rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Futhark isch e Name für e runischs Alfabeet. D Rune sin e germanischs Alphabet, wo zur Schrybig vo germanische Dialäggt und em Latynische benutzt worden isch. Dr Urschprung oder dr Urschprüng vo de Rune sin umschtritte; zimmlig verbraitet isch aber d Teory, d Rune sige us emene norditalische Alfabeet entschtande. Vili Forscher näme au aa, ainigi Rune syge us latynische Buechschtabe entschtande. Anderi Teorye: D Rune syge us em griechische Alfabeet entschtande. S griechischy Alfabeet isch vo Kelte im südliche Gallie benutzt worde. D Rune syge alli us em latynische Alfabeet entleent worde. D Rune syge us em e norditalische Alfabeet entwicklet worde. D Rune spyse sich us merere Alfabeet, s isch aber nid mööglig, das im ainzelne z rekonschtruiere. Di elteste sichere Rune stond uf eme Kamm us Vimose z Dänemark und stammed us em 2. Johrhundert n. Chr. Fir d altalemannische Sprooch sind Rune vom 5. bis is 7. Johrhundert n. Chr. bruucht wore. Me hot die Runeinschrifte vilmool uf de Hintersiite vu Fiible (Brosche) iigritzt und eher fir private Sache, also Name oder kurze Glickwinsch. D Forschung goht devu uus, das d Alemanne d Rune vu de Nordgermane ibernumme hond. Bi de andere Westgermane (Franke, Langobarde, Thüringer)
Dr Bezirk Breagaz ischt e Verwaltigsbezirk vom öschtariichische Bundesland Vorarlberg. Zum Bezirk ghörant dr Breagazerwold, s Leiblachtal, das Klenne Walsertal, d Hofsteiggmoanda, das Rhiindelta und dr öschtarrichisch Doal vom Bodesee. Der Bezirk Breagaz glideret sich in 40 Gmoanda. Eini ischt a Stadtgmoand. Fümf sind Marktgmoanda. (Iiwohnerzahle vom 1. Jänner 2006) Commons: Bezirk Breagaz – Sammlig vo Multimediadateie
Der Landchrais Chonschtez isch en Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Hoochryy-Boodesee im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Landchrais Duttlinge, im Nordoschde an dr Landchrais Semmerenga, im Oschde an dr Boodeseechrais ùn an dr an den Boodesee, im Siide an dr Schwyzer Kanton Thurgau, im Weschde an dr Schwyzer Kanton Schaffuuse ùn im Nordweschde an dr Schwaarzwald-Baar-Chrais. Di zùm Chrais ghèèrig Exklaav Büesinge am Hochrhy hed derzue no ne weenige hundert Meeer langi Gränze zùm schwyzerische Kanton Züri. Zem Landchrais Chonschtez ghèère siibe Schded ùn 18 Gmaine. Das Land Baden-Württemberg – Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in acht Bänden); Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band VI: Regierungsbezirk Freiburg; Stuttgart, 1982, ISBN 3-17-007174-2 Commons: Landkreis Konstanz – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Websyte vum Landchrais Konschtanz Statistisches Landesamt Baden-Württemberg – Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht am 31. Dezember 2022 (CSV-Datei). Normdate: GND: 4118830-5 | LCCN: n81149047 | VIAF: 158922093
Dr Ortenauchrais, nideralmannisch Ortenaukrais, isch noo dr Flächi dr greeschd Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Siidlige Ooberryy im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Landchrais Raschdad, im Oschde an dr Landchrais Frèideschdad ùn an dr Landchrais Rodwyyl, im Siidoschde an dr Schwaarzwalds-Baar-Chrais ùn im Siide an dr Landchrais Ämedinge. Im Weschde isch dr Ryy d Gränze zem Elsis z Franggryych. Zem Ortenauchrais ghèère 5 Groosi Chraisschded, 11 Schded ùn 35 Gmaine. R. Metz (1960): Bau und Bild der Landschaft in der Ortenau. Die Ortenau 40. S.16-55. Das Land Baden-Württemberg - Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in acht Bänden); Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band VI: Regierungsbezirk Freiburg; Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007174-2 Commons: Ortenaukreis – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Websyte vum Ortenauchrais Statistisches Landesamt Baden-Württemberg – Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht am 31. Dezember 2022 (CSV-Datei). Normdate: GND: 4104631-6 | LCCN: n85152339 | VIAF: 124400843
Dr Landchrais Duttlinge isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Schwaarzwald-Baar-Heubärg im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Landchrais Rottweil ùn an dr Zollerealbchrais, im Oschde an dr Landchrais Semmerenga, im Siide an dr Landchrais Konschtanz ùn im Weschde an dr Schwaarzwald-Baar-Chrais. Zem Landchrais Duttlinge ghèère 6 Schded ùn 29 Gmaine. Landkreis Tuttlingen. (= Die Stadt- und Landkreise Baden-Württembergs in Wort und Zahl; Heft 52). Hrsg. vom Innenministerium und Wirtschaftsministerium Baden-Württemberg, Bearbeitung und Druck Statistisches Landesamt Baden-Württemberg, Stuttgart, 1970. Das Land Baden-Württemberg – Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in acht Bänden); Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band VI: Regierungsbezirk Freiburg; Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007174-2 Archäologie, Kunst und Landschaft im Landkreis Tuttlingen. Hrsg. vom Landkreis Tuttlingen, Thorbecke, Sigmaringen 1988, ISBN 3-7995-4111-X Commons: Landkreis Tuttlingen – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Internetsyte vum Landchrais Statistisches Landesamt Baden-Württemberg – Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht am 31. Dezember 2022 (CSV-Datei). Normdate: GND: 4061294-6 | LCCN: n80125746 | VIAF: 147748522
Dr Landchrais Ämmedinge isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Siidlige Ooberryy im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Ortenauchrais, im Oschde an dr Schwaarzwalds-Baar-Chrais ùn im Siide an dr Landchrais Bryysgau-Hoochschwaarzwald. Im Weschde isch dr Ryy d Gränze zem Elsis z Franggryych. Zem Landchrais Ämmedinge ghèère 6 Schded ùn 18 Gmaine. Das Land Baden-Württemberg – Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in 8 Bänden); Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band VI: Regierungsbezirk Freiburg; Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007174-2 Der Landkreis Emmendingen – Kreisbeschreibungen des Landes Baden-Württemberg; Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg in Verbindung mit dem Lkr. Emmendingen; 2 Bände, Jan Thorbecke Verlag, Stuttgart 1999 und 2001, ISBN 3-7995-1363-9 Commons: Landkreis Emmendingen – Sammlig vo Multimediadateie Offizielle Internetsyte vum Landchrais Landkreis Emmendingen: Mensch, Natur und Umwelt Statistisches Landesamt Baden-Württemberg – Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht am 31. Dezember 2022 (CSV-Datei). Normdate: GND: 4014587-6 | LCCN: n82069908 | VIAF: 180769599
Dr Regierigsbezirk Chaarlsruei isch ein vù vier Regierigsbezirk im Bundesland Baade-Wiirdebäärg z Dydschland. Er schdood in dr Hierarchyy zwische dr Landchreis ùf aine Syde ùn dr Landesregierig ùf dr andere Syde. Dr Regierigsbezirk Chaarlsruei lyd im Noordweschde vù Baade-Wiirdebäärg. Im Siide gränzd er an dr Regierigsbezirk Fryybeg, im Noorde an Hesse ùn im Oschde an dr Regierigsbezirk Schduegerd. Im Weschde bilded dr Ryy d Gränze zue Ryyland-Bfalz. In dr hidige Gränze good dr Regierigsbezirk Chaarlsruei ùf d Verwaldigs- ùn Biedsrefoorm vùm 01. Jänner 1973 zrùg. Dr Voorlaifer isch dr Regierigsbezirk Noordbaade gsii, wù ane 1952 bilded wooren isch us dr Noordhälfdi vùm friejere Land Baaden. Di ooberschd Bhèèrd isch s Regierigsbräsidiùm z Chaarlsruei. Dr Laider vùm Regierigsbräsidiùm isch dr Regierigsbräsidänd, wù vùm baade-wiirdebärgische Minischderbräsidänd ernand wird. D Regierigsbräsidände (syder 1952): 1952–1963: Hans Huber 1963–1974: Werner Munzinger 1975–1985: Trudpert Müller 1986–1988: Adolf Bieringer (CDU) 1988–1994: Karl Miltner (CDU) 1994–2005: Gerlinde Hämmerle (SPD) 2005–2012: Rudolf Kühner (parteilos) 2012–2019: Nicolette Kressl (SPD) syder 2019: Sylvia Felder (CDU) S Regierigsbräsidiùm isch zueschdändig fir d Ùmsezig vù gsezlige Ùfgaabe ùn landesbolidische Ziil im Regierigsbezirlk. S Regierigsbräsidiùm hed aachd Abdailige: Schdyyre ùn Verwaldig Wiirdschafd, Ruumoornig, Bäu-, Dänggmool ùn Gsùndhaidswääse Landwirschafd, Ländlige Ruum, Veterinär- ùn Lääbensmidelwääse Schdroosewääse
E Minimalpaar isch e Baar vo zwai Wörter, wo sich nume um ai fonetisch-fonologischs Merggmool unterschaide, z. B. "Muus" - "Huus" - " Luus" uf Alemannisch. Das Byschpil bewyst, das [m], [h] und [l] im Alemannische Phonem sinn. E andres Minimalpaar im alemannischi isch "Buech" - "Buuch". Vomene Nullphonem redt mer, wenn de Underschiid ahand vomene nöd vorhandne Phonem entstoot: z. B. "Buuch" - "Bruuch". Auch "Bruuch" miteme lange [uu] und "Bruch" miteme churze [u] bildet e Minimalpaar. Dör e systematischi Bildig vo Minimalpaar cha s Phoneminventar vonere Sprooch bistimmt werde, da haisst ali Phonem wo inere Sprooch vorchömet. S Phoneminventar underschaidet sich i de verschidnige Sprooche. So het s Italienischi z. B. kai /ü/ oder /ö/ oder s Englische het [θ] und [ð], wo im Alemannische feelet. Wen e Luut wie s /r/, wo im Tütsche und Alemannische je noch Region oder Person verschide uusgsproche werd, oni as sich d Bidütig veränderet, redt mer vonere Phonemvariante. Die baide Uusproochaarte vom <ch> ("Ich- und Ach-Luut": [ç] und [x]) im Hochtütsche bildet ai Phonem, wel si underenand kai Minimalpaar bilde chönet, sondern vo de lutliche Umgebig Abhängig sind. I dem Fall red mer vo Allophon.
Schwedisch isch e skandinavischi Sproch, wo vor allem z Schwede und Finnland gschwätzt wird. Im 9. Johrhundert noch Christus hän sich Alt-West-Skandinavisch (Norwege und Ysland) und Alt-Ost-Skandinavisch (Schwede und Dänemark) agfange z underscheide. Ab öbbe 1200 hät s erschti Underschyd in de Ussproch z Schwede und Dänemerk ge. Do druss sin um 1300 Alt-Dänisch und Alt-Schwedisch entstande. Zur glyche Zit isch d Sproch durch di umfangryche Handelsbeziehige über d Hanse große Yflüss uss em Dütsche usgsetzt gsi. Witeri Yflüss durch s Dütsch chömme au vom Drißigjöhrige Chrieg. Im 17. Johrhundert hät zudem s Französisch vor allem de Wortschatz in de Kunscht beyflusst. D Industrialisierig hät au Yfluss vom Änglische ybrocht. Zahlrychi Undernehme hän Änglisch als Arbetssproch, Universitäte underrichte oft au uff Änglisch und de Wortschatz vom Schwedische isch oft z chlei. Sit 2002 versüecht mer, d Sproch durch s Gsetz z erhalte. Züedem isch d Sproch sit 1995 Amtssproch vo de EU. Obwohl d Schritt vo de Sprochentwicklig nie so scharf abgränzt werre chönne wie s do ussiht und nit z wörtlig gnoh werre sott, wird s gännte System zur Underdeilig vo de skandinavische Sproche bi de Sprochwüsseschaftler meistens akzeptiert. Schwedisch isch d Amtssproch vo Schwede und usserdem vo Finnland,
Ä Triibwage, früecher ou us Motorwage bezeichnet, isch es Triibfahrzüg bi de Ysebahn i däm ou Reisendi und oder Güeter beförderet wärde. So gits de zum Bischpieu Personetriibwäge, Gepäcktriibwäge, gmischti Persone- u Gepäcktriibwäge. Es git ou Triibwäge wo ou Poscht transportiere, ja es git sogar Triibwäage wo frücher sogar wie e Poschtwage e Briefchaschte gha hei um Briefe iizwärfe. Triibwäge chöi ou us zwöi oder mehrere Wagechäschte bestaa. Mi het i der Vergangeheit, vielecht ou wöu einigie i die nid ganz eifachi elektrischi Usrüschtig vore Merfachstürig oder Ferstürig nid so vertroue gha hei oder ou nume wöus nid ganzu so biuuig gsi isch, zwe oder mehreri Triibwäge so bout, dass si zäme elektrotechnisch gsee eis Stück si. Si das zwöi ähnlechi Wagechäschte die elektrisch fescht zämekupplet si, wi Bischpiuswis bi de beide Rügge a Rügge zämeboute MOB ABDe 8/8 Triibwage, so ret me vo mene Dopputriibwage. Dopputriibwäage wärde vo de Glänktriibwäge daderdür unterschide, dass bi Glänktriibwäge d Wagechäschte mechanisch fest mitenander verbunde si, Bischpiuswis wie bi de Glänktriibwäge, abkürzt GTW, us der Fahrzügfamilie GTW vom Stadler, oder aber d Wagechäschte sich über es gmeinsams Dräigsteu abstütze, Bischpiuswis über Jakobsdräigsteu wie bi de FLP ABe 4/6 oder de FART ABDe 8/8.
D'Tina Turner (* 26. November 1939 z Nutbush City, USA als Anna Mae Bullock; † 24. Mai 2023 in Küsnacht, Kanton Züri) isch e bürtigi amerikanischi, sit 2013 schwizerischi Rock- und Popsängeri gsi. Vo 1958 bis 1976 isch d'Tina Turner mit ihrem damalige Ehemaa, em Ike Turner i de USA erfolgrich gsi, wül er sini Frau aber immer wider misshandlet hed, hed si sich lo scheide und d'Band hed sich ufglöst. Bis 1984 hed si a ihre früher Erfolg nid könne aknüpfe und hed Schulde gha. 1984 hed si aber mit em Album "Private Dancer" es grosses Come-Back gschafft und isch eini vo de erfolgrichste Sängerinne überhaupt worde. Ihri Konzerttournee hei aui Rekorde broche, si isch die Musikerin, wo em meischte Tickets verkouft hed. Nach ihrem Bühneabschid 2000 isch es ruehig worde um d'Tina Turner. 2004 hed si es Best-of Album veröffentlicht. 2008 hed si ihres Come-Back bekannt gä und wot no einisch uf Tour go. Ds erschte Konzert vo dere Tour isch scho i 2 Minute usverkouft gsi. Bis hüt hed d'Tina Turner meh aus 170 Millione Tonträger verkouft. Im Früelig 2013 het si die Schwizer Staatsbürgerschaft überchoo, im Spätjahr 2013 ihri amerikanischi uffgä. Si hät mit ihrem langjährige
S gid verschiideni Oord, wù Oberried haise: d Gmai Ooberried im Landchrais Bryysgau-Hoochschwarzwald Oberried isch e Oordsdail vù dääne Schded ùn Gmaine: z Baade-Wiirdebäärg: Argenbühl, Landchrais Ravensburg z Bayern: Chraisschdad Kempten (Allgäu) Betzigau, Landchrais Oberallgäu Bischofsmais, Landchrais Regen Bogen, Landchrais Straubing-Bogen Breitenthal bi Krumbach (Schwoobe), Landchrais Günzburg Dietmannsried, Landchrais Oberallgäu Drachselsried, Landchrais Regen Füssen, Landchrais Ostallgäu Gangkofen, Landchrais Rottal-Inn Grafling, Landchrais Deggendorf Grünenbach, Landchrais Lindau (Boodesee) Heimenkirch, Landchrais Lindau (Boodesee) Murnau am Staffelsee, Landchrais Garmisch-Partenkirchen Ottobeuren, Landchrais Unterallgäu Offenberg, Landchrais Deggendorf Pilsach, Landchrais Neumarkt in der Oberpfalz Tittmoning, Landchrais Traunstein d Katastralgmai Oberried (Gmai Ramsau) z Niidereeschdryych d Gmai Oberried am Brienzersee im Kanton Bern dr Wyyler Oberried in der Gmai Chüniz bi Bern Lueg au: Oberrieden Oberriet
Rächthaute isch a Gmiin im obere Seisebezirk. Rächthaute het über tuusig Iiwohner, wa im Dorf u verschidene Wiiler wii im Entemoos oder i de Woufiich wohne. Ds Dorf ligt am Südhang vam Pfuffuhubu, wa di rächti Hauta va dem chline Bärg isch – va dete isch o de Name vam Dorf abgleitet. D Galtera, a chlina Bach wa z Fryburg i d Saane mündet, het z Rächthaute sina Quäla. D Nachpurgmiine va Rächthaute sy Santursche, Brünisried, Plaffeie, Plassäub u Güffersch. S erscht Mol isch de Näme vom Ort in ere Urkunde vo 1142 ufgschribe cho. Derte isch di romanisch Form Drallaris gnennt, 1180 isch Dreit Laris gnennt. Di dütsch Schribig Rehhalton findt sich s erscht mol im Johr 1250. D Pfarii isch s erscht mol 1228 erähnt un isch viu grösser gsi als hüt. Grossi Deil vom Seiseoberland bei derzue ghört un zwar die vir Schröt Rächthaute, Brünisried, de oberi Schrot un Zumhouz. Bi de Fryburger Staatsreform 1831/33 si us dänne vir Schröt vir selbschtändigi Gmiine gründt cho. Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 2,2 % gläge. 80,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 13,5 % evangelisch-reformiert. Bi de Vouchszelig 2000 hii
D Markgrafschaft Baden-Durlach isch es Territorium, wo in de frühe Neuziit im Heilige Römische Riich Bschtand het gha un zwar i de Johr 1535 bis 1771. Am Aafang isch d Markgrafschaft Bade gschtande. Durch e Erbteilig isch di Markgrafschaft im Johr 1535 teilt worde un so sin d Baden-Baden un d Markgrafschaft Bade-Durlach entschtande. Wiil de erscht Marggraf vo Bade-Durlach Ernscht gheisse het, red ma au vo de Ernestinische Linie, wo d Herrschaft z Bade-Durlach übernoh het. Im Gägesatz zu Bade-Bade, wo katholisch blibe isch, het de Markgraf Karl II. im Johr 1556 d Reformation iigfüert. Wichtig für d Markgrafschaft isch au d Verlegig ve de Residenz im Johr 1565 gsi, wo d Herrscher vo Pforze uf Durlach züglet sin. Vo 1594 bis 1622 het Bade-Durlach die oberi Markgrafschaft (Bade-Bade) zwangsverwaltet. Wo aber de Markgraf Georg Friedrich 1622 d Schlacht vo Wimpfe verlore het, isch es mit de Zwangsverwaltig vorbi gsi. E schweri Ziit für d Markgrafschaft isch d Ziit vom Pfälzische Erbfolgechrieg gsi. Durlach un Pforze sin niderbrönnt worde. Au deswäge het sich de Markgraf Karl Wilhelm entschide es nois Schloss zbaue. Ab 1715 isch im Hardtwald zwüsche Durlach un em Rhy des Schloss bauet worde un e chli
De Kraichgau isch e Hügellandschaft im Norde vo Bade. De Kraichgau isch e Region im nördliche Bade. Im Norde grenzt er a de Odewald im Süde a de Schwarzwald im Weschte an d Oberrhynisch Tüfebeni un im Oschte an di höchere Hügellandschafte vom Strombärg un em Heuchelberg un a de Zabergäu. Di gröschte Schtädt sin Sinse, Eppinge, Bad Rappenau, Brette un Brusel. Es bsunders Kennzeiche vo de Hügellandschaft sin di vile Dörfer, wo zum gröschte Teil scho im Mittelalter bsidelt wore sin. Näbe de Schtädt sin die gröschte Gmeinde Kraichtal, Bad Schönborn, Oberderdinge, Meckse un Neckarbischofse. Di wichtigschte Bäch un Flüss, wo durch de Kraichgau düent flüsse, sin de Kraichbach, wo de Kraichgau sin Name her het un d Elsenz. Geologisch isch de Kraichgau us ere Muelde zwüschem Odewald un em Schwarzwald entstande, wo sich Löss anglageret het. De Löss im Kraichgau het e Dicki bis zu 30 Meter. Wegem Löss, wo en sehr fruchtbarer Bode isch, cha ma im Kraichgau intensive Ackerbau betriibe un wil au s Klima sehr mild isch, gits Lüt, wo de Kraichgau – grad so wiis Markgräflerland – badischi Toskana düent nenne. Di höchschti Erhebig vom Kraichgau isch de Steinsbärg i de Nöchi vo Sinse-Weiler,
De Jörg Haider (* 26. Januar 1950 z Bad Goisern, Oberöschtriich; † 11. Oktober 2008 z Köttmannsdorf, Kärnte) isch en öschtriichscher Politiker gsi. Vo 1999 bis zu sim Tod isch er Landeshauptmann von Kärnte gsi. D Volksschuel het de Haider z Bad Ischl bsuecht un danach d Mittelschuel 1968 mit de Matur abgschlosse. Vo 1969 bis 1973 het er z Wien a de Universität Jus un Stattswüsseschfte studiirt. Bis 1976 het er zerscht als wüssenschaftliche Mitarbeiter, denn als Assischtent a de gliiche Uni gschaffet. Scho früe het er sich politisch engagiirt. un isch 1979 s erscht mol i de öschtriichisch Nationalrot gwählt worde, wo er de jüngscht Abgordnete gsi isch. Vo 1983 bis 1986 isch er i de Kärntner Landesregirig gsi, dann wider bis 1989 im Nationalrot. Im Johr 1989 isch de Jörg Haider dann zum erschte mol Landeshauptmann vo Kärnte worde. Des isch er bis 1991 blibe. Vo 1992 bis 1999 ich er dann wider im Nationalrot gsi, bis er 1999 wider s Amt vom Landeshauptmann übernoh het. Des Amt het er bis zu sim Tod usgüebt. Parteipolitisch het de Jörg Haider zerscht de FPÖ aaghört, wo en innerparteilecher Striit zu sim Ustritt un de Bründig vo de BZÖ
Bács-Kiskun (uff Ungarisch Bács-Kiskun megye [ba:tʃkiʃkunmɛɟɛ], ungarndütsche Name: Batsch-Kleinkumanien; Batschka) isch e Komitat im Süde vo Ungarn. S isch noch em Zweite Wältchrieg uss de Komitat Bács-Bodrog und Pest-Pilis-Solt-Kiskun gründet worre. Mit re Flächi vo 8'445 Quadratkilometer isch Bács-Kiskun s gröschte ungarische Komitat. Näbe e baar Erhebige um Baja umme isch s Komitat zimlig flach. Komitatssitz und gröschti Stadt isch Kecskemét. S Komitat isch für d sini nadürligi Schönheit bekannt. De Nationalpark vo Kiskunság litt uff sinem Bode. Bács-Kiskun gränzt im Weste an d Komitat Baranya, Tolna und Fejér (Gränze isch d Donau), im Norde an Pest, im Oste an Jász-Nagykun-Szolnok und Csongrád und im Süde an s Land Serbie. Bács-Kiskun hät Adeil an de Große Ungarische Diefebeni. D Höchedifferänz zwüschem höchste und em diefste Punkt isch numme 80 Meter. Im Verglych zum Rest vo Ungarn isch d'Azahl Sunnestunde hoch; Bács-Kiskun ghört zu de sunnigste Gegende vom Land. Durch de Sand werre d'Temperaturschwankige als stärcher empfunde, des heißt d'Luft wird chälter bzw. wärmer empfunde wie si wirklig isch. Z Bács Kiskun fallt wenig Nyderschlag; di jöhrligi Mitteltemperatur litt zwüsche 10 und 10,5 Grad. Di gröschte Flüss vom Komitat sin d'Donau und d'Theiß. Größeri Stehgwässer sin d'See vo Szelid und Vadkert.
En Affrikchate isch e Verbindig von eme Plosiv und eme Frikchativ. Di alemannische Dialäkchte zeichne sech wege dr hochtütsche Luutverschiebig dür ne großi Vilfalt vo Affrikchaten uus: /ts/ (z. B. sitze, Gitzi ) /pf/ (z. B. lüpfe, Tupf ) /kx/ (z. B. wecke, Äcke ) /t̠ʃ/ (z. B. rutsche, Chätschi )
Greschonei isch e Walserdoorf in dr idalieenische autonome Region Ougschtaalland (franz. Vallée d’Aoste, dt. Aostatal). Greschonei lyd im e Sydedaal vùm Ougschtaal, im Walleschu (franz. Vallée du Lys, ital. Valle del Lys, dt. Lystal), wù d Liisu (frz. Lys) dùùrefliesd. Greschonei bschdood us zwoo sälbschdändige Gmaine, Gressoney-Saint-Jean ùn Gressoney-La-Trinité. Baidi hän e aigeni Chilche ùn e aigene Gmairood. Di greschoneititschä Name Greschonei-Sent Johann ùn Greschonei-Drifaltigkeit wääre aber sälde bruuchd. Normaalerwyys wääre die boode Gmaine im Dialäkt ùnderdaild in s Ooberteil, s Mittelteil ùn s Unterteil. S Ooberteil isch Gressoney-La-Trinité, s Mittelteil isch Gressoney-Saint-Jean vù dr Chilche s Daal ùfezues ùn s Unterteil isch vù Chilche s Daal aabezues bis Goabi. Bruuchd wääre au d Name Zer Chilchu fir Gressoney-Saint-Jean ùn en de Tache (dt. bei den Dächern) fir Gressoney-La-Trinité. Di 74 Gmaine in dr autonoome Region Ougschtaalland sin in 8 Gmainschafde (ital. Unité de communes) zämegfasd. Greschonei ghèèrd zue dr Gmainschafd Unité des communes valdôtaines Walser (dt. Union der Aostataler Walsergemeinden). Dooderzue ghèère no Goabi ùn Eischeme. Noochbergmaine vù Greschonei sin Im Land (Greschoneititschu: Laanja), Ayas (Greschoneititschu: Ajáts), Brusson (Greschoneititschu: Britse), Goabi (Greschoneititschu: Goobi), Rassa (Greschoneititschu: Ratsa), Riifu ùn Zermatt CH (Greschoneititschu: Zérmatt). Wie vyyli Gmaine in dr Alpe bschdood
S Greschoneititsch isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Greschonei. Es ghèèrd doodrmid zem Siidwalsertiitsch. Greschoney isch e Ùfnaameord vùm Schwyzer Schbroochatlas gsii. D Ùfnaam isch vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle im Juli 1950 gmachd woore. Fir s Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri hed dr Wilhelm Doegen vùm Berliner Lutarchiv im Oktober ane 1929 Tonbandùfnaame gmachd. Die Ùfnaame sin vùm Fritz Gysling, em Rudolf Hotzenköcherle ùn dr Clara Stockmeyer voorberaided ùn vù dr èrschte beede ane 1952 verefendligd woore. E Kapitel zùm Greschoneititsch ùn zùm dèèrdige Bruuchdùùm hèd s au im Emil Balmer sym Buech iiber d Siidwalser. Dr Peter Zürrer hed syd dr 60er Joor Ùfnaame z Greschoney gmachd ùn hed in dr Folg fimf Biecher iber dr Dialäkt vù Greschonei uusebroochd. D Anna Giacalone Ramat hed ane 1976/77 Befroogige z Greschonei gmachd iber s sozio-linguistisch Verhäldnis zwischen em Walserdialäkt ùn em Piemontesisch bzw. em Idalieenisch. D Fluurnäme vù Greschonei hed dr Paul Zinsli zäme mid em Paul Scheuermeier ùn dr Gertrud Frei ane 1961/62 ùfgnùù, mid ere Noochùfnaam ane 1979. Dr Paul Zinsli hed die Samlig derno ane 1984 in syym Buech „Südwalser Namengut“ verefendligd. Ane 1982 isch s Walser Kulturzentrum / Centro Studi e Cultura Walser grinded
Schwa (us em Hebräische: 'das Nichtige') isch e zentralisierte Vokal (IPA: [ə]), wo in de germanische Schprôche (hischtorisch gsee) e reduzierte Vokaal isch. Uf dütsch (und in de maischte andere germanische schprôche) wird dä Vokaal als <e> gschribe. Im Alemannische chunt dr Schwa wie i de meischte Sproche numme inere unbetonte Silbe vor. Er isch usserdäm im Alemannische näbem /i/ dr einzigi Vokal wo i sonere Silbe vorchunt. Numme wenigi Sproche hen au en betonte Schwa, z. B. Albanisch, Rumänisch, Bulgarisch, Afrikaans, mangi Dialäkt vum Katalanische un mangi Kaukasische un Uralische Sproche. Bispil: e Taschelampe, mache, Schlüssel, Schüssle, verplämperle I der Alemannische Literatur wird dä Buechstabe fasch immer mit <e> gschribe. D Schrybig mit <ä> chunt i der Literatur praktisch nie vor. Si het sech aber trotzdäm wyt verbreitet. Das het vermuetlech verschidnigi Gründ: Es kennt fasch niemer di alemannischi Literatur. Ir alemannischen Ussprach vom Hochdütsche (z. B. im Schwyzer Hochdütsch) wird ds schwachen <e> hüüffig nid als Schwa usgsproche, sondern als normals /e/. Ds <ä> tuet ou sehr churzi Tekschten eidütig als Dialäkt-Tekschte kennzeichne. I de Werbig werdet Dialektforme uufällig hüüffig so gschribe. Die gnaui Lutig vo dem Schwa im Alemannische schwankt vo Dialekt zu Dialekt, im Schwööbische und