rlitschk/wikidir huggingface dataset:
De stimmlosi velari Frikativ isch e Luut vo de mänschliche Sprooch. Im Alemannische isch er näbe [χ] eini vo de Ussprooche vùm <ch> wie in „Bach “, „Chind“ oder „Chuchichäschtli“. Trotz dr Annahm vo Laie dass de „ruuche“ Luut e Eigeart vùm Dütsche oder Alemannische isch, chùnt de Luut in de Sprooche vo dr Wält rächt viil vor. Im internationale phonetische Alphabet wird er mit [x] transkribiert. Im Alemannische isch de Luut in freier Variation mit em uvulare [χ]. Je nooch Dialäkt ùn Person bruucht mer also eine vo de beide Luut, oder öbis derzwüsche, ohni dass d Bedütig vùm Wort sich verändret. Au im Hochdütsche sin die zwee Luut in freier Variation. In viilene hochalemannische Dialäkt wie em Züridütsche, wird zwüsche eme chùrze (Lenis) ùn lange (Fortis) velare Frikativ ùnterschide. Die beide Luut sin also verschiidni Phonem. D Transkription vo dänne beide Luut wird vo Linguischte aber nit eiheitlig gmacht. Zum Deil wird de Lenis als [x] ùn de Fortis als [xː] transkribiert, oder aber de Lenis wird mit em Zeiche für en stimmhafte velare Frikativ ùn eme Sùnderzeiche für Stimmlosigkeit [ɣ̊] transkribiert, ùn de Fortis defür mit em normale [x]. Mangmool wird s Zeiche für Stimmlosigkeit au ewäg
Burkina Faso ([b̥ ʊrˌkiːnaˈfaːz̥o]; alem.: „Land vo de Ufrächte“, dytschi Uussproch: [bʊɐ̯ˌkʰiːnaˈfaːzo], franzesischi: [buʁkina faso]) isch e Staat z Weschtafrika, wu im Innere vum Nigerboge lyt un an Mali, Niger, Benin, Togo, Ghana un d Elfebaikischte gränzt. Di ehmolig franzesisch Kolony Obervolta (franzesisch Haute-Volta, noch em Fluss Volta) isch am 5. Augschte 1960 unter däm Name unabhängig wore. Noch ere Phase vu bolitischer Instabilitet mit zahlryche Putsch isch s anne 1983 zur Revolution vum panafrikanistisch-sozialistisch orientierte Thomas Sankara chuu. Unter syre Bresidäntschaft isch dr Name vum Land 4. Augschte 1984 in Burkina Faso („Land vu dr ehrewärte Mänsche“ oder „Land vo de Ufrächte“) gänderte wore. Administrativi un kulturälli Hauptstadt vum Land mit 16.751.455 Yywohner (Zensus 2011) isch d zäntral gläge Millionestadt Ouagadougou. Dr Binneschtaat lit in de Savanne vom sudanische Hochplateau und het im Norde Deil am Sahel. Burkina Faso ghört zu de ärmschte Länder uf dr Wält, zeichnet sich aber dur ä gwüssi Schtabilität und die kulturelli Vilfalt vo siine Ethnie, wo friidlig zsämmeläbe, us. D Mossi si öbbe d Hälfti vo der Bevölkerig. Rägelosi Periode, wo mit groosser Hüfikeit widrchömme, verursache mänggisch groossi Not bi dr Bevölkerig, wo hauptsächlig vom Buure läbt. Dr Präsident isch vu 1987 bis
De Euro isch e internationali Währig und im Moment in 26 Länder (zwanzg dervo Mitglyder vo de EU) s gültige Zahligsmittel. Zum abchürze wird s Zeiche € oder au d Abchürzig EUR bbruucht. S Wort „Euro“ leitet sich vom Wort „Europa“ ab. Di erschti Stufe vo de Währigsunion hät am 1. Juli 1990 agfange, wyl dört de frei Kapitalverchehr zwüsche de EU-Staate agfange hät. Afang 1994 isch s Europäische Währigsinstitut (EWI) gründet worre De Namme isch am 16. Dezämber 1995 vom Europäische Root festglegt worre. Am 31. Dezämber 1998 sin d Wechselchürs zwüschem Euro und de andere europäische Währige festglegt worde. Dodemit isch de Euro zur gsetzliche Büechigswährig worde. Am 1. Januar 2002 isch in 12 EU-Länder (Belgie, Dütschland, Finnland, Frankrych, Griecheland, Holland, Irland, Italie, Luxeburg, Östrych, Portugal un Spanie) ygfiehrt worde. Z Dütschland hät mer bis am 28. Februar 2002 in Mark oder Euro zahle könne. Sit em 1. März im selbe Johr isch de Umtusch nur no uff de Landeszentralbanke möglich. Am 1. Jänner 2007 isch de Euro au z Slowenie, am 1. Jänner 2008 z Malta un z Zypre, am 1. Jänner 2009 in dr Slowakei, am 1. Jänner 2011 z Eschtland, am 1. Jänner 2014 z
Burundi (dt.: [buˈrʊndi]) isch ä dicht bevölkerete Schdaat in Oschdafrika. Er gränzt im Norde an Ruanda, im Oschde an Tansania und im Weschde an die Demokratischi Republik Kongo. Dr gröschd Deil vo der Gränze mit dr Demokratische Republik Kongo lit im Tanganjika-See. Burundi isch ain vu dr chlaischte Staate vu Afrika, aber wi au dr im Norde gläge Nochberstaat Ruanda dicht bsidlet. S Land lyt zwisch em Victoriasee un em Tanganjikasee. S isch durzoge vun eme Hochplatoo (1.400–1.800 Meter), wu als aaschtygt un im Mont Heha mit 2.684 Meter di hegscht Hebig het. Des Randgebirg vum markante Oschtafrikanische Grabe goot schließli zum Innere vum Grabesank gääch aabe, wu dr Tanganjikasee din lyt.. Vum Gebirg här chunnt dr Luvironza, wu in Ruvuvu mindet un dr lengscht un sidligscht Quällfluss vum Nil darstellt. D Nilquälle lyt rund 45 Kilometer eschtli vum Tanganjikasee zwische Bururi un Rutana. S Klima isch tropisch-wächselfycht mit zwoo Räägezyte. D TemperaturTämperature sin mild dur d Hechelag. Niderschleg het durchschnittli 1.000 mm im Johr. Zue dr arteryche Dierwält zelle Leopard, Leebe, Pavian, Zebra un Antilopenarte, in dr Fliss läbe Krokodil un Flusspfärd. D Waldflechi vu Burundi het zwische 1990 un 2000 mit 9 % wältwyt dr grescht prozäntual Ruckgang
Dschibuti (dt.: [dʒiˈbuːti], arabisch جيبوتي, Dschībūtī, frz.: Djibouti) isch ä Republik in Nordoschtafrika an der Meerängi Bab al-Mandab und isch ä chlii grösser as Hesse. Es gränzt im Weschte an Äthiopie, im Norde an Eritrea und im Süde an Somalia bzw. s (international nit anerkennti) Somaliland und im Oschte an ä Golf vo Aden und s Rote Meer. Der Jemen lit nume ä baar Kilometer äwäg uf der andere Siite vom Rote Meer. Dschibuti isch 1977 vo Frankriich unabhängig worde. D Bevölkerig beschdoht zu öbbe 60 % us Issa-Somali und zu 35 % us Afar. Di vylgstaltig Wieschtelandschaft vu Dschibuti umschließt huefyysefermig d Bucht vu Tadjoura, wu wyt in s Land yynegoot. D Kischte un d Insle dervoor, d Koralleiff un d Unterwasservulkan gälte as Taucherparadys. Dschibuti isch stark vulkanisch bregt; dr Vulkan Ardoukoba isch erscht anne 1978 entstande. Vu dr Landschaft här bstoot s Territorium zum Dail us em große Sank vu dr aride Afar-Diefebeni, wu dailwys syt unter s Nivoo vum Meeresspiegel aabegoot. Di grescht Defi lyt im Assalsee bi 155 m unter em Nivoo vum Meeresspiegel. Wenig Kilometer eschtli dervu goot dr See Ghoubet iber in dr Golf vu Tadjoura. D Danakil-Bärg im Norde bsteen us krischtalline
Ruanda [ˈru̯anda] (Kinyarwanda u Rwanda, franzöösisch le Rwanda [lə ʁwɑ̃ˈda]) isch ä dicht bevölkerete Binneschdaat in Oschdafrika. Er gränzt an Burundi, die Demokratischi Republik Kongo, Uganda und Tansania. Wäge siiner Landschaft, wo zum ä groosse Deil hügelig isch, sait men em au s „Land vo de duusig Hügel“. Uf siim Schdaatsgebiet isch die afrikanischi Hauptwasserscheide zwüsche de Iizugsgebiet vom Nil und vom Kongo. Vo 1884 bis 1916 isch Ruanda ä dütschi Kolonii gsi, 1962 het s si Unabhängigkeit vo der UNO-Mandatsmacht Belgie übercho. Nit zletscht wäge de Komflikt zwüsche de Volksgruppe vo de Hutu und de Tutsi – wo im Völkermord an de Tutsi 1994 gipflet het – zelt s Land zu de ärmschde in Afrika, au wenn in de letschte Johr Fortschritt gmacht worde si.. Dr Großtdail vu Ruanda isch e Hochland mit ere durschnittlige Hechi vu 1500 Meter. S goot vu rund 1000 Meter bis zum 4507 Meter hoche Karisimbi (Virunga-Vulkan im Norde). Vu dr oschtafrikanische Kischte isch s Land 1200 Kilometer wyt ewäg, dient aber wäge sym guete Stroßenetz ainewäg as Transit fir mänki Export us dr Demokratische Republik Kongo. Ruanda wird gärn s „Land vu dr döusert Biel“ gnännt (frz. Pays de Mille Collines), dur di
Eritrea ([eriˈtreːa]; Tigrinya: ኤርትራ Ertra, arabisch إيريتريا Iritriyya) isch ä Schtaat im nordöschtlige Afrika und gränzt an Äthiopie, dr Sudan und Dschibuti und au im Rote Meer an Jemen. Dr Name Eritrea leitet sich vo ἐρυθρά θάλασσα erythrá thálassa – "Rots Meer" ab (vom griech. ᾿Ερυθραία Erythräa). D Eigebezeichnig Ertra us Ge’ez bahïrä ertra – „Rots Meer“ – bezieht sich au uf die alti griechischi Bezeichnig vom Rote Meer. Di fascht wieschtenartig Druckesavanne am Rote Meer isch seli haiß un drucke. Im Hochland vum Landesinnere dergege het s all Johr bis zue 600 Millimeter Rääge, vor allem in dr Zyt vu Juni bis Septämber. Di maischte große Stedt vu Eritrea liige im Hochland, uf iber 1600 Meter iber em Meer. Im sidlige Hochland het s di wenige fruchtbare Regione vum Land, wie d Gegnig vu Mendefera, s Umland vu Badme un s Gränzdreieck mit Ethiopie un em Sudan in dr Region Gash-Barka. Au di hegscht Hebig vum Land, dr Soira mit 3018 Meter, sideschtli vu Asmara, lyt im Hochland vu Abessinie. Eritrea het im Weschte au Aadail an dr Sahara: weschtli vum Fluss Barka un nerdli vum Fluss Gash goot di eschtli Sahara vum Sudan här fwyter un hert uf
Dr Heinrich Handschin isch am 1. Hornig 1830 z Rickebach im Baselbiet uf d Wält cho und am 16. Juni 1894 z Basel gschtorbe. Si Übername isch „Moskauer Handschin“ gsi. Är isch reformiert, Bürger vo Rickebach und Unternämer gsi. Dr Heinrich Handschin isch dr Soon vom Johannes Handschin und vo dr Anna Maria Obrist gsi. Är het e minimali Schuelbildig gnosse. Dr Heinrich Handschin het scho in syne junge Joore als Spüelimacherbueb gschafft. Är het d Bandwäberei bi verschydene Meischtere im Oberbaselbiet und in ere Fabrik z Basel gleert. Vo 1854 bis 1856 het är z Saint-Etienne (Frankrych) s Wäbe vo Sammet gleert und isch drno nach Russland usgwanderet, zum z Moskau als Wäbermeischter go schaffe. Dr Heinrich Handschin het z Moskau vom ene Schwyzer mit em Name Lerch e alti Textilfabrik chönne chaufe und het 1859 e eigeni Handwäberei aagfange. Är het si Firma schtändig vergrösseret und es isch es gsunds Induschtryunternäme drus worde. Über hundert mechanischi Wäbschtüel si in meerere Fabrikgeböide gloffe. Syni Wäbschtüel het är alli in syner Heimet, vom Wäbschtuelfabrikant Karl Gerster-Pümpin us Gälterchinde gchauft. Im Joor 1882 het är sich in d Schwyz zrugg zoge und d Betrybsfüerig imene Landsmaa us Gälterchinde, em Jakob Wirz
Dr Johann Jakob Buser „Gäneral Buser“ (* 1. Aprelle 1768 z Sissech; † 5. Meie 1844 z Lieschtel) isch e Gaschtwirt und e Politiker in dr Stadt Basel und em Baselbiet gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Sissech gsi. Dr Johann Jakob Buser isch dr Soon vom Heini Buser und dr Verena Schweizer gsi. Är het in erschter E`e 1795 d Maria Buser vo Sissech ghürotet und in zwöiter E`e 1817 d Margreth Gerster vo Gälterchinde. Är isch Buur gsi, drzue het är in dr Wirtschaft „Zur Freiheit“ z Sissech und im „Ängel“ z Lieschtel gwirtet und drno isch är au no Wyhändler gsi. 1790 het är z Sissech s Amt vom Salzuswäger gha. Dr Johann Jakob Buser isch im Joor 1798 Mitglyd vo dr Basler Nazionalversammlig gsi. Är het sich als Volksröpresentant vo Lieschtel für d Abschaffig vo de Zäänte und de Bodezinse ygsetzt. Wärend dr Mediazion hat är sich gege d Ufhebig vo de Reforme gweert und isch dorum vo de schtedtische Behörde verfolgt und schigganiert worde. Das het yn im Baselbiet beliebt und populär gmacht. Als Grossrot vo 1813 bis 1830 und E`erichter ab 1815 het är sich für die rächtlichi Glychstellig vo de Land- mit
Guinea (frz.: La Guinée [giˈne]) isch ä Schtaat in Weschdafrika, wo (vo Nordweschte us im Uhrzeigersinn) an Guinea-Bissau, Senegal, Mali, d Elfebeiküschde, Liberia, Sierra Leone und dr Atlantik gränzt. Si Unabhängigkeit het die ehemoligi französischi Kolonii am 2. Oktober 1958 übercho. Drotz siine Bodeschetz läbt der Grossdeil vo de Bürger in Armuet. Die isch no grösser worde wäge dr Diktatur vom Sékou Touré, wo vo 1958 bis 1984 duurt het, mit siine sozialischdische Ambitione. D Hauptschtadt isch Conakry. Ginea lyt z Weschtafrika zwische 7° un 12° nerdliger Braiti un 8° un 15° weschtliger Lengi. Vor allem dr Mittel- un Sidoschtdail vum Land lyt uf dr Obergineaschwelle. E Dail dervu isch s bis 1537 Meter hoch Bärgland vu Fouta Djallon in dr weschtlige Mitti vum Land. Dr Mont Richard-Molard, wu im usseschte Sidweschte vum Land an dr Gränze zue dr Elfebaikischte lyt, isch mit 1752 Meter dr hegscht Bärg vu beede Staate. S Naturschutzbiet rund um dr Mont Nimba stoht syt 1982 uf dr Lischt vum Wältärb u dr Mänschhait vu dr UNESCO. Z Guinea entspringe e baar wichtigi weschtafrikanischi Strem: dr Niger un e baar vu syne Zuefliss, dr Gambia un dr Bafing, e Quällfluss vum Senegal. Die Fliss entwässere
Guinea-Bissau [ɡiˈneːa bɪˈsaʊ̯] (port.: Guiné-Bissau [ɡiˈnɛ biˈsau]) isch e Staat z Afrika. Är lyt an dr afrikanische Weschtkischte zum Atlantik un gränzt an dr Senegal un Guinea. Noch em Human Development Index zellt Guinea-Bissau zue dr am gringschte entwicklete Länder uf dr Wält. Guinea-Bissau lyt im Weschte vu Weschtafrika un Oberguinea zwische 13° un 17° weschtliger Lengi un 11° un 12° nerdliger Braiti. Im Norde gränzt d Republik an dr Senegal (gmainsami Gränze rund 338 km), im Oschten an Guinea (gmainsami Gränze rund 386 km), di gsamt Gränzlengi lyt bi 724 Kilometer, derzue cheme 350 Kilometer Kischte. Mit ere Gsamtflechi vu 36.125 km² (28.120 km² Landflechi un 8.005 km² Wasserflechi) isch s Land rund zeh Brozänt chlainer wie d Schwyz. Di geografische Koordinate vu dr Hauptstadt Bissau sin 11°50’ nerdliger Braiti un 15°36’ weschtliger Lengi. An s Landesinner, wu in dr Hauptsach flach isch, schließt si ne dur marini Erosion stark schrattige Kischtestraife mit eme Sumpfbiet aa. Dr hegscht Bär gisch dr Madina do Boé mit 262 Meter iber em Meeresspiegel. Di wichtigschte Fliss sin Río Gêba, Río Cacheu un Río Corubal. Em Feschtland vorglageret lyt dr Bissagos-Archipel (Arquipélago dos Bijagós) im Atlantik mit dr wichtigschte Insle vum Land: Ilha
Kamerun [ˈkaməruːn, kaməˈruːn] (frz.: Cameroun [kamˈʀun]; engl.: Cameroon [ˈkæməɹuːn]) isch es Land vo Zentralafrika. Es gränzt an Nigeria, dr Tschad, die Zentralafrikanischi Republik, d Republik Kongo, Gabun, Äquatorialguinea und dr Atlantk. S Landesinnere bstoht vor allem us flache Hochebene, wu no Norde zum Adamawa-Hochland aastyyge un derno zum Tschadsee im usserschte Norde wider abgheije. Im Weschte het s vulkanischi Gebirg, in dr Nechi vu dr Meereskischte lyt dr Kamerunbärg, en aktive Vulkan un di hegscht Erhebig vu Weschtafrika. Di sidlige Hochebene sin mit dropischem Rägewald deckt un sinke zue breite Ebene in dr Kischtegegnig ab. S Klima isch dropisch mit niderschlagryyche Rägeperiode un hoche Tämperature, wu in dr Hochlage e weng milder sin. Im Norde vum Land, bim Tschadsee, isch s Klima drucke. S tropisch Klima losst e Unterdeilig in drej regionali Klimazone zue. Im Norde vum Land isch s wächselfyycht mit ere Druckezyt vu Oktober bis April un ere durschnittlige Niderschlagsmängi vu ca. 700 mm im Johr. Do ligt d Aadeil vu Kamerun am Tschadbecki mit Sumpfbiet. D Zyt, wu dr Niderschlag aabegoht, isch vu Juli bis Septämber. Di mittler Tämperatur lyt bi 32,2 °C. Wäg dr hoche Tämperature un dr gringe Niderschleg het s in däm Ruum e
Kap Verde [ˌkapˈvɛrdə] (port.: Cabo Verde [ˌkabuˈveɾdɨ]; geogr. Kapverden, Kapverdischi Insle) isch än afrikanische Inselschdaat mit nüün bewohnte Insle im Atlantik, 460 Kilometer vor der Weschtküschte vo Afrika. Der Archipel het ä Landflechi vo 4033 km². D Hauptschdadt vo der chliine Inselrepublik isch Praia mit guet 100.000 Iiwohner. D Republik Kap Verde lit im öschtlige Nordatlantik vor der Weschtküschte vo Afrika. D Inselgrubbe beschtoht us 15 Insle, vo wele nüün bewohnt si. Mä underscheidet zwüsche de Insle über em Wind (Barlavento) und under em Wind (Sotavento). D Inslel über em Wind si Santo Antão, São Vicente, São Nicolau, Sal, Boa Vista und die unbewohnte Insle Santa Luzia, Branco und Raso. Zur Sotavento-Grubbe ghöre Maio, Santiago, Fogo und Brava und die unbewohnti Inselgrubbe vo de Ilhéus do Rombo. Die gröschte Schdedt si (Schtand 1. Januar 2005): Praia 113.364 Iiwohner, Mindelo 70.611 Iiwohner, Santa Maria 17.231 Iiwohner, Pedra Badejo 9488 Iiwohner und São Filipe 8189 Iiwohner.
Kenia [ˈkeːni̯a] (Swahili, engl.: Kenya [ˈkɛnjə, ˈkiːnjə], vum Kamba-Name fir s Mount-Kenya-Massiv Kinyaa) isch e Staat z Oschtafrika. D Hauptstadt un au di grescht Stadt vum Land isch Nairobi. D Wirtschaft vu Kenia isch, gmässen am Bruttoinlandsprodukt, di grescht z Sidoscht- un z Zäntralafrika. Kenia isch im Dezämber 1963 unabhängig wore vu Großbritannie. Kenia gränzt im Nordweschte an dr Sidsudan, im Norde an Äthiopie, im Oschte an Somalia, im Side an Tansania un im Weschte an Uganda. Im Sidoschte gränzt dr oschtafrikanisch Staat an dr Indisch Ozean. Zäntral-Mittel-Kenia wird vum Rift Valley durzoge, eme Dail vum Oschtafrikanische Grabebruch. Di hegscht Hebig - dr Batian mit 5199 m – lyt im Mount-Kenya-Massiv. Dr diefscht Punkt lyt bi 0 m an dr 480 km lange Kischte vum Indische Ozean. Di lengschte Fliss vum Land sin: Tana, Sabaki un Kerio. Im Oschte bildet s Kischtediefland e schmale Saum. D Kischtelinie wird doderby vu Buchte un Lagune glideret. Sidlig sin Koralleriff vorglageret. No Weschte schließe sich Higel- un Dafelländer aa. Kenia cha in zwoo Klimazone unterdailt wäre. Im Hochland, wu hecher lyt wie 1800 m liegt, chunnt s vu April bis Juni un vu Oktober bis Novämber zue Rägeperiode. Dr Niderschlag gheit zmaischt am
D Westminster Abbey isch ä Chille z London. Si schdoht grad im Weschde vom änglische Parlamäntsgebäud. Si isch dr Ort, wo d König und Königinne vom Vereinigte Königriich krönt wärde. D Westminster Abbey ghört zsämme mit em Parlamämtsgebäud und dr St. Margaret Chille zum Wältkulturerb vo dr UNESCO. Am Ort, wo hüt d Kathedrale stoht, het s zerschd ä Chloschder gha. Am Ändi vom 8. Johrhundert het ä chliini Gmeind vo Mönch uf dr Insle in dr Themse gläbt und 960 het dr St. Dunstan s Chloschder vergrösseret. Dr Eduard der Bekenner het ä neuji romanischi Chille in Chrüzform lo baue, wo 1065 iigweiht worden isch. Weniger as zwei Johrhundert spöter het dr Heinrich III. 1245 s meischde vo dr Chille usser em Schiff lo abriisse und die gothischi Abtei Chille im französische Schdiil lo baue. S Schiff het mä am Ändi vom 14. Johrhundert afo umbaue und dr Heinrich VII. het non ä neuji Kapelle drzue do. Die weschdlige Dürm si 1745 ferdig baut worde. D Chille isch im Zweite Wältchrieg beschädiget, aber noch em Chrieg gschnäll widr reschdauriert worde. Sit em William em Eroberer si alli änglische Monarche in dr Westminster Abbey gchrönt worde, usser em Eduard V.
Das isch d Lischte vo de Wältkulturerbschtette uf em Kontinänt Europa, noch Länder gordnet. D Zahl am Afang vo jeder Ziile bezeichnet s Uufnahmjohr vo Ort in d Wälterblischte. Schtette vom Wältkulturerb si mit emä „K“, Schtette vom Wältnaturerb mit emä „N“ markiert. Dänkmöler, wo zu beide Kategorie ghöre, si mit „K/N“ markiert. Wälterbschtette, wo d UNESCO as bsundrigs gfährdet iischtueft, sind zuesätzlig mit emä „(R)“ kennzeichnet (Roti Lischte vom gfährdete Wälterb). Inhaltsverzeichnis A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z 1992 – K – Ruine vo Butrint 2005 – K – Museumsschtadt vo Gjirokastra 2004 – K – Vall del Madriu Perafita-Clavor (2006 erwiiteret) 1998 – K – Flämischi Beginehöf 1998 – K – Die vier Schiffshebwärk vom Canal du Centre z Belgie 1998 – K – Dr Grote Markt (Gross Blatz) z Brüssel 1999 – K – Mittelalterligi Glockedürm z Flandre und Wallonie 2000 – K – Jungschteiziitligi Füürschteimine bi Spiennes (Mons) 2000 – K – Altschtadt vo Brügge 2000 – K – Liebfrauekathedrale z Tournai 2000 – K – Jugendstilbaute vom Victor Horta z Brüssel 2005 – K –
Dr Struve-Boge, noch em Friedrich Georg Wilhelm von Struve (1793–1864), isch ä langgschdreckts Netz vo geodätische Vermässigspünkt. Er isch vo 1816 bis 1852 under dr Ufsicht vom Struve und vom russische Offizier Carl F. Tenner (1783–1859) errichtet worde und dient sithär zur genaue Beschtimmig vo dr Grössi und Form vo der Ärde mit Hilf vo Triangulation. Die Internationali Vereinigung vo de Vermässigsingenieur (FIG) bedreut en. Dr Struve-Boge fooht a bi Fuglenes (70°40'11"N, 23°38'48"O, bi Hammerfest am Nordkap) und zieht sich bis Staro-Nekrassowka (45°20'48"N, 28°55'48"O, bi Ismajil am Schwarze Meer). Von Norde nach Süde lauft er dur Gebiet vo Norwäge, Schwede, Finnland, Russland, Eschdland, Lettland, Litaue, Wiissrussland, Moldawie und Ukraine. Er isch in dr Nord-Süd-Richtig über 2821,833 km (= 25°20'08") lang. Dr Struve-Boge beschdoht us 265 Vermessigspünkt, wo 258 Hauptdreiegg bilde. Drzue chömme über 60 Näbevermässigspünkt. Dr Struve-Boge isch näbe siiner Bedeutig für d Geodäsii au ä früechs Bischbil für die internationali wüsseschaftligi Zsämmenarbet. 34 vo siine Mässpünkt si dorum vom World Heritage Committee vo der UNESCO am 15. Juli 2005 in d Lischte vom Wältkultur- und Naturerb vo der Menschheit ufgnoh worde und isch äso s erschte „wüsseschaftlige Inschtrumänt“ in dere Lischte. D Mässpünkt, wo Teil vom Wältkulturerb sind, sind
D Bezeichnig Scheisse wird vulgar für Kot benuzt. De Begriff isch im gsamte dütsche Spraachruum als Schimpfwort verbreitet und wird in Interjektion, in adverbiale oder adjektivische Bstimmige bruucht, sehr hüüfig ade stell vomene Adverb: „Das gseht ja scheisse us.“ Es wird meischtens verwändet als Uusruef bi uufträtende Schwirigkaite und Missgschick oder als Fluech zum Uusdruck vo de Frustration und de Verärgerig. Interessanterwiis wird s in dr Schwiiz, wo im allgemeine hochdütschi Wörter alemannisiert wärde, hüfig in dr hochdütsche Form bruucht, au wenn mä s alemannische „Schissdrägg“ chönnt bruuche. I de Umgangssprach wird das därbe „Scheisse“ glägendlich dur aaständigeri Begriff mit de gliiche Aafangssilbe verhüllt, wie z. B. „Scheibe“. Für s Substantiv Scheisse und s Verb schiissä gits im Hochdüütsche ä wortgschechtlichi Verwandschaft zu de Wörter schneiden, scheiden, Wasser-scheide, Scheidung, Scheibe, Holz-scheit, Scheitel, Schieds-richter (wo entscheidet) und Scheide-münze (Chliigeld, ä Undrteilig) und isch sinngmäss als „uuscheide“ z verstah. De Begriff gaht drübr us uf indogerm. *skei-d- „spalte, trenne“ zrugg.
As Genussmittel im ängeren Sinn wärde Läbensmittel bezeichnet, wo nit in erschter Linie wägen ihrem Nährwärt und zur Sättigung konsumiert wärde, sondern wägen ihrer aregende Wirkig und ihrem Gschmack. Im wiitere Sinn wärde draditionell au Dubakware zu de Gnussmittel zehlt, mänggisch au Ruschmittel. In dr Fachliteratur wird dr Begriff au für Zucker und anderi Gwürz bruucht. Im Dütsche Wörterbuech vo de Brüeder Grimm wärde Gnussmittel definiert as Läbensmittel, wo konsumiert wärde für ä Gnuss. „Der Begriff Genußmittel ist ein spezifisch deutschsprachiger Begriff (...) Auf englisch entspricht ihm am ehesten die Sammelbezeichnung luxury food; auf französisch würde man von excitants oder stimulants sprechen. Jede der erwähnten Bezeichnungen stellt einen ganz bestimmten Aspekt der Genußmittel und ihres Konsums in den Vordergrund. So verweist der deutsche Begriff primär auf die soziokulturelle Komponente (...), der englische auf die sozioökonomische und der französische auf die pharmakologisch-physiologische.“ D Fachautore Hengartner/Merki bezeichne Gnussmittel as Läbensmittel, wo je noch subjektiver Bewärtig und soziokulturellem Konteggscht as Nahrigsmittel und au as Sucht- oder Heilmittel ufgfasst wärde. Sozioökomisch bedrachtet hai d Gnussmittel bis in d Neuziit zu de Luxusgüeter ghört und si Schdatussymbol gsi. Die französische Begriff verwiise uf die pharmakologischi Wirkig vo ä baar Gnussmittel wie Alkohol, Kaffi und Tee.
D Komore (arabisch جزر القمر‎‎ Dschuzur al-Qamar, komorisch قمر‎ Komori, franzöösisch Comores [kɔˈmɔːʀ]), amtli syt 2001 Udzima wa Komori „Union vu dr Komore“, bilde ne federale Inselstaat im Indische Ozean am nerdlige Uusgang vu dr Stroß vu Mosambik zwische Mosambik un Madagaskar. Si umfasse drei vu dr vier Hauptinsle vum Komorenarchipel. Des sin Grande Comore (Njazidja), Anjouan (Nzwani), Mohéli (Mwali) un chlaineri Insle. Di viert Hauptinsle Mayotte (Mahoré) isch e franzesisch Ibersee-Département. D Union vu dr Komore stellt aber Aasprich uf Mayotte. D Komore sin 1975 vu Frankrych unabhängig wore un hän syterhär verschideni Butsch un Sezessionsbeweige erläbt. Ihri schetzigswys 795.000 Yywohner sin in dr Hauptsach oschtafrikanischer un arabischer Abstammig un zum greschte Dail Muslim. Dr Landesname chunnt vum arabische Dschuzur al-Qamar (جزر القمر‎‎; „Mondinsle“). D Inselgruppe vu dr Komore lyt uf eme unterseeische Rugge. Alli Insle hän e vulkanische Ursprung un e bärgig Relief. Vulkanbärg mit dief verfurete Haale, Platoo, Buckelchette un zmaischt nume schmali Kischtestraife karakterisiere s Landschaftsbild. D Kischte vu dr Insle sin zmaischt felsig un vu Koralleriff gsuumt. Im Zäntrum vu dr Hauptinsle Grande Comore lyt dr 2361 Meter hoch aktiv Vulkan Karthala. Dr letscht greßer Uusbruch isch 1977 gschääne, doderby isch e ganz Dorf vu