rlitschk/wikidir huggingface dataset:
De Begriff siderisch het zwai Bedütige: In de Astronomi haißt 'siderisch' uf d'Fixsterne bezoge. In sällem Fall isch de Begriff ussem latinischen 'sideris' entlähnt, was 'Stern' oder 'Gestirn' bedütet. S'siderisch Johr (Sternjohr) isch die wohr Duur vum Umlauf vu de Erde um d'Sunne. Nooch ainem siderische Johr stot d'Sunne in Bezug uf d'Sterne wiider an de gliiche Stell vum Himmel. De Mond benötigt fer ai Umlauf um d'Erde ai 'siderische Munät', des sin gnau 27,322 Däg. In de Parapsychologi wird 'siderisch' in de Ybersetzig vum grichische 'sideros' als 's'Iise betreffend' verwendet. S'siderische Pendel soll im Ufspüere vu Wasser- oder Metallodere im Bode diene. Synodischi Periode Siderischi Periode
D Rychshèrrschaft Bõõdorf (au sankt-bläsischi Rychshèrrschaft Bõõdorf odder Grõfschaft Bõõdorf) isch è historischs Territorium vum Heiligè Römischè Rych Dütscher Nation un isch 1614 entschtandè als Abschpaaltig vo dè Landgrõfschaft Stüèlingè. D Rychshèrrschaft isch durch dè Abt vum Kloschter St. Bläsy uus regyrt worrè. Mit dè Säkularisation vum Kloschter St. Bläsy anno 1806 isch d Grõfschaft Bõõdorf wiè au d Landgrõfschaft Stüèlingè i s Großherzogdum Baddè yvolaibt worrè. Im Johr 1250 hèn d Hèrrè vo Lupfè d Landgrõfschaft Stüèlingè vo dè Freihèrrè vo Küssaburg gèrbt, woby d Küssaburger sèll Gebièt vo dè Grõfè vo Stüèlingè gèrbt cha hèn. Mit èm Grõf Heinrich isch 1582 s Gschlècht vo dè Lupfèner uusgschtorbè. Schu 1572 hèt dè Kaiser Maximilian II. sim Fèldmarschall, im Oberscht Conrad vo Bappèheim d Aawartschaft uff d Landgrõfschaft Stüèlingè als Reichslehè zuègsait. Nõch èm Dot vum letschtè Grõfè vo Lupfè hèt dè Bappèheimer abber s Stüèlinger Schloß bsetzt, wègè sèllèm un ènèrè Hofintrigè anno 1591 isch er uff Schloß Hoètübingè türmt worrè un isch dört 1603 gschtorbè. D Landgrõfschaft isch znägscht a d Èrbè vo dè Allodialgüèter vo dè Lupfemer, im Grõf Karl II. vo Zollèrè un im Schwòger vom Grõf Heinrich vo Lupfè, Peter Freihèrr vo Mörschpärg. Kaiser Rudolf
D BOB ABDeh 4/4 sind meterspurige Elektrotribwage vo der Berner-Oberland-Bahn (BOB) iner Schwiz für gmischte Adhäsions- und Zahnradbetriib gsi, härgstellt vo der Schweizerische Lokomotiv- und Maschinefabrik und vo der Brown, Boveri & Cie. Nach em Zweite Weltchrieg het me sich bi der Berner-Oberland-Bahn (BOB) erstmals Tribwage beschafft. Im Jahr 1949 chöne drei neui Tribwage bi der BOB in Betrib gnoh wärde. Es wärde drei ABDeh 4/4 (301-303) abglifert. Me cha somit d Fahrleistige erhäblich erhöche und e Teil vo de Leistige vo de Lokomotive HGe 3/3 überneh, jedoch cha me mit nur drei Tribwage ned alli Leistige vo de Loks überneh. Wo im Jahr 1965 d neue ABeh 4/4 I de Betriib ufgnoh hend, cha me zämme mit de ABDeh 4/4 de gsamti Betrib mit Tribwage abwickle. Im Jahr 1988 isch der ABDeh 4/4 301 an d Meiringen-Innertkirchen-Bahn (MIB) vermietet worde, bis er im Jahr 1996 als Ersatzteilspender uf Zweilütschine zrugkehrt isch. Im Jahr 1986, als d ABeh 4/4 II in Betriib gesetzt worde si, wärde d ABDeh 4/4 in d Reserve gestellt. Der 302 isch zum Dienschtfahrzüg worde und em 303 het me e Schneepflueg amontiert. Wo 1996 der Tribwage 301 vo Meiringe zrugkehrt isch, isch er als Ersatzteilspender
Der Kanaan (hebräisch כְּנַעַן) isch e Figur us em Alte Testamänt u us em Tanach. Är isch der Sohn vom Ham, ds Grosschind vom Noah u der Stammvater vo de Kanaaniter. Der Kanaan isch ds erschte Grosschind vom Noah wo üs i der Bibel vorgstellt wird. Lut der Bibel isch är nach der Sintfluet uf d Wält cho. Will aber d Bibel nur bim Stammboum vom Sem Altersagabe macht, isch es sehr schwirig das nache z prüefe. Der Kanaan het no es paar Brüetsche gha, der Kusch, der Mizrajim u der Put. Nach der Sintfluet isch der Kanaan der leidtragendi vom ne Zwüschefall zwüschem Noah u em Ham gsi. Der Noah het e Räbbärg pflanzt. Woner vom Wy probiert het, het ne der Wy psofe gmacht u der Noah isch blut im Zält blybe lige. Der Ham, der Vater vom Kanaan, het du sy blut Vater gseh, u het das em Sem u em Japhet verzellt. Die hei es Tuech gno, hei je es Ändi uf ihri Schultere gleit u sy rückwärz i ds Zält. So hei si ihre Vater zuedeckt. Wo der Noah erfahrt was der Ham ihm ata het, verfluecht är der Kanaan. Vo jitz a muess der
D Breagazer Feschtspiil sin e Kulturfeschtival, wu syter anne 1946 all Johr im Juli un Augschte in dr Vorarlberger Landeshauptstadt Breagaz veraastaltet wird. Näbe klassische Kunzärt wäre Opere, Operette, Musiktheater, Singspiil, Spiilopere, Musical un Theaterstuck ufgfiert. Vor allem d Opere-Uffierige uf dr Seebihni bim Ufer vum Bodesee, dr greschte Bihni uf eme See uf dr ganze Wält, zien s Publikum aa. Bi schläächtem Wätter goot mer in s Feschtspiilhuus, wu anne 1980 ufgmacht woren isch, un wu dernäbe au ne Opere un Kunzärt ufgfeirt wäre. D Theaterstuck wäre syter dr 1950er Johr im Theater am Kornmarkt zaigt. Zuesätzligi Veraastaltige git s uf dr „Werkstattbühne“ un au im Chunchhthuus Breagaz. 1946–1952/1954: Gremium vu dr Breagazer Feschtspiilgmai 1952/1954–1982: Ernst Bär 1983–2003: Alfred Wopmann 2004–2014: David Pountney syt 2015: Elisabeth Sobotka 1963–1968: Walter Rhomberg 1968–1981: Albert Fuchs 1981–2012: Günter Rhomberg seit 2012: Hans-Peter Metzler Ernst Bär: Spiel auf dem See. Die Bregenzer Festspiele von der Gründung bis zur Gegenwart. Österreichischer Bundesverlag, Wien 1984, ISBN 3-215-05705-0. Annemarie Bösch-Niederer: Die Bregenzer Festspiele. In: Land Vorarlberg (Hrsg.): Vorarlberg Chronik. Dagmar Stecher-Konsalik (Hrsg.): Musik auf dem See – verzaubertes Bregenz. Hestia, Bayreuth 1986, ISBN 3-7770-0310-7. Andrea Meuli (Hrsg.): Die Bregenzer Festspiele. Residenz-Verlag, Salzburg/Wien 1995, ISBN 3-7017-0950-5. Wolfgang
Dr Thomas Cook (* 22. Novämber 1808 z Melbourne, Derbyshire, Ängland; † 18. Juli 1892 z Leicester) isch en änglische Prieschter und e bedüütende Pionier vom Reisevercheer gsi. Dr Thomas Cook isch as Soon vom John un dr Elizabeth Cook uf d Wält cho. Won er drüü gsi isch, isch em dr Vatter gstorben un d Muetter het grad wider ghürootet. Mit zääni het er müesse d Schuel uufgää und go schaffe, er isch Schryner woorde. 1828 het er as Wanderprediger vo de Baptischten und Aktivischt gäge dr Alkoholkonsum aagfange. Anne 1833 het er d Marianne Mason ghürootet Mit meh weder füüfhundert Lüüt vo dr Abstinänzbewegig het er am 5. Juli 1841 d Fahrt vo Leicester uf Loughborough organisiert. Me lueget hüt die Reis als die erschti i dr Gschicht vom Masseturismuss aa. 1845 isch dr Cook mit grosse Reisegruppe uf Liverpool, 1846 uf Schottland und 1851 uf London und anne 1855 s erschte Mol vo Ängland mit dr Bahn und em Schiff uf Paris. Do drby het er für d Reisegescht au s Übernachte und s Ässe i dr französische Hauptstadt organisiert, und das bedüütet, ass es die erschti Pauschalreis gsi isch. Anne 1863 het dr Cook e Reis
D Thomas Cook Gruppe isch es grosses änglischs Undernääme vom Frömdevrcheer mit Sitz z London gsi. Es isch uf s Räisebüro vom Pionier Thomas Cook zrugggange. D Gselschaft, wo dr Thomas Cook ane 1841 gründet gha het, isch drno under sym Soon und drufabe under dämm syne Söön irere Läitig gsi, bis es 1928 a d Compagnie Internationale des Wagons-Lits et des Grands Express Européens verchauft worden isch. Es isch e Zyt lang dr gröscht Abüüter vo Pauschalreisen uf dr Wält gsi. D Thomas Cook Group het am Schluss eigeti Fluggselschafte und Dochterfirmene i verschidene Länder gha. Wäge vil z ufwändigen Inväschtizioone het d Thomas Cook Gruppe am 23. Septämber 2019 mit alne Gschäft müessen uufhöre, und do drby sin meh weder e halbi Milioon Turischte irgendwo uf dr Wält blibe hocke. Website vo dr Thomas Cook GmbH Clare Duffy: Thomas Cook collapses, leaving thousands of travelers stranded Artikel uf cnn.com vom 23. September 2019
Dr Maodez Glanndour, wo am 7. März 1909 z Pongtrev uf d Wält cho und am 25. Novämber 1986 z Louannec gstorben isch, isch e französische katolische Prieschter und e bretonische Schriftsteller und Filosoof gsi. Vo Geburt här isch si Naame Louis Augustin Le Floc'h gsi, und uf bretonisch het men em Loeiz ar Floc'h gseit. Dr Loeiz ar Floc'h isch z Pontrev ufgwachse. Er isch uf s Prieschterseminaar z Saint-Brieuc ggange und het 1932 z Rom studiert. Er isch z Gwengamp Pfaarer gsi und 1953 Armepfleeger vo Bleun-Brug woorde. Z Louannec het dr Glanndour vo 1956 bis 1986 as Pfaarer gwürkt. Sit denn won er z Saint-Brieuc dr Pfaarer Yann-Vari Perrot het leere könne, isch em ar Floc'h di bretonischi Identität wichtig gsi. Er het sich als yfrige Sproochaktivischt für die lang underdrückti bretonischi Sprooch ygsetzt. Für die bretonischi Zytschrift Feiz ha Breizh het er Stuck gschribe, bi dr Bretonische Bewegig Emsav mitgmacht und de bretonische Literaturzytschrifte Gwalarn und Al Liamm Sache gliferet. 1941 isch er bi dr Reform vo dr einheitliche Orthografy vom Bretonische drby gsi. Und er het au sälber es paar Zytschrifte für die Sprooch und di bretonischi Kultur usegää: Studi hag Ober Kaieroù Kristen Gwerin
Dr Gall Morel (vo Geburt Benedikt Morel; * 24. März 1803 z Sankt Fyde; † 16. Dezämber 1872 z Äisidle) isch e Benediktinermönch im Chlooster Äisidle gsi. Dr Benedikt Morel isch dr Soon vom Chaufme Johann Morel und vo dr Theresia geb. Eggetschwyler gsi und z Sankt Fyde, wo hüt zu dr Stadt Sanggalle ghöört, uf d Wält cho. D Familie isch us Savoie gsi und het sit 1777 im Sanggallische gwoont. Dr Benedikt isch s zwöite vo vier Chind i dr Familie gsi. Nach dr Realschuel het er s Gymi teils z Sanggalle und denn wyters sit anne 1818 a dr Stiftsschuel vom Chlooschter Äisidle bsuecht. 1819 isch er id Klass für die choo, wo is Chlooschter möchten ufgnoo wärde; bi syne Mitschüeler isch au dr spöter Apt Heinrich gsi. Nach em Noviziat isch dr Morel 1820 Mönch z Äisidle woorde, won er Theology, Filosofy und Literatur studiert het; dr Chlooschtername Gallus het er gwüss wägem Patroon vo synere Stadt, em häilige Gallus, gwäält. 1826 het dr Gall Morel d Prieschterweih übercho, und er isch dänn 46 Joor lang z Äisidle under den Äpt Cölestin Müller (Apt vo 1825 bis 1846) und Heinrich Schmid (1846-1874) im Chlooschter vom heilige
Am 24. Februar 1989 het d Frachttüre vom United-Airlines-Flug 811 wäret em Flug la gah. Es isch zum ne explosive Druckabfall cho. Dür dä sy nüün Passagier inklusive ihrne Sitze us em Flugzüüg gsoge worden u umcho. D Boeing 747-122 vo der United Airlines isch am 24. Februar 1989 vom Los Angeles us nach Honolulu gfloge. Vo dert us hätti der Flüüger nach Ouckländ, z Neuseeland wyter sölle. Ds Ziil vom Flüüger isch Sydney z Oustralie gsi. Ds Flugzüüg mit dem Kennzeiche N4713U het 337 Passagier, 15 Flugbegleiter u 3 Pilote a Bord gha. Öppe 16 Minute nach em Abflug vo Honolulu nach Ouckländ, no wäret em Steigflug, in ere Höchi vo öppe 22.500 Fuess (6900 m) u öppe 108 km (58 Seemeile) vo Honolulu e wäg, het sech di vorderi Frachtruumtüre sälber ufgmacht. Das het zum ne explosive Druckabfall im Flugzüügrumpf gfüehrt. D Frachttüre het’s du vollständig abgriissen u het e Teil vo der Rumpfverchleidig mit gno. Es het es Loch über der Frachttüre gä. Das Loch het e grössi vo öppe vier mal vierehalb Meter gha. Füüf Sitzreihe us der Bisnessklass sy dür e Druckabfall us em Flugzüüg gsoge worde. Uf dene Sitze sy nüün Passagier gsässe. Ei
Dr Konstantin dr Zwöiti (* Februar 316 z Arelate (Arles); † 340 bi Cervignano del Friuli), isch vo 337 bis 340 Kaiser vo Rom gsi. Er isch dr Soon vom Kaiser Konstantin em Groosse, wo vo anne 306 bis 337 römische Kaiser gsi isch, und vo dr Fausta gsi. Anne 328 het er dr weschtlich Teil vom Römische Rych mit Gallie übercho zum regiere. Syni Residänz isch Augusta Treverorum, s hütige Trier gsi. Er het d Gränze vom Rych am Rhy gäge d Alemannen und d Goote gschützt. Wo dr Vatter gstorben isch, het dr Konstantin dr Zwöiti zäme mit syne Brüeder Konstanzius und Konstans s Rych regiert. Em Konstantin sind Gallie, Britannie, Hispanie und s weschtliche Afrika gsi. Wo dr Konstantin anne 340 mit synere Armee uf Italie gangen isch zum dr Konstans azgryffe, het er dr Kampf und grad au s Läbe verloore, und jetzt het sy Rychsteil au em Konstans ghört. Bruno Bleckmann: Der Bürgerkrieg zwischen Constantin II. und Constans (340). In: Historia, 52, 2003, S. 225–250. Jacques Moreau: Constantinus II. In: Reallexikon für Antike und Christentum. Supplementband 2, Lieferung 11. Stuttgart 2004, ISBN 3-7772-0421-8, Sp. 450–454. Commons: Konstantin II. – Sammlig vo Multimediadateie Normdate: GND: 118565192
Holländisch oder Niderländisch isch a germanischi Sproch, wo va öbbe 22 Millione Lütt gredt wird. Si isch nooch verwandt mitm Dütsche und dött vor allem mit dem Niiderfränkische. S Holländische het sich us em niderfränkische Dialekt vu dr niderdytsche Sprooch sit dr Reformation zu ere eigeständige Hochsproch entwicklet, im glyche Zug wie d Niderlande zwische 1520 un 1648 ussem Dytsche Rych usgschiide sin. S englisch Adjektiv Dutch fer Holländisch stammt us dr Zit, wo Holländisch no als Teil vom Dütsche aagluegt worde isch. S Holländisch het sich als erster vu dr dytsche Dialekte zu ere verschriftete Hochsproch entwicklet, noch vor em Nöihochdytsch. Holländisch isch vilycht eener e verschriftete Dialekt, wil es im e verhältnismässig chleirümige Gebit entstande isch, wo d Lüt alli äänlig gschwätzt häi, degege isch Nöihochdytsch e Mischsproch mit Elemente vu vile dytsche Dialekte. Es git kai Region z Dytschland, wo d Schriftsproch dr ursprünglich lokal Dialekt isch. S Niderfränkisch am Rhy nördlich vu Duisburg in Dytschland cha mer als holländische Dialekt mit dytscher Hochsproch uffasse, degege isch s Plattdytsch im nordöstliche Holland e plattdütsche Dialekt mit holländischer Hochsproch, säll z Nidersachse degege eins mit hochdytscher Hochsproch. Sit 1980 gits a Abkomme zwüsche de Niderlande und Belgie wäge
T Isar isch e Fluss vo Öschtrych und Tüütschland. Si isch e Näbefluss vo dr Donau und 292 Kilometer läng. Si foot i den Alpen im Tirol mit verschidene Bärgbech us em Karwändelgebirg aa, wo dr Lafatscher Bach, er wird as Oberlauf vo dr Isar aagluegt, syni Kwelle i dr Gmeind Absam het. Dr Fluss goot scho nach 22 Kilometer uf Tüütschland abe. Do flüsst er im Vorland vo den Alpe dur d Stedt Bad Tölz, Geretsried, Münche, Freising, Landshut, Dingolfing, Landau und Plattling. I dr Nööchi vo Deggendorf mündet si id Donau. Dr gröscht Deil vo irem Yzugsgebiet, wo fasch nüüntuusig Kwadratkilometer gross isch, lyt z Bayern. T Isar het es paar gröösseri Näbeflüss: d Amper, d Loisach, d Leutacher Ache, d Moosach, d Walche und d Sempt, und no es paar chlyneri Zuefluss. Am ganze Flusslauf sind mee weder vierzg Staumuuren und Chraftwäärch. Stadt Dingolfing (Hrsg.): Die Isar. Landschaft, Stadt, Kultur. Ausstellungskatalog, Dingolfing 2005 Christian Magerl, Detlev Rabe (Hrsg.): Die Isar. Wildfluss in der Kulturlandschaft. Kiebitz Buch, Vilsbiburg 1999, ISBN 3-9804048-5-4. Commons: Isar – Sammlig vo Multimediadateie d Homepage vom Isartalveräin Normdate: GND: 4027707-0 | VIAF: 56144648311888687211
Dr Völkerbund isch e grossi internazionali, zwüschestaatlechi Organisazioon gsi, wo me z Versailles anne 1919 gründet het und wo anne 1920 an irem Sitz z Gämf i dr Schwiiz mit dr Arbet agfange het. Es isch nach em Eerschte Wältchrieg gsi, wo dr amerikanisch Presidänt Thomas Woodrow Wilson gseit het, so öppis Schlimms dörf s nümme gää und drum müesste d Länder vo dr ganze Wält in ere grosse Tachorganisazioon zämeschaffe. Uf dr Fridensversammlig z Versailles isch d Satzig vom Völkerbund agnoo worde. Drinne stoot, d Länder selle guet zämeschaffe, bi Komflikt zämen e Löösig finde und wenn s Chrieg söti gää dämm Land, wo agryffe wurdi, go hälfe. Füren Arbetsort vom Völkerbund het me d Stadt Gämf usglääse, wo i dr nöitrale Schwiiz isch. Drum het men em au öppe Gämfer Liga gseit. D Büro vom Völkerbund sind z’eerscht im Palais Wilson gsi, bis 1936 dr gross Komplex vom Völkerbundpalascht fertig gsi isch. D Organisazioon het die Orgaan gha: d Völkerbundversamlig dr Völkerbundsroot dr Presidänt s Gäneralsekretariat s Verwaltigsgricht vom Völkerbund Es sind nit alli Länder vo dr Wält em Völkerbund byträtte. Frankrych isch bi de Gründigsmitglider gsi, d Schwiiz isch 1920 und Düütschland, also dozmol d Weimarer Republik,
D Madeleine Herren-Oesch (* 26. Jänner 1956 z Bärn) isch e Schwiizer Hischtorikerin. Si het a dr Uni Bärn Gschicht und Germanistik studiert. 1989 isch iri Promozioon gsi; d Arbet drzue het Internationale Sozialpolitik vor dem Ersten Weltkrieg aus der Perspektive der Dritten Französischen Republik gheisse. 1997 het si sich habilitert, und vo 2004 bis 2013 isch si Gschichtsprofässoorin a dr Uni Häidelbärg gsi. Seit anne 2013 isch d Herren-Oesch d Scheffin vom Europainstitut vo dr Uni Basel. Internationale Sozialpolitik vor dem Ersten Weltkrieg. Berlin 1993. Hintertüren zur Macht. Internationalismus und modernisierungsorientierte Außenpolitik in Belgien, der Schweiz und den USA 1865–1914. München 2000. mit em Sacha Zala: Netzwerk Außenpolitik. Internationale Organisationen und Kongresse als Instrumente der schweizerischen Außenpolitik 1914–1950, Zürich 2002. Internationale Organisationen seit 1865. Eine Globalgeschichte der internationalen Ordnung. Darmstadt 2009, ISBN 978-3-534-20365-9. Transcultural History. Theories, Methods, Sources, zäme mit anderne, Heidelberg 2012. d Website vom Europainstitut z Basel Normdate: GND: 113450893 | LCCN: n94078966 | SUDOC/IdRef: 05050312X | VIAF: 95187588
Frysisch isch a germanische Sproch, wo si in klennere Gruppa uftoalt: Weschtfrysisch, wo ma in der holländischa Provinz Frysland redt Saterfrysisch, wo ma in ra klenna Gmoan im nordwestlicha Nidersaxa redt, und Nordfrysich, wo ma in Schleswig-Holstei uf da Nordfrysischa Insla und z. T. oh am Feschtland redt. S Oschtfrisisch z Oschtfrisland isch uusgstorbe un scho syt em 14. Jh. allmeh dur s Niiderdytsch ersetzt wore. Dr letscht Dialekt vom Oschtfrisisch isch s Wangerooger Frisisch gsy, wo in dr 1950er uusgstorbe isch. Vom Wortschatz, der Grammatik und vom Klang herra lits zwischam Dütscha, im Holländischa und dem Englischa. In Holland isch Frysisch in dr Provinz Frysland Amtssprooch und im Dytscha ischs als Minderheit anerkannt. Friesisch-Gesetz D Wikipedia uff Saterfrysisch D Wikipedia uff Westfrysisch D Wikipedia uff Nordfrysisch Nordfriesischs Institut Fering-Stiftung Westfrysisch Stiftung Westfriesischs Radio Nordfriesischs Radio
S Departmänt Léman isch früener einisch es Gebiet vo Frankrych gsi. Wo Frankrych nach dr Revoluzioon d Regioone rund ume Gämfersee eroberet het, isch ane 1798 das nöie Departmänt bildet worde. Es het die Piet gha: d Stadt Gämf mit irem Umland; Gämf isch d Hauptstadt vom Departmänt gsi. s Pays de Gex dr Teil am Gämfersee vom alte Departmänt Mont-Blanc Bi dr Gebietsreform anne 1800 sind au die süüdlechere Teil vom Departmänt Mont-Blanc drzue cho. Wo anne 1813 Gämf vo dr öschtrychischen Armee bsetzt worden isch, het das Departmänt praktisch ufghört bestoo. D Regioon rund ume isch 1815 meerhäitlech wider an Savoie choo.
D Randstad isch ä Ballungsroum im Weschte vun de Niderlande un geht iber Teyl vun Nordholland, Sydholland, Flevoland un Utrecht. Der Ballungsraum zellt zue da gröschta z Europa. Des Gebiet liit zum gröschte Teil unterm Meeresspiagl. Zuer Randstad ghöre d städtisch Gebiet vun un um Amsterdam, Haarlem, Leiden, Den Haag, Delft, Rotterdam, Dordrecht, Gouda, Utrecht un Hilversum mit ra Ywohnerzahl vun zomme 8 Millione Mensche. S Gebiet bildet ä Siidlungsring um s „grüen Herz“ (Groene Hart), em Gebiet im Zentrum vun de Randstad, wu houptsächlich als Nooerholungs- un Naturschutzgebiet gnutzt wird un ä Pufferfunktion zwische de dichtbevölkerti Schtädt ibernimmt. Zomme mit m „griene Herz“ un de Gmeind Almere bildet d Randstadt s Gebiet Randstad Holland. D Begriff Randstad isch in de 50er Jôhr vun eme Direktor vun de KLM prägt worre, wu d Region us de Luft gsehn het. Diä Schtädt bilde ônäherungswis ä Kreis un voschmelze zu ’ra Ringschtadt. Landeskundlichs Schulprojekt vun de Uni Münschter (lueg Themefelder „Die Niederlande – unser Nachbar im Westen“ un unter „Raumordnungskonflikte und Raumordnung“)
Dr Pizol – oder Piz Sol, wie men em früener gseit het – isch e Bärg i dr Schwiiz. Er isch im Süüde vom Kanton Sanggalle. Übere Bärg goot d Gränze vo de Gmeinde Mels und Pfäfers. Dr Bärgspitz isch uf 2844 Meter über Meer. Uf drü Syte laufe Kreete vom Gipfelturm wäg: gäge Norde d Lavtinahörner, im Südweschte dr Piltschinachamm und gägen Oschte d Hööchi, wo sech zu de Wildseehörner und de Zanaihörner ufdeilt. Em ganze Bärgmassiv a dr Südsyte seit men au «Graui Hörner». Am Pizol isch zwüsche de Lavtinahörner und de Wildseehörner es hööchs, nid bsunders steils Tääli, wo uf dr Nordsyte dr Wildsee lyt und grad under em Pizolgipfel dr Pizolgletscher; däm syni Flechi isch jetz immer wie chlyner woorde, und im Herbscht 2019, wo nume non es ganz es munzigs Stückli under dr Felswand vom Pizolgipfel doo gsi isch, het men e truurigi Fyr gmacht zum Adänken a dä schöön chly Bärggletscher. Do drüber het sogar au BBC prichtet. Ringsume Bärg liggen uf allne Syte stotzigi Tääler under de Kreete: im Weschte d Piltschina und d Gilbi, im Norde s Vermol, im Oschte s Valplona und Zanai und uf dr Südsyte s Tersol; das sind
Dr Oberrhyynisch Rollwaage (dt. Der Oberrheinische Rollwagen) isch e Chuurzgschiichtewettbewäärb gsi, wu vu aafangs 1980er Joor bis anne 2005 uusglobt wooren isch. Iniziiert woore isch där Lidraduurwettbewäärb anne 1981 vum Rudolf Stähle (1930-2005), wu bim Siiddytsche Rundfunk in dr Kultuurredakzioon z Charlsrue gschafft het. Gnännt woore isch dr Wettbewäärb noch em „Rollwagenbüchlin“ vum Jörg Wickram, ere Sammlig vu Chuurzgschiicht us em 16. Joorhundert. Dr Wickram isch vu Colmar gsii un speeter Stadtschryyber z Burge woore, sy „Rollwagenbüchlin“ isch im 16.Jh. e grooße Erfolg gsii In dr eerschte Joor het dr SDR dr „Oberrhyynisch Rollwaage“ zäme mit em TRIO-Magazin organisiert, speeter hän in unterschiidlige Konschtellazioone au s di elsässisch Stadt St. Louis, d Basler Zytig un s Lidraduurhuus Baasel bi dr Organisazioon mitgmacht. Au no dr Fusioon vum SDR un em SWF zum Sidweschrundfunk het s SWR-Studio Charlsrue dr Rollwaage wyter organisiert, zum Dail zäme mit em SWR-Studio Fryyburg. Noch em Dood vum Stähle anne 2005 isch dr Bryys yygstellt woore. Uusgschriibe woore isch där Wettbewäärb fir Autoorne un Autoore us em Elsass, dr Schwyz un vu Baade. S het all Joor e bstimmt Theema gee, z. B. 1994 „Nachbarn“, 2001 „Männergeschichten“, 2002 „Liebe“, 2003 „Kindergeschichten“, 2005 „Über Grenzen“. Mer het
Leipzig – im sächsische Dialäkt Leibzsch – isch e chreisfreii Stadt z Düütschland. S isch die gröschti Stadt vom Freistaat Sachse. D Stadt het mee weder füüfhunderttuusig Ywooner, und si isch mit dr Stadt Halle im Land Sachsen-Anhalt es Zäntrum vom Balligsruum Leipzig-Halle; dää gört zu dr Metropolregioon Middeldüütschland. Dr Stadtbann isch 298 Kwadratkilometer grooss. Er isch dr süüdlichschti Teil vo dr Norddüütsche Tüüfebeni. Bi Leibzsch – wie mer dr Stadt jetz doo au wänd sääge – träffe sech d Flüss Wyssi Elster, Pleisse und Parthe. A de Flüss het’s im zimli flache Land wyti Auewälder. Dr Pleissemüligraben un dr Elstermüligrabe sind im Middelalter gmacht worde zum Wasserwäärch i dr Stadt aztrybe. dr Kulkwitzer See un dr Cospuduner See sind wäge ehemolige Tageboulöcher entstande. D Stadt het zää Stadtbezirk und 63 Ortsdeil. Die yhäimischi Sprooch isch d Leipziger Mundart, dr osterländisch Dialäkt, wo zu dr Thüringisch-obersächsische Dialäktgruppe ghöört. Dr Schwiizer Linguischt und Dialäktoloog Beat Siebenhaar, wo a dr Uni Leipzig leert, het gseit, als gwöönlechi Umgangssprooch gäb’s i dr Stadt äigentlech dr alt Leipziger Dialäkt sit em früene 20. Joorhundert gar nümme; me redi i dere Gägend vo Düütschland nume no underschidlechi Regioläkt. Dr Stadtdialäkt isch öppe no bi de