rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Vogtsburg isch e Stadt im Kaiserschdual/Südbade, wu in dr oberrhiinische Diafebeni in Bade-Württeberg lit. Si bildet dr nordweschdli Dail vum Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald. D Stadt, wu im Rame vu dr Gmeindreform vum 1. Jänner 1975 üs eme Zämmeschluss üs siibe Kaiserschdualgmeine firigangen isch, het 6242 Iiwohner (Stand: 31. Dezember 2022). Mit um 1.400 Hektar Räbflächi isch Vogtsburg d di flechegrescht Gmei z Bade-Württeberg, wu mer Räbe het. Zua dr Geographi, dr Geologi, dr Dier- un dr Pflanzewelt luag aü dr Artiggel Kaiserschdual. Dia einzelne Ortschafte vu Vogtsburg lige bis uf d Üsnahm Burke in d Däler vum innere Kaiserschdual. Dr huafiisefermige Hauptkamm vum Kaiserschdualgebirg, wu noch Weschde ufgoht, entspricht grob gsä d üsser Gmarkigsgränz vu Vogtsburg. D weschlichi Gränz wird durch dr Rhiin bildet, doderdurch gränzt Vogtsburg direkt an s Elsess/Frankriich. Dr Kaiserschual isch bi dr Bildig vum Oberrhiingrabe durch Vulkanismus entstande. Dia bis zue 30 Meter dicki Löss-Schichte, wu in dr Iiszitt agwaiht wore sin, bilde e widders uffälligs geologischs Merkmol un sin näbe em Klima mitverantwortlich fier d hochi Fruchtbarkeit vu dr Gegend. Im Uhrzeigersinn vu Norde us gränze an Vogtsburg: Endinge (Lkr. Emmedinge) Bahlinge (Lkr. Emmedinge) Eichschdett (Lkr. Brisgau-Hochschwarzwald) Betzinge (Lkr. Brisgau-Hochschwarzwald) Ihringe (Lkr. Brisgau-Hochschwarzwald) Brisach (Lkr. Brisgau-Hochschwarzwald)
Wältklass Züri isch e Verastaltig vo dr Leichtathletik z Züri. Es isch en Aalass mit vil verschidene Sportwettkämpf im Zürcher Stadion Letzigrund, vo 1958 bis 2006 im eerschten und sid 2007 im nöie Stadion uff däm Platz. Organisiere tuets Programm dr Verein für Grossveranstaltungen des Leichtathletik-Club Zürich (VfG/LCZ). Sit 2010 ghört dr Zürcher Sportaalass zu dr Sery IAAF Diamond League. Agfange het me drmit anne 1928; dr internazional Sporttag het sid 1959 dr Naame Wältklass Züri. Bi dene Liechtathleetik-Meeting sind immer wider mol Wältrekörd und 58 Schwiizer Rekörd uufgstelt worde. Wältklass Züri gilt als eis vo de beschte Liechtathletik-Träffe uf dr Wält und es chömen immer wider es paar vo de beschte Athleete wägen iim uf Züri. En psundere Momänt i dr Sportgschicht isch es gsi, wo anne 1960 dr düütsch Armin Hary z Züri as eerschte Möntsch überhoupt bim ene Wettkmapf hundert Meter i zää Sekunde grönnt isch; eine vo de bedüütende Zürcher Wältrekörd. Sid 1965 machen au d Fraue bi de Wettkämpf mit. Commons: Weltklasse Zürich – Sammlig vo Multimediadateie d Websyte vo Wältklass Züri
Lè Partichiou heisst e Kulturveräin vo dr Ortschaft Chermignon i dr Walliser Gmäind Crans-Montana. D Gselschaft isch ane 1956 entstande. Er wott di tradizionelli Kultur vo Chermignon erhalte. Do drzue ghöre dr alt Dialäkt, won e lokali Form vo dr frankoprovänzaalische Sprooch isch, und au d Musig, die lokali Tracht und dr Volkstanz. D Lüüt vom Veräin trätten i dr Gmäind bi ofizielle Fäscht uuf und machen au eigeni Aaläss. Dr Gselschaft isch bim Walliser Trachteverband drby. Dr Veräinspresidänt Alfred Rey het anne 1996 zum vierzgjöörige Veräinsjubilèèum das vo dr Wälschwalliser Mundart, em Patois, gschribe: Mi bo quiè lo fransè, Pa tuèr comèin l'anglè, Mouéin dôur quiè l'aléman, Mio quiè lo taléen. Das häisst uf Düütsch übersetzt: Schöner weder s Französisch, Weniger chrumm weder s Änglisch, Nit so hert wie s Düütsch, Besser weder s Iteliänisch. André Lagger: Fête cantonale des patoisants 40 ème anniversaire Lè Partichiou Chermignon, les 31 août et 1er septembre 1996. en: L'Ami du patois 94, 1996. Candide Borgeat, Firmin Rey: Patois de Chermignon, émission du 22 avril 1978. Radio suisse romande 1978. Lè Partichiou uf dr Websyte vo dr Gmäind Crans-Montana Alfred Rey: Fête cantonale des patoisants 40 ème anniversaire Lè Partichiou Chermignon, les 31
Seislertütsch isch a Schwyzer Mùndart im Kanton Frybùrg. Si köört zùm höchstalemannische Spraachrum. Dä Dyaläkt redt mù fasch im ganze Seisebezirk, aber zùm Tǜu oni d Gmiine Bösinge (aber nume wüu da z'tuusige fa Bärn müesse uf Bösinge cho wohne u sich nit ds Seislerdütsche wii agwöhne z rede), Wünewüu-Flamatt ù Ǜberstorf, wa fasch nùme no Bärntütsch rede. D'Gmiin Gùrmùs, wa früüener as mau a schynnbar wytt verbriiteti, iigeti Spraach namens Gùrmùstütsch ghääbe het ù a Tǜu va de Stadt Frybùrg, chäme o no zùm seislertütsche Spraachrum gnoo. Was o no dezuechùnnt isch, das fasch jedi Gmiin sozsääge a iigeta Dyaläkt het, aber d Ùnterschiide sy seer chlyy, wobyy mù zùm Tǜu i de Stadt Frybùrg as bitzeli andersch redt. Im Greierzbezirk gittes a tütschspraachigi Gmiin, Jùùn (isch ǜbrigens di iinzegi im schǜsch französischspraachige Greierzbezirk), wa ùfgrùnd va de Abgschidehiit a iigeta „Gmiinsdyaläkt“ het, wa „Jùùntütsch“ hiist ù nid zùm Seislertütsche köört. Seislertütsch köört zùm Höchstalemannische, wa i de Schwyz o no bsùndersch im Kanton Walyss, im Bärner Oberlann, im Kanton Graubǜnde ù im Kanton Obwaude verträtte isch. D Aazaau Sprächer vam Seislertütsche isch unklaar, ma cha aber devaa usgaa das es eppa 30 000 ù mee sy. Ds Seislertütscha
Der Alaska-Airlines-Flug 261 isch e Flug mit ere McDonnell Duglas MD-83, am 31. Januar 2000 vo Puerto Vallarta z Mexiko nach Seattle i der USA, mit em ne Zwüschestopp z San Francisco gsi. Ds Flugzüüg isch vor Los Angelas i ds Meer gstürzt. Alli 88 Persone an Bord sy gstorbe. D McDonnell Douglas MD-83 isch im Jahr 1992 isch Boue worde. Ds Flugzüüg het 26.200 Flugstunde uf em Buggel gha. Nach em Start im Puerto Vellarta um 13:37 Uhr PST (22:37 Uhr MEZ) isch ds Flugzüüg uf d Reiseflughöchi vo 31.000 Fuess (9400 Meter) gstige u het Kurs i Richtig San Francisco gno. Churz druuf abe het’s di erschte Problem gä. Ds outomatische Trimmsystem isch usgfalle, wo derfür sorgt, das sech ds Höheleitwärch ohni grosse Chraftufwand gäg ufe u abe bewegt. Mit Hilf vom Höheleitwärch haltet me ds Flugzüüg im Reiseflug stabiil. Da’s usgfallen isch, hei di beide Pilote starch am Stüürchnüppel müesse zieh, um d Flughöchi chönne z halte. Zwöi Stund nach em Start hei der Käpten Ted Thompson u sy Kopilot William “Bill” Tansky, ds Wartigscenter vo der Alaska Airlines z Seattle kontaktiert. Zuesätzlech hei si über ne Landig uf em Flughafe z Los Angeles nache dänkt. Weder
Dr Jean-Christophe Meyer (* 1978 z Bleschwiller) isch e franzeesische Schurnalischt un Schriftsteller. Är stammt us ere Familie vu Räbbuure us em elsässische Dorf Bleschwiller un isch dert au ufgwachse mit Elsässisch as Muetersprooch. No dr Schuel het er z Stroßburi Bolitikwisseschafte studiert, ai Johr au an dr Friedrich-Alexander-Universität z Nürnberg. Derno het er z Stroßburi d Schurnalischteschuel absolviert. Syter anne 2002 schafft as Schurnalischt bi dr Dageszytig „L’Alsace“ z Saint-Louis. Im Wächsel mit andere Redakteer duet fir d Samschtigsuusgaab vu dr Zytig en Artikel uf Elsässisch schrybe. Näbe syre Arbet schrybt er Gedicht, vor allem uf Franzeesisch, aber au uf Elsässisch. Sy eerscht Buech „Sagittales“ mit Gedicht uf Franzeesisch isch anne 2004 uusechuu, 2011 e zweete Gedichtband unter em Titel „Garde ton souffle pour le chant de la gratitude“. Anne 2015 het er mit „Lìechtùnge/Clairières” en zwoosproochige Gedichtband uf Elsässisch un Franzeeeisch uusegee. Zäme mit em Louis Perin het er 2012 e Anthology mit Täxt vu Dichter vu hääne un dääne vum Rhyy uusegee. Är isch Schriftfierer vum Verain AGATE, wu si fir s Elässisch un d Kultur im Elsass yysetze duet. Dernäbe duet er si au mit dr Gschicht vu sym Haimetdorf bscheftige. Anne 2010 het er zäme
Dr Joseph Yerly, wo vom 17. Juni 1896 bis am 23. Mai 1961 z Treyvaux gläbt het, isch e Wälschfryburger Mundartdichter gsi. Dr Joseph Yerly isch em Victor Yerly und däm sinere Frou Marie geb. Gaillard ire Soon gsi. Er het d Marie Peiry ghürootet. Gschaffet het er als Puur z Treyvaux im Fryburger Saanebezirk, und politisch het er sich i sym Kantoon als Groossraat vo dr freisinnige Partei angaschiert. Dr Yerly isch als Autoor vo Mundartwäärch bekant worde. Er het Romään, Churzgschichte und Theaterstuck gschribe, alles im Fryburger Oberländer Patois, der regionale Form vo dr Frankoprovänzaalische Sprooch vom wytere Greyerzerland. Dr Yerly isch eine vo de früene Sproochaktivischte füre Wälschfryburger Dialäkt gsi. Iim sälber het für syni Funkzioon ganz äifach der Titel Patoisant am beschte basst. Ane 1961 grad bevor er uf s Wälschschwiizer Fäscht vo de Mundartdichter z Vevey hät welle goo, mit emene nöie Patois-Tegscht füre Dichterwettbewärb, isch er gstoorbe. Er lyt im Fridhoof vo Treyvaux. Dr Dichter het für syni Projäkt mit em Komponischt Georges Aeby und em Mooler Louis Vonlanthen zämegschaffet. Ane 1939 het dr Yerly ghulfe d Fryburger Trachteveräinigung gründe und isch au grad dere ihren eerscht Presidänt woorde. 1956 isch er drby gsi,
Galmis, wo uff Französisch Charmey un im Fryburger Patois Tsêrmê ( [ˈtsæʁmæ](info)) heisst, isch früener en eigeti Gmäind vom Kanton Fryburg gsi. Hüt isch s e Täil vo Val-de-Charmey. Galmis lyt acht Kilometer öschtlich vo Bulle im Taal vom Jaunbach. Dr Gmäindbann isch 78 Kwadratkilometer gross gsi, und so het s Dorf die gröschti Flechi vo allne Fryburger Gmäinde gha. Im Taal lyt dr Stausee Lac de Montsalvens. Zu dr Gmäind ghöre d Dörfli und Wyler Le Pra, Liderrey, Les Ciernes, Les Arses un La Tsintre. Durs Taal goot d Strooss ufe Jaunpass. S Doorff isch ane 1211 s eerschte Mol in ere Schriftkwellen erwäänt; es heisst döört Chalmeis. 1454 isch es ad Grafschaft Greyerz choo, 1553 dänn a d Stadt Fryburg. Am 1. Jänner 2014 het sech d Gmäind mit dr ehemolige Nochbergmäind Cerniat zämetoo und di nöi Gmäind Val-de-Charmey pildet. Pierre-Philippe Bugnard: Charmey. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Charmey – Sammlig vo Multimediadateie Normdate: GND: 4323349-1 | LCCN: no2005054649 | VIAF: 141078208
Dr Kocher isch no dr Wasserfierig dr zweetgreescht Nääbefluss vum Necker un mindet, vu räächts vu Oschte häär, neerdli vu Haalbrunn. Dr Kocher het bi ins 16. Johrhundert Kochen ghaiße (795 Nännig as „Cochane“, 1024 as „Chochina“). Di hitig Foorm vum Name Kocher isch im 10. Johrhundert verainzlet as „Cochara“ gnäänt, ab 1504 as „Kocher“, un isch wohl bildet unter em Yyfluss vum Name vum Necker. Dr Name isch wahrschyns keltisch. Är wird zur indogermanische Woortwurzle *keu-k gstellt, wu „biege“, „si chrumm mache“ maint. Dr Kocher wäär dodermit dr Fluss, wu si chrumm macht. Dr Fluss het sy Ursprung z Baade-Wiirttebäärg am Fueß vu dr Schweebische Alb us e baar Chaarschtquälle im Jura. Us ere siidli vu Oberkochen an dr B 19 gläägene Quälle chunnt dr Schwaarz Kocher, us ere andere, eschtli vu Unterkochen, dr Wyss Kocher. Dr lengscht, vu dr Mindig am wyteschte ewäge un wasserryychscht Nascht isch dr Schwaarz Kocher, wu ebe 1 km siidli vu Oberkochen an dr weschtlige Daalwand an Daag chuunt mit ere Schittig, wu zwische 50 un 4000 Liter pro Sekund schwankt. Är entwässeret wyti Dail vu dr fascht vollständig mit Wald deckte nordeschtlige Albuech. Anderi eertilig Zuefliss sin dr nume 150 m lang
Dr Jules Jeanjaquet (* 19. Februar 1867 z Le Locle; † 9. April 1950 z Nöieburg) isch e Schwiizer Romanischt gsi. Der Jeanjaquet het a dr Friedrich-Wilhelms-Universität z Berlin (dr hüttige Humboldt-Universität) und a dr Uni Zürich studiert. Z Züri het er bim Profässer Heinrich Morf anne 1891 mit dr Arbet Recherches sur l’origine de la conjonction «que» et des formes romanes équivalentes promoviert. 1892 bis 1897 het er a dr Uni Lund und denn drüü Joor lang bim Staatsarchiv Nöieburg gschaffet, und 1901 isch er Profässer für Romanischi Filology a dr Uni Nöieburg woorde. Zäme mit em Louis Gauchat und em Ernest Tappolet het er s Wälschschwiizer Mundartlexikon Glossaire des patois de la Suisse romande ufbout. L’extension du français et la question des langues en Suisse. Bibliographie analytique, 1910 Histoire et grammaire des patois de la Suisse romande. Bibliographie analytique, 1915 Glossaire des patois de la Suisse romande, 1924 ff Vingt-cinq textes patois du Valais enregistrés au gramophone. Transcription phonétique et traduction française, 1929–1938 Anne Jeanneret-de Rougemont: Jeanjaquet, Jules. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Léon Montandon: Bibliographie des travaux de M. Jules Jeanjaquet publiée à l’occasion de son 70e anniversaire. Neuchâtel 1937. Mélanges d’histoire neuchâteloise offerts à Jules
Dr Pierre Gauchat (* 5. Jänner 1902 z Züri; † 26. Februar 1956 z Kairo) isch e Schwiizer Grafiker und Mooler gsi. Dr Pierre Gauchat isch dr Soon vom Romanischt Louis Gauchat gsi. Er het d Kunschtgwärbschuele vo Züri und vo Münche bsuecht. 1924 het er z Züri sys eigete Grafikatelier uftoo. Vo 1926 bis 1950 isch er drnäbe z Züri na Zäichnigsleerer gsi. Er het Bilder für Büecher, Plakat, s Theater und au für Briefmarggen und Banknoote gmacht. Vom Gauchat sind d Entwürf für d Schwiizer Banknoote vo füfzg Franke bis tuusig Franke vo der Uusgab 1956. Anne 1956 isch er z Ägipte gstoorbe. Marionettes. 1949/1950 Über das Bühnenbild von heute. Winterthur 1944. Pierre Gauchat, der Graphiker. Ausstellung vom 23. Januar bis 28. Februar 1960, Helmhaus Zürich; Kunstgewerbemuseum Zürich 1960. Gedächtnisausstellung Fritz Bühler, Pierre Gauchat. Ausstellung im Gewerbemuseum Basel vom 24. Oktober bis 21. November 1964; Gewerbemuseum Basel 1964. Hana Ribi: Pierre Gauchat. In: Andreas Kotte (Hrsg.): Theaterlexikon der Schweiz. Band 1. Chronos, Zürich 2005, ISBN 3-0340-0715-9, S. 682 f. Kurt Thaler: Pierre Gauchat In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Pierre Gauchat – Sammlig vo Multimediadateie
Dr Maurice Casanova (* 2. Juli 1925 z Villette im Bangistaal; † 4. Juli 1995) isch e Schwiizer Sproochwüsseschaftler und Dialäktoloog gsi. Er het zerscht i dr Gmeind Bangis gläbt und syni Frau Josée isch vom Dorf Liddes, wo im Entremont ääne lyt, gsi. Ane 1962 het dr Casanova a der Uni Nöieburg afange Gschicht, Latyn und Dialäktology studiere. 1968 isch er als Redakter zum Wälschschwiizer Mundartwörtebuech Glossaire des patois de la Suisse romande GPSR cho. Vo iim sind divärsi Artikel i de Büecher vom GPSR. Er het dr frankoprovänzalisch Dialäkt vom Bangstaal no ganz guet chönne; es paar Joor lang isch er bi der Jury vom überregionale Patois-Wettbewärb drby gsi. Dr Casanova het z Bevaix gwoont. Und er het wyter über d Wörter, d Fluernääme und d Personenääme vom Bangistaal gforschet. Er het bi der Fluernamekommission vom Kanton Wallis mitgmacht. Mit em riisige Material vo Bangis, wo dr Casanova us der Dokumäntazioon vom GPSR usezoge het, het ane 2019 e Gruppe vo Lüüt vo däm synerer Redakzioon s Mundartwörterbuech vom Bangistaal useprocht. 1990 het en d Wälschwalliser Gschichtsgselschaft Société d'histoire du Valais romand zu iirem Eeremitlgid gmacht. Cum ergiaret..., scène d'irrigation à Bagnes au XIV siècle. In: Annales valaisannes,
Dr Florian Melcher, wo am 22. Dezämber 1875 z S-chanf uf d Wält cho und am 23. Oktober 1913 z Samaade gstorben isch, isch e Schwiizer Romanischt und Wörterbuechredakter gsi. Dr Melcher isch dr Son vom Giosua Melcher un dr Catharina geb. Thöni gsi. Er het z S-chanf d Grundschuel und z Chur s Gimnasium bsuecht. Dänn isch er ad Universitäte z Gämf, z München un no z Wien bim Wilhelm Meyer-Lübke go d Filology studiere. Z Wien het er syni Dokterarbet gschribe, won er drinn der romanisch Dialäkt vo S-chanf beschrybt. Er isch mit dr Martha Walin ghürootet gsi. Drno het en die Rätoromanischi Gselschaft 1904 as eerschte Redakter für s dozmol grad plaanete romanische Wörterbuech Dicziunari Rumantsch Grischun agstelt. Zäme mit em Robert von Planta und em Chasper Pult het er s Projäkt vorbereitet, und dr Nöieburger Romanischt Louis Gauchat, wo s Wälschschwiizer Mundartwörterbuech ufpout gha het, isch ne drby mit sym Wüsse cho hälfe. Dr Melcher isch i de bünderromanische Sproochregioone zu de Lüüt ggange go Wörter und Sprüüch vo de verschidene Idioom uufschrybe, und zwar psunders i dene Döörffer, wo am Rand vom rätoromanische Sprochpiet sind und sech d Nochbersprooche Düütsch und Iteliänisch immer wie meh
Estavayer-le-Lac, wo uf Düütsch Stäffis heisst, isch e Stadt und en ehemoligi Gmäind im Kanton Fryburg. Stäffis lyt am Nöieburgersee. D Stadt het mee weder sächstuusig Ywooner. Die historischi Altstadt mit em Schloss näbedra isch guet erhalte und zelt zu de beschte Sehenswürdikäite vo dr Regioon. Si isch uf dr Lischte vo de nazionaal bedüütende Ortsbilder vo dr Schwiiz. D Oortschaft isch ane 1156 s erschte Mol im ene Schriftstuck erwäänt. Me dänkt, d Stadt sig im zwölfte Joorhundert vom Bischof vo Lausanne gründet woorde. Sid 1245 isch Stäffis de Grafe vo Savoie gsi, und 1488 isch es e fryburgischi Lampfogtei woorde. Ufe 1. Jänner 2017 het sech d Stadt mit de ehemolige Nochbergmäinde Bussy, Morens, Murist, Rueyres-les-Prés, Vernay und Vuissens zämetoo und mit ne di nöi Gmäind Estavayer bildet. Denis Ramseyer und Stefan Jäggi: Estavayer-le-Lac In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Estavayer-le-Lac – Sammlig vo Multimediadateie Websyte vo Stäffis
Dr Bruno Paulin Gaston Paris (* 9. Augschte 1839 z Avenay-Val-d’Or im Departemänt Marne; † 5. März 1903 z Cannes) isch e französische Sproochwüsseschaftler gsi. Er isch dr Soon vom Dichter und Filoloog Paulin Paris gsi. Z Bonn het er Romanischi Filology studiert, und a dr Archivschuel Ecole des Chartes z Paris het er 1862 für syni Arbet Étude sur le rôle de l'accent latin dans la langue française s Archivischtediplom überchoo. 1872 isch er Profässer am Collège de France z Paris woorde. Dr Paris het sech psunders mit dr französische Literatur usem Mittelalter beschäftiget; uf iin goot dr Uustruck Höfischi Liebi zrugg; er het en ane 1883 prägt. Mit em Schwiizer Romanischt Adolf Tobler, wo a dr Uni Züri gsi isch, het er zämegschaffet. Er isch dr Gründer vo dr Fachzytschrift Revue critique d'histoire et de littérature und het 1872 au ghulfe d Romanistikzytschrift Romania uf d Bäi stelle. Er het em Louis Gauchat ghulfe bi dr Plaanig vom Wälschsschwiizer Dialäktwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande. Étude sur le rôle de l'accent latin dans la langue française, 1862 Histoire poétique de Charlemagne, 1865 La Vie de saint Alexis, poème du XIe et renouvellements des XIIe, XIIIe, et
Dr Paul Scheuermeier (* 25. Septämber 1888 z Züri; † 13. Augschte 1973 z Bärn) isch e Schwiizer Romanischt und Dialäktoloog gsi. Dr Paul Scheuermeier isch dr Soon vom Johann Robert Scheuermeier vo Winterthur und dr Julie Scheuermeier geb. Täuber gsi. Er het am Gymi z Winterthur d Matuur gmacht und vo 1907 bis 1918 mit Underbrüch, won er zytewys as Lehrer gschaffet het, a dr Uni Züri studiert. Anne 1913 isch er mit de Profässer Louis Gauchat und Jakob Jud uf ene Studieräis is Bündnerland. 1918 het er z Züri s Dokterexaame gmacht. 1926 het er d Nellie Nicolet ghürootet. 1919 het er im Uuftrag vom Jakob Jud und em Karl Jaberg mit der Forschigsarbet für en Sproochatlas vo de iteliänische Dialäkt agfange. Do drfüür isch er langi Zyt im Bünderland, im Tessin und i den iteliänische Ragioone gsi; das isch bis ane 1925 ggange. Mit sym Material isch drufabe der Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz AIS usechoo. S Grundlagematerial vo däm Projäkt isch als AIS-Archiv bim Inschtitut für iteliänischi Sprooch und Literatur a dr Uni Bärn. Zrugg i dr Schwiiz het dr Scheuermeier z Bärn als Gymilehrer gschaffet. Drnäbe isch er i de Feerien immer wider
S Ackerhus isch ä Toggeburger Hus us äm 18. Johrhondert, wo i de Toggeburger Gmänd Ebnet-Kappel im Kanto Sanggalle schtoht. Sit 1952 isch döt ine ä Toggeburger Hämetmuseum. Da Toggeburgerhus isch früener uf äm Füberg47.365999.10801 z Oberhälfetschwil gschtande. 1752 isch äs vom Pfleger Jakob Kuontz-Wettschtää (amtlech Jacob Kuontz-Wettstein) ond sinere Frau Mari baut worde. S Hus isch e Paarmol vochauft worde, bis es 1870 d Gmänd öberno hät ond as Armehus brucht hät. 1949 isch s Füberghus lär gschtande ond hät sölle abbroche werde. De Albert Edelma hät s kauft ond im Früehlig 1950 abbaue loh. 1951/1952 isch es am hütige Schtandort «im Acker» i de sinerzitige Gmänd Ebnet wider ufbaut ond renoviert worde. Am neue Ort häts de Name «Ackerhus» öbercho. De pensioniert Gsamtschuellehrer Edelma hät dai ine sis bewohnt Museum für püürlechi Wohnkultur, Alltagsgegeschtänd ond Musiginschtroment us em Toggeburg ygrichtet. Im Johr 1963 isch de Edelma gschorbe ond sither füehrt d Albert-Edelma-Schtiftig s Museum witer. Am Afang vom 21. Johrhondert hät sich s Ackerhus neu müesse orientiere. 2014 hät de Schtiftigsrot entschide, s Museum baulech omzgschtalte ond vom Betryb här neu zorientiere. S neu Konzept vobindet ä Kulturlokal mit de Gschicht vom Museum. Debi isch auch d Durusschtellig
Bad Liabazell isch a Schdäddle em Nagolddaal midd-ora laanga Gschiicht. Dor Hirsauer Codex låd vormuada, dass Bad Liabazell scho vår 1100 exischdird hådd. Em schbåda Middlaldor hådd´s Amt Liebenzell de Markgrafe vo Bade ghaerd. Em Jår 1604 isch´s durch Dausch zo Wirddabärg komma. Midd saenor Paracelsus-Therme isch Bad Liabazell oene vo de vier Gmaendena em Graes Calw midd-em Titl "Bad". Ausor Bad Liabazell send dees no Bad Härraalb, Bad Daenach ond Bad Wildbad. Deswäaga håesd sich der Graes Calw ao Bädorgraes. D Stauferburg ausem 13. Jårhondord isch s´ bedeidensde Bauwärg vo Bad Liabazell, mo må mor scho vo Weidem här siid. En Liabazell schwäddsd-mor schwäbisch, mid-ma ganz leichda sidfränggischa Aeschlag. Em Jår 2011 håd Liabazell 9.295 Aewohnor zeeld. S´ Schdaddwabba zaegd a silbrichs Zäld, en dem a näggichor Mã en-ra volla Baadwann hoggd ond on blaua Kelch en dor Hãd hådd. Dui gold-gfliasda Baadwann schdåd uf-ma schachbrädd-ardicha schwarz-goldena bläddleda Boda. Em blaoa Hemml iborm Zäld dribor schwäbd a oenzälna Hirschschdang, was so vil håesd wia dass Bad Liabazell zo Wirddabärg ghaerd. D´ Schdaddfarba send Blao-Weis. Seid 1992 geid´s a Partnorschafd mid Villaines la Juhel en Franggreich. Zo Bad Liabazell ghaered ausarom seggs Flägga, älle uff dor Haeche ibor dor Nagold:
Dr Heinrich Morf (* 23. Oktober 1854 z Münchebuchsee; † 23. Jänner 1921 z Thun) isch e Schwiizer Romanischt gsi. Er isch dr Soon vom Lehrer Heinrich Morf und vo dr Susanna Morf geb. Merk gsi und het z Züri un z Stroossburg studiert. Syni Dokterarbet, won er 1877 a dr Uni Stroossburg ygreicht het, het dr Titel Die Wortstellung im altfranzösischen Rolandslied. 1880 het er d Elise Frieda Dennler ghürootet Ane 1879 het men en tank dr Empfäälig vo sym Lehrer Gaston Paris, em Adolf Tobler und em Heinrich Schweizer-Sidler als Profässer für Romanischi Filology a dr Uni Bärn agstelt. 1889 isch er als Nachfolger vom Heinrich Breitinger Profässer a dr Uni Züri woorde. Dr Morf het s Romanische Seminar vo dr Uni Züri als sälbständigs Inschtitut gründet. 1901 isch er uf Frankfurt ad Akademy für Sozial- und Handelswüsseschaft ggange und 1901 ad Friedrich-Wilhelms-Universität z Berlin, di hüttig Humboldt-Universität. Dr Morf het früech agfange mit dr Dialäktforschig. Syni Schüeler Louis Gauchat, Ernst Tappolet und Jules Jeanjaquet sind d Gründer vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande. Die sprachlichen Einheitsbestrebungen in der rätischen Schweiz, 1888 Geschichte der neuern französischen Litteratur (XVI.-XIX. Jahrhundert), 1898 Zur sprachlichen Gliederung Frankreichs,
Dompierre isch es Dorf und en ehemoligi Gmäind im Kanton Fryburg. Dompierre lyyt füüf Kilometer nordöschtlich vo Payerne im Taal vo dr Broye. Im Dorf läben öpe tuusig Lüüt. Dur s Dorf goot die schwiizerisch Hauptstrooss 1. Und Dompierre het en eigete Bahnhof a dr Ysebaan. D Ortschaft Domum Petri isch s erschte Mol anne 587 in ere Urkunden erwäänt, wo dr Bischof vo Lausanne em Chlooschter Peterlinge döört Land gschänkt het. Am 1. Jänner 2016 het sech Dompierre mit den ehemolige Nochbergmäinde Domdidier, Léchelles und Russy zämetoo und die nöi Gmäind Belmont-Broye bildet. Marianne Rolle: Dompierre (FR). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Dompierre FR – Sammlig vo Multimediadateie