rlitschk/wikidir huggingface dataset:
As Singularidäät bezäichnet mä in dr Füsik und in dr Astronomii Zueständ, wo bin ene z. B. d Ruumzite (u. a. deren iiri Metrik) im ene äinzige Punkt oder ere kompliziertere Mannigfaltikäit nit cha definiert wärde. Si sin zerst nume as mathematischi Singularidääte formulierbar und hänge u. a. vo spezielle Massewärt M, Dräiimpuls J oder andere Parameter ab, und s füsikalischi Gsetz isch dört nit definiert, ungültig und nid gäignet, zum d Verheltniss z beschriibe, z. B. für M →Mc (wo Mc e kritische Massewärt bedütet bin ere Gschwindikäit, wo dr Gschwindikäit vom Liecht entspricht). Mä cha hingege im Allgemäine vermueteti Äigeschafte von ere Singularidäät mathematisch aagee, mä wäiss aber nit, wie s singuläre Verhalte füsikalisch wirklig isch - öbbe: us welem „Material“ die erwäänti Mannigfaltigkäit bestoot. En unändlig chliini Usdeenig, e mathematische Punkt, vom ene füsikalische Objekt oder d Divergänz von ere Gröössi gegen e unändlige Wärt widerspricht däm, wo mä us em Alldaag kennt. Singularidääte chönne aber au nit-punktförmig si, wobii sich öbbe d Ruumzit so äng um s Objekt chrümmt, ass mä Gröössene nit im ene sinnvolle Verheltnis zur Metrik vom Ruum zringsum cha aagee. D Beziejige vo füsikalische Gröössene zunenander wärde dur füsikalischi Gsetz festgläit. Wenn
D Ruumzit oder s Ruum-Zit-Kontinuum bezäichnet in dr Relatiwidäätstheorii d Veräinigung vo Ruum und Zit in ere äihäitlige vierdimensionale Struktur mit spezielle Äigeschafte (z. B. „Kausalidäät“). Die rüümlige und die zitligi Koordinate chönne bi Dransformazioone in anderi Bezuugssüsteem mitenander vermischt wärde. Historisch het mä Zit und Ort as separati Begriff verstande. Das goot bi Alldaagsgschwindigkäite, aber wenn d Gschwindikäite nooch zur Liechtgschwindikäit si, goot s nüme. Denn zäigt sich, ass Zit und Ort vom ene Eräignis immer von enander abhängig si, unabhängig vom füsikalische Süsteem, wo mä studiert. Für die Kopplig vom Ruum und vo dr Zit muess nume richdig si, ass, wenn s Eräignis A e Bedingig für s Eräignis B isch, die „Kausalidäät“ in alle Koordinatesüsteem muess gälte. Wemm mä also vo äim Koordinatesüsteem zum en andere wäggslet, darf d Kausalidäät vo Eräigniss nit veränderet wärde. D Kausalidäät wird mathematisch dur en Abstandsbegriff definiert, wo vo de drei differenzielle Ortskoordinate dx, dy, und dz vo de Eräigniss und iire differenzielle Zitpünkt dt abhängig isch. Wil d Kausalidäät söll erhalte bliibe, mä reedet vo dr „Invarianz“ vom verallgemäinerete Abstand vo zwäi Ereigniss, wärde füsikalischi Modäll in mathematische Rüüm beschriibe, wo in ene Zit und Ruum uf e bestimmti Art
De FC Aarau isch e Schwizer Fuessballclub us dr Stadt Aarau. D Clubfarbe sin schwarz-wiss-rot. De Verein isch am 26. Mai 1902 i de Brauerei Ryniker z Aarau gründet worde. Mit de Gründig vin ere Aktiegsellschaft anne 2003 sin d Marke- und Nutzigsrächt un d Spillizänz für de Profibetrib an d FC Aarau AG übergange. Vo 1981 bis 2010 het de FC Aarau i de oberschte Schwizer Liga gspilt, de Axpo Super League (früener Nationalliga A, hüt Raiffeisen Super League). No drei Spilzite i de zweithöchschte Liga isch de Club per Saison 2013/2014 als Meischter vo de Challenge League wider i di höchscht Schwizer Fuessballiga ufgstige. De FC Aarau isch drei Mol Schwizer Meischter gsii De FC Aarau trait sini Heimspil im Stadion Brügglifeld uus (8'000 Plätz, dodevo 1'187 überdachti Sitzplätz und 6'813 nüt überdachti Stohplätz. 3x Schwizer Meischter: 1912, 1914, 1993 1x Schwizer Meischter vo de Challenge League: 2013 1x Cupsieger: 1985 1x Ligacup Siger: 1982 1x Uhrecup-Siger: 1995 1x Teilnahm Meischtercup: 1993 3x Teilnahm UEFA Cup: 1988, 1994, 1996 1x Teilnahm Europacup vo de Cupsiger: 1985 2x Teilnahm UI-Cup: 1995, 1997 Offizielli Website Offizielli Facebook-Site FC Aarau uf dr Websyte vo dr Swiss Football League FC Aarau Fraue
E Differenzialgliichig (vilmol mit DGL oder DG abkürzt) isch e mathematischi Gliichig für e gsuechti Funkzioon vo äinere oder meerere Wariable, wo din au Abläitige vo dere Funkzioon vorchömme. E Hufe Naturgsetz chönne as Differenzialgliichige formuliert wärde. Si sin dorum e wääsentligs Wärkzüüg vo dr mathematische Modellierig und beschriibe, wie sich die verschiidene Gröössene im Bezuug zunenander ändere. D Analysis undersuecht iiri Löösigstheorii. Für vili Differenzialgliichige git s käi expliziti Daarstellig von ere Löösig, und dorum spiile numerischi Verfaare wo dur Nööcherige Löösige finde, e wääsentligi Rolle. E Differenzialgliichig cha dur e Richdigsfäld aaschaulig gmacht wärde. Mä underschäidet verschiideni Tüpe vo Differenzialgliichige. Ganz grob cha mä si in gwöönligi, parzielli, differentiell-algebraischi, stochastischi, retardierti und integro-differenzielli iidäile. Wenn die gsuechti Funkzioon nume vo äinere Wariable abhängt, so reedet mä von ere gwöönlige Differenzialgliichig. Es chömme nume gwöönligi Abläitige noch dr äinzige Veränderlige vor. Bischbil: y ′ ( x ) = − 2 ⋅ y ( x ) + 5 , z ¨ ( t ) + 4 ⋅ z ( t ) = sin ⁡ ( 3 ⋅ t ) {\displaystyle y'(x)=-2\cdot y(x)+5,\qquad {\ddot {z}}(t)+4\cdot z(t)=\sin(3\cdot t)} Wemm mä e gwöönligi Differenzialgliichig für die gsuechti Funkzioon y ( x ) {\displaystyle
A Kind of Magic A Kind of Magic isch s zwelft Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch zwische Novämber 1985 un April 1986 z Los London, z Minche un z Montreux produziert wore un im Juni 1986 uusechuu. E huffe Lieder sin in andere Fassige im Film Highlander z heere. Dr Titel vum Album chunnt vun ere Szene, wu dr verschosse Connor McLeod wider ufstoht un eme Chind, wu frogt, wie des megli sei, d Antwort git: „It’s a kind of magic.“ "One Vision" (Queen) - 5:10 "A Kind Of Magic" (Taylor) - 4:24 "One Year Of Love" (Deacon) - 4:26 "Pain Is So Close To Pleasure" (Deacon - Mercury) - 4:21 "Friends Will Be Friends" (Deacon - Mercury) - 4:07 "Who Wants To Live Forever" (May) - 5:15 "Gimme The Prize (Kurgan's Theme)" (May) - 4:34 "Don't Lose Your Head" (Taylor) - 4:38 "Princes Of The Universe" (Mercury) - 3:32 A Kind of Magic uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band 0V Queen John Deacon • Brian May • Freddie Mercury • Roger Taylor * Auszeichnungen für Musikverkäufe • Lieder
Strange Days Strange Days isch s zwait Studioalbum vu dr US-amerikanische Rockband The Doors. S isch am 25. Septämber 1967 bi Elektra Records uusechoo. S Musikmagazin Rolling Stone het s uf em 409. Blatz in d Lischt vu dr 500 beschte Albe vu allne Zyte ufgnuu. D Lieder sin in dr Johr 1965 bis 1966 gschribe un vu Merz bis Mai 1967 bi Sunset Sound Recorders z Hollywood (Kalifornie) ufgnuu wore. Strange Days - 3:10 You're Lost Little Girl - 3:05 Love Me Two Times - 3:17 Unhappy Girl - 2:01 Horse Latitudes - 1:40 Moonlight Drive - 3:01 People Are Strange - 2:12 My Eyes Have Seen You - 2:30 I Can’t See Your Face in My Mind - 3:27 When the Music’s Over - 10:57 The Doors, 'Strange Days' Archivlink (Memento vom 5. Juli 2012 im Internet Archive) uf rollingstone.com 0V The Doors Jim Morrison • Robby Krieger • Ray Manzarek • John Densmore • * Auszeichnungen für Musikverkäufe
Dä Zürchär Hafächranä isch e grossi Maschine gsi, wo im April 2014 im Zäntrum vo dä Altstatt vo Züri näbäd äm Raathuus am Uufär vo dä Limmät ufgschtellt wordän isch. Es isch um äs Kunschtprojäkt ggangä, wo de Namä «zurich-transit-maritim.ch» gha hät und wo scho Jaar vor synärä Realisiärig grossi öffäntlichi Zanggäreiä uusglöst hät. Dä Chranä isch vo de Statt Rostock a der Oschtsee, won är sid 1963 im Hafä gschtandän isch, mid Schwärtransport uf Züri choo. S Projekt, im Zäntrum vo Züri als Kunschtwärk än Hafächranä uufzschtellä, isch i dä Nullärjaar vom 21. Jaarhundert us enere Idee vo dä Zürchär Regiärig useggangä, wo für d Stadt es psunders Kunschtprojäkt gsuecht hät und do derzue en Wettbewärb lanciert hät. Mit dr Entdeckig vomänä Hafäpoller, wo 2000 Jaar alt gsi sig, a dä Limmät am 4. Novämber 2009 hät s Programm agfange. Dä Künschtlär Jan Morgentaler hät mit dr Bildhauerin Barbara Roth, em Künschtler Martin Senn und dr Architektin und Designerin Fariba Sepehrnia s Projäkt aagrissä, än Hafächranä z Züri uufzstellä. Vo Aafang aa hät diä Idee d Ywonnär vo Züri i zwäi Laagär gschpaltä. D Kritik isch luut wordä, well d Summä vo 700'000 Schtutz fürs Projäkt als vil zhöch
En Algorithmus isch en äidütigi Vorschrift, wie mä muess vorgoo, zum e Brobleem oder e Klass vo Brobleem z lööse. Algorithme bestöön us ändlig vile, wooldefinierte Äinzelschritt. Eso chönne si implementiert wärde, zum im ene Kompiuterbrogramm usgfüert z wärde, aber mä cha sä au in menschliger Sprooch formuliere. Bi dr Löösig vom e Brobleem wird e bestimmti Iigoob in e bestimmti Usgoob überfüert. Algorithme sin äins vo der zentrale Theme in dr Informatik und dr Mathematik. Si sin Geegestand von e baar Spezialgebiet vo dr Theoretische Informatik, dr Komplexidäätstheorii und dr Berächebarkäitstheorii. In dr Form vo Kompiuterbrogramm und elektronische Schaltkräis stüüre si Kompiuter und anderi Maschine. Für Algorithme git s underschiidligi formali Daarstellige. Die gönge vom Algorithmus as eme abstrakte Geegestück zum Brogramm, wo konkret uf e Maschine zuegschnitte isch bis zur Aasicht, ass Algorithme grad d Maschinebrogramm vo Turingmaschine sige (und doo lit d Abstrakzioon din, ass e Turingmaschine an sich verwändet wird, das häisst, en ideali mathematischi Maschine). Algorithme chönnen in Blään vo Brogrammablöif noch DIN 66001 oder ISO 5807 grafisch daargstellt wärde. Dr ersti Algorithmus, wo für e Kompiuter usdänggt worde isch (zum Bernouliizaale uszrächne) isch 1843 vo dr Ada Lovelace in iire Notize über im Charles
Die Analytical Engine (änglisch für analütischi Maschine) isch dr Entwurf von ere mechanische Rächemaschine für allgemäini Aawändige. Si stammt vom britische Mathematikbrofässer Charles Babbage (1791–1871) und isch e wichdige Schritt in dr Gschicht vom Kompiuter. Dr Babbage het 1822 si mechanischi Differänzmaschine afo baue, wo speziell für d Löösig vo polynomiale Funkzioone konzipiert gsi isch. Won er gmerkt het, ass mä e vil allgemäineri Maschine chönnt mache, het er en Analytical Engine entworfe deren iiri Beschriibig 1837 veröffentligt. Er isch nie mit em Baue fertig worde, aber hüte wäiss mä, ass die Analytical Engine funktioniert hätti. Vergliichbari Kompiuter für allgemäini Aawändige si erst e Joorhundert spööter baut worde. Die Analytical Engine hätt vo ere Dampfmaschine sötte aadriibe wärde und weer mee as 30 Meter lang und 10 Meter bräit gsi. D Iigoob (Befääl und Daate) weer über Lochcharte gmacht worde, wie mä s zu sällere Zit gmacht het, zum mechanischi Wäbstüel z stüüre. Für d Usgoob si e Drucker, e Kurveplotter und e Glogge (as Signal an dr Bediener) blaant gsi. D Maschine hätt au no chönne Zaale in Lochcharte stanze. Si het dezimali Gläitkommaarithmetik brucht und e Spiicher für 1000 Wörter mit je 50 Dezimalstelle isch vorgsee gsi, was
Drei Tage im April ischt a deitsch-eschtreichischer Fernsehfilm us-em Jôhr 1994 vom Regisseur Oliver Storz. Dr sell hôt au s Drehbuach zo deam Stroifa gschriiba. Des beruaht uff-ra wôhra Begebaheit. En dr Bundesrebublik Deitschland isch der Stroifa zom erschda Môl am 7. April 1995 uff-em Kuldurkanal ARTE ausgschdrahlt wôrra. Der Film schbiilt kurz vôr-em Ende vom Zwoida Weltkriag em fikdiva schwäbischa Dorf Nesselbühl. An Haufa Eiwohner wardet bloß druff, dass bald de amerikanische Trubba eimarschiiret. En dr Ferne heert mr noh d Panzer schiaßa. Dô kommet a baar SS-Stroifa en da Ort ond exekudiiret a baar Soldada, wo-se fir Deserteer haldet, weil-se sich ohne Marschbefehl em Dorfwirtshaus niiderglassa hend. Nôch-ma Lokomodiv-Schada muaß d Reichsbôh en-ra Nacht drei Giiadrwäga ond oin Persona-Waggoo vo-ma SS-Sondrzuag abkubbla ond em Bôhhof standa lau. Am Dag druff stellet dia Dorfbewohner fescht, was fir a Ladong en selle Wäga dren ischt: Lauder Häftleng vo-ma Konzentrationslager. Dia stoßet Schroi aus, weil se am vrhongra ond vrdurschda send; abr näamert vom Ort getraut sich, deane arme Kreadura zo helfa. Der Vorfall macht bei etliche Dorfbewohner dia negadive Seida vom nazionalsozialischdischa Reschiim deitlich. D Fihrongsriige vom Dorf woiß sich et z helfet ond druckt sich om a Entscheidong rom:
Künstligi Intelligänz (KI, änglisch artificial intelligence, AI) isch e Däilgebiet vo dr Informatik, wo sich mit dr Automatisierig vo intelligentem Verhalte befasst. Dr Begriff isch nit äidütig abgränzbar, wil es scho kä genaui Definizioon vo Intelligänz git. Doch wird dr Begriff in dr Forschig und Entwicklig aagwändet. Im Allgemäine bezäichnet „künstligi Intelligänz“ dr Versuech, e menschenäänligi Intelligänz z simuliere, d. h., e Kompiuter z baue oder z brogrammiere, so dass dä äigeständig Brobleem cha bearbäite. Vilmol brucht me dr Begriff aber au für Effäkt, won e chli usgseen, wie wenn Intelligänz wurd drhinderstecke, au wenn si mäistens nume uf äifache Algorithme basiere. Dr Begriff künstligi Intelligänz erinneret vilmol an d Vorstellig vom „Mensch as Maschine“, wo us dr Ufkläärig stammt, wo s Ziil vo dr sogenannte starke KI isch: en Intelligänz z schaffe, wo wie dr Mensch kreativ cha noochdänke und Brobleem cha lööse und won e Form vo Bewusstsii beziejigswiis SelbstbewusstseinSälbstbewusstsii und Emozioone het. Die Ziil vo dr starke KI si au noch joorzääntelanger Forschig immer non e Draum. Bi dr schwache KI goot s drum, konkreti Aawändigsbrobleem z lööse. Bsundrigs intressant si doo Aawändige, wo s noch allgemäinem Verständnis usgseet, wie wemm mä e Form vo „Intelligänz“ drfür
De Ferdinand Gehr (6. Januar 1896 z Niderglatt SG i de Gmaind Oberuzwil, † 10. Juli 1996 z Altstetta) isch en Schwizer Mooler gsi. Er gilt als de wichtigsti sakrali Mooler vo de Schwiz im 20. Joorhondert. I sinera Schaffenszit vo öber siba Johrzänt hät är bedütendi sakrali Wärch, Freska, Glaasmoolereia gschaffa. Är isch aber au för sini Landschafta, d Bluamaaqurell und sini vila bemerkenswärta Farbholzschnett bekannt. Vo 1911 bis 1922 hät er d Uusbildig zom Stickeraizaichner gmacht. Im Joor 1914 hät er dänn als Schüaler vom Mooler August Wanner a da Gwerbsschual Sanggalla aagfanga. Do hät er sich vorallem met da Wärch vom Emil Nolde befasst. D 20er Joor send eigentlich d Grondlaag vo sinera künstlerischa Entwicklig. Aber au d Studiaufenthalt z Paris (bim André Lhote), z Dütschland und z Italia (Freskotechnika z Florenz) händ en wiiterbrocht i sim Läbaswärch. Met em Iizog i sis eiga Atelier z Niderglatt, hät er viil öffentlichi Ufträg för Wandbilder und o Glasmolereia in Cherchana öbercho, wo en wiiter brocht händ. Er hät sich i da säba Ziit vorallem met da Wärch vo dütscha Expressionista beschäftigt, aber o mit dena vom Cézanne, Picasso, Henri Matisse und Jean Arp. 1938 hät er d Mathilde
D Augusta Ada Byron King, Countess of Lovelace, allgemäin as Ada Lovelace bekannt (* 10. Dezämber 1815 z London as Augusta Ada Byron, Dochder vom Dichder Lord Byron; † 27. Novämber 1852 z London), isch e britischi Mathematikere gsi. Wo dr Charles Babbage (1791–1871) si mechanische Kompiuter, die Analytical Engine, entworfe het, het d Lovelace en Algorithmus entwigglet, für zum druf Bernoulli-Zaale uszrächne. Si gältet dorum as die ersti Brogrammierere uf dr Wält und vor iire het s au käini männlige Brogrammierer gee. D Brogrammiersprooch Ada und d Lovelace Medal häi iire zu Eere die Nääme überchoo. Sadie Plant: Nullen und Einsen. Digitale Frauen und die Kultur der neuen Technologien. Berlin Verlag, Berlin 1998, ISBN 978-3-8270-0290-7. Anita Siegfried: Die Schatten ferner Jahre. Roman. Dörlemann Verlag, Zürich 2007, ISBN 978-3-908777-32-8. Dorothy Stein: Ada. Die Braut der Wissenschaft. Kulturverlag Kadmos, Berlin 1999, ISBN 3-931659-13-5. Dorothy Stein: Ada: A Life and a Legacy. MIT Press, Cambridge, Mass. 1985, ISBN 0-262-19242-X. Betty Alexander Toole: Ada, the Enchantress of Numbers. A Selection from the Letters of Lord Byron’s Daughter and Her Description of the First Computer. Critical Connection, Mill Valley, Calif. 1998, ISBN 978-0-912647-09-8 (Biographie). Catherine Turney: Byron’s Daughter. Charles Scribner’s Sons. New York 1972,
Obigmohl oder Obedmohl chan folgendes bedüte: Abendmahl Jesu, s letschte Obigmohl (Pessach), wo Jesus vo Nazaret mit sine Apostel gfiiret hät Obigmohl, d Eucharistie i de katholische Cherche resp. d Oobigmoolsfyr i de evangelische Cherche, di liturgisch Fyr im Gedänke a s letschti Obigmohl vo Jesus Kunstwärk: Abendmahl in Emmaus (Caravaggio), es Gmäld vo 1601, hüt i de National Gallery z London Abendmahlsaltar (Dirk Bouts), es Triptychon vo 1464–67 i de Schatzchammer vo de Cherche Sint Pieter z Löwen, Belgie Das Abendmahl (Leonardo da Vinci), es Wandgmäld vo 1494–98 im Refektorium vom Dominikanerchloster Santa Maria delle Grazie z Mailand Westfälisches Abendmahl, Chirchefänster (um 1500) z Soest, Nordrhy-Westfaale
The Miracle The Miracle isch s drizähti Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch im Mäie 1989 erschine. "Party" - 2:24 "Khashoggi's Ship" - 2:47 "The Miracle" - 5:02 "I Want It All" - 4:40 "The Invisible Man" - 3:55 "Breakthru" - 4:07 "Rain Must Fall" - 4:20 "Scandal" - 4:42 "My Baby Does Me" - 3:22 "Was It All Worth It" - 5:45 The Miracle uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band 0V Queen John Deacon • Brian May • Freddie Mercury • Roger Taylor * Auszeichnungen für Musikverkäufe • Lieder
Werrikä (amtlichi Schrybwys: Werrikon) isch ä ehemaligi Zifilgmeind und äs Quartiär, ä sogenannti Ussäwacht vo dä Gmäind Uschtär im glychnamigä Bezirk. Am 31. Dezämbär 2008 hät Werrikä öppä 250 Ywonnär ghaa. Werrikä lyt zwüschät dä Schtatt Uschtär und dä Ussäwacht Nännikä im Nordä vo dä Gmäind Uschtär. Vo dä Schtadt wird Werrikä dur äs Naturschutzgebiät mit Moor und chlinä Täich abtrännt. S Dorf hät sin ländlichä Charaktär bewaart. Südlich vom Dorf füärt d Isäbaanliniä durä, wo Werrikä i zwäi Täil schnidät. Südlich vo dä Baanliniä lyt ä chlini Induschtryzone und befindät sich di wenigä Boulandreservä vo dä Gmäind Uschtär. Uf ämä blauä Schild befindät sich zwäi goldigi Äichlä, wo vomänä siblrigä Fluss trännt werdäd, wo diagonal übär dä Schild värlauft. S Wappä vo Werrikä isch käs tradizionells Wappä sondärn isch i dä Jaar 1975 bis 1976 noi gschaffä wordä. Dur Werrikä gaat d Hauptschtrass 340 vo Züri-Nord durch Hegnau-Volätschwil uf Uschtär. S Dorf wird dur di wichtigi S-Baan-Liniä vo Uschtär uf Züri täilt, äs git abär in Werrikä wedär än Baanhof no ä Bushaltschtell. Bis zum Baanhof Uschtär isch äs rund zä Minutä z Fuäss. Di berüämti Barrierä a dä Hauptschtrass, wo me zuä als offä isch, täilt s Dorf
Under Elektronik (Leer vo dr Stüürig vo Elektrone) verstoot mä alli Vorgäng in Stüür-, Reegel- und Versterkerschaltige und d Vorgäng in de Bauelimänt, wo drfür verwändet wärde. Zum e Spannig oder e Strom zreegle wird as Stellgröössi en elektrische Strom iigsetzt, aber es wärde drbii käini mechanischi oder elektromagnetischi Schalter verwändet. D Optoelektronik isch e Däilgebiet vo dr Elektronik und beschäftigt sich mit dr Stüürig vo Liecht oder mit Hilf vo Liecht. Dr Begriff Elektronik isch vom griechische Wort elektron (ήλεκτρον) abgläitet, wo Bärnstäi bedütet. Elektronik isch e Kofferwort, wo us de Begriff Elektron (em Elementardäili) und Technik zämmegsetzt worde isch. D Elektronik ist sozusage d Elektrone-Technik. 1873 het dr Willoughby Smith entdeggt, ass Selen in dr Laag isch, z läite wenn s belüüchdet wird (Photoeffekt). Dr Karl Ferdinand Braun het 1874 dr Gliichrichdereffekt entdeggt. Dr Stoney und dr Helmholtz häi dr Begriff vom Elektron as Drääger vom elektrische Strom brägt. 1883 het dr Thomas Alva Edison e Badänt uf e Gliichspannigsreegler überchoo, wo uf dr Glüeemission (em Edison-Richardson-Effekt) basiert het, und das isch e Vorussetzig für alli Vakuumrööre. 1897 het dr Karl Ferdinand Braun die Braunschi Rööre afo entwiggle. Im Joor 1899 isch d Spitzediode choo. 1904 het dr
E Motor (latiin. mōtor ‚Beweeger‘) isch e Maschine, wo mechanischi Arbet verrichdet. Er wandlet drbii äi Energiiform, z. B. thermischi, chemischi oder elektrischi Energii in Beweegigsenergii um. Mäistens het e Motor e Wälle, wo sich dräit und eso mechanischi Vorrichdige, wie Getriib, aadribt. Usnaame si Raggeetemotor und Linearmotor. Die mäiste Motör wo hüte iigsetzt wärde, si Verbrennigsmotör, wo chemischi Energii umwandle, und Elektromotör, wo mit elektrischer Energii betriibe wärde. D Arte vo Motör, wo hüte wirtschaftlig am wichdigste si, si erst im 19. Joorhundert ufchoo. D Wasserchraft und d Windenergii häi in dr Vergangehäit e relativ seer vil gröösseri Rolle gspiilt as hüte und si mit äifache Motör wie Wasser- und Windreeder usgnützt worde, und dr Wind het au Seegelschiff aadriibe. Sust het sich d Menschhäit aber uf d Muskelchraft vo Dier und vo Mensche müesse verloo, wo in underentwicklete Länder immer no e riisigi Rolle spiilt. Commons: Motor – Sammlig vo Multimediadateie Wikibooks: Motoren aus technischer Sicht — Lern- und Lehrmaterialie
E Versterker isch en elektronischi Baugrubbe mit mindestens äim aktive Bauelimänt (mäistens e Dransister, mänggisch, vor allem früener, au Rööre), wo en Analogsignal, wo iine chunnt eso verarbäitet, ass d Usgangsgröössi gröösser wird as d Iigangsgröössi. Dodrbi muess dr Usgang mäistens mee Läistig chönne abgee, as dr Iigang ufnimmt. Die zuesätzligi Läistig chunnt von ere Energiekwelle, also z. B. ere Batterii oder eme Netzdäil. Versterker git s für Gliichstroom bzw. Gliichspannig und au für Wäggselstroom bzw. Wäggselspannig. E wääsentligs Kennzäiche isch maistens d Linearidäät: E Verdopplig vo dr Iigangsgröössi muess zun ere Verdopplig vo dr Usgangsgrössi füere. Linearidäätsabwiichige si mäistens nid gwünscht und wärde as Verzerrige bezäichnet. Denn wärde au Kombinazionsfrekwänze erzügt, wo s im Iigangssignal nit git und bi Audioversterker dr Doon verfelsche. Für Sonderufgoobe cha statt em lineare Verhalte zum Bischbil e logarithmischs oder radizierends oder für ghöörrichdigi Lutsterki aabassts Verhalte richdig si. Jean Pütz: Einführung in die Elektronik, vgs, 3. Uflaag 1972, Kapitel Der Transistor im Verstärkerbetrieb Commons: Electronic amplifiers – Sammlig vo Multimediadateie
As elektrischs Bauelimänt bezäichnet mä in dr Elektrotechnik dr chlinst grundlegend Bestanddäil von ere elektrische Schaltig, wo as Äihäit betrachdet wird, und das as mathematisch-füsikalischs Fenomeen und au in dr Form vom ene idealisierte Bauelimänt, as reals (diskrets) Bauelimänt oder as Baugrubbe. S elektrische Bauelimänt as Äihäit cha im Äinzelfall us meerere Baudäil bestoo, Bischbil: Spuelekörper + Droot + Kärn = Spuel, mit dr elektrische Äigeschaft Induktividäät. Wichdigi elektrischi Bauelimänt si Elektronerööre, Halbläiterdiode, Dransister, integrierti Schaltige, Widerständ, Kondensatore und Induktividääte. Im allgemäine Sproochgebruuch, bsundrigs au im industrielle Beriich, säit mä reale (diskrete und au integrierte) elektrische Bauelimänt, elektromechanische und mechanische Bauelimänt üübligerwiis „Elektronischi Bauelimänt“. Eso wärde Bauelimänt und Baudäil klassifiziert, wo für elektronischi Gräät und Aalaage geignet si, industriell härgstellt, verdriibe und iigsetzt wärde. Jedi grundlegendi Art vo Bauelimänt het in de Schaltblään iir äignigs, gnormts Schaltzäiche, wo si sümbolisiert. Passivi Bauelimänt si die Elimänt, wo käi Versterkerwirkig und au käi Stüürigsfunkzioon häi (z. B. Widerständ, Kondensatore, Induktividääte und Memristore). Aktivi Bauelimänt versterke in irgendere Form s Nutzsignal oder mache e Stüürig mööglig (z. B. Diode, Dransister, Optokoppler, Rölä). Werkstattunterricht zum Thema "Passive Bauelemente" (PDF; 416 kB) Werkstattunterricht zum Thema "Aktive Bauelemente" (PDF; 465 kB) N. Fliege, Universität Mannheim: Vorlesung
D Stellgröössi isch d Usgangsgröössi (d Stellig) vom Stellgliid, wo in dr Stüürigs- und in der Reegeligstechnik verwändet wird. Mit iim wird e ziilte Iigriff in d Stüür- beziehigswiis d Reegelstrecki gmacht. Dr Wärt, wo si in däm Momänt het, isch dr Stellwärt. D Iigangsgröössi vom Stellgliid häisst bin ere Stüürig Füerigsgröössi, bin ere Regelig Stüürgröössi (d Füerigsgröössi isch Däil vo dr Iigangsgröössi in dr Reegler). E Bischbil für d Stellgröössi isch dr Öffnigszuestand vom ene Ventil. Däm si Füerigsgröössi isch zum Bischbil d Stellig vom Handraade, wos Ventil mit em bedient wird. Bin ere Reeglig wird e Ventil mit Stellaadriib verwändet. Bim ene pnöimatische Aadriib isch si Iigangsgröössi dr Druck uf d Membrane, wo vom ene pnöimatische Reegler gstüürt wird.