rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Linard Bardill (* 16. Oktober 1956 z Chur) isch e Schwizer Liedermacher und Schriftsteller. Dr Linard Bardill isch im dütschsproochige Bündner Dorf Cazis ufgwaggse. Über si Mueter het er Wurzle ins rätoromanischsproochige Underengadin und Val Müstair. Z Cazis het er vo chli uf im Chillechor gsunge. Mit drizääni het er aagfange bi Hochzite und Familiefiire ufzdräte. Dr Bardill het d Matur an dr Evangelische Middelschuel Schiers gmacht und het denn Evangelischi Theologii an dr Uniwersidäät Züüri studiert. Si ersti Schallblatte isch Meine Wege führen zu den Dichtern gsi. Er het sä äigentlig nume für d Familie gmacht, aber es het druf e baar Stück ghaa, won er spööter uf dr Blatte Lieder verbrannter Dichter (1988) veröffentligt het, zämme mit Gedicht vo bekannte Dichder, wo dr Linard Bardill Muusig für sä gschriibe het. Sit sim Erfolg Luege was der Mond so macht, wo dr Bärner Chindergärtner Lorenz Pauli dr Teggst drfüür gschriibe het, macht er Karriere as Schwizer Chinderliedermacher. S Atelieehuus vom Linard Bardill z Scharans isch vom Bündner Archidekt Valerio Olgiati baut worde (2007). Im Linard Bardill sini Wärk si CDs und Romään für Erwaggseni wie au für Chinder und Jugendligi. Si ersts Brogramm Cul asen pel muont aint
Elegtrolokomotyvè (kurz E-Loks odder Elegtroloks, Abkürzig: Ellok) sin selbstfaarendi Zugmaschinnè vo dè Ysebaan. Dè Aatryb isch bi inè rein elegtrisch, im Gegèsatz byschpilswys zu dè dieselelegtrischè, diselhùdraulischè odder dampfelegtrischè Loks. Elegtrolokomotyvè wörred vo übber m Gleis aagordnetè Oberleitungè odder seltener übber Stromschinnè mit Energy vosorgt, welli vo uff èm Dach odder bi Stromschinnè sitlich am Laufwärk aagordnetè Stromabnemmèr uff s Faarzüüg übertrait wörd. Ein meischt uff èm Dach aagordnetè Hauptschalter ka diè Lokomotyv vollschtändig vo dè Energyvosorgig trennè. Mengi Bauartè vo Elegtrotrybzüüg wörred vo elektrischè Trybköpf aatribbè, wo a dè Zugschpitzè und/odder am Zugènd laufè un im Regèlbetrièb niè vo dè Wagè abkupplet wörred. Dodeby handlet s sich technisch witgehend um Elegtrolokomotyvè. Dè Unterschyd beschtôt lediglich i dè Uusschtattig mit nu eim Füürerschtand un dè Kuppligs- un Übergangsyrichtigè zuè dè Trybzug-Mittelwägè. Byschpill für moderni Elegtrotrybzüüg mit Trybköpf sin diè erschtè beide Generationè vom ICE (ICE 1 un ICE 2), dè spanische Hochgschwindigkeitszug S-102, diè erscht Seriè vo dè S-Bahn Züri sowiè diè französischè TGV-Züüg. Bi Letschterè isch allerdings bi mengè Baureiè (TGV Sud-Est, Euroschtar) zuèsätzlich au s erschte Drèègschtell vom diräkt hinter m Trybkopf laufendè Mittelwagè aatribbè. Byschpill für moderne Elegtrolokomotyvbau sin Bombardier TRAXX, Siemens EuroSprinter un Alstom Prima. D
È Disellokomotyv isch ès Trybfaarzüg vo dè Ysèbaan, des sini Aatrybsenergy vo einem odder meererè ybautè Dieselmotorè bezièt. Disellokomotyvè sin im historischè Volauf erscht nõch dè Dampf- un Elektrolokomotyvè entwickelet worrè. S große Brobleem vo dè erschtè Vosuèch mit Diselmotorè für d Ysèbaatraktion isch d Notwèndigkeit, dè Motoor laschtfrei z startè un erscht nõch èm Hochlaufè vom Motoer è kraftschlüssigi Vobindig zu dè Aatrybsräder un zu dè Schinnè z erzüügè. Nõch aafänglichen Irrigè (Vosuèch, wiè bim LKW mit Rybigskuppligè aazfaarè) un singulärè Konzäpt (Disel-Druckluftlok mit Stangè-Aatryb wiè z. B. diè Disel-Sulzer-Klose-Thermolokomotyv stellt sich znägscht dè dissel-elektrischi Aatryb als bruuchbari Lösig usè, bi dèmm dè Diselmotoor èn Generator trybt, un dèm sin Stroom dè elektrischè Radaatrybsmotoorè uffgschaaltet wörd. Erschtmolls isch sell Konzept vom Juri Wladimirowitsch Lomonossow für è großi Streggèlokomotyv bi dè ab 1924 i dè Sowjetunion ygsetztè Disellokomoty SŽD-Baureiè Ээл2 aagwendet worrè. Sell Konzept hèt sich bis hüt enèrè starkè Vobreitig erfreut; großi Deil vo dè Güèterzuug-Traktion z Nordamerika wiè au i dè Sowjetunion hèn dôdruff basyrt. Als Import sin diè 6-achsigè Großdiselloks us dè Sowjetunion au i d DDR (BR 130/131/132/142 un BR 120) glangt. Z Mitteleuropa, vo allem z Dütschland, hèt sich d Disellokomotyv im wesentlichè erscht nõch
D Witznaudalschperri bzw. dè Stausee Witznau (Witznaubeggi) isch è Bumpspycher-Stausee im Dal vo dè Schwarza bi Witznau, Üülingè-Birchèdorf, im Süèdschwarzwald. Dè Stausee Witznau lyt im Dal vo dè Schwarza öppè 1,25 km obberhalb vom nammensgebendè Ort Witznau bzw. vo dè Mündig i d Schlüècht (Koordinaten luèg obbè) uff ca. 475 m ü. NN. S Kraftwärk un dè Stausee liget uff èm Gebièt vo dè Gmeindè Wylè un Üülingè-Birchèdorf. Uumittelbar öschtlich uff èm Buckel befindet sich d Ortschaft Berau, Gmeind Üülingè-Birchèdorf, mit èm zu dè Bumpspycheraalaag ghörendè Wasserschloss. Èm Stausee nõch füürt d Kreisstrõß 6561 vo dèrè uus è Gmeindestrõß uff dè Buckel im Weschtè gu Nöggèschwyl, Gmeind Wylè, füürt. Dè Stausee Witznau isch s Unterbeggi vom Bumpspycherwärk Witznau bi dè Schluchseewärk AG zwischè m Schluchsee un èm Hochrhy. D Dalschperri übernimmt für d Mittelschtufè, s Bumpspycherkraftwärk Witznau d Funktion vom Unterbeggi mit èm Stausee Schwarzabrugg als Obberbeggi. Glychzitig isch si für d Unterschtufè, s Kraftwärk Waldshuèt, s Obberbeggi mit èm Rhy als natürlichs Unterbeggi (Rückschtauberych vom Flusskraftwärk Rhykraftwärk Albrugg-Dogerè AG (RADAG)). D Obberschtufe bildet dè Schluchsee (Obberbeggi) zämmè mit èm Stausee Schwarzabrugg (Unterbeggi). Dè Stausee Witznau wörd durch è Weer a dè Schlüècht, i dè Nòchi vo dè Mettma-Mündig, zuèsätzlich
D Schwarzadalschperri bzw. dè Stausee Schwarzabrugg (Schwarzabeggi) isch èn Bumpschpycher-Stausee im Dal vo dè Schwarza bi Hüserè im Süèdschwarzwald. Dè Stausee Schwarzabrugg lyt im Dal vo dè Schwarza uff ca. 723 m ü. NN. D Stauschtufè bzw. s Kraftwärk Hüserè stôt, trotz eignem Nammè Schwarzabrugg, namentlich in Vobindig mit èm uff èm Bergruckè im Weschtè ligendè Ort Hüserè (889 m ü. NN). S Kraftwärk un èn Deil vom Stausee liget uff èm Gebièt vo dè Gmeind Hüserè. Dè gröscht Deil vom Stausee lyt abber uff èm Gebièt vo dè Gmeind Schluchsee. Uff èm Bergruckè im Oschtè lyt dè Ort Staufè, Gmeind Grõfèhuusè, wellem si Gebièt au bis nõch a dè See reicht. Vo beidè Bergruckè füürt è Strõß zum Stausee bzw. Kraftwärk. D Strõß durch s Schwarzadal isch nu bedingt zuègänglich (Forschtwäg bzw. Wärksstrõß). Dè Stausee Schwarzabrugg isch èn Deil vom Bumpspycher-Netzwärk vo dè Schluchseewärk AG (mit Sitz z Laufèburg) zwischè m Schluchsee un Rhy. Diè Dalschperri übernimmt für d Oberschtufè, s Bumpspycherkraftwärk Hüserè (Schwarzabrugg), d Funktion vom Unterbeggi mit èm Schluchsee als Obberbeggi. Glychzitig isch si für d Mittelschtufè, s Bumpspycherkraftwärk Witznau, s Obberbeggi mit èm Stausee Witznau, Gmeind Üülingè-Birchèdorf, als Unterbeggi. Für e Unterschtufè, s Kraftwärk Waldshuèt, bildet
S Mettmabeggi bzw. d Mettmadalschpèrri (dytsch; Mettmastausee) isch è Bumpspycher-Stausee im Dal vo dè Mettma bi Brendè, Gmeind Üülingè-Birchèforf, im Süèdschwarzwald. Dè Mettmaschtausee lyt im Dal vo dè Mettma uff ca. 717 m ü. NHN. Dè nägschte Ort isch Brendè (896 m), èn Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf, wo im Weschtè uff èm Bergruckè zwischè Mettma un Schwarza lyt. Dè Stausee lyt uff èm Gebièt vo dè Gmeind Üülingè-Birchèdorf. Uff èm Bergruckè im Oschtè lyt dè Ort Hürrlingè, èbbèso èn Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf. Vo beidè Bergruckè un durch s Mettmadal füüret untergordneti Strõßè zum Stausee, diè nu bedingt für dè Vokeer freigää sin. Dè Mettmaschtausee isch èn Deil vom Bumpschpycher-Netzwärch vom Schluchseewärch AG Laufèburg zwischè m Schluchsee un èm Hochrhy. Dè Stausee bildet im Netzwärk, nebbè m Albbeggi im Albdal, ein vo dè zwei Uusglychsbeggi im Netzwärch. Wôrend s Albbeggi für dè Zuèschtupf zum Stausee Schwarzabrugg sorgè duèt, isch dè Mettma-Stausee s Obberbeggi un dõdemit dè Zuèschtupf zum Witznaubeggi. S Mettma- un Albbeggi fungyred dõdeby nu als Reservoir für d Mittel-/Obberschtufè, falls nit gnuèg Wasser übber dè Hauptzuèfluss, dè Schwarza, vum Schluchsee durab chunnt. S Abschperrbauwärk vom Mettmaschtausee isch è 45 m hochi Gwichtsschtaumuèr. S gschtaute Wasser wörd für d Mittelschtufè, im
S Chraftwärch Witznau isch è Bumpspycherchraftwärch mit 220 MW Erzüger- un 128 MW Bumpleischtung bi Witznau, èm Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf, im Süèdschwarzwald. S Chraftwärch isch, obwoll s am Fuèß vom Damm lyt, wo s Witznaubeggi bildet, übber èn 9,3 Kilometèr langè Druckschtollè durch dè im Generatorbetrièb 133 Kubikmetèr un im Pumpbetrièb 40 Kubikmeter Wassèr flüèßè könnet, mit dè Schwarzadalschperri vobundè. S Witznaubeggi selbscht isch glychwoll s Oberbeggi vom Kraftwärk Waldshuèt un Unterbeggi vom Kraftwärk Witznau. Staumuèr un Umschpannwärk vo Kraftwärk Witznau Witznau-Beggi us dè Nöchi Staumuèr obsi Linkssiigè Zuèfluss i s Witznau-Staubeggi Staumuèr vum Witznau-Staubeggi vo dè Seesitè uus Lischtè vo Dalschperrè z Badè-Württèbärg S Kraftwärk Witznau, Sitè vo dè Schluchseewärk
Dè Albschtausee bzw. s Albbeggi (Albdalschperri) isch è Bumpschpycher-Stausee im Dal vo dè Alb bi St. Bläsi im Süèdschwarzwald. Dè Albschtausee lyt im Dal vo dè Alb uff ca. 737 m ü. NHN. Dè nägschti Ort isch d Stadt St. Bläsy (760 m), wo s Gwerbegebyt im Süèdè bis a s Ènd vom Stausee reicht. Dè Stausee lyt zum gröschtè Deil vo sinerè Flächi uff èm Gebièt vo dè Stadt St. Bläsy, èn chlynè Deil vom See im Weschtèe sowiè fascht diè ganz Staumuèr liget uff èm Gebièt vo dè Gmeind Dachsbärg. Diè Landesstrōß 154, d Albdalstrõß, füürt vo Albrugg am Rhy durch s Albdal nõch St. Bläsy un volauft ca. 1,4 km entlang vom Oschtufer vom Albbeggi, bevor si d Stadt St. Bläsy erreicht. Dè Albstausee isch èn Deil vom Bumpspycher-Netzwärk vom Schluchseewärke AG Laufèburg zwischè m Schluchsee un Rhy bi Waldshuèt. Dè Stausee bildet im Netzwärk, nebbè m Mettmaschtausee im Dal vo dè Mettma, ein vo dè zwei Sitèärm in Vobindig mit èm Stausee Schwarzabrugg (Unterbeggi für s Kraftwärk vo dè Oberschtufè bzw. Oberbeggi vo dè Mittelschtufè) im Schwarzadal. S Abschperrbauwärk vom Albbeggi isch è 28 m hochi Gwichtsschtaumuèr. S gschtaute Wassèr wörd im Kraftwärk Witznau zu dè
S Eggbärgbeggi isch s Obberbeggi vom Bumpspycherkraftwärk Säckingè vom Schluchseewärk. S Eggbergbeggi lyt uff èm Eggbärg bi Säckingè im Kreis Waldshuèt-Düèngè z Badè-Württèbärg. Zuèsätzlich hèt s Beggi au natürlichi Zuèflüss, welli übber Beileitigè us dè Flüss Murg, Ibach un Dorfbach annègfüürt wörrè. Dodefür isch èn 12,5 km langè Freischpygelstollè aaglait worrè. S Beggè hèt èn Ringdamm us Steischüttig mit ènèrè Asphaltbedong-Ußèdichtig. Als Unterbeggi diènt dè durch è Weer uffgschtaute Hochrhy. Bi nèm Wasserschtand vo 289,28 m ü. NN im Rhy betrait diè maximaal Fallhöchi 410,72 m. Am Rhynweer befindet sich zuèsätzlich è Laufwassèrkraftwärk, s Rhykraftwärk Säckingè. Peter Franke, Wolfgang Frey: Talsperren in der Bundesrepublik Deutschland. DNK – DVWK 1987, ISBN 3-926520-00-0.
D Lischtè vo Dalschperrè un Stauseè z Badè-Württèbärg zeigt è Uuswaal z Badè-Württèbärg befindlichè Dalschperrè un Vorschperrè sowiè Stauseè, Staubeggi un Hochwasserrückhaltibeggi. Bi dèrè Uffzellig handlet s sich nu um è alphabetische Lischtè, us dèrè au d Flächi und s Volumè vo Stauseè ersichtlich isch. Diè i dè Uusgangsaasicht alphabetisch nõch Nammè sortyrti Tabelle isch durch Klick uff d Simbol bi dè SpaltèübberschriftÈ sortyrbar. Einigi Erlüterungè un Abkürzungè zum Voschtändnis vo dè Tabellè befindet sich unnè. Erlüteret sin nõch alphabetisch sortyrtè Spaaltèübberschriftè einigi Infos zum jewyligè Spaaltèinhalt (für i dè Tabellè vowendeti Kürzel luèg unnè im Absatz Abkürzigè): Bauzit: Johreszaal vom Aafang un Bauèndi Aamerkig: D Aagabè vo dè Johreszaalè schwanket i dè Literadur, well dört d Datè vo bekanntè Fixpünkt wiè Blanigsaafang, erschtè Spôtèschtich, Ibetrièbnaam, Fèrtigschtellig odder offizielli Yweihig hüfig nit konkretisyrt sin. Flüèßgwässer (mengmol isch dört nu è Drochèdal aagää): ygschtauts, ygleitets odder (bi dè Obberbeggi) yèbumpts Haupt-(flièß-)gwässer, wo dè Stausee, s Staubeggi odder s Hochwassèrrugghaaltèbeggi bildet Kronèhöchi: (Gröschti) Höchi vom Abschperrbauwärk übber Gründigssollè (GrüSo; wenn mo s weiß, suscht Gwässer- odder Talsollè) in Metèr (m). Dè fettdruckti Wèrt kennzeichnet s högschst Abschperrbauwärk z Badè-Württèbärg. Aamerkig: D Aagaab vo dè Kronèhöchi schwanket i dè Literadur stark, well Autorè
S Hornbärgbeggi isch s Obberbeggi vom Bumpspycherkraftwärk Wehr, welles Unterbeggi vo dè Wehradalschperri darschtellt. Es lyt bi Herrischryd (Ortsdeil Hornbärg) un bi dè Stadt Wehr im Landkreis Waldshuèt z Badè-Württèbärg uff dè Kuppè vom Langè Eck, èm högschstè Bärg vom Hotzèwald. S Beggi isch 1975 in Betrièb gnõ worrè, un diènt allei dè Stromerzügig im Bumpschpycherbetrièb un wörd vo dè Schluchseewärk AG betribbè. È baar hundert Metèr süèdlich vom Hornbärgbeggi soll als Deil vom zuèkünftigè Bumpspycherkraftwärk Atdorf bis 2021 s Hornbärgbeggi II entschtô. Mit fascht 1 km Längi un 9 Millionè m³ Spycherraum soll s dütlich größer uusfallè als es bereits vorhandene Hornbärgbeggi. S Hornbärgbeggi isch mit sim Stauzyl uff 1.048 m ü. NHN diè högchstglegeni Stauaalaag vo Dütschland. S 700 m lange, 300 m breite un 46 m düèfe Beggi hèt èn Ringdamm mit èrè Grundrissform wiè nè Stadion (Halbkreis mit graadè Stuck). Dè Staudamm beschtôt uss Fels- un Èrdmassè. Er isch uff dè Innèsitè durch Asphaltbedong abdichtet un d Ußèsitè isch durch d Begrünig vor Erosion gschützt. Im Beggi stönn zwei Türm, dè Ylaufturm un dè Uffzugsturm. Beidi Türm sin a irem Kopfènd mitenand vobundè. Dè Zuègang zum Uffzugsturm erfolgt übber èn Gang, wellè unter dè Beggèsollè volauft.
Ès Abschperrbauwärk isch èn Deil von èrè Stauaalaag, èmène Bauwärk, wo vo Menschè gschaffe worde isch. Ès wörd meischtens im Lauf vo Flièßgwässer errichtet, um èn Stausee entschtô z lõ un in Kraftwärk Elegdrizität z erzüügè chöne. Abschperrbauwärk-Artè: Dalschperri oder Hochwassèrruckhaaltibeggi Staudamm Staumuèr Stauschtufè Wehr
È Stauschtufè isch è Aalaag zum Uffschtauè von èm Fluss, um dè Wassèrschtand flussuffwärts un flussabwärts z reglè. Meischtens liget in èm staugregletè Flussabschnitt meereri Stauschtufè hinterènand. Es handlet sich - im Unterschyd zuè nèrè Dalschperri - um è Stauaalaag, diè im wesentlichè nu dè Fluss un nit diè ganz Dalbreiti abschperrt. Siè bschtôt uss Wehr un ggf. èm Kraftwärk un enerè Schiffsschlüüsèaalaag. Obberhalb von èrè Stauschtufè befindet sich d Stauhaltig, welli glegèntlich von èrè seeartigè Erwiterig (Stausee) isch un je nõch Gländ vo Stauhaltigsdämm sitlich begränzt wörd. S Haupt-Abschperrbauwärk isch meischt è Wehr, seltèner è Staumuèr odder èn Staudamm. Je nõch Bauart wörd zwischè verschidnè Wehr unterschiddè: Stüèrbari (beweglichi) Weer: Durch Ybau vo Stüèrorgan (Wehrvoschlüss), dodèzuè zellèt Zug- un Drucksegmènt, Uffsatzklappè un Schütz, ka dè Wasserschtand im Obberwasser vom Weer bedarfsgerècht gschtüeret wörrè. È Sonderform vo regelbarè Weer stellet diè sognanntè Schluuchweer dar. Selli bschtönn uss eim mit Luft odder Wassèr befüllbarè Schluuch, wo an dè Gwässersollè voankeret wörd. In Abhängigkeit vom Fülligszuèschtand vom Schluuch wörd è gewissi Regulyrbarkeit vom Wasserschtand im Obberwassèr ermöglicht. Im Hochwasserfall ka bi Schluuchweer durch Entleerig vom Schluuch sellè fascht vollschtändig abglait un dodèmit è freies Abflüèßè vom Hochwasser gwährleischtet wörrè. Nit stüèrbari (feschti)
D Wehradalschperri isch è Dalschperri vo dè Wehra bi Wehr im Landkreis Waldshuèt z Badè-Württèbärg. Als Unterbeggi vo dè Hornbergschtufè (Kraftwärk Wehr) isch si èn Deil vom Schluchseewärk. S Obberbeggi vom Pumpschpycherkraftwärk isch s Hornbärgbeggi; d Kavernè mit èm Kraftwärk lyt im Bärg öppè uff halber Streggi zwischè Obber- un Unterbeggi. Dè Abfluss vo dè Wehra us èm Stausee erfolgt übber èn Ylaufbauwärk durch èn Stollè i dè Haaldè öschtlich nebbè m Abschperrbauwärk. Znägchst isch d Wassèrkraft dodeby nit zu dè Stromerzügig gnutzt worrè. I dè Johr 1998 bis 2000 isch è zuèsätzlichs Chlywassèrkraftwärk mit ènèrè Ossberger-Turbinè ybaut worrè. Selli hèt è maximali Leischtig vo 1,135 MW. D Fallhöchi variyrt je nõch Wasserschtand im Stausee zwischè 16 un 36 Metèr. D mittleri Fallhöchi betrait 29 Metèr. S Abschperrbauwärk vo dè Wehradalschperri isch èn Staudamm us Steischüttmatriaal mit èrè Asphaltbedong-Ußèdichtig. Er isch vo 1971 bis 1974 baut und 1975 in Betrièb gnõ worrè. Zu dè Hochwassèrentlaschtig diènt èn zweitè Stollè weschtlich vom Staudamm. A dè Stauwurzel befindet sich è Vorschperri. Lischtè vo Dalschperrè z Badè-Württèbärg Technischi Datè (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/www.schluchseewerk.de uff dè Websitè vom Betryber (PDF-Dokument, abgruèfè am 13. Septembèr 2011) Lageplan auf
S Baritonhorn (churz Bariton, mängmol au Baryton) isch è Blèchblôsinschtrumènt mit 4 odder 3 Ventyl, èm Tenorhorn ziemli äänlich. Grundschtimmig vom Bariton isch ebbèfalls Kontra-B, s isch abber witmensuryrter baut. Blôsè wörd s Baritonhorn mit èm Kessèlmundschtugg. Z Mittel- un Oschteuropa wörd s Bariton meischtens i dè ovalè (böhmischè) Form vowendet. I dè letschtè Johr hèt sich zunemmend au diè graade Bauform etablyrt, s Euphonium, sowiè è graadi (dütschi) Form mit èm Schalltrichter nach vornè, s Bellfront (oft au als Oberkrainerbariton bezeichnet), für spezièlli Zwäck als bruuchbar erwisè. Dè Bellfront stammt us èm westeuropäischè Ruum (Frankrych, Benelux-Staatè, Iberischi Halbinslè un vo allem Großbritanniè). Gmeinsam isch allè gnanntè Hörner è Grundroorlängi vo 2,62 m (entschpricht dè Grundschtimmig Kontra-B). Èn Unterschyd zum Tenorhorn ergit sich uss dè Mensur vom Bariton, welli wesentlich witer, d. h. stärker konisch isch als sebigs vom Tenorhorn. Dè Mensurunterschyd zwischè dè beidè Hörner isch öppè voglychbar mit sellem zwischè Kornett un Flügelhorn, wenn au nit ganz so uusprägt. Uffgrund vo dè witerè Mensur ka dè Grundton vom Bariton lychter als Pedalton gschpillt wörrè, als uff èm Tenorhorn. Witerhy klingt s Bariton è bitzeli weicher un i dè düèfè Laagè voller als s Tenorhorn. Hützdaag wörred Tenorhornschtimmè meischtens,
In dr Arithmetik isch s Quadrat vonere Zahl definiert as s Produkt vo dr Zahl mit sich sälber, das heisst me bekunnt s Quadrat vonere Zahl, indämm me se mol sich sälber rächnet (Multiplikation). Oder me definierts as d Pottänz vo derä Zahl mit em Exponänt 2. Dämentsprächend schribt mes Quadrat als e hochgstellti 2. Byspiil: "3 (im) Qudrat" oder "3 hoch 2" 3 2 = 3 ⋅ 3 = 9 {\displaystyle 3^{2}=3\cdot 3=9} D Funktion x ↦ x 2 {\displaystyle x\mapsto x^{2}} , wo jedere reelle Zahl x {\displaystyle x} ihr Quadrat x 2 {\displaystyle x^{2}} zueordnet, heisst Quadratfunktion und ghört zu de quadratische Funktione. Ihr Graph isch die sogenannti Normalparable. D Umkehrfunktion vo der Quadratfunktion, wo uf nit-negativi reelli Zahle iigschränkt isch, isch d (Quadrat-)Wurzlefunktion, wo jedere Zahl x ∈ R 0 + {\displaystyle x\in \mathbb {R} _{0}^{+}} ihri Quadratwurzle x {\displaystyle {\sqrt {x}}} zueordnet.
Dr Roald Engelbregt Gravning Amundsen (* 16. Juli 1872 in Borge, hüte Fredrikstad, Norwääge; † vermuetlig 18. Juni 1928 in dr Arktis in dr Näächi vo dr Bääreninsle) isch en erfolgriiche norwäägische Polarforscher gsi. Dr Amundsen und säggs anderi si vo 1903 bis 1906 as Ersti uf em Schiff Gjøa dur d Nordwestpassaasche gfaare. Am 14. Dezämber 1911 si är und vier Begläiter as ersti Mensch bim geografische Südpol aachoo, no vor sim britische Rival Robert Falcon Scott, wo am am 18. Januar am Pol gsi isch und denn uf dr Räis zrugg umchoo isch. 1918 isch er vom norwäägische Tromsø us dur d Nordostpassaasche uf Nome z Alaska gfaare, und isch dört 1920 aachoo. Vor iim het das nume dr Adolf Erik Nordenskiöld fertigbrocht. Wil weder dr Robert Peary no dr Frederick Cook oder dr Richard Byrd chönne bewiise, ass si am geografische Nordpol gsi si, isch s mööglig, ass dr Amundsen au zu de erste Mensche ghöört, wo dört aachoo si. Zämme mit 15 andere Expedizionsmitgliider isch er am 12. Mai 1926 uf eme transarktische Flug im Luftschiff Norge am Nordpol aachoo. Dr Amundsen isch 1928 umchoo, won er e Rettigsflug gmacht het, zum em italiänische Polarforscher Umberto
Dr Ferdinand Magellan, portugiisisch Fernão de Magalhães, Ussprooch: [fɘr'nãu dɘ mɐɣɐ'ʎaiʃ], spanisch Fernando de Magallanes (* 1480 z Sabrosa, Portugal; † 27. April 1521 uf Mactan, Philippine) isch e portugiisische Seefaarer gsi, wo im Ufdraag vo dr spanische Chroone gseeglet isch. Dr Magellan het die ersti Seeglig um d Wält ume gmacht, isch aber persönlig nit häim cho, wil er uf dr Räis döödet worde isch. D Gschicht vo sinere Räis isch vor allem dur dr Bricht vom Antonio Pigafetta bekannt worde, wo uf dr Räis drbii gsi isch. Dr Magellan het sine Eltere verloore, won er zääni gsi isch. 1492 isch er Paasch am Hoof vom Köönig Johann II. vo Portugal worde. 1505 het en dr Vizeköönig Francisco de Almeida uf Indie mitgnoo und er het uf dr Räis e Möiterei verhinderet. 1511 isch er bi dr Eroberig vo dr bedütende Haafestadt Malacca im hütige Malaysia drbii gsi. Im Dezämber 1511 isch er bi dr Expedizion under em Kommando vom António de Abreu zu de Gwürzinsle mitgmacht. Er isch zrugg uf Portugal, isch 1513 uf Marokko gschiggt worde und isch dört in dr Schlacht vo Azamor verwundet worde. 1514 isch er us em portugiisische Staatsdienst entloo worde. Er isch
S Down-Syndrom isch e Syndrom bim Mensch, won e Genommutation bassiert isch und wäge deere s ganze 21. Chromosom oder Däil drvo dreimol vorchunnt (Trisomii). Dorum häisst s Sündrom vilmol au Trisomii 21. Früener het men em mäistens Mongolismus oder Mongoloismus gsäit, was hüte aber as veraltet und abschetzig gältet. Mensche mit em Down-Syndrom häi mäistens tüpischi körperligi Merkmol und iiri kognitive Fähigkäite si mäistens so stark beiidrächtigt, ass si gäistig behinderet si. D Verdreifachig vom entsprächende Erbguet bassiert wäärend dr Zälldäilig im Stadium vo dr Meiose oder Mitose. Das füert in underschiidligem Maass zun ere verzögerete kognitive und körperlige Entwicklig. Die verschiidene Forme vo dr Trisomii 21 entstöön spontan und chönne nume denn im Sinn von ere Erbchranket vererbt wärde, wenn d Mueter sälber scho s Down-Syndrom het. Äi Form vom Down-Syndrom cha aber in gwüsse Familie vermeert vorchoo, wenn s bi äim Elteredäil ooni Down-Syndrom e balancierti Translokazion vom ene 21. Chromosom git. Eso isch d Ussicht gröösser, ass bim Chind e Translokations-Trisomii 21 ufdrätet. Ortsverschiebig; e Chromosom oder en Abschnitt vom ene Chromosom isch uf en anders Chromosom transloziert. D Gsamtmängi vom Erbguet änderet sich nit, sondern blibt gliich. Zeitschrift: Mitteilungen - Selbsthilfe von Menschen mit Down-Syndrom,
Dr James Cook (* 27. Oktoberjul./7. Novembergreg. 1728 z Marton bei Middlesbrough; † 14. Februar 1779 in dr Bucht vo Kealakekua uf Hawaiʻi) isch e britische Seefaarer und Entdecker gsi. Berüemt worde isch er dur drei Faarte im Pazifische Ozean, won er e Hufe Insle entdeggt, vermässe und kartografiert het. Dr James Cook isch as Soon vom ene Daaglööner uf d Wält cho und het siibe Gschwüsterti ghaa. Dr Dienstherr vo sim Vater, dr Thomas Skottowe, het en uf d Dorfschuel z Great Ayton in d Schuel gschiggt. Mit achzääni het er uf Chooledransportschiff afo schaffe und isch 1754 Underoffizier (master’s mate) uf dr HMS Eagle vo dr Royal Navy worde. 1757 het er d Brüefig zum Master gmacht. 1758 het er sis Talänt für d Kartografii bewiise, won er wäärend em Siibejöörige Chrieg (1756–1763) dr Sankt-Lorenz-Strom, neufundländischi Gwässer und anderi Däil vo dr Ostküste vo Kanada vermässe und kartografiert het. Dank deene genaue Charte häi d Brite under em James Wolfe im Septämber 1759 d Franzoose bi Québec entschäidend chönne schloo. Vo 1764 bis 1767 het er s Kommando über dr chlii Schoner Grenville überchoo und het bewiise, was er für e gute Seemaa isch. Am 25. Mai 1768