rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Luigi Luca Cavalli-Sforza (* 25. Jänner 1922 z Genua; † 31. Augschte 2018 z Belluno) isch e italienische Populationsgenetiker gsii, wu ab 1970 as Brofässer an dr kalifornische Stanford University glehrt het. Mer chännt en dur syni Studie, wun er din zaigt het, ass es Parallele zwisch em genetische Verwandtschaftsgrad vu verschidene Velker un em Verwandtschaftsgrad vu dr Sproche, wu si schwätze git. Dodrus het dr Cavalli-Sforza uf frieji Wanderbewegige in dr Urgschicht vu dr Mänschhait gschlosse. Är het as yyflussrychschte Populationsgenetiker vu syre Zyt gulte. Dr Cavalli-Sforza het anne 1938 an dr Universitet Pavia aafange Medizin studiere un het 1944 promoviert. Är het nume churz as Dokter gschafft, bno 1945 het er an dr University of Cambridge iber d Genetik vu dr Bakterie gsforscht. 1950 het er Cambridge verloo un isch bis 1957 Forschigsdiräkter fir Mikrobiology am Istituto Sieroterapico Milanese z Mailand gsii. Nomol drei Johr lang het er Vorlääsige an dr Universitete vu Parma un Pavia ghalte. Anne 1960 isch er Brofässer fir Genetik z Pavia wore; vu 1962 bis 1970 het er as Brofässer für Genetik un Statischtik an dr Universitete vu Parma un Pavia glehrt. Im Johr 1970 isch er an d Stanford University gwächslet,
D Ricarda Liver (* 10. Dezämber 1941 z Chur) isch e Schwiizer Romanischtin. D Ricarda Liver isch z Chur als Dochter vom Jurischt und Bündner Regierigsroot Peter Liver (1902–1994) uf d Wält cho. Ihri Schwöschter isch d Künschtlere und Kulturpolitikere Beatrix Sitter-Liver (* 28. Augschte 1938 z Chur). Dr Heimetort het d Familie z Fleerde am Häinzebärg. Dr Vatter isch sid 1944 Profässer für Rächtsgschicht a dr Uni Bärn gsi, und so het d Ricarda Liver au z Bärn d Schuele bsuecht und a dr Uni Bärn und denn au z Friburg vo 1960 bis 1967 die romanischi und die latynischi Filology, die iteliänischi Literatur und s Rätoromanische studiert, under anderem bim Siegfried Heinimann. Für eis Joor vo ihrem Studium isch si uf Neapel ggange. Vo 1967 bis 1969 isch si z Bärn Assistäntin am Romanische Seminar gsi, und anne 1969 het si mit dr Arbet Die subordinierenden Konjunktionen im Engadinischen des sechzehnten Jahrhunderts promoviert. Derno isch si d Assistäntin vom Bärner Profässer für Latinistik Olof Gigon worde und het denn es Habilitazioonsprojäkt chönnen usfüere, wo si d Gschicht vo dr Gebättsprooch vom antike Latynische bis zu de middelalterliche Sprooche agluegt het. Do drfür isch si 1969 bis 1970 uf
D Hildegard Weber (* 1932 z Sulzburg) isch e dytschi Dialäktdichteri. D Hildegard Weber isch z Sulzburg uf d Wält chuu un z St. Ilge-Laufe un z Bugginge ufgwachse. No dr Volksschuel z Bugginge het si z Badewyler e Lehr as Chechi aagfange. Wu ihri Mueter no anderthalb Johr gstorben isch, het si dLehr abbroche un isch haim go no dr Familie luege. Mit 21 Johr het si dr Paul Weber ghyrote, e Metzgermaischter. Si hän zäme ne Metzg gfiert un fimf Chinder kriegt. Si wohne in dr March z Hüschtett Scho in dr Schuel het d Weber aafange Gedicht schrybe. Wu si ghyrote het, het si aber nimi der Zyt ghaa zum Schrybe. Erscht mit iber 50 Johr het si wider aagfange. Si het e baar Biechli mit Gedicht un Gschichte uf Alemannisch un Hochdytsch vereffetligt. Di Badisch Zytig het 2004 iber e Lääsig vu dr Weber gschribe: „Hildegard Weber befasst sich besonders intensiv mit ihrem Garten. Die Geschichte vom „Zwiebeli“ veranschaulicht Werden und Ernten. Eindringlich ist der Vergleich vom Abschleifen der Steine und der Abnutzung und Verflachung der Sprache. Doppelsinnige Lebensweisheiten bot sie in prägnanter Kürze in den Gedichten „Gloge – ungloge“, „I trau mi nit“, „Jungi Frau
D Maria Beig (* 8. Oktober 1920 z Senglinge, hit e Ortsdail vu Meggebeire as Maria Hund; † 3. Septämber 2018 z Friedrichshafe), isch e dytschi Schriftstelleri gsii. Si het as „Stimm vu Oberschwobe“ gulte. D Maria Beig stammt us ere Buurefamilie. Si isch uf d Volksschuel un derno uf d Frauenarbetsschuel gange. Ab 1936 het si am Huuswirtschaftlige Seminar vum Pedagogische Inschtitut z Kircha e Lehr as Huuswirtschafts- un Handarbetslehreri absolviert. Ab 1941 het si as Lehreri an Schuele bi Haalbrunn, uf dr Schwebische Alb un z Friedrichshafe gschafft, wu si lang gläbt het un im Septämber 2018 im Alter vu 97 Johr gstorbe isch. Anne 1954 het si ghyrote, 1958 het si ne Dochter kriegt. Anne 1977 isch si in dr vorzytig Ruestand gange un het si ihre Draum vum Biecherschrybe erfillt. Zletscht het si z Immenstaad am Bodesee gläbt. D Maria Beig het Roman un Verzellige verfasst, wu vor allem s Lääbe vu dr Buure in ihre oberschwebische Haimet schildere. Mit ihre niechtere Darstelligswys un ihrem absichtli aifache Stil het si syt ihrem Debüt, em Familieroman Rabenkrächzen, as en Art episch Naturtalänt gulte. Bsundersch gferderet wore isch si vum Martin Walser, was au derzue gfiert het, ass
D Ingeborg Schütze (* 12. Augschte 1942 z Löörech as Ingeborg Denz) isch e dytschi Dialäktdichteri. D Schütze isch ghyrote un het mit ihrem Mann Friedrich, eme Metzger, e Dochter un zwee Sihn. Si lääbe z Löörech. Scho ase Chind het si gärn Gschichtli gschribe. Richtig aagfange het si mit em Schrybe um 1987/1988. Wu si fir ihre Kusäng Heinz Reff s Buech „Zwischen Kernholz und Rinde“ illuschtriert het, het si ihm au Gschichte vu sich zum Lääse gee. Är het si eso guet gfunde, ass er d Schütze ab do gferderet het. Anne 1992 het si di erschte Gedicht gschribe. Uf Aaregig vum Walter Jung, em Rotsschryber vu Löörech, het si anne 1994 unter em Titel „Lebensmelodie“ en erschte Band mit hochdytsche un alemannische Gedicht publiziert. Im Lauf vu dr Johr het si vier Biecher mit Gedicht un Gschichte uusegee, speter het si ihri Wäärch nume no uf CD-Rom vereffetligt. Derzu sin verainzelt chlaineri Bydreg vun ere in Anthologie un andere Biecher uusechuu. Mittlerwyli het si iber 600 Gedicht un 30 Gschichte gschribe. Zue re Autorelääsig bim Huusemer Altenomidag schrybt d Badisch Zytig 2010: „Sie zeigte sich als exakte Beobachterin von Natur und Menschen mit einer beachtlichen Gedankentiefe und
Uff dè Faarblaanwechsel im Dezembèr 2015 isch d Schaffuuser S-Baan voll in Bedryb gangè. Mit dè Schaffuuser S-Baan isch s Aagebot vom schinnègebundènè Öffentlichè Vokeer (ÖV) i dè Region Schaffuusè, wo johrzeentelang nu rudimentär vorhandè gsi isch (Relationè Schaffuusè-Bf. Neuhuusè mit Witterfüürig i s Zürcher Wyyland resp. Jeschtettemer Zipfel sowiè i s Reièt). D S-Baan bschtòt us èm Streggènnetz vo dè Schwizerischè Bundesbaanè (SBB) un dè Dütschè Baan (DB), woby dè Abschnitt Bhf. Ärzingè–Bf. Schaffuusè elegdrifizyrt un zuèsätzlichi Halteschtell ygrichtet worrè sin. Lancyrt worrè isch d Idee durch Pro Baan Schwiz im Infoforum 2 anno 2004) un Vorschtöss vo dè Kantonsrôtinnè Iren Eichèbärger un Martina Munz. Dè Kantonsrõt hèt s Boschtulat am 12. Juni 2006 mit 64 zuè 0 Stimmè eischtimmig akzeptyrt un a dè Regyrigsrõt übberwisè. Am 6. Juni 2011 hèt dè Kantonsrõt èn Raamèkredit vo 74,86 Millionè Schwizer Frankè bewilligèt un sich mit 51 zuè 0 Stimmè für dè Bau vo dè Schaffuuser S-Baan uusgschprochè. Am 25. Septembèr 2011 hèt s Stimmvolch vom Kanton Schaffuusè mit èm Jò-Aadeil vo 76 % dè Raamèkredit bewilligt. Alli 27 Pmaandè hèn sich für s S-Baan-Brojèkt ussgschprochè. S Zyl vom Brojèkt S-Baan Schaffuusè isch es, d Hälfti vom Vokeerswachsdum vo dè nägschtè
i7i12i13i15i15i16i17 Beringè Baddischè Baanhof (baanamtlich Beringè Bad Bf, au Baanhof Beringè odder Beringer Baanhof) isch näbbem Schaffuuser S-Baan-Haltepungt Beringerfäld diè älteri un wichtischte vo zwei Baanschtationè vom schwizer Gmaand Beringè im Kanton Schaffuusè un dört im Obberchläggi. Im Zuüg vo dè Inbedrybnaam vo dè Schaffuuser S-Baan uff èm Hochrhybaan-Abschnitt Ärzingè–Schaffuusè isch dè Beringer Baanhof bis 2013 umfassend modernisyrt worrè. Zämmè mit dè andrè Baanhööf, wo im Eigèdum vom Dütschè Staat sin, ghört er zuè dè letschtè Baanhööf, wo nõch dè Baanreform z Dütschland nò in uumittelbarem Bundesbsitz sin. Dè Baddische Baanhof lyt öppè 375 m südlich vum Beringer Dorfzèntrum. Urschprünglich isch d Baanschtation wiè au d Hochrhybaan am südlichè Dorfrand glègè. Spôter hèt sich süd- un südöschtlich vu Beringè è Induschtryareal entwicklèt un dè Baddische Baanhof sitdèm lyt im Dorf dinnè. S Gaschthuus Sunnè, wo bis 1964 d Halteschtell Beringè StSS vo dè StSS glègè isch, lyt öppè 190 m nordöschtlich vum Baddischè Baanhof. Anno 1856 hèn d Beringer (wiè d Lööninger un Guntmadinger) kei Ysèbaa uff irèm Bann wellè. Eini bis zwei Stundè Entfèrnung (z Fuèss) vo jeddèrè Station sig jeddèm zuèzmuètè, hèt mò dörtzmòl töönt. D Baan sig mangels Nõchfrõg z Beringè zuèdémm sicher unrentabel un usserdèmm chönnt
D Aargauer Vornääme het dr Aargauer Lehrer Ernst Ludwig Rochholz anne 1859 imene Pricht für d Zytschrift Die deutschen Mundarten. Monatschrift für Dichtung, Forschung und Kritik zämegstelt. Dr Rochholz het gschribe, me chön vom ene Deil vo de Vornääme gschichtlechi und mundartliche Eigeheite vo de Regioone ableite. Er het dänkt, us dr Analyse vo dr Namewält findi men öppis use über d Bsunderheite vo de lokale Gmeinschafte. Me müess drfür halt i den Archyv vo dr Regioon alli Nääme us den alte Chilebüecher und süschtige Schriftkwellen usezie und bi de Lüüt go lose wie d Nääme heisse. Dr Aarauer Profässer erklärt i sym Bytrag, wie gwüssi Vornääme i dr schwyzertütsche Umgangssprooch vo de Lüüt dur d Deklinazioon vo Familienäme, als mundartlechi Verchlynerigsforme und grobi Abchürzige und als Übername entstande sind. Us em Fricktal bringt er es Bischpiil für en Spottvärs, wo bi de Chinder für en eint Name beliept gsi isch: Fridli, Fridli, hänk d Hosen an’s Widli Dr Fridli isch d Churzform vom Fridolin, em Patron vo Säckige, so wie z Zurzi us em Name vo der populäre Heilige Verena dr Meitliname «Vrendeli» woorden isch. Und denn het dr Rochholz für die Nummere vo dr Zytschrift no e Lischte
D Brown, Boveri & Cie. isch en Aargauer Technikfirma gsi. Umgangssproochlech het men ere eifach BBC gseit. Si isch 1891 z Bade gründet worde und het sid em Afang vo der Elektrotechnik i dr Schwiiz e füerendi Rolle gspilt. D BBC het für vil Chraftwärch i dr Schwiiz und uf dr ganze Wält d Maschine bout, wo mit ere Usgangschraft elektrische Stroom gmacht händ, und drzue ane d Transformatoore für s Stromnetz und au Elektromotoore, wo me dr Stroom prucht het. Zytewys isch si dr gröscht Maschineboukonzärn vo dr Schwiiz gsi. Und si het au elektrische Lokine gmacht. Sid 1937 sind vo de BBC-Fabrigge drzue elektronischi Gräät und sid 1939 Gasturbyne cho. 1965 het d BBC d Maschinefabrigg Örlike z Züri übernoo und 1969 d Gämfer Ateliers de Sécheron. Anne 1988 isch dr Badener Konzärn mi dr schweedischen ASEA zämegleit worde, das het d ABB ggä, wo hüt der Sitz von ere z Züri isch. Werner Catrina: BBC. Glanz, Krise, Fusion. 1891–1991. Von Brown Boveri zu ABB. Orell Füssli, Zürich u. a. 1991, ISBN 3-280-02042-5. Commons: Brown, Boveri & Cie. – Sammlig vo Multimediadateie
D Gasino-Brugg isch e Brugg über d Aare i dr Stadt Brugg im Aargau. D Brugg isch underhalb vo dr Altstadt vo Brugg für d Umfahrigsstrooss bout worde, wo anne 1980 uufggangen isch. Si isch zerscht eifach e Deil gsi vo dr Middleren Umfahrig und het erscht im Joor 2000 dr Name Gasino-Brugg übercho, wil si uf dr Nordsyte grad bim Restaurant Casino afoot. Es isch es Bouwärch us Stahlbeton. D Brugg isch öppe 220 Meter läng. Commons: Gasino-Brugg – Sammlig vo Multimediadateie Gasino-Brugg In: Regional-Brugg. 47.485728.211307Koordinate: 47° 29′ 8,6″ N, 8° 12′ 40,7″ O; CH1903: 658235 / 259726
Dr Tachverband vo de Schwiizer Gmäinnützige Froue (SGF) isch en Organisazioon vo dr Schwiizer Frouebewegig. Der Verband isch anne 1888 z Aarau gründet worde. Er het denn Schweizerischer Gemeinnütziger Frauenverein gheisse. Initiiert worde isch der Verein vo de Emma Boos-Jegher, de Emma Coradi-Stahl und de Rosina Gschwind-Hofer, wo wäge Striit mit de andere Vorstandsmitglider us em Schwiizer Fraue-Verband uusträtte si. Dr SGF isch gly en algemeine Rahme für vil Verein und Organisazioone gsi, wo sech i dr Schwiiz für die besseri Uusbildig vo de Meitli und de Froue, für d Gründig vo Huuswirtschafts- und Pflegerinneschuele und anderi Initiatyven ygsetzt händ. 1908 het er ghulfe die Schwiizerischi Veräinigung für Chinder- und Froueschutz gründe, wo spöter d Pro Juventute worden isch. Dr Verband het sech zerscht nid mit de politische Zyl vo dr Frouebewegig befasst. 1918 het er denn aber au agfange d Yfüerig vom Frouestimmrächt im Land z verlange. 2004 het d Organisazioon dr nöi Name Tachverband vo de Schwiizer Gmäinnützige Froue agnoo. Si het dr Sitz z Länzbrg. alliance F Caroline Bühler: Die Geschichte des Schweizerischen Gemeinnützigen Frauenvereins SGF. Vereinstätigkeit, Selbstverständnis und das Verhältnis zu Frauenbewegung, Politik und Staat von 1888 bis 1996. Bern 1997. Website
Dr Ärnscht Laur (* 27. März 1871 z Basel; † 30. Mai 1964 z Effingen) isch e Schwiizer Agronom gsi. Er isch dr Soon vom Arnold Laur, em Basler Spitalverwalter, und vo dr Zélie Meyer gsi. Er het z Basel mit em Gymi agfange und isch denn aber anne 1886 uf Züri a die landwirtschaftlech Schuel uf em Strickhof ggange. Nach em Studium vo dr Agronomy am Poly isch er 1893 dr Verwalter vom Chlooschterguet Paradyys bi Schaffuuse worde. Sid 1894 isch er uf Brugg als Lehrer vo dr Landwirtschaftleche Schuel go schaffe. Wo anne 1898 s Schwiizerische Puuresekretariat gründet worden isch, het me ne als däm sin Leiter agstelt, und er isch grad au dr Gschäftsfüerer vom Schwiizerische Puureverband gwäält worde. Er het als nazionale Puurefürer gulte. 1908 bis 1937 isch dr Laur Profässer für Landwirtschaft am Poly gsi. Do het er verlangt, ass me d Puurehöf nach modärne betriibleche Regle sell organisiere. 1948 bis 1950 isch er dr Presidänt vo dr Europäische Agrarunion worde, und er isch drfür gsi, ass d Schwiiz em Völkerpund biträtti. 1968 het men em postum dr Oberrhyynisch Kulturpryys zuegsproche. Werner Baumann: Bauernstand und Bürgerblock: Ernst Laur und der Schweizerische Bauernverband 1897–1918. Orell Füssli,
Die Fricktaalisch-Badischi Veräinigung für Häimetchund, d FBVH, isch en Organisazioon, wo sech für t Kultur i de Gägende am Hochrhy tuet angaschiere. Si isch anne 1925 gründet worde und me könt se i dene Regioone: ufem Dinkelbärg im Fricktaal im Weeretal im Hotzewald Zu de Arbetsgebiet ghöre d Saageforschig, d Gschicht vo de Regioone am Rhy, d Archäology, dr Naturschutz und d Huusforschig. S Joorbuech vo der Organisazioon heisst Vom Jura zum Schwarzwald. Website vo dr FBVH
Dr Gottlieb Fischer (* 15. März 1867 z Alteburg bi Brugg; † 5. Juli 1962 z Minusio) isch e Schwiizer Schriftsteller gsi. Wie sin Vatter, wo au Gottlieb Fischer gheisse hät, isch au är Lehrer worde. Er het im Aargau i de Schuele vo Faarwange, Chaiserstuel und Aarau gschaffet. Dr Fischer isch e bekante Autor vo Theater und Fäschtspiil gsi. Und er het au e Deil vo sine Wärch i dr Mundart ufgschribe. Bertha Steiger. Trauerspiel in drei Akten. Suurländer, Aarau 1898. Kardinal Schinner. Drama in 5 Akten. Suurländer, Aarau 1901. Festspiel zur Aargauer Centenarfeier 1903. Aarau 1903. Arnold von Melchtal. Festdrama in 3 Akten. Suurländer, Aarau 1907. Das Schloss am Meer. Drama in vier Akten. Stuttgart u. a. 1907. Heinrich Pestalozzi. Ein Spiel auf seinen Sterbetag, 17. Februar 1827. Suurländer, Aarau 1926. Der Pardoner. Schauspiel in 4 Akten. Aarau 1925. De Jugetgrichtshof. Schülerlustspiel in 2 Akten. Aarau 1926 Wemme lügt. Lustspiel in 1 Akt. Aarau 1926 Purechrieg. Schauspiel in 3 Aufzügen. Suurländer, Aarau 1952. Wilhelm Kosch: Deutsches Literatur-Lexikon. Biographisch-bibliographisches Handbuch. Band 5, Bern u. a. 1978, ISBN 3-7720-1265-5, S. 98. Karin Marti-Weissenbach: Fischer, Gottlieb. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
S Habsburger Urbar isch es Verzeichnis vo de Güeter, wo d Habsburger i dr Schwiiz, im Elsass und i de übrige Deil vo de Vorland gha händ. D Vorlaage für das Buech sind vo 1303 bis 1307 zämegstelt worde. Do drfür sind Amptslüüt vo de Habsburger i alli Gägete ggange d Lüüt go frooge, was für Psitz und Zins em habsburgische Hoof ghöret. D Lischte mit dene Notize het me öppe 1330 ines grosses Buech abgschribe. Das Urbarbuech isch im düütschsprochige Gebiet eini vo de beschte Rächtskwelle vo dere Zyt. Es isch für die habsburgisch Verwaltig im Burgarchyv vom Schtei z Bade ufbewahrt worde. Wo d Eidgnosse s habsburgische Gebiet im Aargau und au d Burg Schtei eroberet händ, isch das wärtvolle Buech uf Luzärn choo. 1480 het dr Diebold Schilling für d Öschtrycher en Abschrift drvo gmacht. Marianne Bärtschi: Das Habsburger Urbar, vom Urbar-Rodel zum Traditionscodex. Zürich 2008. Franziska Hälg-Steffen: Habsburgisches Urbar. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Induschtrykultur am Aabach – so heisst dr Wääg em Aabach im Kanton Aargau noo, wo a vilne Plätz alti Sache vo dr Technik und dr Induschtry z gseh sind. E schöne Deil drvo het drmit z tue, ass me d Wasserchraft vom Bach vom Hallwylersee bis abe zu dr Aare sid Jaarhunderte pruucht het. Und Induschtrykultur am Aabach isch au dr Name vom Veräin, wo im Joor 2002 gründet worden isch zum dä Lehrpfad yzrichte. Me het gseh, dass vil Dänkmööler vo dr Technikgschicht aproche worde sind, und het probiert das wo no möglech isch z erhalte und z dokumäntiere. Dr Aabach verlüürt uf dr Wäägstrecki, wo öppe 19 Kilometer läng isch, hundert Meter Hööchi. So sind vo obenabe i de Dörfer und z Länzbrg vil Wasserwärch bout worde. D Fabrigge, wo do drfür d Energy glieferet händ, sind zum gröschte Deil zueggange oder aproche worde, aber es baar Aalage sind no hütt als Chlychraftwärch in Betriib. Zu allne dene Undernääme het dr Verein Sachen ufgschribe. Induschtrykulturpfad Limmet–Wasserschloss Kurt Badetscher: Mühlen am Aabach. In: Lenzburger Neujahrsblätter 68, 1997, S. 24–66. d Websyte vo Induschtrykultur am Aabach Website der unteren Mühle Seon der Verein Alts Stellwärk Wildegg.
Dr Johann Jodok Singisen (* öppe 1557 z Melige im Aargau; † 2. Nofämber 1644 z Muri) isch en Apt vom Chlooschter Muri gsi. Er isch dr Soon vom Meliger Schultheiss Rudolf Singisen gsi. Won er z Muri d Chlooschterschuel psuecht gha het, isch er grad i dere Aptei blibe und het 1574 d Profäss abgleit. Anne 1596 isch er zum Apt gwäält worde, und er het im Chlooschter druff gluegt, ass me wider meh de stränge Ordensregle gfolget het. Zue Singisens Zyt isch en nöie Trakt as alte Chlooschter bout worde. Me seit em no hüt dr Singise-Flügel. 1602 isch dr Apt Singisen drby gsi, wo d Benediktinerchlööschter im ganze Land zäme die Schwiizerischi Benediktinerkongregazioon bildet händ. Anton Wohler: Singisen, Johann Jodok. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
S Chärnchraftwärch Beznau isch es Chraftwärch i dr Gmeind Döttige im Kanton Aargau. Es ghört dr Axpo AG. Es het zwe Blöck, wo i beidne e Druckwasserreaktor drinn isch. Zum s Chraftwärch abzchüele tarf dr Betriib Wasser us dr Aare nää. 1969 isch dr Block 1 vom Chraftwärch ygschaltet worde, 1971 au dr zwöit. Es isch i dr Schwiiz s erschte Atomchraftwärch gsi. Commons: Kernkraftwerk Beznau – Sammlig vo Multimediadateie Website vom Chärnchraftwärch Beznau Kritik am Chärnchraftwärch Beznau
Lauffohr isch es Dorf und en Ortsdeil vo dr Stadt Brugg im Aargau. Bis anne 1970 isch es en eigeti Gmeind gsi. S Dorf lyt uf dr lingge Syte vo dr Aare und am öschtlechen Ändi vom Bruggerbärg. I dr Gschicht isch s Dorf s erschte Mol in ere Urkunde vom Joor 1281 gnänt. Es het dozmol em Chlooschter Murbach im Elsass ghört. D Namensforscher erkläre dr Ortsname eso, dass er von ere Fääri chunt, wo bim Lauffe vo dr Aare gsi isch. 1588 und 1599 het d Stadt Brugg e Deil vo dr Herrschaft Rein gchauft, wo Lauffohr drzue ghört het. Vo 1803 bis 1809 sind Lauffohr, Rüfenach und Rein zäme ei Gmeind gsi, drno sind si separati Gmeinde worde. D Gmeind Lauffohr het 1823 scho en Deil von irem Land verchauft. Nach zwo Abstimmige i de 1960er Joor über e Vereinigung mit Brugg isch 1970 die Gmeindfusion z stand cho. Lauffohr ghört, was d Religion agoot, zu dr Refermierte Chilegmeind Rein. Felix Müller: Lauffohr In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Reformierte Kirchgemeinde Rein uf ref-rein.ch
D Martha Ringier (* 22. Juni 1874 z Länzbrg, † 21. Jänner 1967 z Basel) isch en Aargauer Dichterin und Mundartschriftstellerin gsi. Si isch d Dochter vom Rudolf Ringier und vo dr Wilhelmine Ringier-Bregenzer gsi. Wo si scho als Chind Muetter und Vatter verloore het, isch si z Länzbrg bi dr Tante, dr Fanny Oschwald, ufgwachse. Das isch e bekanti Schriftstellerin gsi. Drno isch si uf Gämf und Weimar ggange zum sech no meh mit dr Literatur vertraut z mache. Wo si denn z Basel gwohnt het, het si e Zyt lang en Wonig em Hermann Hesse vermietet, und si isch lang em Schriftsteller Friedrich Glauser e gueti Fründin gsi, si het en uf verschideni Aarte immer wider understützt, au öppe dur d Vermiddlig vo sine Schrifte an Verlääg. Es git en länge Briefwächsel zwüsche dr Martha Ringier und em Glauser, wo me drin gseht, ass dr Kontakt vo de beide nid immer eifach gsi isch. D Ringier isch z Basel näbe der Ida Frohnmeyer d Redaktoorin vo dr Zytschrift Die Garbe gsi, und si het au s Joorbuech Die Ernte und dr Schwiizerisch Dierschutzkaländer und d Reie Gute Schriften gleitet. Si het i dr Mundart und au uf Hochdütsch
Dr Nold Halder (* 31. Oktober 1899 z Züri; † 1. Februar 1967 z Aarau) isch e Schwiizer Lehrer und Archivar gsi. Dr Nold Halder isch Bürger vo z Länzbrg gsi. Er het z Weddige s Lehrerseminar psuecht und z Gämf, z Bärn und z Dijon studiert. Denn het er z Bärn als Lehrer gschaffet. 1927 isch er Bibliothekar und Archivar vom kantonale Gfängnis z Länzbrg worde, und 1942 het er d Leitig vom Sanggaller Gfängnis mit dr Stroofkolony Saxerriet übernoo. Vo 1947 aa isch er Staatsarchivar und glychzytig au Bibliothekar vom Kanton Aargau gsi. Do het in näbe vil anderne Ufgabe bsunders d Forschig zue de aargauische Fluernäämen intressiert. Für d Buechreie Geschichte des Kantons Aargau het er 1953 dr erscht Band gschribe. Felix Müller: Halder, Nold. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Ötlike isch es chlyses aargauischs Doorf und en Ortsdeil i dr Gmeind Würeloos im Kanton Aargau. D Gmeind ghört zum Bezirk Bade. Bis anne 1900 isch Ötlike en eigeti Gmeind gsi. Es isch e Wyyler mig ganz wenig Hüüser gsi, wo im Furttaaal lyt. Dr Ortsname isch s erschte Mol in ere Urkunde vo 1040 gnänt. S Doorf hät spöter zu dr Grundherschaft vom Chlooschter Weddige ghört, und im nöie Kanton Aargau isch Ötlike sid 1803 zun ere Gmeind worde. 1896 hät dr Kantoon d Dorfschuel mit dere vo Kämpfhoof und vo Würeloos zämegleit, und 1900 au na s ganz Doorf, au wänn d Ötliker das gar nid händ wele. D Schriftstellerin Sophie Haemmerli-Marti hät als jungi Lehrerin z Ötlike Schuel ggä, und si schrypt in irem schöne Läbenspricht, wie guet ass’s ere gfalle hät bi de Schuelchind und de Lüüt im Doorf und i dr alte Müli, wo si im Durmstübli obe gwohnt hät. Die chlyni Hüüsergruppe isch no guet zwääg, und drum staat si im Verzäichnis vo de Ortsbilder mit nazionaler Bedüütig. Commons: Oetlikon – Sammlig vo Multimediadateie Patrick Zehnder: Oetlikon. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Sophie Hämmerli-Marti: D Jumpfer Lehreri. In: Mis Aargäu. Land und Lüt
D Pro Argovia isch e Kulturstiftig im Kanton Aargau. Si isch am 20. Juni 1952 gründet worde, wo d Kanti Aarau grad 150 Joor alt worden isch. Si wott im ganze Kantoon s tradizionelle und au s nöie Kulturguet bekannt mache und bsunders au immer wider zeige, ass me i dr Kantonspolitik d Kultur in alne Forme muess understütze. Si het ghulfe s kantonale Kulturgsetz uf d Bei stelle, wo 1968 in ere Volchsabstimmig agnoo worden isch. D Pro Argovia isch drby gsi, wo z Länzbrg s Stapferhuus ygrichtet worden isch. Das isch en Instituzioon, wo übere Kantoon use kulturelli Projäkt macht. Website vo dr Pro Argovia