rlitschk/wikidir huggingface dataset:
E Wort isch e sälbständigi sproochligi Äihäit. In dr natürlige Sprooch het s – im Gegesatz zum ene Lut oder ere Silbe – en äigeständigi Bedütig. En allgemäin akzeptierti Definizion git s nit. Dr Begriff z definiere isch schwiirig, wil „Wort“ lexikalisch meerdütig bzw. (konkreter) waag isch und vom Undersuechigsgsichtspunkt und vo dr sproochlige Ebeni, wo äim grad intressiert, abhängig isch wie au vo de Theorie im Bezuug druf. Öb „Wort“ in dr Sproochwüsseschaft überhaupt e bruchbari Kategorii isch, isch umstritte. So het dr Ferdinand de Saussure anstatt vo „Wort“ nume vo „Zäiche“ greedet. Mit eme Wort mäint mä mänggisch au en Abstrakzion vo dr konkrete Wortform in der Semantik wärde sonigi Vorstellige under em Begriff vom Lexem genauer beschriibe. S Wort wird begrifflig mäistens vom Fonem, vom Morfem, dr Syntagma und em Satz abgränzt. Allerdings cha daatsächlig au en äinzigs Wort e Satz bilde, genauso wie s Wort us nume eme äinzige Morfem cha bestoo und das sälber us nur eme äinzige Fonem, Bischbil: Oh! Im Bezuug uf d Schrift wird e Wort au as e Teggstusschnitt definiert, wo dur Drennzäiche, wie Leerzäiche, begrenzt isch. Johanna J. Danis: Das WORT in der Psychotherapie. Münche 1992, ISBN 3-925350-01-2. Wolfgang Klein:
E Fonem (vo altgriechisch φωνή, phōnḗ, „Lut, Doon, Stimm, Sprooch“) isch die abstrakti Klass vo alle Lut (Foon), wo in ere gschwätzte Sprooch d Funkzion häi, Bedütige z underschäide. Es Bischbil: S vordere, grollte r und s hindere, wo nit oder vil weniger grollt isch, si zwäi underschidligi Foon (Lut), wo im Dütsche und au im Allemannische aber käi Bedütigsunderschiid zwüsche Wörder usmache und dorum nume Wariante (Allofon) vom Fonem /r/ si. Konkret: Es git Lüt wo dr erst Lut vom Farbwort „root“ mit em dütlig grollte (vordere, alweolare) r usspräche, anderi bruche s hindere, uwulare r, wo nit oder nume wenig grollt isch. Wär s ghöört, verstoot in bäide Fäll s gliiche Wort „root“, wil die bäide Wörder de Lut nooch zwar verschiide si, aber s gliiche bedüte. Es weer aber öbbis ganz anders, wemm mä statt em r-Lut e d-Lut wurd verwände: denn bechiem mä statt em Wort „root“ s Wort „doot“ und das het e ganz anderi Bedütig. Mit „Bedütig“ isch do d Bedütig gmäint, wo öbber wo d Sprooch verstoot, mit de Wörder „root“ und „doot“ verbindet. Die bäide r-Lut ghööre zum gliiche Fonem /r/, dr d-Lut im Bischbil zum ene andere Fonem, nämlig /d/. Mä
Muskle si wäichs Gwääb, wo s in de mäiste Dier git. Allne Muskle vom ene Körper oder eme Körperdäil zämme säit mä Muskulatur. D Muskelzälle bestöön us Proteinfaasere us Aktin und Myosin, wo anenander chönne verbiirutsche. E Kontrakzioon wird dur e Närvenimpuls usglööst. Drbii schiebe sich d Protein inenander, so dass d Zälle chürzer wird. Wenn d Närve ufhööre, dr Muskel mit Impuls z versorge, hört d Kontrakzioon uf und dr Muskel wird däig. Mä reedet denn vo Muskelrelaxazioon. D Muskle broduziere Chraft und Beweegig. Vor allem si si verantwortlig für d Körperhaltig, d Fortbeweegig und d Beweegige vo de innere Organ, wie s Chlopfe vom Härz, wo s Bluet dur e Körper bumpt oder d Peristalsis vom Darm, wo d Naarig dur s Verdaujigssüsteem dransbordiert. D Muskelzälle entwiggle sich im Embryo us em Mesoderm im ene Brozäss, wo Myogenese häisst. Es git drei Arte vo Muskle: gsträifleti Skelettmuskle, dr Härzmuskel und glatti Muskle wie die vom Darm. Es git Muskle wie die in de Erm und Bäi, wo willkürlig, das häisst bewusst, chönne enerwiert wärde, und anderi Muskle, wo unwillkürligi Körperfunkzioone häi und vom wegetative Närvesüsteem gstüürt wärde, wie s Härz oder dr Darm. D Muskle bechömme d Energii
Dr Begriff Schrift stoot in dr Semiotik für e Zäichesüsteem, wo mä mit em gschwätzti oder anders kodierti Informazioone cha ufbewaare und witergee. Früener isch si vo Hand gschriibe worde und nume (visuell) lääsbar oder (haptisch) erfassbar gsi, hüte cha Ufgschribnigs oder e Schriftstück au in ere Form vorligge, wo für Mensche nit diräkt nutzbar isch, und mä technischs Gräät brucht, zum s lääse, oder es sogar s Gräät sälber cha stüüre. Generell wird Schrift uf eme Drääger (z. B. Babbiir, digitali Spiicher) notiert (gschriibe oder uf en anderi Art uf e Drääger brocht) und bim Nütze dekodiert (abglääse, z. B. zum s gäistig ufznee oder zum e Gräät z stüüre). In dr Schriftlinguistik underschäidet mä zwüschen em übersproochlige Zäicheninwentar, dr Schrift oder em Skript (ängl. script), uf dr äinte Site, und wie e Schrift für e gwüssi Sprooch gstaltet isch, em Schriftsüsteem (ängl. writing system), uf dr andere Site. Zum Süsteem ghöört mindestens äi Reegleapparat (Orthografii) und si Basisäihäit isch s Grafem, wääred en äinzelns Elimänt vom Skript s Schriftzäiche (ängl. character) oder au s Sümbol isch. D Terminologii isch allerdings nit ganz äihäitlig. So verwändet dr Coulmas „writing system“ au für das, wo d Dürscheid u. a. em
Die chinesisch Schrift (chin. 中文字, zhōngwénzì) oder Han-Schrift (chin. 汉字, hànzì) fixiert die chinesische Sprooche, vor allem s Hochchinesische, mit chinesische Schriftzäiche. Si isch e zentrale Drääger vo dr chinesische Kultur und isch au e Grundlag vo de japanische Schrifte (Kanji, Hiragana, Katakana), ere vietnamesische Schrift (Chữ nôm) und äinere vo de koreanische Schrifte (Hanja) gsi. Im Ganze git s öbbe 87'000 Schriftzäiche, aber e Hufe von ene wärde nume sälte verwändet. Für en alldääglige Bedarf muess mä öbbe 3000 bis 5000 Zäiche kenne. E Schriftzäiche representiert grundsätzlig e Silbe as Lutstruktur vom ene Morfem. Die chinesisch Schrift isch aber kä fonografischi Silbeschrift wie die koreanisch, denn Silbe wo gliich lute, wärde nit mit em gliiche Zäiche gschriibe, sondern verschiideni Morfem mit dr gliiche Lutstruktur wärde mit verschiidene Zäiche daargstellt. Die chinesisch Schrift wird dorum as Morfemschrift oder morfosyllabischi Schrift bezäichnet. Si isch s äinzige Schriftsüsteem hützudags, wo nit primär druf basiert, wie d Sprooch gschwätzt wird und wo die mäiste vo iire Zäiche au (semantischi) Elimänt häi, wo uf d Bedüütig hiiwiise. Die chinesisch Schrift bestoot vor allem us Logogramm, zum Fremdwörder fonetisch z schriibe, wärde aber mänggi von ene au as Lutzäiche benützt. Im Allgemäine isch äim Zäiche
Banaane stoot für: d Desserbanaane, e kultiwierti, ässbari Frucht vo dr Banaanenart Musa × paradisiaca d Gattig Musa in dr Familie vo de Banaanegwäggs d Chochbanaane, wo in vile dropische und subtropische Länder e Grundnaarigsmiddel isch und mäistens nit roh gässe wird.
D Chochbanaane, au Gmüesbanaane, Määlbanaane oder Pisangfiige, span. „plátano“, z Brasilie „banana-da-terra“, in vile afrikanische Sprooche Platan oder Plantan, isch d Frucht vo vile Sorte vo dr Banaaneart Musa × paradisiaca. D Chochbanaane isch in e Hufe dropische und subdropische Regione vo Amerika, Afrika und Asie e Grundnaarigsmiddel (äänlig wichdig wie d Härdöpfel in Öiropa) und isch as Usduschmääl für Zöliakiipaziänte gäignet. Im Geegesatz zur Desserbanaane cha mä sä erst roh ässe, wenn si vollrif isch, das häisst wenn d Schaale vo dr Frucht (fast) vollständig schwarz und s Fruchtfläisch ganz wäich isch. Mäistens wird si kocht oder in Sträife oder Schiibe gschnitte und frittiert oder bröötlet. Hützudags cha mä sä au im dütschsproochige Ruum chaufe. Commons: Chochbanaane – Sammlig vo Multimediadateie
D Banaane (Musa) si e Pflanzegattig in dr Familie vo de Banaanegwäggs (Musaceae) innerhalb vo de Äikäimblettrige Pflanze (Monokotyledone). D Gattig het öbbe 70 Arte, wo alli bis uf äi Art in Tansania im dropische bis subtropische Asie bis zum westlige Pazifikruum vorchömme. E baar Arte und Hybride häi ässbari Frücht. Vo dene wärde d Desserbanaane und d Chochbanaane (Musa × paradisiaca) für d Naarigsmiddelbrodukzion aabaut. Delin Wu & W. John Kress: Musaceae. In: Wu Zhengyi, Peter H. Raven (Hrsg.): Flora of China. Flagellariaceae through Marantaceae. Volume 24. Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis 2000, ISBN 0-915279-83-5, Musa, S. 315 (online). Fehler in Vorlage:Literatur – *** Ungültig: 'Typ' zurzeit nur 'Typ=wl' (Werkliste) unterstützt Alan T. Whittemore: Musaceae. In: Flora of North America Editorial Committee (Hrsg.): Flora of North America North of Mexico. Magnoliophyta: Alismatidae, Arecidae, Commelinidae (in part), and Zingiberidae. Volume 22. Oxford University Press, New York und Oxford 2000, ISBN 0-19-513729-9, Musa (online). Fehler in Vorlage:Literatur – *** Ungültig: 'Typ' zurzeit nur 'Typ=wl' (Werkliste) unterstützt Carol Wong, R. Kiew, G. Argent, O. Set, S. K. Lee & Y. Y. Gan: Assessment of the validity of the sections in Musa (Musaceae) using AFLP, In: Annals
Mit em hoochdütsche Usdruck Apfel cha gmäint si: dr Kulturöpfel, e Frucht vo dr Art Malus domestica Öpfel, allgemäin e Pflanzegattig (Malus) vo Chärnobstgwäggs innerhalb vo dr Familie vo de Rosegwäggs e gmäini Figur in dr Heraldik Anders: Grube Apfel, e stillglegts Bärgwärk in Nordrhii-Westfale dr Ditel von ere Sammlig vo Gschichte und Episode vom Michael Schulte Apfel isch dr Familienaame vo dene Persone: Alfred Apfel (1882–1941), e dütsche Rächtsaawalt, Verbandsfunkzionär und Schriftsteller Arthur Apfel (* 1922), e britische Iiskunstlöifer Ernst Apfel (1925–2002), e dütsche Muusigwüsseschaftler Holger Apfel (* 1970), e dütsche Politiker (NPD) Oscar Apfel (1878–1938), en amerikanische Stumm- und Doonfilmschauspiiler
Aitrach haiße: Oedra, e Gmai im Landkrais Raveschburg Aitrach, e linke Zuefluss vu dr Iller Aitrach (Donau), e rächte Zuefluss vu dr Donau z Bade-Wirttebärg Aiterach, au Aitrach, e rächte Zuefluss vu dr Donau z Bayern
Dr Paul Schmid (* 28. Februar 1895 z Sulz am Necker, en sellem Ort au gschdôrba am 27. Dezember 1977) ischt a deitscher Lyriker, Satiriker ond Schriftsteller us-em Schwôbalendle gwäa, wo neabem Hochdeitscha au ondrem Pseidoniim Peter Strick an Haufa Gedicht em schwäbischa Dialekt vorfasst hôt. Dr Paul Schmid kommt am 28. Februar 1895 z Sulz am Necker uff d Welt. Seim Vadder Michael ond seira Mueder Klara geborene Dolmetsch gheert a Mihle en sellem Städtle, wo-se au selber betreibet. Sei Schuelausbildong absolviirt dr Schmid zerscht en seira Hoimetstadt ond schbäter am Gymnasiom en Diibenga. Nôch-em Abidur studiirt’r Germanischdig, zerscht z Diibenga ond hendrher en Berlin. Em Erschda Weltkriag wuud’r so schwer vorwondet, dass’r zwoi Jôhr lang em-ma Lazarett behandlet werra muaß. Wiider halbweags gsond kriagt’r sei erschda Ôstellong als Gymnasiallehrer em oschtschwäbischa Aala. So ganz neabaher schafft’r noh bei vorschiidene Litradurzeitschrifda mit, zom Beischbiil bei der Minchner Jugend, beim satirischa Simplicissimus ond beim Hermann Hesse seim Vivos voco. Fir dia vorfasst’r Gedicht, Novella, Essays, Litradur- ond Kuldur-Kritika. Freindschafda schließt dr Schmid ondr andrem mit de Dichter Sebastian Blau ond August Lämmle, mit de Môler Reinhold Nägele ond Paul Kälberer sowia mit-em Schauschbiiler Willy Reichert. Em Jôhr 1931 schliaßlich macht
S koreanische Alphabet (한글 Hangeul, Hangul, 조선글 Chosŏn’gŭl) isch e Buechstaabeschrift, wo für die koreanisch Sprooch verwändet wird. Es handlet sich weder um e logografischi Schrift wie bi de chinesische Zäiche no um e Silbeschrift wie die japanische Hiragana oder Katakana. S modärne koreanische Alfabet bestoot grundsätzlig us 14 Konsonante und 10 Vokal. Die äinzelne Buechstaabe wärde zu Silbe zämmegfasst, so dass jedi Silbe im en imaginärs Kwadrat basst. S koreanische Alfabet isch im 15. Joorhundert erschaffe worde und isch mit chliine Verändrige hüte immer no die offizielli Schrift für s Koreanische in Nordkorea, Südkorea und dr Volksrepublik China. Die modärni alfabetischi Räijefolg vo de koreanische Buechstaabe und iiri Nääme si in Nordkorea und in Südkorea e chli andersch. In dr Dabälle unde nooche si d Konsonantebuechstaabe u. a. mit dr McCune-Reischauer- (MR), dr Yale- und dr so genannte „rewidierte Romanisierig“ (RR) vom südkoreanische Kultur- und Turismusministerium ufgfüert. D Räijefolg und d Nääme si Nordkoreanisch. Im Südkoreanische het s meereri verschidnigi Räijefolge. D Vokalbuechstaabe und -Buchstaabekombinazione häi käni bsundrgi Nääme. D Lengi vo de Vokal isch im Koreanische bedütigsunderschäidend; in dr koreanische Schrift wird aber nit zwüsche lange und churze Vokal underschiide. Die äinzelne Buechstaabe wärde zu mee oder weniger
Dè Rötèbach isch dè èrschte linksitige Nèbbèbach vo dè Wuètè, nõchdèmm selli uss dè Hürõt vo dè Guètach un dè Haslach entschtandè isch. Dè Rötèbach entschpringt nördlich vo Friddèwyler un flièßt unter m Nammè Kloschterbach vo dè öschtlichè Flankè vum Hochschwarzwald südöschtlich, bis er uumittelbar nördöschtlich vom Dorf Rötèbach d B 31 chrützt. Vo dört wèg gôt er i eim Bogè um dè Oschtrand vum Dorf ummè, fließt durch s südliche Dorf durrè un drèttèt i d Rötebachschlucht y. D Schlucht isch èn Bachdobel, wo steil nõch Südweschtè gegè d Wuètè zuè abbè keit. S Bachbett vum Rötèbach bschtòt sinèrè Hèrkumpft entsprèchend uss Sedimènte vo Schwarzwölder Gneis. Dè Rötèbach isch dè einzig Schwarzwaldabfluss, wo vo Nordè hèr i d Wuètè entwässerèt, well öschtlich vo Rötèbach d Bertoldsbaar um Löffingè ummè aafangt. Dè Rötèbach füürt bi dè Mündig i d Wuètè gnuèg, um è stattlichi Kysbank am linkè Wuètèufer i dè Wuètèschlucht z hinterlõ. als selli. Dè Rötèbach isch vo allem bi Wanderer belièbt, wo d Wuètèschlucht odder dè Schluchtèschteig begänn, well d Schlucht wiè d Gauchachschlucht è intressantè Sitèabschtecher vo dè Wander-Autobaan a dè Wuètè nõch biètè hèt. Ußerdèmm chunnt mò am obberè Ènd bim Dorf Rötèbach usè, un sèll
As Alfabetisierig bezäichnet mä dr Brozäss, wo s Lääsechönne vermiddlet wird und mänggisch au s Schriibechönne, unabhängig drvo, öb d Schrift, wo gleert wird, en alfabetischi Schrift isch. Dr Grad vo dr Lääs- oder Schribkompetänz von ere Bevölkerig cha in Brozänt für äinzelni Bevölkerigsschichte aagee wärde und mänggisch au für historischi Epoche. D Alfabetisierig gältet as Baasisbildig. Wääred in de industrialisierte Staate d Statistike von ere Alfabetisierigsroote vo nooch zu hundert Brozänt schwätze, si in de beste Fäll woorschinlig bis zu zää Brozänt vo dr Bevölkerig dört funkzionali Analfabeete, das häisst si chönne au äifachs Gschribnigs nid richdig verstoo. Noch ere OECD-Studie (1994–1998) isch denn d Zaal vo de funkzionale Analfabete in zwäi vo drei Industriistaate hööcher as fufzää Brozänt gsi. In de USA zum Bischbil chönne mee as zwanzig Brozänt vo de Erwaggsene nit gnueg lääse, für dass si e Formular chönne usfülle, d Beschriibige uf Lääbensmiddel chönne verstoo oder eme Chind en äifachi Gschicht chönne vorlääse. Wil e hoochi Alfabetisierigsroote mäistens in de hööcher entwigglete, riichere Länder vorchunnt, häi d Regierige vo vile Entwiggligsländer vil in d Alfabetisierig vo iirer Bevölkerig inwestiert, zum d Entwigglig vo iire Länder aazkurble. In mängge Gsellschafte aber git s soziali Hindernis. So
Under Übersetzig verstoot mä in dr Sproochwüsseschaft uf dr äinte Site d Überdragig vom ene (mäistens schriftlig) fixierte Teggst in äinere Sprooch in en anderi Sprooch; das wird au as „Übersetze“ bezäichnet, und uf dr andere Site säit män au im Ergääbnis vo däm Vorgang, em Teggst in der nöie Sprooch, en Übersetzig. Zum s besser underschäide, wird s Brodukt vom ene Übersetzigs- oder Dolmetschvorgang (ere Dranslazion) in dr Fachsprooch au as «Dranslat» bezäichnet. D Übersetzig ghöört mit em Dolmetsche zur Sprooch- und Kulturmiddlig (Dranslazion). Der maassgääblig Underschiid zwüschen em Übersetze und em Dolmetsche isch dä, ass bim Übersetze s Dranslat immer wider cha korrigiert wärde, wil dr Usgangs- und dr Ziilteggst fixiert si und mä so immer wider emol cha noocheluege, öb mä dr Usgangsteggst richdig verstande und en au richdig übersetzt het. Wenn äine vo de Teggst nit fixiert isch, wil er z. B. nume en äinzigs Mol mündlig vorgsäit wird, schwätzt mä vom Dolmetsche, wil mä zwar mäistens äinisch e Feeler wo mä grad gmacht het, no cha korrigiere, aber spööter scho nümme. In dr Sproochdidaktik schwätzt mä hüfig vo Mediazion. Im Underschiid zur Dranslazion isch bi dr Mediazion dr Mediator e Übersetzer oder Dolmetscher, wo zwüsche
Dr François Fillon (* 4. März 1954 z Le Mans, Sarthe) ìsch a frànzeescher Politiker vu dr rachtsorientiarta Pàrtei „Les Républicains“. Ar ìsch vum 17. Mai 2007 bis àm 15. Mai 2012 dr Premier Ministre vum Frànkrìch gsìì. Ar ìsch dr Suhn vum Michel Fillon, a Notàr, un vu dr Anne Soulet, a bàskischa Historikera. Ar hàt sina Kìndheit mìt sina drèi Briader, wo jìnger sìn às ar, z Cérans-Foulletourte verbrocht, ìm Département Sarthe. Ànna 1972 hàt'r dr Baccalaureat (Abitur) ìn Philosophie bstànda. Ar hàt zèèrscht Journàlischt wälla wara un hàt àb un züe ìn dr frànzeescha Noochrìchtaàgentür „AFP“ gschàfft. Ànna 1977 hàt'r a „DEA“ ìn Äffentlig Racht bstànda, ìn dr Universität „Paris V“. Dr François Fillon stellt sìch ìn dr frànzeescha rachtsorientiarta Pàrtei, wo ursprunglig „RPR“ gheißa hàt (speeter „UMP“, un „Les Républicains“). Ar hàt sina politischa Kàrriar mìt em Joël Le Theule ààgfànga, àls Pàrlamàntsàssistànt; noh-n-em Tod vum Joël Le Theule ìsch em dr François Fillon ìn dr Politik nohgfolgt un ar hàt mehrera Veràntwortunga ìn dr Sarthe ààgnumma. 1981–1998: Mìtglìed ìm Generàlrot fer dr Bezirk Sablé-sur-Sarthe 1981–2001: Mìtglìed ìm Gmeinrot vu Sablé-sur-Sarthe 1983–2001: Maire vu Sablé-sur-Sarthe 1985-1992: Vizpräsidant vum Generalrot vu dr Sarthe, veràntwortlig fer wìrtschàftliga Froga
Gäubahn chan folgendes bedüte: d Bahnstrecke Stuttgart–Hattingen de Abschnitt Hattinge–Singe vo de Schwarzwaldbahn d Bahnstrecke Eutingen im Gäu–Freudenstadt d Bahnstrecke Olten–Solothurn di ehemolig Lokalbahn Speyer–Neustadt de Gäubahntunnel, au Tunnel Gäubahn gnännt
Gartèbaan stòt für: Personèbeförderndi Gartèbaan, meischtens in èrè Modell-Spurwitti vo 127 odder 184 mm (= 5 odder 7¼ Zoll). Nit für d Personèbeförderig denkti Gartèbaan, byschpillswys mit dè Spur IIm odder G. Alternativi Bezeichnig vo dè Baanschtreggi Weil am Rhy-Lerrach. Luèg au: Pärklibaan
D Baanschtreggi Weil am Rhy–Lerrach (Kursbuchstrecke 734), au als Gartèbaan benamst, isch è 4,836 Kilometer langi elegtrifizyrti un durchgöngigi eingleisigi Hauptbaan z Baddè-Württèbärg, im Dreiländeregg bi Bàsel. Si füürt vo Weil a dè Rhydalbaan durch dè Düllinger Bärg nõch Lerrach-Schtèttè a dè Wyysèdalbaan. D Fortsetzig vo dè Umgehigsbaan im Oschtè isch diè inzwǜschè stillglaiti Weeradalbaan, wo bi Schopfè vo dè Wyysèdalbaan abzwygt un gu Säckingè a dè Hochrhybaan füürt. Im Weschte vo Weil isch d Gartèbaan durch diè ebbèso stillglaiti Palmrainbaan üüber dè Obberrhy drübberwäg i s Obberelsaß gfüürt worrè. D Baanschtreggi Weil am Rhy – Lerrach isch am 20. Mai 1890 vo dè Baddischè Staatsbaan als Strategischi Baan für d Umgehig vo dè Schweiz erschtellt worrè. Schu am 11. Februar 1878 isch è Baanlinniè zwǜschè Weil un St. Ludwig eröffnet worrè, dõdemit isch s Elsaß, wo im dütsch-französischè Chrièg vom Dütsche Rych erobert worrè isch, auch ganz im Südè vokeersmäßig mit èm Rych vobundè worrè. D Gartèbaan hèt d Palmrainbaan übber dütsches Gebièt bediènt, woby d Palmrainbaan dè Obberrhy übber diè aalt Palmrainbrugg passyrt hèt. D Gartè- un d Palmrainbaan sin 1890 mit ère Ketti vo strategischè Baanlinniè durch Südbaddè un Obberschwòbè mit dè Bundesfeschtung z Ulm vobundè. Dü
Sit em 19. Joorhundert mäint mä mit Litratuur alli sproochlige Züügniss, wo mündlig (öbbe dur Värsforme und Rhüthmus) oder schriftlig fixiert si. Mä redet in däm „wite“ Begriffsverständnis öbbe vo „Fachlitratuur“ oder „Notelitratuur“ (Partiture) im Blick uf die schriftlig Fixierig, wo s dört git. Die öffentligi Litratuurdiskussion isch sit em 19. Joorhundert uf Wärk usgrichdet, wo mä bin ene vo Kunst cha reede, und wo mä vo dr Driviallitratuur abgränzt, d. h. vo äänlige Wärk aber ooni „literarischi“, d. h. künstlerischi Kwalidäät. Bevor sich die nöiji Uffassig vom Begriff duuregsetzt het, isch s Wort für Gleersamkäit gstande, für d Wüsseschafte, für d Brodukzion vo dr „res publica literaria“, für die früemodärni scientific community und sältener au äifach für Schrifte us dr griechische und latiinische Antike. Mä däilt d Litratuur in e hufe verschidnigi Arte ii, dr Form nooch zum Bischbil in Prosa und Poesii, em Zwäck nooch, wie Erbauigslitratuur, Fachlitratuur oder Underhaltigslitratuur, dr Ziilgrubbe nooch: Frauelitratuur und Litratuur für jungi Mäitli, wo men ene emol Backfisch gsäit het, Litratuur für Chinder und Juugendligi, noch em Inhalt (Horrorlitratuur) oder noch em künstlerische oder kulturelle Wärt, z. B. Driwiallitratuur, Belletristik und Wältlitratuur. Sit dr Antike reedet mä vo drei literarische Gattige: vo
Dr Friedenspreis des Deutschen Buchhandels (alem. Friidesbryys vum Dytsche Buechhandel) isch en internationale Friidesbryys. D Uuszaichnig wird all Johr zue dr Frankfurter Buechmäss in dr Paulschilche z Frankfurt am Main an e Persenligkait vergee, wu „die in hervorragendem Maße vornehmlich durch ihre Tätigkeit auf den Gebieten der Literatur, Wissenschaft und Kunst zur Verwirklichung des Friedensgedankens beigetragen hat.“ Dr Friidesbryys wird vum Berseverain vum Dytsche Buechhandel vergee un isch mit eme Bryysgäld vu 25.000 Euro dotiert. D Ehrig im Ramme vu dr Frankfurter Buechmäss, dr greschte Buechmäss vu dr Wält, isch mit ere internationale Publizitet verbunde. Dr Friidesbryys goht uf d Initiativ vu Schriftsteller un Verleger anne 1949 zrugg un isch anne 1950 zum erschte Mol as „Friedenspreis deutscher Verleger“ z Hamburg verlihe wore. Im johr 1951 isch er zue me Bryys vum gsamte Buechhandel dur dr Berseverain vum Dytsche Buechhandel wore. Anne 1972 isch er zum erschte Mol au postum vergee wore. D Bryysdreger*ne wäre vum Stiftigsrot bstimmt. E jede cha Vorschleg mache, si mien aber guet begrindet un belait syy. Mitglider vum Stiftigsrot (Stand 16. Merz 2020): Klaus Brinkbäumer (Die Zeit, Hamburg) Raphael Gross (Bresidänt vu dr Stiftung Deutsches Historisches Museum, Berlin) Moritz Helmstaedter (Direktor vum Max-Planck-Institut für Hirnforschung
Dr René Schweizer (* 27. Juli 1943 z Basel; † 12. Juni 2015 ebedert) isch e Schwyzer Schriftsteller un Aktionschinschtler gsii. Dr Schweizer isch bekannt wore fir syyni Juxbrief an Beherder, Unternämme un anderi Ischtitutione, wun er mitsamt dr Antwort in syne Schwyzerbiecher vereffetligt het. D Anekdote, wu im Basler Volksmund am wyteschte verbraitet isch, handlet dodervu, ass er am Barfiesserblatz sy Verstand verlore ghaa het – „är isch rot mit geele Dupfe un lost uf dr Name Erwin“ –, un ass s Fundbiro dodruf e Verluschtaazaig uusgstellt het. Ein Schweizerbuch. Käppeli, Basel 1977 Ein Schweizerkäse. Verlag Matthyas Jenny, Basel 1978 Das GAGAistische Manifest. Die Neue Schrift zur Verblüffung des Erdballs. Sphinx (pocket 3), Basel 1979 Ein Schweizerbuch 2. Eigenverlag, Basel 1982 Ein Schweizerbuch 3. Eigenverlag, Basel 1982 Alles Gute und viel Glück. Roman. Nachtmaschine, Basel 1985 Ein Schweizerbuch 4. Eigenverlag, Basel 1993 Ein Schweizerbuch. Die besten Briefwechsel aus 30 Jahren taktischem Wahnsinn. Der Gesunde Menschenversand, Bern 2004, ISBN 3-9521517-7-7 Die Säuferin. Nachtmaschine, Basel 2006, ISBN 3-85816-120-9 Michael Titze (Hrsg.): Kleinbasel und der "Humor in der Therapie". Hommage an René Schweizer. HCD-Verlag, Tuttlingen 2013, ISBN 3-938089-14-8 Yytrag über René Schweizer im Lexikon vom Verein Autorinnen und Autoren der Schweiz Aigene
Ammediisli (vo frz. manche en amadi) si e Chläidigsstück, wo d Hand zum e Däil zuedeggt und vilmol uf em Handrugge im ene Spitz ändet. D Finger blibe frei, dr Handrugge und s Handglängg si zuedeggt. Ammediisli wärde vilmol zum Schutz gege d Chelti aazooge, wemm mä d Finger will frei bhalte, oder as Aggsessuar in dr Brut- und Oobemoode verwändet und denn si si us düürem Stoff gmacht. Mänggisch het s e Lätsch am Spitz uf em Handrugge, wo mä dr Middelfinger drii steggt. Dr Ursprung vom Ammediisli lit in dr burgundische und gotische Daamemoode. Im Lauf vo dr Zit het mä d Ermel mit iire Spitz, wo tüpisch für d Moode zu sällere Zit gsi si, separat as Ammediisli afo aazie. Text zur Modegeschichte, aus: Herrmann, Naturgeschichte der Kleidung, 1878 (PDF, 4,91 MB) Neues Baseldeutsch Wörterbuch, Christoph Merian Verlag Basel, 2001