. 1814 hai die Alliierte dr Pius befreit und uf em Wiener Kongräss het er 1815 dr Chillestaat
Dr Pabst Paul VI. (mit bürgerligem Name Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini) (* 26. Septämber 1897 z Concesio bi Brescia; † 6. August 1978 im päbstlige Summersitz Castel Gandolfo) isch vo 1963 bis 1978 noch dr Zelig vo dr katholische Chille dr 261. Pabst in dr Gschicht vo dr katholische Chille gsi. Wäge siiner brägende Rolle für e Verlauf vom Zweite Vatikanische Konzil und dr Umsetzig vo ihre Entscheidige dänke e Hufe vo ihm as dr eigentligi „Konzilspabst“. Wohrschiinlig het kei einzige andere Pabst je e so umfassendi chirchligi Gsetzgäbig duregsetzt, wenn au die vollständigi Neufassig vom nochkonziliare Gsetzbuech (Codex Iuris Canonici) erst 1983 publiziert worden isch. Dr Paul VI. het uf vili draditionelli Statussymbol wie dr Baldachin, dr Pfauewädel, d Dronassistänte oder d Nobelgarde verzichdet, aber er het si als letschte Pabst no lo mit der Tiara chrööne. Er het au dr Mensch und siini Broblem ärnstgnoh und zelt dorum zu de modärnere Päbst im 20. Jahrhundert. Dr Bapst Franziskus het de Paul VI. am 19. Oktober 2014 seliggsproche. Si Gedänktag in dr Liturgi isch dr 26. September. Am 14. Oktober 2018 isch er häiliggsproche worde. Ralf van Bühren: Kunst und Kirche im 20. Jahrhundert. Die Rezeption des