rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S' Johr (lat. annus) isch e Bezeichnig fer e bestimmti Art vu Ziteiheite, wo jewils als e Viilfachs vu dr SI-Basiseinhait Sekunde definiert werre. Wie alli Ziteinheite beziegt sich s'Johr ursrünglich uf astronimischi Ereignisse. So isch die allgmein astrononisch Definition vum Johr e Zittspanni zwische zwei Wiiderholige vu Ereignisse, wo mit dr Umlaufbahn vume Planet um si Sunne z'due hän, also bispilswiis vu zwei Durchgäng dur dr sunnenächst Punkt vu dr Planetebahn. Im Fall vu dr Erde sin säll je nooch Definition öppe 365,25 Däg. Wil d'Erdbahn nit im Ruum stabil isch, variiert säll aber je nooch Bahnereignis um e baar Sekunde bis Minüte um sälli Längi. Bim Mars goht's Johr degege öppe 687 Erdedäg, bim Merkurs degege wäniger wie 90 Erdedäg. usw. Im engere Sinn un umgangssprochlich isch mit Johr aber numme s'Erdejohr gmeint. Einheitezeiche: a (vu lat. annus) Ma isch e Abchürzig fer „Millione Johre“ (Mega-Johr). Ga isch e Abchürzig fer „Milliarde Johre“ (Giga-Johr). Formlezeiche: t (vu lat. tempus, grundsätzlich immer t fer Zittmasse) Dr Begriff „Johr“ isch eigetlich immer e Zittspanni, wird aber au vu Zittpunkte in unserem Kalendersystem verwendet, was insbesundere bi dr Diskussion vu Kalenderäre immer wiider zue Verwirrig füehrt, wil menki meine, s'erst Johr
Völkerball (au Völk oder Völki) isch es beliebts Hallespiil, womer im schwiizer und ou im ländleaner Sportunterricht viel spiilt. Zwei Teams spiilet gegenenand mit em Ziil, d gägnerischi Mannschaft mit em Ball z träffe, so dass die nah dis nah ussscheidet. Wichtig debi isch d Gschicklichkeit, d Träffsicherheit, d Usduur und d Gschwindigkeit. S Feld wird längs i vier ungefähr gliich grossi Felder iteilt. Wobi die üsserschte zwei, diejenigi a de Wänd, flächemässig eher chliiner sind als die zwei in de Mitti. S Feld gseht folgendermasse aus (vo oben nach abe us de Vogelperschpektive) Höll/Ferie/Cholli Team A Schpielfäld Team B Schpielfäld Team A Höll/Ferie/Cholli Team B Die zwei gliich grosse Teams schicket je öpert id Ferie / Höll / Cholli (je nach Ort wird de Name unterschiide). Beidi Teams erhaltet en Volleyball und mönden als erschts mit de Person us de Höll 3 mal wächsle (De Teil dörf mer au weglaa). D Teams chönd jetzt d Gägner abeschüsse. S Ziil isch, alli Spiiler vo de Gägnermannschaft z träffe. So chammer günne. Die wos troffe hät, müend id Hölle gah und sind usem Hauptspiel usgschiede. Sie chönd aber wiiter aktiv am Spiel teilneh, indem sie ihri Kollege im Schpielfäld unterschtützet und
Dr Chrieg vo de Röömer i den Alpe under em Chaiser Auguschtus isch e strategischi Operazioon vo dr römischen Armee gsi. D Akzioone vo däm Plaan sind vo anne 25 bis 14 vor üserer Zyträchnig ggange. Es isch für d Röömer under dr Regierig vom Oktavian (63 v. Chr. bis 14 n. Chr.), wo sit em Joor 31 vor üsere Zyt elei dr Herrscher vo Rom gsi isch und sit anne 27 der Naame Auguschtus gha het, wichtig gsi, s Bärgland im Norde von Oberitalie chönne z kontroliere. Vo döört uus isch vorhäär s Chärnland vom Röömische Rych uf dr iteliänische Halbinsle mängisch vo de Kelte, de Rääter un de Germaanen agriffe worde. Im Weschte isch Gallie scho lengeri Zyt, sit em Caesar, röömisch gsi, und jetz isch au s Alpeland zwüschem Piemont und em Rhonetal is Römische Rych cho. Und derzue het me no zwüsche de röömische Provinzen uf em Balkan a dr undere Donau und em Land am Rhy e diräkti Verbindig welle haa. Über dää Chrieg brichtet bsunders dr röömisch Gschichtschryber Kassius Dio. Anne 25 het e röömischi Armee s Augschttal agriffe und döört s Volch vo de Salasser fasch ganz usgrottet; die Lüüt usem Taal, wo
Dscharylhatsch isch en Inslen im Schwarze Meer. Si ghöört zum Land Ukraine und isch eini von es paar Insle vo däm Land am Rand vom Meer. Im Südoschte vonnere isch d Halbinsle Krim. D Insle isch 56 Kwadratkilometer gross. E Teil drvoo isch en ukrainische Nazionalpark. Es woont niemmer uf dere Insle.
Dr Kassius Dio, wo öppen anne 163 z Nikaia in Bithynie z Chlyasie uf d Wält cho und nach em Joor 229 gstorben isch, isch e römische Politiker und Gschichtschryber gsi. Dio isch e Zuename, won er für siich sälber usgwält het. Er isch vonnere ryche Famlie us em Oschte vom Röömische Rych gsi. Si Vatter het Cassius Apronianus gheisse. Er het Griechisch als Muettersprooch gredt und syni Schriften au i dere Sprooch ufgsetzt, er hat aber au guet d Sprooch vo dr Hauptstadt, s Latynisch chönne; er isch uff Rom gange, won er e schööni politischi Karriere gha het. Er isch Senator, Verwalter vo verschidene Stedt, Prokonsul vo Afrika, Statthalter vo de Provinzen Oberpannoonie und Dalmazien und zwöimol Konsul woorde. Öppen im Alter vo Föifesächzgi isch er is sys Heimetland Bithynie zrugg, won er es paar Joor drufabe gstoorben isch. Näbe synere prestyschträchtigen Arbet i den öfentlichen Ämter het der Kassius vil Zyt bruucht zum es grosses Gschichtswäärch z schrybe. I däm ryche, usfüerliche Bricht über die Römischi Gschicht, wo im Original uf Griechisch isch, verzellt dr Kassius, was alls bassiert isch vo doo, wo dr Aeneas uf Itaalie choo isch, und de vo däm Momänt, wo me d
Dr Mundilfari isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Saturn. Dr Mundilfari isch am 23. September 2000 vu de Astronome John J. Kavelaars un Brett Gladman entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2000 S 9 erhalde. Benennt worre isch er nooch em Mundilfari, eme Riis us de nordische Mythologi. Dr Mundilfari umchraist de Saturn uf ere exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 18.722.000 km in 951 Däg un 13 Stunde. D'Bahnexzentrizität betrait 0,2078. D'Bahn isch 167,476° gege d'Äquatorebeni vum Saturn gnaigt un isch demit retrograd, d. h., der Mond lauft entgege vu de Rotationsrichtig vum Saturn um de Planet. Dr Mundilfari chönnt möglicherwiis ä Bruchstuck vum Mond Phoebe si, wo bi eme Impakteraignis abgsprengt worre isch. Er besitzt e Durmesser vu etwa 7 km. Si Dichti wird ufgrund vu sinere vermuetete Herchumft uf sälli vu Phoebe gschätzt un wär no mit 2,3 g/m3 im Vergliich zue dr andere Saturnmönd relativ hoch. Er isch vermuetlich us Wasseriis mit eme hoche Adeil an silikatischem Gstai zämmegsetzt. Er besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,06, d. h., numme 6 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflektiert. Mit ere schinbare Helligkait vu 23,8m isch er ä usserscht leechtschwachs Objekt.
S Tropäum Alpium isch es groosses Tänkmool vo de Röömer z Südfrankrych. Es Tropaion isch scho bi den alte Grieche es Zäiche gsi, wemmen en Kampf gwunne het. Für die röömische Chaiser isch das Motyv es wichtigs Herrschaftssymbol woorde. Es stoot im Doorff La Turbie uf em Bäärg grad oben a Monaco. Im Altertum, sid em Ändi vom eerschte vorchrischtliche Joorhundert, isch s Land rundume zeerscht e Militärbezirk und spööter die röömischi Provinz Alpes Maritimae – das heisst uf düütsch «Meeralpe» – gsi. Undedra isch die wichtigi röömischi Landstrooss Via Julia Augusta vo Gallien uf Itaalie dure gloffe. I dämm Bärgland isch s uralte Volk vo de Ligurer gwoont; denen iires Land sin d Röömer anne 14 vor üserere Zyträchnig cho erobere. Das isch die letschti Akzioon gsi vom groosse «Chrieg vo de Röömer i den Alpen under em Chaiser Auguschtus. Bi dere ganze mehrjöörige militärischen Operazioon sind die röömische Legioone s Alpeland vo Noricum über s Tääler vo de Rääter bis zu de Seealpe go erobere, und im Norde isch au s flache Land bis a d Donau und an Oberrhy röömisch woorde. Der antik Gschichtschryber Kassius Dio brichtet vo dämm Chrieg und au vo dr Underjochig vo de
Der Duude isch es Rächtschrybwörterbuech vo der düütsche Sprooch. Hüt git’s z Düütschland der Root für düütschi Rächtschrybig, wo d Richtschnuer spannt für d Redakzioon vo de nöie Uusgabe vom Wörterbuech. Der Dudenverlag isch für die Büecher zueständig; er isch bim Verlag Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus. Sit 2013 schaffet d Redakzioon z Berlin. Der Schuelleiter Konrad Duden (1829–1911), wo anne 1872 bim Verlag Teubner z Leipzig s Buech Die deutsche Rechtschreibung het chönne mache, het uff dere Grundlaag anne 1880 bim Bibliographische Institut au z Leipzig sys Orthographische Wörterbuech s erschte Mol usegää. Do druus isch mit der Zyt s wichtigschte Wörterbuech für die richtegi Schrybwys vom Düütsche woorde. I der Middi vom 20. Joorhundert het me das sogar als Grundlaag für s richtige Schrybe im amtliche Schriftguet z Düütschland gnoo. Em Konrad Duden sys Orthographische Wörterbuech isch im ganze düütsche Sproochruum vill bruucht worde, und all paar Joor het dr Verlag nöji Uflage trukt. Me het em algemäin nume dr Duden gseit; und scho gly isch das der offiziell Churzname vom Buech woorde. Im Düütsche Kaiserrych isch der Duude de s normale Buech für d Rächtschrybig gsi, und sid anne 1892 au i der Schwiiz. D Redakzioon
D' Skathi (Skadi) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Saturn. D'Skathi isch am 23. September 2000 vu de Astronome John J. Kavelaars un Brett Gladman entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2000 S 8 erhalde. Benennt worre isch si nooch Skathi, ere Riisi us de nordische Mythologi. Fer der Mond wird oftmols au die Bezaichnig Skadi verwendet, säller Namme isch au zuenächst veröffentlicht worre. Die International Astronomisch Union IAU het sich aber entschlosse, die offiziell nordisch Schriibwiis z'verwende. D'Skathi umchraist de Saturn uf ere exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 15.641.000 km in rund 728 Däg un 4 Stunde. D'Bahnexzentrizität betrait 0,3336. D'Bahn isch 152,621° gege d'Äquatorebeni vum Saturn gnaigt un isch demit retrograd, d. h., der Mond lauft entgege vu de Rotationsrichtig vum Saturn um de Planet. D'Skathi chönnt möglicherwiis ä Bruchstuck vum Mond Phoebe si, wo bi eme Impakteraignis abgsprengt worre isch. D'Skathi besitzt ä Durmesser vu numme 6 km. Ihri Dichti wird ufgrund vu ihrer vermuetete Herchumft uf sälli vu Phoebe gschätzt un wär no mit 2,3 g/m3 im Vergliich zue de andere Saturnmonde relativ hoch. Si isch vermuetlich us Wasseriis mit eme hoche Adail an silikatischem Gstai zämmegsetzt. Si besitzt ä sehr
S Pledari Grond isch es modärns Wörterbuech vom Rätoromanische, gnöier vom Bünderromanische. Die nöji Versioon cha men online über s Internet abriöffe. Der romanisch Buechtitel heisst is Düütschen übertreit «Grosses Wörterbuech». Der Uustruk “pledari” chunt vom Grundwort “pled” (im Sursilvan isch es “plaid”), wo «Wort» heisst (und au no d Bedüütig «s Rede» het); “pledantar” heisst «mit öpperem rede», und im Engadin könnt men au no d Form “plider”. S Romanischen Etymologische Wörterbuech leitet s Wort vom latynische placitum häär, wo «Rede vor em Gricht» und äänlechs bedüütet het. Au in es paar andere romanische Sprooche wie öppen em Katalanische chunt s Wort plet mit der äänliche Bedüütig vor. S französische plaidoyer isch als juristischs Fachwort sogar in anderi Sprooche wytergwanderet. Me het mit däm Wäärch anne 1980 agfange. Doo isch me bi der Bündner Kulturgselschaft Lia Rumantscha derzue choo, es bruuchi Lischte vo de teils nonig algemein glöifige Wörter i dr nöie romanische Einheitssprooch Rumantsch Grischun, wo me probiert het als so öppis wien en Tachsprooch oder en nöji Standardsprooch zu de füüf regionaale romanischen Idioom oder Dialäkt vom Bündnerland z etabliere. Die sproochpolitischi Idee wird bis hüt immer no kontroväärs agluegt, bsunders sit anne 2001 in ere Volchsabstimmig
Flond isch es Doorff i dr Gmeind Obersaxen Mundaun im Kanton Graubünde. Bis zum Joor 2008 isch Flond en eigeti politischi Gmeind gsi. Ufe eerscht Jänner 2009 het si sech mit dr ehemolige Gmeind Surcuolm zämetoo, und do druus isch di nöji Gmeind Mundaun woorde, wo sälber de ufe eerscht Jänner 2016 mit Obersaxen zäme die hütigi Gmeind Obersaxen Mundaun bildet het. Der Oort lyt i dr Surselva, bi Obersaxen im Tal vom Vorderrhy. Es woone döört öppe zwöihundert Lüüt. Martin Bundi: Flond. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
S Schams (rätoromanisch Val Schons) isch es Tal im Kanton Graubünde. Es isch dr middler Teil vom Hinderrhytal. Es isch under em Rhywald und oben am Domleschg. Im Schams sind es paar Ortschafte, wo zu de Gmeinde Andeer, Zillis, Donat, Casti-Wergenstein, Lohn und Mathon ghööre. I dr Viamala-Schlucht unden am Schams isch no d Gmeind Ronggelle. Dur s Tal laufft d Strooss zum Splüügepass und zum Vogelbäärg ufe. Jürg Simonett: Schams. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Schams – Sammlig vo Multimediadateie
D' Phoebe (oder: Saturn IX) isch ein vu dr ussere Mönd vum Planet Saturn. D'Phoebe isch anno 1899 vum William Henry Pickering uf photographische Platte entdeckt worre, wo am 16. August 1898 vum DeLisle Stewart in Arequipa (Peru) beliechtet worre sin. Es isch s'erst Mol gsi, dass e Mond uf photographischem Wäg entdeckt worre isch. Die gnau Umlaufbahn het erst anno 1905 vum Frank Elmore Ross bestimmt werre chänne. Daift worre isch der Mond uf d'Titani Phoibe us dr grichische Mythologi. D'Phoebe umchreist dr Saturn ime middlere Abstand vu 12.952.000 km in 550 Däg 11 Stunde un 31 Minute. Die Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,163 uf. Fer öppe 100 Johr het d'Phoebe als dr usserscht Mond vum Saturn golte, bis anno 2000 mehreri chleini Trabante entdeckt worre sin, wo noch witter eweg sin. D'Phoebe isch viermol witter vum Saturn eweg, wie ihr nächschter grösserer Nochber, dr Mond Japetus, wobi si wittus grösser wie jeder ander Mond isch, wo dr Saturn in ere vergliichbare Entfernig umchreist. D'Phoebe un dr Japetus sin die einzige grössere Mönd im Saturnsystem, wo ihri Bahne nit in dr Äquatorebeni vum Planet lige hän. Dr Phoebe ihr Bahn isch 175,3° gegenyber em Saturn sinere Äquatorebeni gneigt,
Via Mala chan eini vo däne Bedütige ha: Via Mala (Roman) (1934), en Roman vom John Knittel Via Mala (1945), en dütsche Film vom Josef von Baky, noch em Roman vom John Knittel Via Mala (1961), en dütsche Film vom Paul May Via Mala (1985), en Fernseh-Mehrteiler vom Tom Toelle, noch em Roman vom John Knittel Lueg au: Viamala, e Schlucht im Bündnerland, Schwiz
Dr Georges Darms, wo am 20. Dezämber 1946 z Ruschein i dr Surselva uf d Wält choo isch, isch e Schwiizer Indogermanischt und Romanischt. Er het s Gimnasium z Disentis und zu Gossau im Sanggallische bsuecht und isch denn a der Uni Fryburg z’eerscht go Düütsch, Französisch, Iteliänisch und Rätoromanisch und de spööter no d Indogermanistik und die Germanischi Filology studiere. Mit em Studium isch er anne 1978 fertig gsi, won er s Dokterexamen im Indogermanische gmacht het. Er isch derno uf München und Rägeschburg go wyterstudiere. Zää Joor lang, vom Oktober 1982 bis anne 1992, het er als dr eerscht Läiter vom ene Projäkt vom Nazionalfonds z Chur a dr nöie bünderromanische Standardsprooch Rumantsch Grischun mitgschaffet, wo der Zürcher Sproochforscher Heinrich Schmid derfüür im Uuftrag vo der Lia Rumantscha die sproochwüsseschaftliche Grundlage zämegstellt gha het. Bi de Gsprööch für das plaanete nöie Projäkt isch d Bäärner Romanischtin Ricarda Liver derby gsi. Dr Georges Drams isch de i der Redakzioon gsi, wo d Wörterlischte für s Rumantsch Grischun-Wörterbuech Pledari Grond zämegstellt het. Au d Engadiner Romanischtin Anna-Alice Dazzi het döört mitgmacht. Uff vilne Gebiet het me dr Wortschatz vo der nöie Sprooch ufgschribe: für s Rächt, d Gschicht, d Wirtschaft,
Dr Thomas Karl Leonard Kemmerich (* 20. Februar 1965 z Aachen) isch e dytsche Bolitiker (FDP) un isch vum 5. Februar bis zum 4. Merz 2020 Minischterbresidänt vum Freistaat Thüringen gsii. Är isch syt 2015 Landesvorsitzer vu dr FDP Thüringen un syt 2019 Vorsitzer vu dr FDP-Fraktion im Thüringer Landdaag. Dervor isch er scho vu 2009 bis 2014 Mitgliid vum Thüringer Landdaag un vu 2017 bis 2019 Mitgliid vum Dytsche Bundesdaag gsii. Sy Wahl het bundeswyt un internazionaal fir Ufsää gsoorgt, wel er mit dr Stimme vu dr AfD ins Amt gweelt wooren un des as Dammbruch un as aktivi Kooperazioon mit Räächtsextreeme yygschetzt wooren isch. No dr massive Kritik het er si ai Daag no syre Waal fir e Neiwaal uusgsproche. Am 8. Februar het er sy Ruggdritt verchindet. Dr Kemmerich het anne 1984 am Pius-Gimnasium z Aachen Abitur gmacht un derno bis 1987 im Grooß- un Ainzelhandel Chaufmann gleert. Parallel het er an dr Universiteet Bonn Jura studiert un 1989 mit em Eerschte Staatsexaame abgschlosse. No dr bolitische Wändi isch dr Kemmerich uf Erfurt chuu un het si deert as Unternämeberooter sälbschtständig gmacht. Är het landwiirtschaftligi Bedriib un Unternäme is em Handwäärch beroote. Ab 1991 het dr Kemmerich
Dr Schwiizerisch Verein für die düütschi Sprooch – abgchürzt SVDS — isch en Organisazioon i dr Schwiiz, wo für d Sproochkultur vom Tüütsche tuet luege. Früener, sid men en anne 1904 gründet het, isch syn Name Deutschschweizerischer Sprachverein gsii. Das het me anne 1993 ggänderet zu dr hütige Bezeichnig. Es isch Verein, wo gmäss em gängige Vereinsrächt, wie s im ZGB stoot, organisiert isch. Dr SVDS wott i dr Düütschschwiiz hälfen e gueti Aart pfleege, wie me s Hoochdüütsch und derzue au s Schwiizerdüütsch bruucht. Bi der bsundere kulturelle Situazioon vo der Düütschschwiiz isch die nit immer eifachi und glych schööni Zwöisproochikeit mit em Standarddütschen oder gnöier em «Schwiizerhochdüütschen» und de yheimische Mundarten e Sach, wo em SVDS vill wäärt isch. Er het drum en inträssanti offizielli Funkzioon als Schwiizer Aasprächpartner für d Redakzioon vom Rächtschrybwörterbuech Duude. Sit langem, nämlich sit 1939, schickt er die spezielle Forme, wo men i der Schwiiz im regionale Hochdüütsch bruucht, em Duude-Verlaag für däm sys Wörterbuech, me seit ne d «Helvetisme». Sprachspiegel. 1945 ff.; chunt sächsmool im Joor use (Digitalisat). Hans Bickel, Christoph Landolt: Schweizerhochdeutsch. Wörterbuch der Standardsprache in der deutschen Schweiz. 2., vollständig überarbeitete und erweiterte Aufl. Hrsg. vom Schweizerischen Verein für die
Guns N' Roses isch en bedütendi Hardrock-Band ändi 80er, afangs 90er gsi. Sie sind 1985 z' Hollywood z' Kalifornie gründed worde und sind eigentlich en zämeschluss us de Bands Hollywood Rose und L.A. Guns. Nach de EP Live Like A Suicide isch 1987 ihres ersti Album Appetite For Destruction erschine. Di wiitere Albe sind gsi: Gnr Lies (1988), s Doppelalbum Use Your Illusion I & II (1991) und 1995 The Spaghetti Incident, wo nur Covers enthalte hät (vor allem vo Punkbands). D Gründigsmitglider sind gsi: Axl Rose - Gsang Slash - Lid Gitarä Izzy Stradlin - au Gitarä Duff McKagan - Bass Steven Adler - Schlagzüg Spöter isch de Steven Adler wäg sinere Heroinsucht us de Band gheit, für ihn isch de Matt Sorum (vorher The Cult) cho. De Izzy Stradlin isch nach de Use Your Illusion Albe usgstiige, will er angeblich nüme im Rampeliächt hätt wele stah, er isch dur de Gilby Clarke ersetzt worde. Spöter sind au de Slash und de Duff usgstige, ab det cha mer fast nüme vo de eigentliche Guns N' Roses rede. De Axl macht bis hüt unterem Name Guns N'Roses witer, mit komplett neue Musiker. De Slash, de Duff und de Matt händ
D Elisabeth Schnell (* 22. Jänner 1930 z Züri; † 1. Februar 2020 z Louene) isch e Schwyzer Schauspiileri, Raadiomoderatoori un Autoori gsii. D Elisabeth Schnell isch in dr Altstadt vu Züri ufgwagse, wu iri Eltere Eduard Schnell un Maria Schnell geb. Schär, wie scho iri Grooßeltere, Päächter im Zumfthuus Schmide gsii sin. Noch em Abschluss vu dr Handelsschuel het si unter anderem bi dr Ellen Widmann, em Adolf Manz un em Hermann Wlach Schauspiil gleert. Iri Schauspiilkarriere het anne 1948/1949 am Stadttheater Lozärn im „Summernachtsdraum“ in dr Roll vu dr Hermia aagfange, speeter het si z Stadttheater Khuur, bim Summertheater Winterthur un im Schauspiilhuus Züri gspiilt, wu si Statischti gsii isch un chlaineri Rolle ibernuu het. Si isch au mit s César Keisers Cabaret «Kikeriki» im Kom(m)ödchen z Düsseldorf ufdrätte. Go Gäld verdiene het Elisabeth Schnell as Raiselaiteri gschafft, het Hind baadet un Manuskripte abtippt, speeter isch si uf Stuudieraise z Minche un z Rom, wu si unter anderem au Daarstelleri in Fotoromanzi gsii isch. No ire Ruggcheer in d Schwyz 1954 het si Rolle unter anderem i de Mundartfilm Uli der Knecht un Oberstadtgass ibernuu. Anne 1954 het si bim Schwyzer Radio Beromünster in dr Abdailig Unterhaltig aagfange,
D Venoschte sind es keltischs Volch gsi, wo i den Alpe gläbt het. Iire Lääbensruum isch der oberscht Teil vom Etschtal gsi. Vo iine het das Bärgtal der Naame übercho: es isch s Vintschgau im Südtirol. Uf Iteliänisch isch das Val Venosta. Me weiss vo däm alte Volk fascht nüüt. Die einzige schriftliche Züügnis, wo’s vonne git, sin d Inschrift uf em grosse röömische Maanzäiche vo La Turbie z Süüdfrankrych, em Tropäum Alpium, wo men anne 7 oder 6 vor üserere Zyträchnig ufgstellt het als es Tänkmol für e militärisch Erfolg bim Chrieg i den Alpe, un de no dr Plinius, wo die Schriftdafele i sym Wäärch abgschribe het. Reimo Lunz: Venosten und Räter. Ein historisch-archäologisches Problem. Calliano 1981. Gerhard Waldherr: Venostes. In: Der Neue Pauly (DNP). Band 12/2, Metzler, Stuttgart 2002, ISBN 3-476-01487-8, Sp. 13–14..
D Trumpliner sind es altertüümlichs Volch. Me weiss vonne zimli wenig. Si händ halt dänk nüüt bruucht ufzschrybe vo siich sälber. Der Oort, wo me se gseh het, isch wyt hinden i de Bäärge. Und wie s ene gangen isch, do dervo isch nüüt me überliferet ussert iires Ändi als Stamm, wo doch gwüss eifach i sym schööne Taal hätti welle lääbe. Iire Naame chunt vermuetlich vo iirem alte Höiptling, wo Trump oder äänlich töörfft gheisse ha, wie me cha dänke. Me chan iine vilecht au öppe so wie Trump-Lüüt oder Trumpli sääge. Am Änd isch es mit iine so wie mit vilnen anderne chlyyne Völker usecho: Wo die nöji Groossmacht die ganzi Wält, so wie me se zu säbere Zyt könnt het, isch go erobere, isch au s Piet vo de Trumpliner draacho; me ghöört nüüt dervo, dass dr Ymarsch is Trumplinerland für die nöie Herre bsunders schwirig gsi wäär. Für die sind aber, wie d Archäolooge wüüsse, d Bodeschetz i de Bäärge döört oben öppis wärtvolls gsii. Und wäär no gläbt het vo de Lüüt im Taal nach der Eroberig, dää het me schynts als Sklav vrchaufft. Derno sind d Trumpli vo der Gschicht zimli vergässe worde. Iires
D Regula Frei-Stolba, wo am 29. März 1940 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Historikerin und Politikerin. Si het Gschicht, Latyn und Rächt studiert und anne 1965 mit dr Dokterarbet Untersuchungen zu den Wahlen in der römischen Kaiserzeit promoviert. Si het denn als Gimilehrerin z Züri, z Gämf un z Aarau gschaffet. 1991 isch si a dr Uni Lausanne Dozäntin für latynischi Inschriftekund und römischi Numismatik woorde und 1994 Profässoorin für alti Gschicht. Si het au z Bäärn un z Poosen glehrt, z Lausanne isch si bis 2005 Profässoorin gsi. Si schaffet mit im wüsseschaftliche Byroot vom Historische Lexikon vo der Schwiiz, wo si fürs au sälber es paar Artikel zu Theeme vo der antiken Epoche gschribe het, öppe zu de röömische Provinze, wo für die alti Gschicht vo dr Schwiiz wichtig gsi sind. Und si isch au i dr Redakzioon vo der Zytschrift für alti Inschriftekund L’Année épigraphique. Sid 1965 isch si mit em Politikwüsseschaftler Daniel Frei ghürootet gsi, wo anne 1988 gstorben isch. D Regula Frei-Stolba, wo z Aarau woont, politisiert bi dr FDP. Si isch die Vorsitzendi gsi vo der Schwiizerische Vereinigung vo de Freisinnig-Demokratische Fraue und vo 1983 bis 1988 Groossröötin vom
D Gallia cisalpina isch fasch zwöihundert Joor lang e röömischi Provinz gsi. Dr latynisch Name bedüütet uf Düütsch: «Gallie vor den Alpe». En andere Name für d Provinz isch Gallia citerior gsi. Anne 203 vor üserere Zyträchnig het Rom die Landschaft vo de Poebeni und de Bärgländer ringsume als Kolony in siis Herrschaftspiet integriert. Das isch öppe d Gägend, wo hütt Oberitaalie heisst, und si isch bis zu den Alpe gange. Vo de Alpesüdtääler, wo dozmol zum röömische Territorium choo sind, ghöören es paar hütt zum Land vo dr Schwiiz so wie s Südtessin und s Bergell. Es het i dr Provinz es paar chlyneri Regioone gää; me könnt die antike Nääme Aemilia, Liguria, Venetia et Histria und Gallia transpadana. Dr Name vo dr Provinz isch anne 59 vor Chrischtus s eerschte Mol erwäänt. Im Joor 49 het Rom de Lüüt i der Provinz s röömische Bürgerrächt ggää, und acht Joor spööter isch d Provinzverwaltig ufglööst woorden und s Land bis a d Alpe het jetz zum ängere römische Land ghöört. Regula Frei-Stolba: Gallia Cisalpina. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Gallia cisalpina – Sammlig vo Multimediadateie Normdate: GND: 4019148-5 | SUDOC/IdRef: 030859174 | VIAF: 240776059