rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Matthias Grünert, wo anne 1966 im Kanton Bäärn uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Romanischt. Vo 1986 bis 1994 het er a dr Uni Bäärn romanischi Sprooche und Russisch studiert. S Studium het er abgschlosse mit ere Dokterarbet über d Grammatik vom bünderromanische Dialäkt Surselvisch. Er het de bi Projäkt vom Schwiizer Nazionalfonds und bim romanische Seminar vo dr Uni Züri mitgschaffet und vo 2010 bis 2014 isch er als Redakter bim Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) z Chur gsi. Er het döört es paar Artikle zu romanische Wörter mit em Afangsbuechstaben «M» gschribe, wo d Redakzioon jetz grad dra gsi isch. Anne 2014 isch dr Grünert als Nochfolger vom Georges Darms Profässer für Rätoromanisch a dr Uni Fryburg worde. Scho sid em Rücktritt vom Darms anne 2012 het er z Fryburg Kürs für Romanisch gää gha. 2014 het er ufghört als Redakter vom DRG, d Societad Retorumantscha het en aber grad i die Filologischi Kommission vo däm Wörterbuech gholt. Em Grünert syni Forschig het bsunders mit em Rätoromanischen und dr Sproochpolitik, mit de Kontäkt zwüsche dere Sprooch und em Düütschen uf dr einten und em Iteliänischen uf dr andere Syte und mit dr Soziolinguischtik z tue. Für
D Sidonia Klainguti (* 1978; vu Samedan un Poschiavo) isch e Schwyzer Romanischti un Mittelschuelleereri. Si isch e Doochter vum Schriftsteller Göri Klainguti un syre Frau Seraina geb. Famos. Si het no ne Schweschter, Rea Luisa. Iri Muetersproch isch Oberengadinisch (Putèr). D Sidonia Klaingut het d Schuelen im Engadin bsuecht; vo iirere Matuurarbet am Gimnasium vo Samaade, wo si im romanische Dialäkt Vallader s Underengadiner Tal Val d’Uina beschrybt, isch dr gschichtlich Teil de grad i der rätoromanische Zytschrift Annalas da la Societad Retorumantscha abtrukt worde. Der Familie Famos isch e Teil vo der Alpsidlig Uina Dadora, was uf dütsch Usser-Uina heisst, und d Sidonia isch mit iirere Schwöschter vill dört obe gsi. Es git vo däm Tal, wo men derduur vo Sent übere Schlinigpass is Vintschgau übere goot, Urkunde sid em Mittelalter, wo d Maturandin gsamlet und usgwärtet het. D Klainguti het denn an dr Universiteet Züri studiert un anne 2004 s Lizenziat mit dr Arbet «Uniteds linguisticas inventedas ed insolitas e lur funcziun litterara i’ls duos texts principels da Reto Caratsch» abgschlosse. Zum 1. Juni 2005 het d Klainguti as wisseschaftligi Assischtänti bim Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) aagfange, ab em 1. April 2007 het si deert as as
S Val d’Uina isch es Bärgtal im Engadin. Es lyt im Gebirge zwüschen em Inntal und em Etschtal a der Gränze vo der Schwiiz zu Italie. Es isch uf em Gmeindgebiet vo Schuls, südlich vom Dorf Sent. Dur s Tal ab lauft dr Bärgbach Uina, wo bim Dörfli Sur En vo dr rächte Syte in Inn mündet. Uf beide Syte vom Tal sind hööchi Bäärge, uf dr rächte Syte dr Piz Uina, wo uf dütsch Grianchopf heisst, un dr Pis S-chalambert, und uf dr lingge Syte dr Piz Cristanas, dr Piz Rims un dr Piz Ajüz. Im ängge Tal het’s zwüsche de Bärgwälder uf chlyne Bödeli d Alpsidlige Uina Dadaint und Uina Dadora, wo d Sidonia Klainguti drvo gschribe het. Dur s Tal uf goot e Bärgwääg, wo me vom Underengadin häär ufe zimli flach Bode vom Schlinigpass chunt; im oberschte Teil vom Tal isch dr Wääg vo 1908 bis 1910 künschtlich us ere hööche Felswand usegsprängt woorde. Chly weschtlich vo dr Passhööchi isch d Landesgränze, wo au d Gränze isch zwüschem Bünderland und dr iteliänische Provinz Südtirol. Ännedra isch s Schlinigtal, wo dr Metzbach durab lauft; dää mündet bi Schleis i d Etsch. dr Wääg im Felse d Alpsidlig
D Petra Biondina Volpe (* 6. Augschte 1970 z Suhr AG) isch e italienisch-schwyzerischi Draaibuechautori un Reschiseeri. D Volpe het vu 1992 bis 1994 z Züri Chunscht studiert. Derno het si zwai Johr lang z New York City gläbt, voreb si wider uf Züri reuur chuu isch un dert as Filmeditori gschafft het. Si het nocherdani bis anne 2001 an dr Hochschuel fir Film un Färnseh „Konrad Wolf“ z Potsdam Dramaturgy un Draaibuech studiert. Syterhär schafft si as freii Draaibuechautori un Reschiseeri. E braiter Publikum chännt si syt irem Film Die göttliche Ordnung vu 2017. 1999: Der Kuss (Reschy, Draaibuech) 2001: Crevetten (Reschy) 2002: Schlorkbabies an der Raststätte (Reschy, Draaibuech) 2009: Frühling im Herbst 2013: Lovely Louise (Draaibuech) 2013: Traumland (Reschy, Draaibuech) 2015: Heidi (Draaibuech) 2017: Die göttliche Ordnung (Reschy, Draaibuech) 2020: Frieden (Draaibuech) 2022: Die goldenen Jahre (Draaibuech) 2010: Färnsehspilpryys un Filmhochschuel Ludwigsburg Student Jury Award bim Bade-Bade TV Film Festival fir Frühling im Herbst 2014: Günter-Rohrbach-Filmpryys fir Traumland 2017: Schwyzer Filmpryys Kategory «Bescht Draaibuech» fir Die göttliche Ordnung 2017: Nora Ephron Prize un Publikumspryys bim Tribeca Film Festival fir Die göttliche Ordnung 2020: Stipendium fir d Chinschtlerresidänz Villa Aurora Petra Volpe in dr Internet Movie Database Petra Volpe
D Maya Stojan (* 28. Juni 1986 z Gämf) isch e Schwyzer Schauspiileri, wu in dr USA läbt. D Maya Stojan isch z Gämf uf d Wält chuu un deert mit ere jingere Schweschter ufgwagse. Iri Mueter isch vu Sri Lanka un ire Vater vu Tschechie. Si isch zwoosproochig mit Änglisch un Franzeesisch ufgwagse un z Gämf uf di internazionaal Schuel gange. Anne 2008 het si an dr Hartt School of Theatre and Music z Hartford, Connecticut dr Bachelor of Fine Arts in Schauspiil gmacht un isch derno uf Los Angeles gange, wu si eerschti Rolle in Chuurzfilm un Fäärnseeprodukzioone iberchuu het. D Stojan het derno z Los Angeles bim Donovan Scott (2009), dr Carolyne Barry (2009) un bim Ivana Chubbuck Studio (Master Class 2011) wyter gleert. Ire eerscht Ufdritt as Schauspiileri het d Maya Stojan 2009 in dr zwee Chuurzfilm Chasing Forever un I Kill To Live ghaa. Im Joor druf het si im Thriller Sinners and Saints im Kino debütiert un im nämlige Joor au ne Gaschtufdritt in dr Fäärnseeserie Entourage ghaa, derno unter anderem in Criminal Minds un in aacht Episoode vu Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D. Vu 2013 bis 2015 het d Maya Stojan zue dr Bsetzig
S Unterland isch e Regioon un e Verwaltigsgliiderig z Liachtaschtaa. S Unterland setzt si us dr Gmaine Escha, Gamprii, Muura, Ruggäll un Schellabärg zäme, wu alli Eschnerberg liige. Ändi 2017 het s Unterland 13 793 Yywooner (36 % vu dr liachtaschtaanische Bevelkerig) un e Flechi vu 35,0 km² (22 % vu dr liachtaschtaanische Landesflechi) ghaa. Fir d Liachtaschtaaner*ne gheert d Zuegheerigkait zum Oberland oder zum Unterland zue ire Identiteet. S Unterland isch dr neerdli Landesdail vu Liachtaschtaa un umfasst s Territorium vu dr eemoolige Herrschaft Schellabärg. D Uusdruck Unterland un Oberland sin schyyns eerscht in dr zwoote Helfti vum 19. Joorhundert gängig woore. Vorlaifer sin speeteschtens ab em frieje 18. Joorhundert d Uusdruck Unteri un Oberi Landschaft gsii. Die Näme cheme vu dr Topografy, wu z. B. mit dr Fließriichtig vum Rhyy zämehangt. D Gränze zwische Unterland un Oberland bildet dr „Scheidgrabe“, wu aber hite in dr Landschaft nimi uffallt. Hite sin d Landesdail geograafisch ender dur d Siidliggränze im Ried drännt. Syter anne 1878 bildet s Unterland en aigene Waalchrais. Konrad Kindle: Unterland. In: Historischs Lexikon vom Förschtatum Liachtastaa. 31. Dezember 2011. Liechtenstein in Zahlen 2019. Amt für Statistik Fürstentum Liechtenstein, Jänner 2019 (PDF; 1,6 MB)
D Rebecca Indermaur (* 1976 z Khuur) isch e Schwyzer Schauspiileri. Si isch e Doochter vum Chinschtler Robert Indermaur (* 1947) un syre Frau Barbara. D Rebecca Indermaur isch mit zwee Brieder z Khuur ufgwagse. Iri Eltere hän 1974 s Theater Klibühni Schnidrzunft z Khuur grindet. No dr Schuel het d Rebecca Indermaur an dr Hochschuel fir Musik un Theater z Bärn studiert un derno au no anderi Wyterbildige fir Filmschaupiil gmacht. Mer chännt si syt ire Roll vu dr Theres im Kinofilm «Sennentuntschi» vu 2010. Derzue het si unter anderem in «Nebelgrind», «Der Goalie bin ig», «Heidi» un in Epidode vum «Tatort» gspiilt. Fir iri Hauptroll vu dr Mona im Fäärnseefilm Amur senza fin (2018), wu uf Romanisch draait isch, het si äxtra Romanisch gleert. D Rebecca Indermaur läbt mittlerwyli z Lübeck. Die Käserei in Goldingen (2010) Sennentuntschi (2010) Nebelgrind (2012) Tatort – Skalpell (2012) Der Goalie bin ig (2014) Heidi (2015) Rider Jack (2015) Upload (2015) Tatort – Freitod (2016) Finsteres Glück (2016) The Shed (2018) Amur senza fin (2018) Happy Birthday (2019) d Rebecca Indermaur uf crew-united.com d Rebecca Indermaur bi Swissfilms Mediemappe «Amur senza fin» use gee vu srf.ch Als Indermaurs Wohnung zum Kulturzentrum wurde Artikel
D Ulrike Ottinger (* 6. Juni 1942 as Ulrike Weinberg z Konschtanz) isch e dytschi avantgardistischi, zytgessischi Chinschtleri. Mer chännt si vor allem as Filmmacheri, Mooleri un Fotograafi. D Ottinger isch d Doochter vu dr Främdsproochekorreschpondänti Maria Weinberg un em Chunscht- un Dekorazioonsmooler Ulrich Ottinger un isch am Boodesee ufgwagse. No dr Mittler Ryyfi het si zeerscht e Leer bi re Bank gmacht. Ab 1959 isch si Gaschtstudänti an dr Akademiy vu dr Chinscht z Minche gsii un het as Mooleri gschafft. Vu 1962 bis 1968 het d Ottinger as Mooleri z Paris gläbt un gschafft un bim Johnny Friedlaender Radiertächnik studiert. Si het bi ne baar Pop-Art-Uusstellige mitgmacht un anne 1966 ire eerscht Draaibuech mit em Titel Die mongolische Doppelschublade gschriibe. Wu si 1969 in d Bundesrepublik Dytschland retuurchuu isch, het si in Zämenaarbet mit em Filmseminar vu dr Universiteet Konschtanz dr Filmclub „Visuell“ grindet, wu si bis 1972 glaitet het. Si het e Galery un e Druckerei, wu derzue gheert het, ufböue, d „galeriepress“, wu si zytgnessischi Chunscht dermit editiert un si zue me Krischtallisationspunkt vu dr avantgardistische bildende Chunscht entwicklet het. Anne 1973 isch d Ulrike Ottinger wider uf Wescht-Berlin retuurgange, wu si hite no läbt. Deert
D Mitgliiderzitschrift vu dr Muettersproch-Gsellschaft heißt Alemannisch dunkt üs guet un wird alli halb Johr an d Mitgliider verschickt. E halbjährig Doppelheft het als öppe hundert Sitte, diä meischte Biiträg sin uf Alemannisch; jede Autor schribt in sinere Dialäkt-Spiilart un schribt no sinere Orthographii. Dr Inhalt isch meischtens: e Heftthema, wu als ungfähr s erscht Drittel vum Heft iinimmt, z. B. "Mundart in de Büechergschäfte" - do isch in verschiidene Buechgschäfter z Südbade un in einere z Stroßburg un z Züri nogluegt wore, was si an alemannischer Dialäktliteratür hän. (Heft III/IV 2005) Alemannischi Sprich (Redensarte) wiä "Schisse un Krutthacke goht nit zemme" (Heft III/IV 2004) Bricht vu dr Vorstands- (= zentrale Aktivitäte) Nochrichte un Iischetzunge ums Alemannisch rum, wu vu gmeinem Inträssi sin Bricht iber d Aktivitäte vu dr Regionalgruppe (jedi Gruppe schribt fir sich) Bsprächunge vu Biächer, CD un andere Publikatione - im Heft III/IV 2006 isch d Alemannisch Wikipedia bsproche wore. S Heft wird vun ere Redaktion gstaltet; lang verantwortlig isch dr Klaus Poppen gsii, ab 2006 s Friedel Scheer-Nahor. Sit 2014 git s di neiere Usgabe aü online als pdf-Version. Elsass: D'Heimet (Zitschrift); Land un Sproch (Zitschrift) Schwiz: Mundart. Mitteilungsblatt des Mundartforums Alemannisch dunkt üs guet: Archiv
De Patrick Sensburg (* 25. Juni 1971 z Paderborn) isch e dytsche Bolitiker (CDU). Er isch sit em 2009i Mitglid vom dütsche Bundestag. Im 1991i het de Patrick Sensburg sis Abitur am Gymnasium Petrinum z Brilon gmacht un im Aaschluss do dra het er sis Jus-Schtudium ufgnoh, wo er im 1997 mit em Schtaatsexame abgschlosse het. Nach em Referendariat het er 1999 au s zweite Schtaatsexame abglägt un im 2000 het er sini Zulassig als Rechtsawalt übercho. De Patrick Sensburg isch im 1986i Mitglid vo de Junge Union (JU) worde un im 1989i vo de CDU. Sit em 2009 isch de Patrick Sensburg Mitglid vom dütsche Bundestag. Er isch als Wahlkreisabgordneter vom Wahlkreis Sauerland in de Bundestag iizoge. Bi de Bundestagswahl 2009 het er 51,7 % vo de Erschtschtimme gha. Patrick Sensburg: Die großen Juristen des Sauerlandes. 22 Biographien herausragender Rechtsgelehrter. 1. Auflage. F.W. Becker, Arnsberg 2002, ISBN 978-3-930264-45-2 (276 S.). Europarecht. Ein Studienbuch für die Polizei. 2. Auflage. Verlag Deutsche Polizeiliteratur, Hilden 2010, ISBN 978-3-8011-0646-1. mit em Armin Fuhrer: Unter Freunden. Die NSA, der BND und unsere Handys – wurden wir alle getäutscht? Plassen Verlag, 2017, ISBN 9783864704956. (Hrsg.): Sicherheit in einer digitalen Welt. Nomos, 2017, ISBN 978-3-8487-3639-3. mit
Es Land z Dytschland isch en Glidstaat vu de Bundesrepublik Dytschland. In de Umgangsschprooch sait mer eme Land au Bundesland. Amtlich säged sich Bayere, Sachse und Thüringe Freistaat. „Bundesland“ isch aber eigetlich ä irrefüehrendi Bezeichnig, wil es ä Underornig vu de Länder zum Bund nohlegt un dere Eigestaatlichkeit nit wiidergit, denn die dytsche Länder sin Staate im Sinn vum Staatsrächt. Die korrekt un au vum Grundgsetz verwendet Bezeichnig isch doher „Länder“ vu de Bundesrepublik. Die Underschidig isch nit ubedütend, wil nooch em Zweite Weltchrieg im Weste vum bsetzte Dytsche Riich zuenächst nöii Länder als staatlichi Verwaltigseiheite entstande sin und vu ihne de Bund (d Bundesrepublik Dytschland) als ä (vorläufige) Noochfolgestaat bildet worre isch (konstitutivs Element). Im Gegesatz dezue schtoht d Entwicklig im bsetzte Östriich. Dert isch zerst de Bund wiiderbeläbt worre un denooch als sini Deilstaate die dortige Länder. As Gliidstaat hät jedes Land ali Yyrichtige, wo en Staat hät: Es Parlamänt, wo d Gsetz macht (Landtag, au Bürgerschaft oder Abgordnetehus gnännt); e Regierig und e Verwaltig, wo d Gsetz usfüert (Landesregierig, au Senat gnännt); und Gricht (Amtsgricht, Landgricht, Oberlandesgricht und Spezialgricht), wo d Gsetz im Notfall duresetzed. Zum die Yyrichtige regle, händ d Länder äigeni Landesverfassige erlaa. As Gliidstaate
S Institut national de la statistique et des études économiques (Insee; alem Nazionaal Inschtitut fir Statischtik un Wiirtschaftsstuudie) isch s amtli franzeesisch Statistisch Amt mit Sitz z Montrouge bi Paris. S isch anne 1946 grindet woore. S Inschtitut sammlet un publiziert Informazioone iber di franzeesisch Wiirtschaft un Gsellschaft un fiert d Volkszellig z Frankryych dure. S rächnet d Inflazioonsraat un anderi volkswiirtschaftligi Indikatoore wie d Entwicklig vu dr Produkzioonscheschte uus. Derzue vergit s Insee en Gmaischlissel, dr Code Insee, wu vum poschtalische Code abwyycht, go di franzeesische Gmaine aidytig z idäntifiziere. S Amt fiert au ne Regischter vu allne Lyt, wu z Frankryych uf d Wält chuu sin oder deert soziaalversiicherigspfliichtig sin, s RNIPP (Répertoire national d'identification des personnes physiques), un isch zueständig fir d Vergoob un Verwaltig vum amtlige Persoonechännzaiche NIR (Numéro d'inscription au répertoire des personnes physiques), in dr Effetligkait chännt mer si as Soziaalversiicherigsnummere. S INSEE het rund 5400 Lyt, wu in Hauptsach in dr Generaaldiräkzioon am Hauptsitz un im lothringische Metz schaffe. S Insee het d Räächtsfoorm vun ere Direction générale vum franzeesische Finanzminischterium. Commons: INSEE – Sammlig vo Multimediadateie d Website vum Institut (französisch, englisch) Mentions légales et crédits. In: insee.fr. 16. April 2019, archiviert
D Annetta Janka-Zini (* 26. Novämber 1985 as Annetta Zini; vu Strada) isch e Schwyzer Romanischti. D Annetta Zini het an dr Universiteet Friburg vu 2008 bis 2011 Franzeesischi Sprooch un Literatuur un Rätoromaanischi Sprooch un Literatuur studiert un 2011 mit em Bachelor of Arts (B.A.) abgschlosse. Derno het si vu 2011 bis 2014 ne Masterstudium z Friburg gmacht mit dr Schwäärpinkt Unteriicht vu Franzeesisch as Zwoot- oder Främdsprooch un Rätoromaanischi Literatuur un Sprooch un 2014 mit em Master of Arts (M.A) abgschlosse. Iri Masteraarbet het si bim Georges Darms iber Sproochkontakt-Fänomeen im Romaanisch gschriibe. Im Oktober 2014 het si as wisseschaftligi Assischtänti bim Dicziunari Rumantsch Grischun aagfange, syter em 1. Meerz 2018 schafft si deert as Redaktoori. Si isch Mitgliid im Voorstand vu dr Pro Svizra Rumantscha. D Janka-Zini läbt mittlerwyyli z Khuur. Cura che ’giodaholics chillaxxan’. Ils fenomens dal contact linguistic en SMS ladins (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/www.chatta.ch. Seminar paper supervised by Matthias Grünert. Université de Fribourg, Fribourg 2013 Davart il bappone, il giodaholic ed il schleimerun: ils fenomens dal contact linguistic en ils SMS ladins. Master paper supervised by Georges Darms. 117 S. Université de Fribourg, Fribourg 2014
D Alice Schmid (* 1951 z Lozärn) isch e Schwyzer Draaibuechautori, Reschiseeri, Filmmacheri un Schriftstelleri. D Alice Schmid isch im Lozärner Vorort Rüüsbüel ufgwachse. Si het Spanisch un Italienisch studiert un anne 1976 e Leer zur Draaibuechautori un Reschiseeri aagfange. Anne 1996 het si iri aige Filmprodukzioonsfirma Ciné A. S. z Züri grindet. D Schmid het ire Schwäärpunkt uf d Themene Chinder, Jugedligi un Gwalt. Iber d Joor het d Alice Schmid in verschiidene Länder Färnseefilm iber Chinder un mit Chinder gmacht, zem Byschpel mit Chindersoldate in afrikanische Buurgerchriegsländer oder mit Chinder z Kambodscha, wu Opfer vu Miine woore sin. In dr Schwyz drillt het si Die Kinder vom Napf un Das Mädchen vom Änziloch. D Laura Larissa Röösli, d Hauptdarstelleri im zweete Film, isch scho as chlai Maidliim eerschte Film derby gsii. Die Kinder vom Napf hän in dr Schwyzer Kino iber 70'000 Lyt gsääne. Syt dr Draaiaarbete vu Die Kinder vom Napf woont d Alice Schmid im e eemoolige Schuelhuus z Romoos, em zäntrale Oort vum Film. Burning Memories, Dokumentarfilm, 80 min, Schwyz 2020. Das Mädchen vom Änziloch, Schwyz 2016 Die Kinder vom Napf., Schwyz 2011. Brief an Erwachsene. (Lettres aux Adultes, Letters to Grown-Ups). Dokudrama, 52 min/26
D Bettina Oberli (* 6. Novämber 1972 z Inderlache) isch e Schwyzer Filmreschiseeri un Draaibuechautoori. D Bettina Oberli isch z Samoa, wu iri Eltere in dr Entwickligshilf gschafft ghaa hän, un z Meiringe ufgwagse. No dr Schuel het si s Leererseminaar z Bärn absolviert un derno vu 1995 bis 2000 an dr Hochschuel fir Gstaltig un Chunscht Züri Film/Video studiert. Anne 2000 het si ire HGKZ-Diploom as Filmrescheeri gmacht. Dodruf het si divärsi Assischtänzstelle z New York un z Berlin ghaa. Ire erfolgryychscht Film bishäär isch Die Herbstzeitlosen (2006) gsii. Iri chuurze un lange Spiilfilm sin uf Feschtival uf dr ganze Wält zaigt woore un sin in verschiidene Länder im Kino z sääne gsii. Dernääbe drillt d Bettina Oberli au Musikvideo un Chuurzfilm. Im April 2013 het si am Theater Basel mit «Anna Karenina» iri eerscht Biine-Inszänierig zaigt. D Oberli isch ghyroote mit em franzeesisch-schwyzerische Kameramann Stéphane Kuthy. 2000: Supernova (Chuurzfilm; Draaibuech, Reschy) 2002: Ibiza (Chuurzfilm; Draaibuech, Reschy) 2004: Im Nordwind (Draaibuech, Reschy) 2006: Die Herbstzeitlosen (Draaibuech, Reschy) 2009: Tannöd (Draaibuech, Reschy) 2012: Déposer les enfants (Co-Drehbuch, Co-Reschy mit em Antoine Jaccoud) 2013: Lovely Louise (Draaibuech, Reschy) 2017: Private Banking (zweedailige Fäärnseefilm: Reschy, Draaibuech) 2018: Le Vent Tourne (Co-Draaibuech, Reschy)
D Anna Luif (* 18. Februar 1972 z Züri) isch e Schwyzer Reschiseeri un Filmmacheri. Dr Vater vu dr Anna Luif isch 1956 as 16-jeerige vu Ungarn uf Eeschtryych gflichte, het z Salzburg Matura gmacht un derno z Oslo Literaturwisseschaft studiert. As Studänt isch er im Rame vun eme Uusdusch uf Gämf chuu un het deert d Mueter vu dr Anna Luif chännegleert. D Familie vu ire Mueter isch noch eme Volksufstand 1956 vu Ungarn in d Schwyz gflichtet. D Eltere vu dr Anna Luif sin zäme uf Norweege, hän ghyroote un un di norweegisch Staatsbuurgerschaft iberchuu. Speeter sin si in d Schwyz uf Züri chuu. D Anna Luif un iri Schweschter sin z Züri uf d Wält chuu un im Quartier Witike ufgwagse. Bis si 21 gsii isch, het si ne norwegische Bass ghaa, anne 1993 het si s Schwyzer Buurgerräächt iberchuu, mittlerwyli het si au ne ungarische Bass. No dr Matura isch si drei Moonet lang dur Indie graist. Vu 1993 bis 1998 het si Film an dr Hochschuel fir Gstaltig un Chunscht Züri studiert. Dr Reschiseer Samir isch uf ire Abschlussfilm Diebe Vol 1–3 ufmerksaam woore un emänd isch si zur dr Zürcher Filmprodukzioonsfirma Dschoint Ventschr chuu,
D Andrea Štaka (* 1973 z Lozärn) isch e Schwyzer Filmreschiseeri un Draaibuechautori. D Andrea Štaka isch z Lozärn uf d Wält chuu un z Züri ufgwagse. Iri Mueter stammt vu Sarajevo, Bosnie, ire Vater vu Dubrovnik, Kroazie un ire Stiefvater vu Serbie. Aagfange met si mit Fotografy. Vu 1992 bis 1993 het si am London College of Printing gleert. Schließli isch si aber zu Film un Reschy gwägslet un het vu 1993 bis 1998 an dr Hochschuel fir Gstaltig un Chunscht (hite ZHdK) z Züri studiert. Ab 1999 het si zytwys z New York gläbt. Mer chännt si syt irem Film Das Fräulein, wu si anne 2006 mit em Guldeni Leopard am Internationale Filmfeschtival vu Locarno derfir uuszaichnet wooren isch. Anne 2015 het si fir ire Film Cure – Das Leben einer Anderen dr Preis für den gesellschaftlich relevanten Film bim Max-Ophüls-Feschtival iberchuu. Ire dritt Langspiilfilm Mare isch 2020 in dr Sekzioon Panorama vu dr Berlinale urufgfiert woore. Dr Film isch an verschiidene Feschtiwäl zaigt woore. Bim Sarajevo Film Festival isch er mit zwee Bryys uuszaichnet woore un 2021 het er an dr Soledurner Filmdääg dr Prix de Soleure gwunne. 2022 isch si yyglaade woore, fir s Projäkt Postcards
D Guda isch e düütschi Chlooschterfrau, Schryberin und Buechmoolerin gsi. Si het im 12. Joorhundert im Rhyland gläbt; vo wo si gsi isch, vo wenn bis wenn si gläbt und wo si gschaffet het, weiss men alles nit. S einzige, wo me vonnere het, isch aber öppis ganz speziells: Im ene Buech, wo eben us dr Middi vom 12. Joorhundert isch, gseht men es Bildli, wo se zeigt, und drby isch grad no iiri eigeti Signatur. Setigi Agoobe sind i dere früene Zyt vom hööche Mittelalter ganz sälte, und de no von ere Frau: der Hischtoriker Georges Duby un d Gschichtsforscherin und Feminischtin Michelle Perrot dänke, es sig grad s erschte Sälbschtporträt von ere Frau und Künschtlerin überhaupt. Das chlyne Bild isch e Miniatur im Afangsbuechschtabe, dr «Iniziale», vom ene Titel für eis Buechkapitel. Es isch der Buechstabe «D» und er ghört zum Wort «dominus». Das isch wie s ganze Buech latynisch, was ganz normal gsi isch i dr säbe Zyt. Die buuchigi Form vom «D» isch gäbig zum dry öppis z moole, und d Guda het drüüfarbig iiri Figuur, numen ooni d Füess, im Chleid von ere Chlooschterfrau zeichnet. Die einti Hand hebt es Band, wo us em Körper
Dr Rudolf Olaf Tönjachen, wo am 29. Februar 1896 z Ftan im Engadin uf d Wält cho isch und am 31. Juli 1971 z Chur gstorben isch, isch e Bündner Lehrer, Hischtoriker und Autor gsi. Er isch dr Soon vom Chasper Tönjachen, wo wie vil Bündner en zytwysen Uswanderer gsi isch, und vo dr Margarete geb. Jensen us Dänemark gsi. Er isch mit dr Erica Fanconi vo Poschiavo vrhürootet gsi. Noch em Lehrerseminar z Chur isch er zerscht z Schuls Schuolmeischter für d Primar- und d Seminarschuol worde; denn isch er paar Joor lang Lehrer z Sameede gsi und isch de no a d Uni Bärn go Gschicht und Romanistik studiere. Mit der Schrift Baldiron und die drei rätischen Bünde, wo s um d Gschicht vom spanisch-habsburgische Gäneral Alois Baldiron († 1632) i dr Zyt vo de «Bündner Wirre» goot, het er s Dokterexame gmacht. Drufabe isch er als Gimilehrer uf Chur choo. Vo 1936 bis 1945 isch er dr Presidänt vom Bündner Lehrerverein gsi, und er het sech vil Joor als Redakter vom Bündner Monetsblatt engaschiert. Vo Huus us het dr Tönjachen dr Engadiner Dialäkt Ladin und drzue worschyns au s Dänisch zur Muettersprooch gha. Er het sech sys