rlitschk/wikidir huggingface dataset:
De Renward Brandstetter oder uf Luzëërntüütsch Rämmert Brandstetter (* 29. Juni 1860 z Möischter; † 17. April 1942 z Lugano) isch en schwyzerische Spraachwüsseschafter gsy. Er hät zum alte und zum nöie Luzëërntüütsch gschribe, wäge spaatmittelalterliche Wokabulaarie, über d Luzëërner Ooschterspiil und zu volchskundliche Theeme. Under em Pseudonym Rämmert vom Mösli hät er au Tialäktliteratuur verfasst. Bsunders vil hät er dänn aber au zun auschtroneesische Spraache publiziert, und au zur Allgimäine Spraachwüsseschaft isch s äint und s ander usechoo. Em Rämmert syn Vatter isch de Josef Leopold Brandstetter gsy, en Aarzt, Erzieigsraat, Gschichtsforscher und Matematikleerer. De Rämmert sälber hät z Luzëërn d Matuur gmachet und dänn z Basel und z Läipzig Filology gstudiert. Syni Dissertazioon vo 1883 isch über Die Zischlaute von Bero-Münster gsy. Dëë Titel isch aber äigetli nu en Voorwand gsy, zum ales Mügli wäge Woort und Forme, wo halt zuefelig en Zischluut händ, uusbräite. Spööter isch er dänn Leerer a de Kantonsschuel z Luzëërn gsy. In a s Schwyzerisch Idiotikon z hole, isch 1908 gschyteret; ali Redaktoore händ gschlosse mit de Chündigung trooet, wänn de Läitend Uusschuss und de Scheffredakter Albert Baachmen im en Loo zaltid, wo vill hööcher wëër, weder as iren isch. De Brandstetter isch
De Orgetorix (gall. "Totschläger-König") isch e yflussriche vornähme Helvetier gsi, wo si Volk anno 61 v. Chr. uf d Wanderschaft vo dr hütige Schwiiz use richtig Gallie überredet het. Er isch denn zu de benochburte Sequaner graist, um mit em Casticus, em Soo vom Sequanerkönig, z verhandle, wohl wege de Wanderroute vom plante Uszug. Sini Tochter het er em Dumnorix as Frau ggee, emene Fürst vode Häduer. De seb het defür bi de Sequaner zugunste vode Helvetier vermittlet. De Orgetorix söll de Dumnorix ufgforderet ha, sin Brüeder, de römerfründlichi Divitiacus z stürze. De Cäsar git i sinene Bricht aa, as de Orgetorix, de Dumnorix und de Casticus heget wöle ganz Gallie unterwerfe. Well offebar nöd ali Helvetier glücklich gsii sind, mit de Plän vom Orgetorix, isch er 60 v. Chr. vor s Stammgricht glade worde, sini zahlrichi Gfolgschaft het aber verhinderet, as er verurtailt worden isch. Drufabe sind Uuruehe usbroche und s schint, as de Orgetorix denn Selbstmord gmacht het. D Helvetier hend denn im Johr 58 v. Chr. ihri Haimet verloo und sind richtig Gallie zoge, wohl aber mee us Druck vo germanische Völker, wo dozmol underem Ariovist über de Rhii drunge sind. Hüt werd allerdings agnoo, as de
S Chloschter Cluny isch e ehemoligi Benediktiner-Abtei i de glichnamige Stadt Cluny im Burgund. S Chloschter het vom 10. bis zum 11. Jahrhundert en entscheidende Biitrag zur Erneuerig vo der katholische Kirche und Gsellschaft sowie zum Uufschtieg vom Papschttum zu siim historische Höhepunkt gleischtet. D Abteichile vo Cluny isch langi Zyt di gröschti Chile vom Christetum gsi. S Chloschter isch am 11. Septämber 910 vom Herzog Wilhelm vo Akwitanie und vom Graf vo Macon gstiftet und drufabe vom Benediktiner-Orde gfüert worde. Dr Apt Odo, wo s Chloschter vo anne 927 bis 942 regiert het, het agfange, andri Chlöschter als Töchter vo Cluny z gründe. Do drus isch mit dr Zyt die grossi cluniazensischi Chloschtergruppen entstande. D Äbt vo Cluny, unter ihne vor allem der Odilon, wo meh als füfzg Joor lang Abt gsi und anne 1049 gstorben isch, händ d Kirche ganz allgemein wölle reformiere und sii – fascht chly wie der Luther bi der spötere Reformazion – wieder nöcher an d Grundsätz von der Bibel wölle bringe. Zum Bischpil het der Odilon probiert, s Fehdewäse vom Adel iizschränke, wo damals dr regional Chrieg fascht zum Duurzueschtand het lo wärde. Und er het au gforderet, dass der Riichtum, wo d
Für die etruskischi Stadt Tarquinii lueg do Tarquinia isch e Stadt mit 16.075 Iiwooner (Stand 31. Dezember 2022) in dr Browinz Viterbo in dr italiänische Region Latium. Si isch vor allem für iiri etruskische Usgraabigsstett bekannt, wo sit 2004 zum UNESCO-Wälterb ghööre. Tarquinia lit 87 km nordwestlig vo Rom, 48 km südwestlig vo Viterbo und 90 km südöstlig vo Grosseto. D Altstadt vo Tarquinia lit uf eme Hüügel über dr Küstenebeni vo dr Maremma Laziale, fümf Kilometer vom Tyrrhenische Meer ewägg. Die modärne Woongebiet gönge vom Fuess vom Altstadthüügel bis zur Via Aurelia. D Stadtdäil Lido di Tarquinia und Riva dei Tarquini si beliebti Baadort an dr Küste. D Stadtdäil Lombardi, Marina Velca und Sant’Agostino lige au in dr Küstenebeni. S Hinderland isch e dünn besiidledi Hüügellandschaft mit e baar äinzelstehende Hööf. Die ehemoolige Saline bim Stadtdäil Lombardi si 2000 zum Naturreservaat erkläärt worde. Im Gebiet vo dr Gmäind mündet dr Fluss Marta ins Meer. D Gmäind lit in dr Ärdbeebezoone 3 (wenig gfäärdet). D Nochbergmäinde si Allumiere (RM), Civitavecchia (RM), Montalto di Castro, Monte Romano, Tolfa (RM) und Tuscania. Commons: Tarquinia – Sammlig vo Multimediadateie Portal des Ufficio Turistico (italiänisch) Tarquinia uf dr Site vo dr Browinz Viterbo (dütsch)
Francisco José de Goya y Lucientes (* 30. Merz 1746 z Fuendetodos, Aragón, Spanie; † 16. April 1828 z Bordoo) isch e spanische Mooler und Grafiker gsi. Dr Francisco de Goya isch dr Soon vom aagseene Vergolder José de Goya († 1781) und dr verarmte Landaadlige Gracia Lucientes y Salvador gsi. Er isch s vierte Chind noch zwäi Schwöstere und eme Brueder gsi; noch iim si no zwäi Brüeder uf d Wält cho. Dr eltesti, dr Tomás, het spööter d Wärkstatt vom Vater übernoo. D Vergolder häi in dere Zit scho nüm so vil mit Mooler, Bildhauer und Schriiner bi dr Häärstellug vo chirchlige Retable zämmegschafft, wil die barocken Wärk em Zitgschmack nüme entsproche häi. Dr Francisco het doorum en anders Handwärk müesse leere. Dr Goya het doorum vo 1760 aa Underricht bim Barockmooler José Luzán z Saragossa gnoo und het spööter hauptsächlig z Madrid gschafft. Zwüsche 1775 und 1776 het er Modäll für die köönigligi Teppigmanufaktuur Santa Bárbara z Madrid entworfe, isch denn zum Akademiibrofässer ernennt worde und isch 1786 dr Hoofmooler vom spanische Köönig Karl III. worde und vo 1788 aa vom Karl IV. Si „Ufstiig“ isch aber nit glatt verloffe, sondern es het die ganz Zit immer
Aragonie (spanisch und aragonesisch Aragón, katalanisch Aragó) isch en autonomi Gmäinschaft im Nordoste vo Spanie. Iiri Gränze zu Frankriich isch im Norde dr Hauptkamm vo de Püreneä, im Oste gränzt si an Katalonie, im Südoste an Valencia und im Weste an Kastilien-La Mancha, Kastilien und León, La Rioja und Navarra. D Hauptstadt isch Saragossa. S Gebiet vo dr hütige Autonome Gmäinschaft entspricht em früener Köönigriich Aragonie im ängere Sinn, wo sinersits si Naame em Fluss Aragón verdankt. Im Norde vo Aragonie si d Püreneä, wo dr Hauptkamm von ere siner ganze Lengi nooch d Nordgränze vo dr Autonome Gmäinschaft bildet. Durch die Ebene des zentralen Aragoniens verläuft der Mittellauf des Ebro, zu dessen Einzugsbereich der größte Teil der Region gehört. Im Süden der Region liegen Teile des Iberischen Randgebirges. Bedütendi Flüss in dr Regioon si dr Ebro, und sini drei lingge Nääbeflüss Aragón, Gállego und Segre, dr Cinca (e Nääbefluss vom Segre), dr Jalón (e rächte Nääbefluss vom Ebro), dr Jiloca (e Nääbefluss vom Jalón) und dr Mijares und dr Turia, wo vom Süüde vo Aragonie us dur d Regioon Valencia diräkt ins Middelmeer fliesse. Aragonie ghöört zu de Regioone vo Spanie, wo am dünnste besiidlete si. Die äinzigi Groossstadt
D Chrone vo Aragon (span. Corona de Aragón, katalan. Corona d'Aragó) isch e historischs Staatsgebild gsi, wo vo 1137 bis zum Ändi vom Middelalter bestand het. Es het sich im Lauf vo dr Zit vo de ursprünglige Kärngebiet Aragón im ängere Sinn und Katalonie uf e groosse Däil vom Middelmeerruum usdeent. Noch ere churze Zit wo d Maure d Regioon bsetzt ghaa häi, häi 812 d Franke D'il vom Gebiet erooberet. Dr Karl dr Grooss het d Groofschaft Aragon iigrichdet und wo dr Groofe usgstorbe si, isch im 10. Joorhundert Aragon an dr Käänig vo Navarra gfalle. Under em Ramiro I. isch Aragon e sälbständigs Köönigriich worde und dä het sis Riich uf Chöste vo de Maure vergröösseret. 1118 häi d Aragonier Saragossa erooberet und zur Hauptstadt gmacht. 1162 het dr Groof Alfons I. Katalonie übernoo und isch 1164 au Köönig vo Aragon worde. S Köönigriich isch witer gwaggse und isch noch Katalonie s zwäite wichdige christlige Köönigriich uf dr Iberische Halbinsle gsi. 1283 häi d Stönd vo Aragon im Köönig s Generalprivilegium vo Saragossa abdrotzt, wo sie königligi Gwalt iigschränkt het und spööter no erwiiteret worden isch. Aragon het sich uf Italie (Sizilie, Sardinie), uf Griecheland (s Herzogdum Athen)
Aragon oder au Aragón stoot für: e Chläistadt z Frankriich en ehemooligs Köönigriich dr spanisch Naame vo dr hütige Autonome Region Aragonie e Fluss z Spanie en Ort in Georgia en Ort in New Mexico e Finanzdienstläister z Wiisbaade e Passaschierschiff vo dr Royal Mail Line, wo 1905 in Dienst gstellt worden isch Aragon isch dr Familienaame vo deene Persone: Art Aragon (1927–2008), en amerikanische Boxer und Schauspiiler Enrique O. Aragón (1880–1942), e mexikanische Mediziner und Filosof, Räkter vo der UNAM Jaime de Mora y Aragón (1925–1995), e spanische Schauspiiler Lorenzo Aragón (* 1974), e kubanische Boxer Louis Aragon (1897–1982), e franzöösische Dichder und Schriftsteller Manuel Gutiérrez Aragón (* 1942), e spanische Filmreschissöör und Dräibuechautor Yosvany Aragón (* 1974), e kubanische Baseballspiiler Aragón isch dr Häärkumftsnaame vo deene Persone: Beatrix vo Aragón (1457–1508), Königin vo Ungarn und Bööme Katharina vo Aragón (1485–1536), en änglischi Aadligi, d Frau vom Heinrich VIII Alfons V. vo Aragon (1396–1458), Köönig vo Aragonie und as Alfons I. au Köönig vo Neapel und Sizilie Aragón isch Däil vom Naame vo deene Persone: Alfonso de Aragón y Eiximenis, Herzog vo Gandía, Groof vo Denia und Ribagorza Alfonso de Aragón y Foix, Herzog vo Gandía, Groof vo Denia
D Aragon-Rundfahrt (spanisch Vuelta a Aragón) isch e Radränne in dr spanische Region Aragonie. Die Rundfahrt, wu alljohr im April uusdrait wird, het im Johr vu dr Yyfierig vu dr UCI ProTour 2005 zue däre Rännserie vu dr wichtigschte Radränne ghert. Wel d Veraastalter fir 2006 kaini Sponsore gfunde hän, isch s Etapperänne 2006 un 2007 abgsait wore un ab dert au gar nimi uusdrait wore. Syter 2018 wird si wider uusdrait. D Aragon-Rundfahrt isch zem erschte Mol anne 1939 uusdrait wore, aber erscht syter 1965 regelmäßig. Dr erscht Siiger isch dr Spanier Antonio Sancho gsii. Bi 35 vu dr insgsamt 42 Uusdragige het s spanischi Siiger gee. Rekordsiiger isch dr Italiener Leonardo Piepoli mit drei Siig zwische 2000 un 2003. Dr ainzig Siiger us dr Schwyz isch dr Stephan Joho 1986 gsii. Dytschi Siiger het s kaini gee. d Aragon-Rundfahrt uf memoire-du-cyclisme.net
D Mulhouse Alsace Agglomération (M2A) ìsch dr Kommünàlverbànd ìn dr Milhüüsergegend, ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 16. Jüni 2016 grìnda worra. Drei ehmàliga Kommünàlverband un viar unàbhangiga Därfer han sìch zammagmàcht fer d M2A ufz'bauia: Kommünàlverbànd CAMSA (Communauté d'agglomération Mulhouse Sud-Alsace), mìt 16 Gmeina Kommünàlverbànd CCIN (Communauté de communes de l'Île Napoléon), mìt 6 Gmeina Kommünàlverbànd CoCoCo (Communauté de communes des Collines), mìt 6 Gmeina Därfer: Gàlfìnga, Heimsbrunn, Ìllsi un Pfàscht Zum 1. Janner 2017 ìsch d M2A mìt em Kommünàlverband Communauté de communes Porte de France Rhin Sud füsioniert wore.+ Dr Präsidant vu dr M2A ìsch dr Fabian Jordan . Zu dr M2A gheera 39 Gmeina: Offiziell Websitt vu dr M2A www.collectivites-locales.gouv.fr
Dornach isch de Name vo däre Gmeind: Dornach SO, e Gmeind im Kanton Soledurn, Schwiz Dornach isch de Name vo däne Ortsteil z Dütschland: Dornach (Aschheim), en Ortsteil vo de Gmeind Aschheim, Landkreis Münche, Bayern Dornach (Eichendorf), en Ortsteil vo de Gmeind Eichendorf, Landkreis Dingolfing-Landau, Bayern Dornach (Hopferau), en Ortsteil vo de Gmeind Hopferau, Landkreis Ostallgäu, Bayern Dornach (Pleiskirchen), en Ortsteil vo de Gmeind Pleiskirchen, Landkreis Altötting, Bayern Dornach (Sigmarszell), en Ortsteil vo de Gmeind Sigmarszell, Landkreis Lindau (Bodesee), Bayern z Frankriich: Dornach (Mülhausen), en Ortsteil vo de Stadt Mülhuuse, Elsass z Östriich: Dornach (Gemeinde Ferlach), en Ortschaft vo Ferlach, Bezirk Klagenfurt-Land, Kärnte Dornach (Gemeinde Grein), en Ortschaft vo Grein, Bezirk Perg, Oberöstriich Dornach (Linz), e Konskriptionsortschaft vom Linzer Stadtteil St. Magdalena, Oberöstriich Dornach (Gemeinde Saxen), en Ortschaft vo Saxen, Bezirk Perg, Oberöstriich Dornach (Gemeinde Pistorf), e Katastralgmeind vo Pistorf, Bezirk Leibnitz, Steiermark Dornach isch de Name vo däne Burge und Schlösser: Burgruine Dornach bi Lasberg, Bezirk Freistadt, Oberöstriich Schloss Dornach bi Saxen, Bezirk Perg, Oberöstriich
Schwanden isch de Zuesatzname vo folgende Persone: Anselm von Schwanden, Abt vom Kloster Eisidle (1233−1266) Burchard von Schwanden († 1310) isch de 12. Hochmeister vom Dütsche Orde gsi (1283−1290), nochhär Komtur vom Johanniterorde Schwanden isch de Name vo folgende Ortschafte: z Dütschland Schwanden (Blaichach), en Ortsteil vo de Gmeind Blaichach, Landkreis Oberallgäu, Bayern Schwanden (Böhen), en Ortsteil vo de Gmeind Böhen, Landkreis Unterallgäu, Bayern Schwanden (Isny), en Ortsteil vo de Gmeind Isny, Landkreis Ravensburg, Bade-Würteberg Schwanden (Lindau), en Ortsteil vo de Stadt Lindau, Landkreis Lindau (Bodesee), Bayern Schwanden (Oy-Mittelberg), en Ortsteil vo de Gmeind Oy-Mittelberg, Landkreis Oberallgäu, Bayern Schwanden (Stiefenhofen), en Ortsteil vo de Gmeind Kottweiler-Schwanden, Landkreis Kaiserslautern, Rheinland-Pfalz Schwanden (Tettnang), en Ortsteil vo de Stadt Tettnang, Bodenseekreis, Bade-Würteberg i de Schwiz Schwanden GL, e ehemoligi Gmeind im Kanton Glarus Schwanden bei Brienz, e Gmeind im Amtsbezirk Interlake vom Kanton Bern Schwanden bei Schüpfen, en Ortsteil vo de Gmeind Schüpfen, Kanton Bern Schwanden bei Köniz, en Ortsteil vo de Gmeind Köniz, Kanton Bern Schwanden bei Wynigen, en Ortsteil vo de Gmeind Wynigen, Kanton Bern Schwanden bei Rüderswil, en Ortsteil vo de Gmeind Rüderswil, Kanton Bern Schwanden bei Sigriswil, en Ortsteil vo de Gmeind Sigriswil, Kanton Bern Schwanden NW, en Ortsteil
Di romanischa Sprocha sind an Zwiig vo da indoeuropäischa bzw. indogermanischa Sprocha. Im Gegensatz zu da meischta andara Sprochgruppena kennt ma d Urschproch vo da romanischa Sprocha no zimli guat: Latein (Volkslatein oder Vulgärlatein) isch im Römischa Riich üba ganz Europa vabreitet wora. Latein säl isch koa romanische Sproch, sondern zält als italische Sproch. Die Romanischa Sprocha toalt ma in folgende Gruppana i: Gallo-Romanisch: Französisch (als Variante vo dä Langues d'oïl) Okzitanisch Frankoprovenzalisch Galloitalisch (under anderem Piemontesisch und Lombardisch) Ibero-Romanisch: Spanisch (mit em Ladino bsunders im öschtliche Mittelmeerruum und em Aragoneisch und em Asturisch im nördliche Spania) Katalanisch (Nordostspania, Baleare und Sardinia) Galicisch (Nordwest-Spania) Portugiisisch (Portugal, Brasilia) Italo-Romanisch Italienisch (mit em Korsisch) Sardisch (uf Sardinia) Bündnerromanisch (Schwyz) Dolomiteladinisch (Norditalia) Furlanisch (Provinz Friaul z Italia) Balkan-Romanisch Rumänisch Aromunisch Dia romanische Schproch mit da meischta Muattaschprochla isch Schpanisch, denn kummen Portugisisch, Französisch, Italienisch, Rumänisch und Katalanisch. Dia erschta füf Schprocha sind alls Amtsschprocha in mindeschtens oanam Land. A paar andere romanische Schprocha hond no an meh oda weniga offiziella Schtatus uf nam regional oda sunsch limitiertem Level, zum Biischpil Sardisch oda Okzitanisch in Italia, Rumantsch in da Schwyz oda Katalanisch und Galicisch in Spania. Alle andara rumänischa Schprocha übaläbend eigentlich bloss no
Schwende isch de Name vo folgende Ort: z Dütschland: Schwende (bei Homberg), en Ortsteil vo de Gmeind Deggenhausertal, Bodeseekreis, Bade-Würteberg Schwende (bei Urnau), en Ortsteil vo de Gmeind Deggenhausertal, Bodeseekreis, Bade-Würteberg Schwende (Schluchsee), en Ortsteil vo de Gmeind Schluchsee, Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald, Bade-Würteberg Schwende (Bad Wurzach), en Ortsteil vo de Stadt Bad Wurzach, Landkreis Ravensburg, Bade-Würteberg Schwende (Herdwangen-Schönach), en Ortsteil vo de Gmeind Herdwangen-Schönach, Landkreis Sigmaringen, Bade-Würteberg z Öschtriich: Schwende, en Ortsteil vo Riezlern im Chliwalsertal i de Schwiz: Schwende AI, en Bezirk (e Gmeind) im Kanton Appezöll Inneroode Choindez (de ehemolig dütsch Name), e Ortschaft i de Gmeind Courrendlin, Kanton Jura Lueg au: Schwenden, da isch s Roode vo Wald, zumen urbar z mache Schwendi Schwändi Schwanden
Schwendi isch de Name von ere Adelsfamilie, lueg bi Schwendi (Adelsgeschlecht) vom e Diplomat, Staatsmaa und General, em Lazarus von Schwendi (1522-1584) us em Breisgau Schwendi isch de Name vo däne Ort: Schwendi, e Gmaind im Landkreis Biberach z Bade-Würtebärg, Dütschland Schwendi, en Wiiler i de Gmeind Grabe im Schwizer Kanton Bärn Schwendi, en Ortstail vo Grindelwald, Kanton Bärn Schwendi, en Ort im Wisstannetal, Gmaind Mels im Kanton Sanggalle Schwendi, es Gebiet im Weste vo de Gmaind Sarne im Kanton Obwalde Schwendi, en Wiiler i de Gmaind Haide und e Bahnstazion vo de Rorschach-Haide-Bärgbahn, Kanton Appezäll-Usseroode Lueg au: Schwende Schwenden, da isch s Roode vo Wald, zum en urbar z mache Schwändi Schwanden
Schwändi isch de Name vo folgende Orte i de Schwiz: Schwändi GL, e ehemaligi politischi Gmeind im Kanton Glarus, sit em 1. Januar 2011 Teil vo de nüe politische Gmeind Glarus Süd Schwändi ZH, e Ussewacht i de Gmeind Wisslinge im Kanton Züri Schwändi BE, en Wiiler ob Bigenthal im Kanton Bern Schwändi LU, en Wiiler i de Gmeind Schüpfe im Kanton Luzern Lueg au: Schwendi Schwende Schwenden, da isch s Roode vo Wald, zumen urbar z mache Schwanden
S Recht reglet d Beziehige unter de Mensche, sofern sii zu interpersonell unlösbare Konflikt füehre. Es sind sowohl Beziehige zum Schtaat wie Beziehige von Private (natürlichi wie juristischi Persone) unter sich angschproche. In demokratische Rechtsschtaate/Sozialschtaate schtönd d Rechts-Regle in relativ wiitgehender Überiischtimmig mit ethische Grundsätz. Grob unterscheidet me zwüsche öffentlichem resp. zwingendem Recht und privatem resp. dispositivem Recht. En Verwaltigsrechts-Norm z. B. chann bi Notwendigkeit mit unmittelbarer Polizeigwalt düüregsetzt wärde, öppe durch Uuflösig von ere nitt bewilligte oder gwalttätige Demonschtration. Au s Schtrafrecht gilt als zwingends öffentlichs Recht, will der Staat (d Staatsanwaltschaft) bii vilne Delikt von sich uus Untersuechigs-Handlige iileitet. S Zivilrecht hingege isch dispositiv, d. h. d Gricht wärde nur aktiv, wenn sie von de betroffene Parteie mit ere Chlag angruefe wärde. Zwingend wird s Zivilrecht erscht subsidiär bii Notwendigkeit, v. a. auch denn, wenn sich en Partei nitt an es Grichtsurteil haltet. Denn chann au das Grichtsurteil mit Zwang (z. B. Betriibig, Schtraf-Sanktione und notfalls sogar Polizeigwalt) duuregsetzt wärde. D Schtaats-Allmacht wird in demokratische Rechtsschtaate in erschter Linie auch durch d Freiheitsrecht oder Grundrecht iigschränkt, won der Bürger/d Bürgerin in siine Beziehige zum Schtaat, also im Bereich vom öffentliche Recht, chan geltend mache. H. R. Schwarzenbach: Grundriss
D Gschicht von der Medizin fangt wohl im ene wiitere Sinn an de Anfäng von der menschliche Exischtenz aa: Schon immer het der Mensch wohl alles versuecht, siis Läbe z erhalte und sogar z verlängere. Echti Fortschritt in der Medizin hetts denn ungfähr sitt em Mittelalter geh: 1037: Der arabisch Arzt Avicenna veröffentlicht de Canon Medicinae, wo während Jahrhunderte es füehrends Wärk gsii isch 1493: Der Paracelsus wird gebore, wo sowohl en neui Sichtwiis von der Medizin wie au neui Methode voranbrocht het 1543: Erschts wisseschaftlichs Lehrbuech zur Anatomie (Körper-Uufbau) vom Mensch durch de Vesalius 1628: Der Harvey entdeckt de Bluetkreislauf 1683: Der Leeuwenhoek entdeckt d Mikroorganisme 1726: Erschtmals gitts e Bluetdruck-Messig 1796: Nachdem d Menschheit de Süüche bisher relativ machtlos uusglieferet gsii isch, füehrt der englisch Arzt Jenner d Pocken-Schutzimpfig ii 1845, in der Ziit von der induschtrielle Revolution merkt der Semmelweis, dass s Kindbettfieber recht einfach durch Desinfektion von de Händ von Arzt und Anghörige chann verhüetet wärde, was d Kinder-Schterblichkeit senkt und s Bevölkerigs-Wachstum antriibt 1846: Erschti Äther-Narkose 1867: Antiseptischi Wundbehandlig vom Lister erfunde, Wirkig für ne besseri Lebenserwartig 1882: Der Robert Koch entdeckt d Tuberkulose-Bakterie 1895: Der Wilhelm Röntgen entdeckt d Röntge-Schtrahle und macht im gliiche
Dr José Luzán y Martínez (* 1710 z Saragossa; † 1785) isch e spanische Mooler us em Barock gsi. Er isch dr Soon vom Mooler und Retablevergolder Juan Luzán gsi und vo dr Teresa Zabalo, ere Dochder vom Mooler Juan Zabalo. Er het z Neapel bim Giuseppe Mastroleo studiert und eso dr italiänisch Barock kennegleert. Öbbe 1730 isch er zrugg uf Saragossa und het dört en Moolakademii ufdoo. 1741 het en dr Filip V. zum Hoofmooler ernennt. Er isch denn vo Madrid wider uf Saragossa, won er 1784 gstorbe isch. Er isch äine vo de beste Mooler vo religiööse Themene im 18. Joorhundert gsi. Dr bekanntischt vo sine Schüeler isch dr Francisco de Goya gsi. Commons: Jose Luzán – Sammlig vo Multimediadateie Luzán Martínez, José en la Gran Enciclopedia Aragonesa Goya.Unizar.es Livronet.com.br Artehistoria.com
Dr Karl III. (* 20. Januar 1716 z Madrid; † 14. Dezämber 1788 z Madrid) isch e Köönig vo Spanie gsi. Er het vo 1735 bis 1759 as Carlo V. vo Neapel und Sizilie regiert und vo 1759 bis 1788 as Carlos III. vo Spanie. Dr Karl isch am 20. Januar 1716 z Madrid as dr eltist Soon vom Filipp V. vo Spanie und däm siner zwäite Frau Elisabetta Farnese (Isabel de Farnesio) uf d Wält choo, und isch am 14. Dezämber 1788 z Madrid gstorbe. Er het im Sinn vom „ufkläärte Despotismus“ (span. Despotismo Ilustrado) als absolutistische Monarch regiert, wo gliichzitig de Ideä vo dr Ufkläärig gfröönt het und under anderem d Bildig gförderet und dr Iifluss vo dr Chille verchliineret het. 1767 het er d Jesuite us Spanie und us de spanische Besitzige in Amerika lo verdriibe. Mit sine Verwaltigsreforme im spanische Kolonialriich in Latiinamerika („Segunda Conquista“, John Lynch) hätte d Gwünn us de Überseekolonie sötte gröösser und die politischi Kontrolle fester wärde. D Lüt in de Kolonie si aber nid zfriide gsi mit em und das het am Aafang vom 19. Joorhundert drzue biidrait, ass Unabhängigkäitschrieg usbroche si. Won er z Neapel und Sizilie regiert het, het
D Kelte (latiin. Celtae) sin ä antikes Volk z Mitteleuropa gsi. Si sin vorallem durch ihri gmeinsami Schprôch un Chultur geint gsi. D Kelte sin d'Träger vur Latène-Chultur gsi un hän vum 5te Jôhrhundert v. Chr bis zur römische Erobrig im 1te Jôhrhundert v. Chr in wyte Teil vo Europa gsydelt. Zue de Antike Keltischi Schprôche hän s'Gallischi, s'Galatischi, s Keltiiberischi, s Lepontischi un s Brythonischi ghört. D hütigi Keltischi Schprôche sin s Bretonischi, s Walisischi, s Kornischi, s Manx un s Irisch un Schottisch Gälisch. Über d Kelte händ mir e gueti Beschriibig vom Poseidonios, imene Griech. Noch ihm sind d'Kelte hoch gwachseni, blondi Recke, mit struppige Mähne gsi. Die Mähne sige dick mit Seifi i'gstriche und in lange Strähne noch hindere gstrählt gsi. E lange, hängende Schnurrbart heige si gha. Si händ gmuschtereti, langi Hose treit und e karierte Mantel. Derzue hend sie viel Ring und Halskette (de goldigi Halsring het torques gheisse) gha. Sehr schlau sind sie gsi und mit Wort und Waffe schlagfertig. Sie sölle ewig durschtig und rächt schtriit-süchtig gsi si. Im Kampf händ sie mannshochi Schilder gha, langi Schwärter und Lanze. Ihri Helm sind mit Hörner, Vogelflügl, oder Tierfigure gschmückt gsi. Hüt nu gsen