rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Winznau isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz. Winznau liit zwüsche dr Aare und eme Uuslöifer vom Dotteberg. D Gmeindsflächi umfasst 36,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 42,3 % Waud, 17,2 % Sidligsflächi und 3,8 % suschtigi Flächi. Nochbergmeine si Loschdorf, Obergösge, Dulike, Oute und Trimbach. Winznau isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1266 aus Winzenowe (1308 Winznow, 1360 Wintznouwe). Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 12,7 % gläge. 26,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 51,8 % römisch-katholisch. Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,1 %, CVP 29,4 %, EDU 0,6 %, EVP 1,4 %, FDP 19,4 %. GLP 1,7 %, GP 3,0 %, SP 12,7 %, SVP 26,6 %, Suschtigi 2,1 %. Gmeindspresidänt isch dr Markus Scheiwiller (Stand 2012). D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,7 % gläge. Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1700 Iiwohner 93,8 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 1,5 % Italienisch und 4,1 % angeri Sproche. Dr hochalemannisch Dialäkt vo Winznau ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt. Chile Sankt Karl Borromäus, Turm Chile Sankt Karl
Myanmar isch es Land in Südoschtasie und Mitgliid vo dr Schtaatevereinigung ASEAN. Früehner het me das Land "Burma" gnennt, en Name wo aber au hüt no üblich isch. D Hauptschtadt und Regierigssitz isch sit 2005 d Planstadt Naypyidaw. Di gröscht Stadt, bis 2005 d Hauptschtadt vo Burma, heisst Yangon (früehner: Rangun) und ligt im Deltagebiet vom Irawaddy-Fluss. Myanmar wird vo vilne Völker bewohnt, wobi s Schtaatsvolk d Burmese sin. Es git aber au "Shan", "Lolo", "Rakhine", "Karen" und vili anderi. D "Rohingya", di wältwit gröschti staatelosi Volksgruppe, sind e muslimeschi Minderheit z Burma. Im 2017 sind en grosse Teil vo däre Volksgruppe is Nochberland Bangladesch gflüchted. E bekannti Politikeri und Fridesnobälpriisträgeri z Burma isch d Aung San Suu Kyi. Commons: Myanmar – Sammlig vo Multimediadateie Myanmar Länderinformazione uf auswaertiges-amt.de CIA World Factbook 2007 Länderinformationen des Auswärtigen Amtes zu Myanmar, 26. September 2007 «Burma» ist kein Kolonialbegriff Artikel uf srf.ch vom 6. März 2018 Wer sind eigentlich die Rohingya? Artikel uf srf.ch vom 14. September 2017
Witterschwyl isch e Iiwohnergmein im Bezirk Dornegg im Kanton Soledurn, Schwiiz. Witterschwyl liit in ere soledurnische Exklave in ere Muelde am Juranordfuess, im hintere Laimedal. D Gmeindsflächi umfasst 67,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 20,4 % Wald un 12,5 % Sidligsflächi. Nochbergmeine si Hofstette-Flieh un Bättwyl im Kanton Soledurn un Biel-Bängge, Därwil un Ettigä im Kanton Basel-Landschaft. Witterschwyl isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1266 als Witerswil (1340 Wittelswilre). Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 13,2 % gläge. 32,9 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 40 % römisch-katholisch. Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,6 %, CVP 12,5 %, EDU 0,0 %, EVP 5,2 %, FDP 12,3 %. GLP 8,8 %, GP 11,8 %, SP 21,0 %, SVP 22,9 %, Suschtigi 1,9 %. Gmeindspresidänt isch dr Mark Seelig (Stand 2012). D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,9 % gläge. Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 1290 Iiwohner 91,6 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 2,3 % Französisch, 2,1 % Italienisch und 4 % angeri Sproche. Dr hochalemannisch Dialäkt vo Witterschwyl ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre. Commons: Witterswil – Sammlig vo Multimediadateie www.witterswil.ch Lukas
Woufu isch e Iiwohnergmein im Bezirk Göi im Kanton Soledurn, Schwiiz. Woufu isch es Stroosedorf im Aaregöi. D Gmeindsflächi umfasst 56,3 % langwirtschaftlichi Flächi, 28,1 % Waud, 12,4 % Sidligsflächi und 3,3 % suschtigi Flächi. Nochbergmeine si Cheschtehouz, Niderbuchste, Nöiedorf und Fulebach im Kanton Soledurn, Schwarzhüsere und Wynau im Kanton Bärn und Murgethal im Kanton Aargau. Woufu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1266 aus Wolfwiler. Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,3 % gläge. 21,1 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 68,5 % römisch-katholisch. Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,5 %, CVP 14,8 %, EDU 0,1 %, EVP 1,8 %, FDP 12,6 %, GLP 7,2 %, GP 11,7 %, SP 21,7 %, SVP 20,9 %, Suschtigi 4,6 %. Gmeindspresidänt isch dr Christian Kühni (Stand 2012). D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,7 % gläge. Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1939 Iiwohner 96,8 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,2 % Französisch, 0,9 % Italienisch und 2,1 % angeri Sproche. Dr hochalemannisch Dialäkt vo Woufu ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt. Chile Woufu D
Zuchu isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz. Zuchu liit im Drüüeck zwüsche Aare, Ämmi u Birchi. D Gmeindsflächi umfasst 25,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 19,7 % Waud, 50,7 % Sidligsflächi und 3,6 % suschtigi Flächi. Nochbergmeine si Luterbach, Däredinge, Biberischt, Fäudbrunne-St. Niklaus, Riedhouz u d Stadt Soledurn. Zuchu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1052 aus Zuchwile. Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 40,7 % gläge. 28,5 % vor Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 33,7 % römisch-katholisch. Bir Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,1 %, CVP 31,9 %, EDU 0,4 %, EVP 1,2 %, FDP 32,8 %. GLP 2,6 %, GP 3,3 %, SP 5,9 %, SVP 17,6 %, Suschtigi 1,1 %. Gmeindspresidänt isch dr Gilbert Ambühl (Stand 2012). D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 4,0 % gläge. Bir Voukszellig 2000 hei vor 8922 Iiwohner 76,7 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,8 % Französisch, 6,1 % Italienisch u 16,4 % angeri Sproche. Dr hochalemannisch Dialäkt vo Zuchu ghört zue dr Dialäkt vor Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch. Werner Hodler (1887–1974), Germanischt Paolo Antonio Pisoni (1738–1804), Architäkt, z Zuchu begrabe Monica Gubser (* 1931),
Zubel isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz. Zubel liit in ere Längsmuelde vom nördliche Soledurner Faltejura. Zue Zubel ghört au no dr Wiiler Oberchilch (Oberkirch, (641 m ü. M.) uf em Sattel zwüsche Zubel un Nunnige. D Gmeindsflächi umfasst 45,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 46,6 % Wald, 8 % Sidligsflächi un 0,3 % suschtigi Flächi. Nochbergmeine si Nunnige, Mältige un Feere. Zubel isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1152 als Zolwilre (1386 Zulwilr, 1453 Zullwil). Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,1 % gläge. 11,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 72,3 % römisch-katholisch. Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 5,4 %, CVP 12,0 %, EDU 0,5 %, EVP 1,1 %, FDP 16,2 %, GLP 5,1 %, GP 10,9 %, SP 23,7 %, SVP 22,7 %, Suschtigi 2,4 %. Gmeindspresidänt isch dr Roger Pius Hänggi (Stand 2012). D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,4 % gläge. Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 606 Iiwohner 94,1 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch un 5,2 % angeri Sproche. Dr hochalemannisch Dialäkt vo Zubel ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch
D Spiegel-Affäre isch en Konflikt zwüsche Staatsräson und Pressefreiheit uus em Johr 1962 im damalige Weschtdütschland gsii. D Ziitschrift Der Spiegel hett en Artikel über die angäblich mangelhafti Abwehrbereitschaft von der Bundeswehr gäge en Angriff von der Sowjetunion publiziert ghaa. Die internationali politischi Atmosphäre isch damals, nach der Kuba-Krise, wo der Sowjet-Präsident Nikita Chruschtschow uff der Insle Kuba in unmittelbarer Nachbarschaft von de USA Atomrakete hett afoo schtationiere, was beinah en dritte Wältchrieg uusglöst hätt, üsserscht angschpannt gsii. Nach däm Artikel hett der Bundesanwalt Siegfried Bubak fascht die gsamti Spiegel-Redaktion in Hamburg und der Heruusgeber Rudolf Augstein wäge Verdacht uuf Landesverrot lo in Untersuechigs-Haft schtecke. Letschtlich hett aber wäge Mangel an Bewiise en Freischpruch resultiert. Dä Artikel isch nur es Mosaik von verschiedene, bereits öffentlich bekannte Einzeltatsache gsii, wo zum ene Gsamtüberblick kombiniert worde sii. D Gfahr, dass er hätt chönne en Angriff von der Sowjetunion provoziere, isch nitt als justiziable Bewiis anerkannt worde, sondern als von der Politik z lösends rüschtigspolitischs Problem taxiert worde. In der Tat isch damals d Bundesrepublik in ere Phase vo Uufrüschtig bereits drin gsii (es isch z. B. der Beginn von der Aera vom Starfighter-Kampfjet gsii), wo durch d Spiegel-Affäre no beförderet worde isch.
Punier (latiin. Poeni) isch d Bezäichnig, wo die antike Römer für die semitische Fönizier in Nordafrika brucht häi. Etümologisch chunnt dr Naame vom punische Usdruck „Ponnim“, wo sovil wie „Bewooner vo de niidere Länder“ bedütet (an dr levantinische Küste häi sich die fönizische Stadtbewooner in de Stedt dr Küste nooch eso vo de kanaanäische Stämm in de Bärg vom Libanon abgränzt).Dr Begriff wird bsundrigs für d Karthager brucht, d Iiwooner vo dr Hauptstadt Karthago bzw. vom Karthagerriich, wo au anderi punischi Stedt umfasst het, aber au für d Iiwooner vo Tyros, Sidon und andere fönizische Gründige im ganze Middelmeerruum. As punischi Stadtgründige gälte Agadir, Gadir und Ajdir (Aŷdīr bedütet ‚Muure‘, ‚Befestigung‘,) d Stadt Karthago und iiri Kolonie wie zum Bischbil Cartagena), und e Huffe anderi Stedt in Spanie, Afrika (Utica) und uf Züpere. D Bezäichnige „Punier“ und „Fönizier“ wärde witgehend sünonüüm brucht. Hüfig daucht die Bezäichnig im Zämmehang mit de drei Punische Chrieg uf. Das si chriegerischi Usenandersetzige um d Vorherrschaft im westlige Middelmeerruum gsi zwüsche Rom und Karthago in d Joor 264 bis 146 v. d. Z., wo mit dr Zerstöörig vom Karthagische Seeriich z Änd gangen isch. Dr Augustinus verzellt, ass d Sprooch vo de Punier im nördlige
Karthago (latiin. Carthago, altgriech. Καρχηδών Karchēdōn; us em Fönizische qrt-hdšt Qart-Hadašt ,nöiji Stadt‘) isch e Groossstadt in Nordafrika gsi in dr Nööchi vom hütige Tunis z Tunesi. In dr Antike isch Karthago d Hauptstadt vo dr See- und Handelsmacht Karthago gsi. D Römer häi d Iiwooner vo Karthago as Punier (abgläitet vo Fönizier) bezäichnet. Im dritte und zwäite Joorhundert vor dr Zitewändi häi Rom und Karthago um d Vorherrschaft im westlige Middelmeerruum kämpft. Noch em Siig vo Rom 146 v. d. Z. und dr Zerstöörig vo Karthago isch s karthagische Riich Däil vo römische Imperium worde. Under em Cäsar isch Karthago nöi gründet worde und und isch glii wider e bedütendi Groossstadt gsi. Erst mit em Ändi vo dr Antike het au dr Ort si Bedütig verloore. Hüte isch Karthago (franzöösisch Carthage, arabisch قرطاج‎ Qartādsch, DMG Qarṭāǧ) e Vorort vo Tunis. S archeologische Usgraabigsgländ vo Karthago isch e turistischi Attrakzioon und isch 1979 in d Liste vom Wältkultuurerb ufgnoo worde. Walter Ameling: Karthago. Studien zu Militär, Staat und Gesellschaft. Beck, München 1993, ISBN 3-406-37490-5 Hélène Bénichou-Safar: Le tophet de Salammbô à Carthage. Essai de reconstitution. École Française de Rome, Rom 2004 (Collection de l'École Française de Rome 342), ISBN 2-7283-0697-4
D Flugkatastrofe vo Überlinge am Bodesee am 1. Juli 2002 isch en Kollision von zwei Verchehrsflugzüüg gsii, wo 71 Todesopfer gforderet het, vor allem Chind us Ufa z Russland. Für der schwyzer Luftruum isch der Uufall e risiigi Katastrophe gsii. D Tubolew isch vo nid weniger als 5 Pilote gfloge worde. Der Alexander Gross isch der Flugkapitän gsi. Är het bereits 12.000 Flugstunde absolviert gha. Näbe ihm isch der Murat Itkulow gsässe. Är het e höcher Rang gha als der Gross. Der Itkulow het i dere Nacht d Leischtige vom Flugkapitän bewärtet, drum isch är bi däm Flug Kopilot gsii. Uf em Sitz vor em Schubhebel isch der Flugnavigator ghöcklet u linggs hinder em Flugnavigator isch der Flugäschinör gsässe. Uf em Notsitz isch no e Kopilot mit gfloge. Är isch offiziell nid im Dienscht gsi. We aber e Notfallsituation ytroffe wär, hätte di andere Pilote syni Meinig berücksichtiget. D Besatzig het vor em Start z Moskau e Pouse vo 24h gha. Der Kapitän vo Frachtflug isch der Paul Phillips gsi. Är isch us Grossbritanie cho u het scho syt em Jahr 1989 für d DHL gschaffet gha. So het är 10.000 Flugstunde bim glyche Undernäme chönne ufwyse. Insgesamt het är
Mit Bund vo de zwölf Stedt cha gmäint si: dr etruskischi Bund vo de zwölf Stedt dr Ionischi Bund, e Zämmeschluss vo zwölf ionische Stedt an dr Westküste vo Chläiasie im 7. Joorhundert v. d. Z. e Bund vo zwölf Stedt in Äolie im 8. Joorhundert v. d. Z.
S Fanum Voltumnae, s Häiligdum vom Voltumna, isch s wichdigste Häiligdum vo de Etrusker gsi. Es git e Huffe Kwelle, wo dr Bund vo de zwölf Völker vo Etrurie erwääne. Dr Hauptzwäck vom Bund isch religiöös gsi, er het aber au politischi Funkzioone ghaa. Jedes Joor häi sich d Füerer vom Bund im fanum droffe, wo s geografische und spirituelle Zentrum vom ganze etruskische Volk gsi isch. Si häi dört politischi Frooge erörteret und milidäärischi Fäldzüüg blaant, aber au zu iire Götter bätet. Dr wichdigst vo dene isch, wenigstens in de Auge vo de Römer, won en vo de Etrusker under em Naame Vertumnus übernoo häi, dr Voltumna gsi. Wo s Häiligdum genau gsi isch, wäiss mä nid. Dr Livius verzellt, ass es apud Volsinios gsi sig. Mä nimmt aa, ass es in dr Gegend zwüschen em hütige Orvieto und Viterbo gsi isch.
Kampanie (italiänisch Campania) isch e Regioon an dr Westküste vo Süditalie mit 5.624.420 Iiwooner (Stand 31. Dezember 2022). Kampanie wird im Nordweste vo Latium, im Nordoste vo Molise, im Oste vo Apulie, im Südoste vo dr Basilicata und vom Tyrrhenische Meer begränzt. D Hauptstadt vo dr Regioon isch Neapel. Kampanie bestoot us de Browinze Avellino, Benevento, Caserta, Neapel und Salerno und het e Flechi vo 13'595 km². D Iiwooner läbe zum grösste Däil im Balligsgebiet vo Neapel. D Bevölkerigsdichti vo Kampanie isch die höggsti vo alle Regioone z Italie, und nume in dr Lombardei läbe mee Mensche as do. Kampanie isch die viertsüdligsti Regioon uf em italiänische Festland. D Regioon Kampanie het fümf Browinze: Näbe dr groosse Stedt Neapel und Salerno isch au d Uusgrabigsstätt Pompeji bekannt. Commons: Kampanien – Sammlig vo Multimediadateie Fotene und animierti Flashfilm vo Kampanie und Paestum uf anderegg-web.ch 40.7514.783333333333Koordinate: 40° 45′ N, 14° 47′ O
Benelux isch d Churzform för de Sammelbegriff vo de Beneluxländer, au Beneluxstaate, wo us Belgie, us de Niderland (Nederland) und us Luxeburg bestönd. Die drü Länder händ 1944 e Zollunion veriibaart, wo 1960 dur de Benelux-Vertrag i d Tat umgsetzt worde isch. Dur die politisch Zämearbet zwüsched däne Länder hät me also scho vor de Gründig vo de Europäische Union innerhalb vo de Beneluxstaate ohni Zoll chöne Handel betribe, ohni Iischränkig chöne hi und här reise und di jewilige Währige sind gegesitig zur Zalig akzeptiert worde. Albert Bleckmann: Die Benelux-Wirtschaftsunion. In: Zeitschrift für ausländisches öffentliches Recht und Völkerrecht (ZaöRV) 22, 1962, S. 239–295 Duco Hellema: Neutraliteit & Vrijhandel. De geschiedenis van den Nederlandse buitenlandse betrekkingen. Spectrum, Utrecht 2001 Offizielli Website vom Generalsekretariat vo de Benelux-Union (französisch, niderländisch) Benelux-Merkenbureau/Bureau Benelux des Marques/Benelux Trademarks Office (englisch, französisch, niderländisch) Die Geburt der Benelux-Zollunion Artikel im „Tageblatt“ vom 1. Jänner 1948 Benelux – Aus Politik und Zeitgeschichte (APuZ) (PDF, 2,25 MB)
Mit europäischi Zwergstaate, au Chliistaate oder Mikrostaate verstoot me Staate z Europa, wo ganz e chlinni Flächi händ. I irer Eigeständigkeit anerkännt sind: Andorra, Liechtestei, Malta, Monaco, San Marino und de Vatikanstaat. Tabälle mit däne sächs Staate: Es git z Europa no witeri chlinni Länder. Die sind aber nöd ganz sälbständig. Stand 2012
Salerno, in dr Antike Salernum (latiinisch), isch e Haafestadt am Golf vo Salerno, im Süde vo Italie. Dr Naame vo dr Stadt goot uf s römisch Salernum zrugg, won e Kolonii und Milidäärlaager gsi isch. Salerno isch hüte d Hauptstadt vo dr Browinz Salerno in Kampanie und sit 1970 Universidäätsstadt. In de Joor noch em Zwäite Wältchrieg het sich Salerno zun ere middelgroosse Stadt entwicklet, was si bis hüte mit öbbe 135.000 Iiwooner bliiben isch. Die erste Siidlige stamme us em nünte und säggste Joorhundert v. d. Z. Scho in dr Antike isch Salerno as Handelsblatz bedütend gsi und sini räin milidäärische Funkzioone si weniger wichdig worde. Im Middelalter het Salerno sine Handelsbeziejige zu Sizilie und Nordafrika en Ufschwung z verdanke ghaa. Salerno isch sit 983 Erzbischofssitz. Im Middelalter isch d Stadt wägen iirer Schuel für Erzt berüemt gsi. As Däil vom Köönigriich Neapel isch s im 15. Joorhundert spanisch worde. Piraate häi im 16. Joorhundert dr Stadt z schaffe gmacht und dr Niidergang isch au im 17. Joorhundert witergange. Erst mit dr Industrialisierig im Königriich Italie het sich d Stadt wider afo erhole. Für die wirtschaftligi Entwicklig vo Salerno isch dr Konteinerhaafe vo grösster Bedütig. Die wichdigste Industriibrodukt si
Mit Ladinisch bezeichnet ma: 1. D` Ladinische Schproch Des isch dia Variante vo Rätoromanisch, wa in Südtirol und im Trentino und in der Venezianischa Provinz Belluno gschprocha wird. Es git ungefähr 30.000 Lütt, wa den Dialekt redand. 2. S Ladinisch (Lati) (hochdytsch: Lateinisch). Des isch d Schprooch vo den alte Latiner gsi. 3. Ladinisch oder Ladino, d Sproch vu dr Jude z Spanie
D Fönizier si e semitischs Volk im Alterdum gsi, wo hauptsächlig z Fönizie im Gebiet vom hütige Libanon und Sürie an dr Kuste vom Middelmeer gläbt het. Die wichdigste fönizische Stadtstaate si Akko, Arados, Byblos, Berytos, Karthago, Sidon und Tyros gsi. Tyros isch zwüsche 1000 und öbbe 774 v. d. Z. die füerendi Macht gsi und denn isch s Karthago worde bis 146 v. d. Z., wo s am Ändi vom Dritte Punische Chrieg vo Rom zerstöört worden isch. D Fönizier häi e semitischi Sprooch gschwätzt. Si häi sicher en umfangriichi Litratuur ghaa aber Punisch-Phönizischi Wärk si nid überliiferet. Vo dr Sprooch wäiss mä also nüt Gnaus usser e baar Setz uf Punisch im fünfte Akt vom Plautus sim Poenulus und e Hufe Inschrifte, Münze und Fragmänt vo spöötere römische Autore, wie öbbe vom Augustinus und vom Eusebius. Di phönizischi Schrift ghört zo de ältischte Buechstabeschrifte. Es bistoot us 22 Konsonante und, wie in andere semitische Schrifte au, het s käini Buechstaabe für Vokaal ghaa. Us em fönizische Alfabet häi sich die öiropäische und anderi Alfabet entwicklet. Im 8. Joorhundert v. d. Z., wo si noch em Herodot uf dr Insle Thasos und in dr Thasitische Peraia Bärgwärk und Schmelzhüttene
D' Rose Woldstedt-Lauth (* 27. Dezamb'r 1889 ze Züri; † 9. Jan'r 1966 ze Bonn) isch e-n-elsässisch-ditsche Schriftschtelleri g’sin. Ire Vater isch d’r Emil Rosenfeldt, e Windmiller g’sin, iri Müeter d Louise geb. Lauth üs Niddermodere-n-im Underelsass. Si het d’r Geograf Paul Wohlstedt ghirote. Ire Erzälung D’r Jüles word Soldat het 1936 den erschte Priis im vun d'r Zitschrift „Elsaß-Lothringen. Heimatstimmen“ v’ranschtaltete Priisüsschriewe „Dem unbekanntesten Soldaten des großen Krieges“ bekomme. 1. Elsässisch: D’ Schöenmattmüehl. D’ G’schicht’ vun ere Elsässer Famili. 1927. D’r Victor Neßler decidiert sich. Um 1930. D’r Pfarrer vun Dettlinge. 1932. D’r Gottfridd sott hierote. 1935. D’r Jüles word Soldat. 1940. 2. Hochditsch: Im Sonnenhaus. Eine Geschichte für große und kleine Kinder. 1928. Renate. Ein Frauenschicksal in unseren Tagen. 1928. Los von der sexuellen Freiheit? Gespräche über die sexuelle Not der Jugend. 1932. Mädel von heute, Mütter von morgen. Gespräche zwischen Mutter und Tochter über das Liebesleben der Menschen. 1940. Am Fuße der Vogesen. Schicksale meiner Familie. 1957. „Das Säckinger Trompeterspiel“, in Helmut Paulus u. a.: Fünf Geschichten und ein Spiel. 1955. Liewi Landslitt! Wenn’r mien Büechel lese, noo wundere‑n‑Ihr Ejch viellicht e manichs Mol un schüttle mit’m Kopf un saaue: „Warum isch denn des Wort esoo g’schriewe
Orvieto isch e Stadt mit 19.689 Iiwooner (Stand 31. Dezember 2022) im Südweste vo Umbrie in dr Browinz Terni z Italie. Die ganzi Altstadt isch uf eme Felsplatoo us Tuffstäi. In däm Stadtfelse het s e Labyrinth vo Chäller, Gäng und riisige Zisterne, wo men e chliine Däil drvo wider cha go aaluege. E Hufe etruskischi Greeber lige in Räije grad underhalb vom Felse, und uf de Häng wisawii vo dr Stadt het s Greeber gee, wo aagmoolt gsi si. Mä vermuetet, ass Orvieto (Urbs Vetus = alti Stadt) dr middelalterligi Naame und Standort vo dr etruskische Stadt Velzna (römisch Volsinii) isch, wo äini vo de zwölf Bundesstedt vom etruskische Riich gsi isch. Das isch aber nit sicher. Velzna isch noch eme Sklaveufstand 264 v. d. Z. vom Marcus Fulvius Flaccus erooberet worde. D Römer häi die Überlääbende zwunge, sich z Volsinii Novi am Bolsenasee niiderzloo, em hütige Bolsena, am ene Blatz, wo mä nid so guet het chönne befestige. Orvieto isch zitwiis d Residänz vo de Bäbst im Middelalter gsi. Dr Clemens VII. isch 1527 doo aane gflüchdet, nochdäm Rom zerstöört worde isch. 1861 isch de Ort Teil vom neue Königriich Italie worde. Dr riisigi Stadtfelse vo Orvieto Stadtbild
Bolsena isch e Stadt mit 3739 Iiwooner (Stand 31. Dezember 2022) in dr Browinz Viterbo in dr italiänische Regioon Latium. Bolsena lit zmidst in de Monti Volsini am Bolsenasee, eme Kratersee wo entstande isch, won e Caldera iigstürzt isch. Dr Vulcano Vulsinio het vor öbbe 600'000 Joor aktiv worde bis zum letschte Mol im Joor 103 v. d. Z. Zur Gmäind ghööre au d Ortsdäil Sant’Antonio und Val di Lago. D Nochbergmäinde si Bagnoregio, Capodimonte, Castel Giorgio (TR), Gradoli, Montefiascone, Orvieto (TR) und San Lorenzo Nuovo. Bolsena lit an dr Staatsstrooss SS 2 Via Cassia, wo Rom mit Floränz verbindet. Dr neggst Baanhoof befindet sich z Montefiascone. Buslinie verbinde d Stadt u. a. mit Orvieto, Viterbo und Rom. Woorschinlig isch Bolsena entstande, wo d Römer d Iiwooner vom erooberete etruskische Hauptort Volsinii doo aane umgsiidlet häi, vo do chunnt si antik Naame Volsinii Novi. Es git Wüsseschaftler wo vermuete, ass s zentrale Häiligdum vo de Etrusker für e Gott Voltumna, s Fanum Voltumnae, ganz in dr Nööchi gsi sig. Z Bolsena cha mä Usgraabige go aaluege, won e Däil vo de römische Stadtaalaage (dr grooss Hauptblatz, Zistärne, Amphitheater, Katakombe) freigläit häi. D Via Cassia, äini vo de alte Römerstroosse, wo
Bolonja [boˈloɲːa] isch en italiänischi Universidäätsstadt und d Hauptstadt vo dr Browinz Bolonja und vo dr Regioon Emilia-Romagna, het 387.842 Iiwooner (Stand 31. Dezember 2022) und isch e bedütende Vercheerschnootepunkt. Bolonja lit am Fuess vom Apennin, zwüsche de Flüss Reno und Savena. In dr Gegend git s Spuure vo dörflige Siidlige vo dr Villanovakultuur us em 11. oder 10. Joorhundert v. d. Z. Mä nimmt aa, ass d Stadt sälber im 6. Joorhundert vo de Etrusker gründet worden isch und dr Naame Felsina gha het. D Stadt isch um e Häiligdum uf eme Hüügel ume baut gsi und het e Nekropole ghaa. Im 4. Joorhundert v. d. Z. häi die keltische Boier Felsina erooberet und 191 d Römer. Zwäi Joor druf isch si as Bononia e römischi Colonia worde. 3000 latiinischi Familie häi sich under de Konsul Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus und Lucius Valerius Tappo dört niidergloo. Mit em Bau vo dr Via Aemilia im Joor 187 isch Bononia zum Vercheerschnootepunkt worde. In dr römische Kaiserzit het Bononia mindestens 12'000, villicht sogar bis 30'000 Iiwooner gha, e Hufe Tämpel und Thermene, e Theater und en Amfitheater, sodass si dr Geograf Pomponius Mela zu de fümf riichste (opulentissimae) Stedt