rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Kunschd en dr Schdoizeid fended se em Schwäbischa en de Hehla vo dr Schwäbischa Alb. Achdal-Höhla Sirgenstein (Blaubeira) Do hod ma Nasenkratzer ond en Haufa Abschläg (Doil vo ama ganza Schdoi) haufaweis gfonda. Geschoßspitza Glättr und Pfriem, driebr naus warad Grädschafda aus Elfaboi drbei. Doil vo gjagde Viechr wia Wollnashorn, Höhlalöwa, Rothirsch ond Wölf warad au drbei. Brillenhöhle (Blaubeira -Seißa) A Lochstab, mo aus Elfaboi geschnidsd worra isch. Au tropfaförmige Elfaboiaahenger, Perlea ond Knocharöhrle, durbohrde Fuchzeeh und a graoßr Aahengr aus Knocha odr Kalkschdoi. Geißenklösterle A Flöt aus ama Voglknocha (Schwaan) Lonetal (Hoidna) Vogelherd (Niderschtotzenge-Stette) Knochenpfriem, Lochstäb aus Elfaboi ond Elfaboi stäb, en Hufa dobbld Elfaboiperla mid zwoi Löchr. Scho 1931 send zeha Elfaboifigura gfonda worra. Hohlen Fels bei Schälglenge Venusfigurine aus Elfaboi. Urgeschichtliches Museum en Blaubeira Steiziit Nicholas John Conard, Claus-Joachim Kind: Als der Mensch die Kunst erfand: Eiszeithöhlen der Schwäbischen Alb. Theiss, 2017, ISBN 978-3-8062-3563-0. Urgeschichtliches Museum Blaubeuren Ned Syrgestoi Sirgenstein (Blaubeuren - Achtal ADK). Abgruefen am 13. September 2018. Brillenhöhle (Blaubeuren-Seissen - Achtal ADK). Abgruefen am 13. September 2018. Vogelherd (Niederstotzingen-Stetten - Lonetal HDH). Abgruefen am 13. September 2018. Urgeschichtliches Museum Blaubeuren. Abgruefen Fehler bei Vorlage:Internetquelle, abruf=12.09-2018 Format invalid.
S Ried isch e Naturlandschaft im Elsass. Das Gebiet treit grossi Wydewälder, wo früener immer wider bi de Hochwasser vom Rhy überschwemmt worde sind. Es isch en Auelandschaft mit ere ryche Pflanzewält. Das Naturschutzpiet lyt am Oberrhy und am Fluss Ill, im ene länge Streife näbet em Rhykanal im Unterelsass zwüsche Markelse bi Schlettstadt und Lüterburi ganz im Norde vom Elsass. S Ried isch in zwei Beraich ufdeilt: s Chlyne Ried im Norde s Grosse Ried im Süde Bi der Regulierig vom Rhy im 19. Jaarhundert isch der Fluss in es neus, grads Flussbett zwüsche höche Dämm gleited worde und cha der Auewald drum nümm guet wässere. So tröchne d Waldgebiet i der Umgäbig z fescht us. Vo vilne alte Rhyärm isch hüt nume no en See im Waldgebiet übrig. Bi Strossburg het’s im ehemolige Riedgebiet grossi Hääfe für d Rhyschiff. Riedwihr E Charte vom Ried S´Große Ried, ä scheeni, bedrohdi Landschaft
D Lischte vo de Kulturgüeter z Brugg zeigt schützenswärti Sache i der Gmeind Brugg im Kanton Aargau. I dr Lischte sind die Objäkt, wo me gmäss em Bundesgsetz vom 20. Juni 2014 über de Schutz vo de Kulturgüeter in bewaffnete Komflikt in es Infäntaar ufgnoo het, und au no anderi Sache, wo als wichtegi Kulturgüeter und Dänkmööler für d Brugger und d Aargauer Gschicht – und deils sogar für d Schwiizer Gschicht – gälte und müesse blibe stoo. Wil d Stadtgmeind Brugg sech in jüngschter Zyt mit de ehemolige Nochbergmeinde Uumike zämetoo het, isch d Zahl vo de wärtvolle Kulturgüeter grösser worde, und s glyche bassiert am 1. Jänner 2020 nomol, wenn Brugg und d Gmeind Schinznach-Bad wie bereits pschlosse tüend fusioniere. Commons: Brugg – Sammlig vo Multimediadateie
Woerdz isch es Festival für Spoken Word, wo jewyle z Luzärn über t Büüni goot. Es heisst ofiziel Woerdz – Das erste internationale Spoken Word Festival. Für s Festival, wo i de Joor 2014, 2016 und 2018 organisiert worden isch, het am Afang dr Verein Barfood Poetry gsorgt. Sid 2012 isch dr nöi Verein woerdz drfür verantwortlech; sid 2013 git’s au e Festivalleitig, do drfür isch d Kulturmanagerin Aline Pleth angaschiert. Am Woerdz trätte bekanti Persoone vo dr Spoken Word-Szene und au nöji Künschtler uuf. S Festival organisiert Büneprogramm, git Wärchufträäg und es macht Workshop. Und so tuet s hälfe, ass sech die Kunschtform cha wyter entwickle. I de Programm sind Poetry Slam, Luutpoesy, Lyrik und au musikalischi Lääsige, und es git no anderi, nöji Forme vo dr Sprochkunscht. Dr Hauptspiilort isch s nöie Luzärner Kulturhuus Südpol näbe dr Allmänd, a dr Arsenalstrooss z Chriens, wo anne 2008 uftoo het. Vom 17. bis zum 21. Oktober 2018 findt s Woerdz-Festival zum dritte Mol statt. Am 17. Oktober stoot 20 Joor Poetry Slam i dr Schwiiz uf em Programm; d Show wird vo de Hazel Brugger gleitet. Wärend em Festival wird dr Wetkampf U 18 Dichterwettstryyt duregfüert, wo für Schuelklasse isch.
D Wasserchile isch e Chile vo Züri. Si stoot am rächten Ufer vo dr Limet i dr Zürcher Altstadt. Früener isch a dere Stell e chlyni Insle i dr Limet gsi, und dört druff isch sid em Middelalter d Chile gsi. Uf dr Insle seled nach dr uralte Legände i dr Spootantike Zyt zwei Flüchtling vo dr Thebäische Legion vo de Röömer enthauptet worde sy: Felix und Regula sind sid em früene Middelalter als Märtyrer verehrt worde, und si sind d Zürcher Stadtpatron. Chly obe dra isch spöter s Grossmöischter bout worde. Die erschte Chile am Wasser isch i dr Zyt vo dr Romanik bout worde. Me list s erschte Mol von ere im ene Dokumänt vo 1250, wo si uf Latynisch ecclesia Aquatica Turicensi heisst. Scho 1256 stoot in ere andere Schrift denn dr düütsch Name wazzirkilcha. Im 13. Joorhundert isch d Chile starch umbout und vo 1477 bis 1489 isch si nöi bout worde, so dass si jetz ganz im spootgotische Stil ghalten isch. Nach dr Zürcher Reformazioon isch s Geböid am Afang nur no als Lagerhuus bruucht worde, und anne 1643 het me drinn d Stadtbiblioteek ygrichtet; die isch do plibe bis 1917 d Zäntralbiblioteek uftoo het.
S Literaturhuus Züri isch es Huus, wo me drin Literatur tuet vermiddle. Es stoot i dr Stadt Züri, am Limmetggee im Dörfli. Anne 1999 het d Museumsgselschaft Züri die Inschtituzioon gründet. S Literaturhuus wird sid 2002 vo dr Stadt Züri treit, und sid 2001 chunt s au no Gält über vo der Zürcher Kantonalbank. S Zürcher Literaturhuus macht Lääsige, Diskussioone, Schrybwepeweerb, Literatur-Workshop und anderi Verastaltige. Es tuet Schriftsteller und süscht no Lüüt us dr Kultur zue sich ylaade. S Literaturhuus het e dopleti Leitig mit de beede Gschäftsfüererinne Mirjam Schreiber und Gesa Schneider. Es git i däm Huus au e Biblioteek. Website vom Literaturhuus Züri d Lischte vo de Gescht vom Literaturhuus
Aarbergen isch e Gmeind uf dr Nordsyte vom Taunusgebiet im düütsche Bundesland Südhesse. D Gmeind lyt nördlech vo dr Chreisstadt Bad Schwalbach und südlech vo Limburg an der Lahn. Dur s Gmeindgebiet flüsst dr Fluss Aar. Uf em gröschte Deil vo dr Gmeindflechi het’s Wald. D Nochbergmeinde vo Aarbergen heisse Mudershausen, Schiesheim, Burgschwalbach, Kaltenholzhausen, Hünfelden, Hünstetten, Hohenstein, Heidenrod, Reckenroth, Eisighofen, Dörsdorf und Berghausen. D Gmeind het sächs Ortsdeil: Daisbach Hausen über Aar Kettenbach Michelbach Panrod Rückershausen Website vo dr Gmeind Aarbergen
Dr Karl Werner Glättli (* 29. April 1906 z Baume; † 26. April 1972) isch e Schwiizer Lehrer und Schriftsteller gsi. Dr Glättli het als Lehrer z Hiwyl gschaffet. Vo sim Läbe weiss me nid viil. Für d Arbet i dr Schuel und bsunders füre Heimetkundeunderricht het er, so wie’s im Kanton Züri mit de Ortsarchyv und de lokale Gschichtsverein zäntume dr Bruuch gsi isch, alli gryffbaren Underlage über d Dörfer vo dr Umgäbig gsamlet. Sid 1924 het Hinwil en Chronikstube, und au z Bauma isch dozmol es Chronikarchyv gründet worde. So sind vil Kwelle für d Ortsgschicht zämecho, und dr Glättli het über d Gschicht vo dr Region rund um de Bachtel und vom Tösstal gforschet und Büecher useprocht. Bin einere vo sine Schrifte goot’s um d Afäng vo dr Burgruyne Altlandebärg bi Bauma. Näbe de Monografye het me vo iim au chlynere Tegscht, won er us verschidene Aläss gschribe het. Vom K. W. Glättli, wie-n er meischtens zitiert worden isch, git’s au es bar Mundartschrifte im Züri Oberländer Tieläkt. Grad zwee vo sine Gschichte het dr Traugott Vogel i d Mundartantology Schwizer Schnabelweid uufgnoo, die eint isch d Saag “Wie ’s Gyrebad etdeckt worde-n-ischt” und die anderi “De
D Barbara Egli (* 19. Mai 1918 z Wiile; † 10. April 2005 z Züri) isch e Schwiizer Mundartschriftstellerin gsi. Si isch als Dochter vom Hermann Egli und vo dr Anna Hedwig Egli-Rampe im Tösstal uf d Wält cho. Nach de Schuelzyt isch si Primarlehrerin woorde und het anne 1939 dr Geograaf Emil Egli ghürootet. Drno het si z Züri als Huusfrau und Schriftstellerin gläbt. Si isch bekannt worde mit irne Gschichte und Gedicht, wo si im Tieläkt vom Züri Oberland gschribe het. Drzue git’s vonnere au hochdütschi Tegscht. Himel und Höll und Hüpfistäi, 1976 Byswindharfe. Gedichte und Erzählungen, 1978 Wildi Chriesi. Lyrik und Prosa in Zürcher Oberländer Mundart, 1980 Wildi Chriesi. In: Schweizerische Lehrerinnen-Zeitung 86, 1982 Säiltänzler. Lyrik und Prosa in Zürcher Oberländer Mundart, 1982 Uuströimt. Lyrik und Prosa in Zürcher Oberländer Mundart, 1984 Gfunde, gstole, pättlet, gchauft: Is Läben iegloset (= Lebendige Mundart, 7), Suurländer Verlag, Aarau Frankfurt a. M. Salzburg 1994 Es geschah ganz leise, 1985 (standarddütsch) Die bösen Mimosen. Eine Kindheit, 1986 (standarddütsch) Schattenhalb die Wälder, 1988 (standarddütsch) Verschwiegenes Land, zwei Erzählungen, 1992 (standarddütsch) Cordelia mit Handicap: Tagebuchaufzeichnungen im Leben meiner behinderten Tochter, 1995 (standarddütsch) Karin Marti-Weissenbach: Egli, Barbara. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Madeleine
Dr Andrea Schorta (* 2. April 1905 z Zernez, † 12. Dezämber 1990 z Chur) isch e Schwiizer Romanischt gsi. Dr Andrea Schorta isch dr Soon vom Zugfüerer Jon Schorta vo Zernez und vo dr Chatrina Schorta-Messer gsi, und so isch s Engadyner Romanische, s Ladin, sini Muettersprooch gsi. Er het vo 1921 bis 1925 z Chur s Lehrerseminar psuecht und isch dänn uf Züri bim Jakob Jud die Romanische Sprooche go studiere. E Zyt lang het er au na z Paris und z Siena studiert. 1933 het er d Dissertazioon Lautlehre der Mundart von Müstair gschribe, wo drno i dr Reie Romanica Helvetica usecho isch. Er isch mit dr promovierte Romanischtin Berta Schorta-Gantenbein (1910–?) verhürootet gsi, wo iim bi divärsen Arbete ghulfe het. Vo 1933 bis 1939 isch dr Schorta dr Sekretär vo dr Lia Rumantscha gsi. Er het sid 1924 bim Projäkt für es Rätischs Namebuech mitgschaffet, wo dr Robert von Planta (1864–1937) anne 1904 agfange het. Für das grosse Namebuech isch er als em von Planta sy Sekretäär in alne Gmeinde vom Büntnerland und i den Archyv im ganze Kanton d Ortsnäme, d Fluernäme und d Familienääme go ufschryben und undersueche. Anne 1939 het er der erscht
Dr Max Wehrli (* 17. Septämber 1909 z Züri; † 18. Dezämber 1998 au daa) isch e Schwiizer Literaturwüsseschaftler und Germanischt gsi. Dr Wehrli het vo 1928 bis 1935 Germanistik und Griechisch a dr Uni Züri und z Berlin gstudiert. Z Züri sind dr Emil Ermatinger, dr Albert Baachme und dr Ernst Howald sini Lehrer gsi. Anne 1935 isch er z Züri mit ere Arbet übere Johann Jakob Bodmer promoviert worde. Zerscht het er als Privatdozänt und vo 1947 a als Nachfolger vom Robert Faesi und als Profässer für elteri dütschi Literatur glehrt. 1953 isch er Profässer für d Gschicht vo dr düütsche Literatur bis 1700 worde. Das Fachgeibet isch denn nöi gsi. 1965 bis 1967 isch dr Max Wehrli dr Dekan vo dr Filosofische Fakultäät und vo 1970 bis 1972 dr Rektor vo dr Uni Züri gsi. Dr Wehrli het sech bsunders für d Forme vo der düütsche Literatur vor em 18. Joorhundert intressiert. Do derby isch s em trum ggange au der Rahme vo dr latinisch prägte Kultur und vo dr früenere mundartlechen Umgangssprooch azluege. Und er het d Bedüütig vo Züri als alti Kulturstadt sid em Middelalter undersuecht. Er het e Zylete litererischi Wärch nöi useggää. Es
D Eleonore Frey (* 18. Oktober 1939 z Frauefäld) isch e Literaturwüsseschaftlerin und Schriftstellerin vo dr Schwiiz. D Eleonore Frey isch d Dochter vom Germanischt Emil Staiger. Si het z Züri und z Paris d Germanistik, d Romanistik und d Komparatistik studiert und anne 1966 promoviert und 1972 habilitiert. Si isch vo 1982 bis 1997 Profässorin für Nöieri Düütschi Literatur a dr Uni Zürich gsi. Näbe dr wüsseschaftlechen Arbet het si au als Schriftstellerin verschideni Tegscht publizert, und si schaffet drzue ane als Übersetzerin. Si isch mit em Literaturwüsseschaftler Hans-Jost Frey ghüroote. Ane 2007 het si imene Uufsatz über s Verheltnis zwüschem Schwiizerdüütschen und em Hochdüütsche gschribe. D Frey isch bim Verband Autorinne und Autore vo dr Schwiiz derby. Si het 2002 en Wärchpryys vo dr Schwiizerischen Schillerstiftig und 2007 dr Schillerpryys vo der Zürcher Kantonalbank übercho. Grillparzer. Gestalt und Gestaltung des Traums, 1966 Poetik des Übergangs. Zu Mörikes Gedicht „Göttliche Reminiszenz“, 1977 Notstand. Erzählungen, 1989 Schnittstellen. Erzählung,1990 Gegenstimmen. Erzählungen, 1994 Das Siebentagebuch. Erzählung, 1996 Kindheit zu zweit, 1998 Lipp geht, 1998 Aus Übersee. Ein Bericht, 2001 Das Haus der Ruhe. Erzählung, 2004 Siebzehn Dinge. Biographie, 2006 Muster aus Hans. Ein Bericht, 2009 Zu Besuch bei Franz, in Aris Fioretos
D Maria Lauber (* 25. Augschte 1891 z Frutige; † 4. Juli 1973 au dört) isch e Schwiizer Schriftstellerin gsi. Si isch in ere Puurefamilie z Frutige ufgwachse und het chönne s Lehrerseminaar z Bärn psueche. Vo 1910 bis 1951 het si Schuel ggä, zerscht z Adelbode, drno i dr Länk und no z Chien bi Rychebach. D Maria Lauber het Gschichte gschribe, die meischte sind i dr Mundart vom Frutigtaal, anderi uf Hoochtüütsch. Si schript deils vom Bärner Oberland, es het au Romään drby, und d Lauber het au Gedicht ufgsetzt. S Buech Chüngold, wo zwöi Bänd het und 1950 und 1954 usecho isch, gilt als dr erscht Schwiizer Mundartroman über ne Frouegschicht. D Lauber het anne 1951 dr Buechpryys vo dr Schwiizerische Schillerstiftig und 1966 dr Literaturpryys vom Kanton Bärn übercho. Am 30. Augschte 2018 het d Schnabelweid vom Schwiizer Radio e Sändig über d Maria Lauber procht. Alpen-Legenden, 1920 D’ Wyberschlacht uf de Langermatte. Ein Schauspiel aus der Zeit der Sage in 3 Akten, 1922 Wa Grossatt nug het gläbt. Skizzen über das Brauchtum der Talschaft Frutigen in ihrer Mundart dargestellt, 1939 Eghi Brügg: Gschichti us em innere Frutigtal, 1942 Hab Sorg derzue. Sagen aus der Talschaft
D Clara Wettach (* 1888 z Sanggalle, † 1979 au dört) isch e Schwiizer Gschäftsfrau und e Mundartschriftstellerin gsi. Von irem Läbe weiss me wenig. Si het z Sanggalle als Gschäftsfrau gschaffet und dr Gschiirlade gfüert, wo si schynts vo irem Vatter übernoo het. Und si heig sech au im soziale Berych angaschiert, schripts si emol imene Tegscht. Si isch mit dr Sanggaller Schriftstellerin Frida Hilty-Gröbly und dere irem Maa, em Kantonsschuellehrer Hans Hilty, bikant gsi. Mit s Hiltys het si au im Sangaller Kulturklub Gselschaft für dütschi Sprooch und Literatur z tue gha, wo 1911 gründet woden isch. D Wettach und d Frida Hilty sind Exponänte vo dr Sanggaller Mundartliteratur gsi. Iri Wärch sind im Fürschteländer oder gnauer em Stadtsanggaller Tieläkt gschribe. Es bar Gedicht vo dr Clara Wettach sind i de 1940er und 1950 Joor glägentlech i dr Zytschrift Schwyzerlüt und i Mundartläsebüecher abtrukt worde. 1949 het d Redakzioon vo Schwyzerlüt e ganzi Clara-Wettach-Sondernummere gmacht! Do drinn stoot über d Schriftstellerin: Wer wett sy nid könne, üüsi lyeb Sant Galler Dichteri, wo e so härzegi Värsli us irem ryche Gmüet use ströit? Do isch e Spital wo sött es Wyenechts-Spili haa, deet isch e Verein i Verlägeheit wil
Dr Dino Larese (* 26. Augschte 1914 z Candide di Cadore z Itaalie; † 18. Juni 2001 z Amriswil) isch en Oschtschwiizer Schriftsteller gsi, wo hochdüütschi Sache und Mundarttegscht gschribe het. Dr Dino Larese isch vo 1930 bis 1934 uf s Lehrerseimar z Chrüüzlinge ggange und het drno vo 1936 bis 1980 z Amriswil im Kanton Tuurgau Schuel ggä. 1937 het dr Larese die Literarisch Gselschaft Amriswil gründet. Spöter hät men ere Akademy Amriswil gseit, und da sind bekanti Lüüt wie dr Thomas Mann, dr Martin Heidegger, d Astrid Lindgren, dr Carl Orff und dr Dalai Lama ufträtte. Dr Dino Larese isch au dr Leiter vom Internazionale Bodeseeklub gsi, und er het s Tuurgauer Joorbuech und die Internazionali Bodeseezytschrift useggää. Drzue ane het dr Larese vo 1949 bis 1962 s Programm vo dr Oschtschwiizer Radiogsellschaft gleitet. Als Autor het er Prosawärch, Gedicht, Biografie – so öppe über de Georg Thürer –, Määrli, Theaterstück und Jugendbüecher gschribe und Samlige vo Saagen us de Oschtschwiizer Kantöön zämegstelt. Es baar vo sinen Arbete, bsunders d Theater, het er im Tuurgauer Tieläkt verfasst. 1955 het dr Larese de Radio- und Färnseepryys vo dr Oschtschwiiz übercho, 1985 dr Oberrhinisch Kulturpryys vo dr Goethe-Stiftig und 1988
Dr Werner Morf (* 11. Augschte 1902 z Züri, † 26. Februar 1982 au dört) isch e Schwiizer Lithograaf, Zeichner und Mundartschriftsteller gsi. Er isch dr Soon vom Karl Emil Morf und vo dr Emma Morf-Wegmann gsi. Anne 1938 het er d Christine Sibbesen ghürootet. Dr Werner Morf het Wärch vom Poul Hoffmann und vom Peter Freuchen us em Däänische is Tüütschen übersetzt. Und er het uf Züritüütsch eigeni Wärch gschribe. Sin Nachlass wird hütt im Stadtarchiv vo Züri ghüetet. Es bitzeli Wält. Vëërs und Gschichte, 1936 De Hannes: E chliises Hirtespiel, Theater, 1937 Jakobeli und Meyeli. Es Spiil nach em Jeremias Gotthelf, 1938 De Puur im Paradiis. Es Spiil nach em Hans Sachs, 1939 Under Liecht. Vers und Gschichte, 1939 Di heilig Hütte. Es Wienachtsspiil, 1941 Sing mys Heerz. Züritüütschi Vers mit Zäichnige, 1948 Bruder Räuber. Ein Legendenspiel, 1951 De Wirt i der Chlämmi. Ein lustiges Spiel nach Hans Sachs, 1951 Das Sieben-Raben-Spiel, Suurländer Verlag Aarau 1959 De letscht Räige: En chlyne Tootetanz, Theater, 1959 Im Stall. Es Chrippespiil, 1963 Gönd uuf – iir gwaltige Toor. 20 Psalme uf Züritüütsch, 1970 De Wääg uus. Vëërs und Gschichte mit Zäichnige, 1982 Christian Schmid: Werner Morf In: Historisches Lexikon vo dr
Dr Josef Hug (* 7. Dezämber 1903 z Untervaz, † 6. Oktober 1985 z Waalestadt) isch en Arbeiter und Mundartschriftsteller gsi. Dr Hug isch am 7. Dezämber 1903 als Soon vom Trukereiarbeiter und Volksmusiker Josef Anton Hug uf d Wält cho, und er het bis anne 1918 i verschidene Gmeinde d Schuel psuecht. Denn isch er uf Flums go woone und het dört als Arbeiter i dr Spinnerei Spoerry gschaffet. Wägen ere Chranket het er dr Arbetsplatz verloore, und so ischer so wie scho si Vatter Chorbflächter woorde. Mit däm Gwärb het er langi Zyt erfolgrych e grossi Chundschaft als Huusierer beliferet. Vo 1939 bis 1943 isch er zytewys vom Schwiizer Milidäär als Sanitätssoldat zum Aktyvdienscht ufbotte worde. Sid 1949 het er z Waalestadt gläbt. Dr Chorber het scho sid dr jugend immer vil glääse und sech für vil Sachen inträssiert. So isch er druf cho, sälber au öppis z schrybe, und er het es baar Sache i dr Bünder Mundart verfasst und deils au am Radio chönne vorlääse. Sini Erinnerungen eines Korbmachers sind 1977 uf Hochdüütsch bi dr Sargaaserländische Buechtrukerei usechoo. Dr Hug isch eine vo de sältene Schwiizer Autoore us ganz eifache soziale Verhältnis. Er verzelt i sine
Bim Inschtrumäntèbau bezeichnèt d Mensur d Abmessungè un Maßvohältniss vo Inschtrumènt odder Deile dèvò. Mensur sait mò inschtrumèntèbaulich dè grundsätzlichè Waal von èrè bschtimmte Klangcharakterischtik. In Begleittegscht zuè dè Historischè Ufffüürungsbraxis bi Aaltèr Musig cha mò hüüfig läsè èrè aaltè Mensur bi Giigè, Bosuunè usw. ; Mensur bezièt sich dört uff s Vohältnis vo dè Abmessungè, um authentischi Nõchbautè vo historischè Vorbilder bauè z chönnè. Bi Sitèinschtrumänt benamst mò d Mensur im ängèrè Sinn als frei schwingèndi Längi vo dè Sitè, gmèssè zwǜschè m Sattel un èm Steeg vom Inschtrumènt; im witterè Sinn vo grundlegèndè Abmessungè wiè Halslängi, Zargèhöchi, Korpusbreiti usw. Bi Blõsinschtrumènt sait mò Mensur im Vohältnis vo dè Witti zuè dè Längi vom Roor odder d Abmessung vom Mundschtugg: Ängmensuryrt − S Mundröörle isch lycht konisch (Nadurdrumbeetè) odder zǜlindrisch (bi-nèm Huufè Bosuunè), ca. 60 % vo dè Gsamtlängi sin zilindrisch, dè Schalldrichter isch wit usè gschtülpt. Mittelmensuryrt − S Mundröörle un dè Schallbecher sin lang un stark konisch gformt, zilindrischi Aadeil sin relativ kurz z. B. wiè bim Waldhorn ca. 30 % vo dè Gsamtlängi, dè Schalldrichter isch wit usè gschtülpt, s Uffwitè fangt abber früèner aa. Wittmensuryrt − D Mensur isch bis uff è baar Aadeil (Mundröörle,
S Bruggerhorn isch es Gebiet vo dr Gmeind Sammargreete im Sanggaller Rhyntel. Dä Platz lyt bi der Autobahnuusfahrt vo dr A 13 und a dr Landesgränze vo dr Schwiiz zu Öschtryych. Nach em alte Rhyboge vo Diepoldsau isch das dr Punkt, wo am zwöitwytischte im Oschte isch vom Sanggaller Kantonsgebiet. Dr Rhy het früener a däre Stell i dr Ebeni en Boge um d Uuslöifer vo de Appezäller Bärge gmacht; dr letscht Felschopf isch dr Heldsbärg, wo drinn en alti Feschtig vom Schwiizer Milidäär isch; hüt isch’s es Museum. Z’usserscht her er en zimli scharfe Rank gmacht und isch gäge Rhineck zum Bodesee abe gloffe. S Land innen a dere Kurfe vom Fluss luegt wien e Spitz vo Sammargreete gägen Öschtryych übere und so het men em ebe dr Name Horn ggä. Dr ganz Name chunt drvo, dass uf der andere Syte, im Vorarlbärgische, znöchscht dr Wyyler Brugg lyt, wo zu dr Nochbergmeind Höchst ghört. Ännet am Rhy isch uf dr Südsyte d Vorarlbärger Gmeind Lustenau. Wo dr Alperhy bi dr grosse Rhyregulierig vor hundert Joor in en nöie Kanal gleit worden isch, wo wyter usse dure um Höchst umelauft, het me drfür beidsyts grossi Dämm bout, dää uf dr
Dr Schwiizer Heimetschutz (abgchürzt: SHS) isch ane 1905 under em Name Schweizerische Vereinigung für Heimatschutz gründet worde. Dr Verein luegt für d Boukultuur und di gueti Architektuur i dr Schwiiz. Är hed öppe 17'000 Mitglieder. I jedem Schwiizer Kantoon git’s en eigeti Sekzioon vom Heimetschutz. Es goot em SHS trum, wärtvolli Bouwärch us alne Zyte z schütze und für d Zuekumpft z erhalte. Au hüt, wo d Kantöön Dänkmolpfleeger händ, isch d Arbet vom Heimetschutz no nöötig. Är seit dr Bevölkerig uf anderen Wääg, was für wärtvolli Bouwärch im Land z gsee sind, prichtet drüber mid sine Schrifte und erinneret dra mid dr Schoggidaalerakzioon, wo n er sid em 1946i jedes Joor macht. Expärte vom Heimetschutz hälfe mid, wenn alti guete Gebäud umbout wärde. Und dr Verein hilft, dass politische Vorlage und Gsetz, wo d Architektuur beträffe, besser usechöme. Jedes Joor tuet der Heimetschutz sini spezielli Uuszeichnig, dr Wakkerpryys, ere Schwiizer Gmeind überggä, wo guet zu irere Architektur luegt. Dr Heimatschutzpryys git’s für privati Organisazioone. Und sid am 1998i chunt dr Schulthess-Gartepryys jewylen öpperem z guet, wo sech für Grüenzoone und Gärte igsetzt het. Wil au no witer söttigi Hüüser, wo für d Architektuurgschicht äigentlech wärtvoll sind, kabutt gmacht wärde
Es git e ganzi Zylete Groossi Stedt im alemannische Sproochruum. Wie me d Grossstedt und d Middelstedt i dr gegrafische Landeschund und dr nazionale Statistik ydeilt, isch vo Land zu Land verschide. En üblechi Aart isch die, dass me Stedt mit mee als hunderdtuusig Ywooner zu de Grossstedt zelt. Anderi säged, scho d Stedt mit mee als füfzgtuusig Lüüt siged Grossstedt; meischtens gälte die aber als Middelstedt. Und bi dene findet me au Syschteem, wo denn no die gröössere vo de chlynere Middelstedt trönne. Sigs trum, im alemannischsproochige Gebiet, zäme mit em Schwööbische, findet me e schööni Reie grossi Stedt. Es sind öppe drüü Dotzed. Die sind do ufgschribe, mit dr Aazahl vo Ywooner, wie si anne 2017 oder 2018 gmäldet sind, so uf Tuusig gnau: Stuttgart: 629'000 Ywooner Züri: 403'000 Karlsrue: 308'000 Augschsburg: 290'000 Stroossburg: 277'000 Fryybeg im Bryysgau: 228'000 Basel: 172'000 Bärn: 134'000 Pforze: 124'000 Ulm: 123'000 Reutlinge: 116'000 Milhuuse: 110'000 Winterthur: 108'000 Ludisburg: 94'000 Esslenga: 93'000 Dibinge: 89'000 Villinge-Schwenninge: 85'000 Konstanz: 83'000 Lozärn: 81'000 Sanggale: 76'000 Colmar: 71'000 Oole: 68'000 Kempte: 68'000 Sendlfenga: 65'000 Gmend: 61'000 Fridrichshafe: 61'000 Offeburg: 59'000 Biel/Bienne: 55'000 Raveschburg: 51'000 Dorabera: 50'000 Memminge: 44'000 Thun: 44'000 Chüniz: 42'000 Friburg i dr Schwiiz: 39'000