rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Uranus (latinisiert, altgr. οὐρανός [uranós], „Himmel“) isch vu dr Sunne us gsähe mit durchschnittlich 2.9 Milliarde km Entfernig dr sibt Planet im Sunnesystem un wird zue dr ussere jupiterähnliche (jovianische) Planete grechnet, dr sognennte Gasriese. Dr Planet isch anno 1781 vum ditsch-britische Astronom Wilhelm Herschel entdeckt worre un uf dr Himmelsgott Uranos us dr grichische Mythologi daift. Mit iber 51.000 km Durchmesser isch dr Uranus viermal so gross wie d Erde un under günschtigschte Umstände freiäugig sichtbar (+6 Magnitude, die underscht Grenze fier e sichtbare Stern bi ganz klarem, dunkle Himmel). S blassgrüen Schibli vu numme 3,5" Winkeldurchmesser isch erscht in Teleskope ab 10 cm Öffnig as sonigs z erchenne. Physikalisch isch dr Uranus mit em Neptun verglichbar un nimmt nooch sällem mit guet 14 Erdmasse in dr Masserangfolg vum Sunnesystem dr viert Platz under dr Planete i. Im Durchmesser lit er chnapp vor em Neptun uffem dritte Platz – nooch em Jupiter un em Saturn. Wäg em Wasserisvorchumme im Innere, wo us der Dichti abgleitet wird, werre dr Uranus un dr Neptun au „Isrise“ gnennt un underschide sich ditlich vum Jupiter un vum Saturn. S astronomisch Symbol vum Uranus isch im Marssymbol ähnlich. Im Unterschid zue sällem het
Dr Aegir (au Saturn XXXVI) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Saturn. D'Entdeckung vum Aegir durch dr David C. Jewitt, Scott S. Sheppard, Jan Kleyna un Brian G. Marsden uf Ufnahme vum 12. Dezember 2004 bis zum 11. März 2005 isch am 3. Mai 2005 bekannt gä worre. Dr Aegir isch zerscht under dr vorlaifige Bezeichnig S/2004 S 10 gfüehrt worre. Im April 2007 isch no dr winzig Mond uf dr Meeresriis Ägir (au Ægir oder Hlér) daift worre, eme Suhn vum Rifferiis Fornjotr un Brueder vum Logi un Kari, us dr nordische Mythologi. Dr Aegir umchreist dr Saturn uf ere rucklaifige (retrograde) exzentrische Bahn in 1116 Däg un 6 Stunde (meh wie drei Erdejohr). D'Bahnexzentrizität betrait 0,251, wobi d'Bahn mit 167,43° gege d'Ekliptik geneigt isch (eigetlich 22,57°, Neigige iber 90° stehe fier retrogradi Bahne). Dr Aegir besitzt e Durchmesser vu gschätzte 6 km. Meh weiss mer eigetlich nit iber ihn. Saturn's Known Satellites (engl.) MPEC 2005-J13: Twelve New Satellites of Saturn 3. Mai 2005 (Entdeckig un Ephemeride) IAUC 8523: New Satellites of Saturn 4. Mai 2005 (Entdeckig) MPEC 2006-C55: S/2004 S 10, S/2004 S 11, S/2004 S 15, S/2004 S 18 10. Februar 2006 (Wiiderentdeckig) IAUC 8826:
Albbruck isch e Gmeind im Landchreis Waldshüet und ligt a dä Mündig vo dä Alb i dä Rhii, wo do d'Gränze zu de Schwiz bildet. S isch vor allem bekannt wäge dä Papierfabrik. Selli gits scho lang, früener händ sie s Holz däfür no d Alb abegflözt. D Alb isch bevor dä Elektrifiziirig ä ganz gfährlichs Wasser gsi wo oft Hochwasser gha hät. Dä Strom wird für d Papierfabrik bruucht. D'Gmeind gränzt im Norde an Dachsbärg, im Oste an d'Chreisstadt Waldshüet-Dienge und Dogere, im Süde an d'Schwizer Gmeinde Schwaderloch und Mettauertal, im Weste an Laufeburg und Herrischried. Zu de Gmeind Albbruck mit de Gmeinde Birkchinge (Birkingen), Birdef (Birndorf), Büech (Buch), Schache (Schachen) und Underalpfe (Unteralpfen), wo bis in d'1970er-Johr alli selbständig gsi sin, ghörte insgsamt 20 Dörfer, Wyler, Höf und Hüser. Zu de Gmeind Albbruck in de Gränze vom 31. Dezämber 1974 ghöre s Dorf Albbruck mit Alb und d'Gmeindedeil Albert und Kiesebach. Zu de ehemolige Gmeind Birkchinge ghöre d'Dörfer Birkchinge und Kuchelbach, de Wyler Bohland und s Ghöft Behle. Zu de ehemolige Gmeind Birdef ghöre d'Dörfer Birdef und Schadebirdef und s Ghöft Miehli. Zu de ehemolige Gmeind Büech ghöre s Dorf Büech, d'Wyler Etzwihl, Haide, Hechwihl und Steibach und
Dr Albiorix (au Saturn XXVI) isch ein vu dr chleine ussere Mönd vum Planet Saturn. D'Entdeckig vum Albiorix durch e Astronometeam uf Ufnahme vum 9. November bis zum 17. Dezember 2000 isch am 19. Dezember 2000 bekannt gä worre. Dr Albiorix isch zerscht vorlaifig as S/2000 S 11 gnennt worre. Daift worre isch dr Mond uf dr Albiorix, ere Gottheit us dr keltische Mythologi. Dr Albiorix umchreist dr Saturn uf ere sehr exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 16.394.000 km in rund 783 Däg un 11 Stunde, alo eweng iber zwei Erdjohr. D'Bahnexzentrizität betrait 0,4791, wobi d'Bahn mit 33,979° starch gege d'Äquatorebeni vum Saturn gneigt isch. Dr Albiorix ghört zue dr Gallische Gruppe vu dr Saturnmönd. Dr Albiorix besitzt e gschätzte Durchmesser vu 32 km. Si us dr vermuetete Zämmesetzig abgleiteti Dichti isch mit 2,3 g/m3 im Verglich zue dr andere Saturnmönd relativ hoch. Mer vermuetet, dass er us Wasseriis mit eme hoche Adeil an silikatischem Gstei bstoht. Er het e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,06, d. h., numme 6 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Mit ere scheinbare Helligkeit vu 20,5m isch er e usserscht liechtschwach Objekt. Saturn's Known Satellites (engl.) MPEC 2000-Y13: S/2000 S 11
D' Anthe (au Saturn XLIX) isch ein vu dr chleinschte Mönd vum Planet Saturn. Si Umlaufbahn lit zwische sällere vu dr grosse Mönd Mimas un Enceladus. D'Entdeckig vu dr Anthe durch s'Cassini Imaging Science Team uf Ufnahme vum 30. Mai 2007 sowie früehere Ufnahme, wo bis in dr Juni 2004 zruckriiche, isch am 18. Juli 2007 bekannt gä worre. D'Anthe het zerscht die vorlaifig Bezeichnig S/2007 S 4 erhalde un het vu sine Entdecker dr Spitznamme Frank erhalde. Im August 2007 isch dr Mond no uf eini vu dr Alkyonide us dr grichische Mythologi daift worre. D'Anthe umchreist dr Saturn uf ere prograde Bahn ime middlere Abstand vu 197.700 km in eweng meh wie einem Erdedag D'Bahnexzentrizität betrait 0,001, wobi d'Bahn mit 0,1° gege d'Ekliptik gneigt isch. D'Anthe besitzt e Durchmesser vu guet 2 km. Vil meh isch nit iber des Objekt bekannt. Commons: Anthe – Sammlig vo Multimediadateie Saturn's Known Satellites (engl.) IAUC 8857: S/2007 S 4 (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/cfa-www.harvard.edu 18. Juli 2007 (Entdeckig) IAUC 8873: Satellites of Saturn 20. September 2007 (Nummerierung und Benennung) Saturn turns 60 JPL Presseerklärung (engl.)
D' Bebhionn (au Saturn XXXVII) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Saturn. D'Entdeckig vu dr Bebhionn durch dr David C. Jewitt, Scott S. Sheppard, Jan Kleyna und Brian G. Marsden uf Ufnahme vum 12. Dezember 2004 bis zum 9. März 2005 isch am 3. Mai 2005 bekannt gä worre. D'Bebhionn het zerscht die vorlaifig Bezeichnig S/2004 S 11 erhalde. Im April 2007 isch dr Mond no uf die keltisch Götti Bebhionn (auch Bébinn) daift worre. D'Bebhionn umchreist dr Saturn uf ere exzentrische Bahn in guet 835 Däg. D'Bahnexzentrizität betrait 0,469 wobi d'Bahn mit 35,01° gege d'Ekliptik gneigt isch. D'Bebhionn ghört zue dr Gallische Gruppe vu dr Saturnmönd. D'Bebhionn besitzt e gschätzte Durchmesser vu guet 6 km. Vil meh isch nit iber si bekannt. Saturn's Known Satellites (engl.) MPEC 2005-J13: Twelve New Satellites of Saturn 3. Mai 2005 (Entdeckig un Ephemeride) IAUC 8523: New Satellites of Saturn 4. Mai 2005 (Entdeckung) MPEC 2006-C55 : S/2004 S 10, S/2004 S 11, S/2004 S 15, S/2004 S 18 10. Februar 2006 (Wiiderentdeckig) IAUC 8826: Satellites of Jupiter and Saturn 5. April 2007 (Nummerierig un Benennig)
Dr Bergelmir (au Saturn XXXVIII) isch ein vu chleine ussere Zwergmönd vum Planet Saturn. D'Entdeckig vum Bergelmir durch dr David C. Jewitt, Scott S. Sheppard, Jan Kleyna un Brian G. Marsden uf Ufnahme vum 12. Dezember 2004 bis zum 9. März 2005 isch am 3. Mai 2005 bekannt gä worre. Dr Bergelmir het zerscht die vorlaifig Bezeichnig S/2004 S 15 erhalde. Im April 2007 isch dr Mond no uf dr Riis Bergelmir, eme Enkel vum Ymir, us dr nordische Mythologi daift worre. Dr Bergelmir umchreist dr Saturn uf ere retrograde, exzentrische Bahn in guet 985 Däg un 23 Stund. D'Bahnexzentrizität betrait 0,123, wobi d'Bahn mit 157,39° gege d'Ekliptik gneigt isch. Dr Bergelmir besitzt e gschätzte Durchmesser vu guet 6 km. Meh isch iber si Ufbau nit bekannt. Saturn's Known Satellites (engl.) MPEC 2005-J13: Twelve New Satellites of Saturn 3. Mai 2005 (Entdeckig un Ephemeride) IAUC 8523: New Satellites of Saturn 4. Mai 2005 (Entdeckung) MPEC 2006-C55 : S/2004 S 10, S/2004 S 11, S/2004 S 15, S/2004 S 18 10. Februar 2006 (Wiiderentdeckig) IAUC 8826: Satellites of Jupiter and Saturn 5. April 2007 (Nummerierig un Benennig)
D' Bestla (au Saturn XXXIX) isch ein vu dr chleine ussere Zwergmönd vum Planet Saturn. D'Entdeckig vu dr Bestla durch dr David C. Jewitt, Scott S. Sheppard, Jan Kleyna un Brian G. Marsden uf Ufnamme vum 13. Dezember 2004 bis zum 5. März 2005 isch am 3. Mai 2005 bekannt gä worre. D'Bestla het zerscht die vorlaifig Bezeichnig S/2004 S 18 erhalde. Im April 2007 isch dr Mond no uf d'Iisriisi Bestla, d'Mueder vum Gott Odin, daift worre. D'Bestla umchreist dr Saturn uf ere retrograde exzentrische Bahn in guet 1083 Däg. D'Bahnexzentrizität betrait 0,5176 - isch also sehr hoch - wobi d'Bahn mit 145,2° gege d'Ekliptik gneigt isch. D'Bestla besitzt e Durchmesser vu gschätzte 7 km. Meh isch iber si nit bekannt. Saturn's Known Satellites (engl.) MPEC 2005-J13: Twelve New Satellites of Saturn 3. Mai 2005 (Entdeckig un Ephemeride) IAUC 8523: New Satellites of Saturn 4. Mai 2005 (Entdeckig) MPEC 2006-C55 : S/2004 S 10, S/2004 S 11, S/2004 S 15, S/2004 S 18 10. Februar 2006 (Wiiderentdeckig) IAUC 8826: Satellites of Jupiter and Saturn 5. April 2007 (Nummerierig un Benennig)
S Brisacher St. Stephansmünschder isch a gotisch-romanischi Kirch un s Wohrzeiche vu dr Stadt Alt-Brisach. Die Sähnswürdigkeit isch ufem Münschderberg gläge un isch wit ybr d Stadtgränze sichtbar. Markant sin dia beide unterschiedliche Kirchtürm vu dem dreischiffige Bau, wu sich – untypisch fir ä chrischdliche Sakralbau – im Chorberich bfinde. D Kirch stammt üs dr spätromanischi Zit vum 12. Johrhundert un isch bis in d Gotik vum 15. Johrhundert erwiteret worre. Dia nach em heilige Stephanus benannti Kirch wird hit vu dr katholischi Pfarrgmei Sankt Stephan gnutzt. S Brisacher Münschder isch bsunders fir sine kulturhistorisch beditsami Innenüsstattig bekannt, wie zum Byspil des Wandbild S Jüngschdi Gricht vum Martin Schongauer wo faschd 100 Quadratmeter groß isch. D Besiedlig uf em Plateau vum hitige Münschderberg reicht zruck bis in d Jungstaizit. Während dr Keltezit isch uf em Plateau a „Fürschdesitz“ gsi, wu Handelsbeziehige bis in d Mittelmeerrüm unterhalte het. Au d Römer hen d strategischi Beditig kennt un dert a Kastell bäut. Dert het denno dr Kaiser Valentinian I. am 30. Äuguschd 369 a Edikt üsgsproche, dem Brisach sini erschdi schriftlichi Erwähnig verdanke duet. In dem Edikt wird wum mons Brisacus gsproche, was soviel wie „dr Berg, wu sich s Wasser dra
E Cookie (US-änglisch: Plätzle, Keaks) isch en kurzer Iitrag in`ra moischtens kleine Datebank uf ma Computer und dient em Ustuusch vo Informationa zwische Computerprogramm oder vo der zitlich beschränkte Archiviirung vo Informationa. E Cookie bschtoht us mindeschtens zwoi Beschtandtoil: sim Name und em Inhalt oder Wert vom Cookie; und zuesätzlich kinned Aagabe über de zweckmäßige Gebruuch vorhande si. Die Datebank ka ohne bsondere Hilfsmittel vom Computer-Benutzer selber oft it iigsea oder verändred werre. Sie isch somit opak. Vo Aawendungsprogramm, oder Dtoil bzw. Erwiterunga, vom`ma Betriebssystem vo Computer, wo an Dienscht zu Verfiegung schtelled, ka e Cookie zum Bischpil bim Schtart vom`ma Programm gsetzt werre. Andere Programm wird so bekannt, dass se dean Dienscht in Aaschpruch neah kinned, wenn se in der Datebank de vorher vereinbarte Name vom Cookie finded. Der Wert vom Cookie enthält drbi typischerwiis a Schpoicheradress, wo die Funktiona vom Dienscht driber zuegänglich sind. Datebanke vo deam Typ hoißed Cookie Jar. Webbrowser schtelled a Cookie-Datebank zu Verfiegung, wo Cookie Cache gnennt wird; und wo der Webserver drin vo`ra bsuechte Internetsitte Informationa in Form vo HTTP-Cookies hinterlege und bi ma Wiiderbsuech vo der Sitte uslease ka. Lueg ou: Cache, Registry Cookies im Atari TOS - www.mbernstein.de
Dr Daphnis (au Saturn XXXV) isch ein vu dr Mönd vum Saturn, wo sich in dr so gnennte Keeler-Lucke im usserschte A-Ring vu dr Saturnringe befindet. D'Entdeckig vum Daphnis uf Ufnahme vu dr Rümsonde Cassini vum 1. Mai 2005 isch am 6. Mai 2005 durch d'Carolyn Porco un s'Cassini Imaging Science Team bekannt gä worre. Dr Daphnis het zerscht die vorlaifig Bezeichnig S/2005 S 1 erhalde. Im Juli 2006 isch dr Mond deno uf dr Hirt Daphnis daift worre. Dr Daphnis umchreist dr Saturn in guet 14 Stunde un 15 Minüte ime Abstand vu guet 136.500 km. D'Bahnexzentrizität un d'Bahnneigig sin noch ubekannt. Dr Daphnis besitzt e Durchmesser vu guet 6 bis 8 km un het e uffällig helli Oberflächi. Saturn's Known Satellites (engl.) IAUC 8524: S/2005 S 1 6. Mai 2005 (Entdeckig) IAUC 8730: Saturn XXXV (Daphnis) = S/2005 S 1 (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/cfa-www.harvard.edu 17. Juli 2006 (Benennig)
De Name Eppenberg oder Eppeberg stoot för verschidnigi Ortschafte: i de Schwiiz Eppeberg-Wöschnau, Gmaind im Kantoo Soledurn Eppeerg, Hügel und Burgruine oberhalb vo Bichwil i de Gmaind Oberuzwil Edle vo Eppeberg, e Gschlecht vo de Herrschaft Bichwil im Mittelalter z Östriich Eppenberg, Katastralgemeinde a de Grosse Krems, z Nideröstriich z Tütschland Eppenberg (Eifel) Gmaind im Landkreis Cochem-Zell, Rhiiland-Pfalz Ortsteil vo de Gmaind Hohenau im Landkreis Freyung-Grafenau, Bayern Kartause Eppenberg, e früenrigs Kartäuser-Chloster bi Gensungen z Nordhessen
Dr Farbauti (au Saturn XL) isch ein vu dr winzige, ussere Mönd vum Planet Saturn. D'Entdeckung vum Farbauti durch dr David C. Jewitt, Scott S. Sheppard, Jan Kleyna un Brian G. Marsden uf Ufnahme vum 12. Dezember 2004 bis zum 9. März 2005 isch am 3. Mai 2005 bekannt gä worre. Dr Farbauti het zuenächscht die vorlaifig Bezeichnig S/2004 S 9 erhalde. Im April 2007 isch dr Mond no uf dr Sturmriis Farbauti, em Vadder vum Gott Loki, us dr nordische Mythologi daift worre. Dr Farbauti umchreist dr Saturn uf ere retrograde, exzentrische Bahn in guet 1086 Däg. D'Bahnexzentrizität betrait 0,206, wobi d'Bahn mit 156,4° gege d'Ekliptik gneigt isch. Er ghört zue dr sognennte Nordische Gruppe vu dr Saturnmönd. Dr Farbauti besitzt e gschätzte Durmesser vu villicht 5 km. Ansuschte isch nit iber ihn bekannt. Saturn's Known Satellites (engl.) MPEC 2005-J13: Twelve New Satellites of Saturn 3. Mai 2005 (Entdeckig un Ephemeride) IAUC 8523: New Satellites of Saturn 4. Mai 2005 (Entdeckung) MPEC 2006-C72: S/2004 S 9, S/2004 S 16 (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/cfa-www.harvard.edu 13. Februar 2006 (Wiiderentdeckig) IAUC 8826: Satellites of Jupiter and Saturn 5. April 2007 (Nummerierig un Benennig)
Dr Fenrir (au Saturn XLI) isch ein vu dr winzige ussere Mönd vum Planet Saturn. D'Entdeckig vum Fenrir durch dr David C. Jewitt, Scott S. Sheppard, Jan Kleyna un Brian G. Marsden uf Ufnahme vum 13. Dezember 2004 bis zum 5. März 2005 isch am 3. Mai 2005 bekannt gä worre. Dr Fenrir het zuenächscht die vorlaifig Bezeichnig S/2004 S 16 erhalde. Im April 2007 isch dr Mond no uf dr Fenriswolf, em Vadder vu dr riisige Wölf Skalli (au Skoll) un Hati un Suhn vum Gott Loki, us dr nordische Mythologi daift worre. Dr Fenrir umchreist dr Saturn uf ere retrograde exzentrische Bahn in guet 1260,3 Däg. D'Bahnexzentrizität betrait 0,136, wobi d'Bahn mit 164,9° gege d'Ekliptik gneigt isch. Er ghört zue dr sognennte Nordische Gruppe vu dr Saturnmönd. Dr Fenrir besitzt e gschätzte Durchmesser von villicht 4 km. Saturn's Known Satellites (engl.) MPEC 2005-J13: Twelve New Satellites of Saturn 3. Mai 2005 (Entdeckig un Ephemeride) IAUC 8523: New Satellites of Saturn 4. Mai 2005 (Entdeckig) MPEC 2006-C72: S/2004 S 9, S/2004 S 16 (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/cfa-www.harvard.edu 13. Februar 2006 (Wiiderentdeckig) IAUC 8826: Satellites of Jupiter and Saturn 5. April 2007 (Nummerierig
S alti Gmeindshuus vo Affoltern isch im Johr 1817 bauet worde und isch öppe vom Johr 1900 bis 2007 s Gmeindshuus vo Affoltere am Albis gsi. S Gmeindshuus isch im Zentrum vom Unterdorf an de Zürichstrasse, wo am Jonebach vorbi füürt. S Gebäude isch numme vo wenige andre Gebäude umgäh. Im Norden isch s Huus vo de Wasserversorgig und s Reschtaurant Central. Im Oschte isch Wäschhüüsli vo de reformiirte Chile und en chliner Schpilplatz, wo aber numme e Schaukle het. Im Süde isch s Pfarrhuus. Im 1817i isch s Huus bauet worde, am Aafang als Schuel. S het Muure us Stei, e doppelläufigi freii Stäge, wo us Sandschtei isch und vili Fäischter. S grosse Schuelzimmer im Hauptgeschoss het d südlichi Hälfti vom Ruum in dere Etage iignoh. Näbe dra isch es chlises Unterichtszimmer gsi. Ei Etage drüber hets e Lehrer-Wohnig mit füf Zimmer gha. Sit öppe 1900 isch s Huus als Gmeindshuus bruucht worde. Wils aber für di ganz Verwaltig z chli isch gsi, hei scho bald einzlni Abteilige müesse usglagerte wärde. Über di witeri Nutzig vom Gebäude isch no ned entschide. Möglicherwiis wird's vo de Chilegmeind übernoh.
L'Année épigraphique, churz: AE, isch e Publikation wo jedes Joor erschiint. Si isch ane 1888 vom René Cagnat gründet wore, wo dozmol de Leerstuel för »Epigraphik und Römischi Gschicht« im Collège de France gha het. Bis ane 1964 isch si mit de Revue archéologique zäme usechoo, isch aber sither e aigni Publikation vo de «Presses universitaires de France». L'Année épigraphique veröffetlicht jedes Joor ali noi entdeckte und veröffetlichte Inschrifte vom Römische Riich, i de Regle mitem Abdruck vom Teggscht. Aber au noiji Lesige und Abhandlige werdet uufgnoo. Vo zitt zu zitt chömet Indexbänd use. D L'Année épigraphique sind e wichtigs Hilfsmittel för d Erforschig vo de römische Gschicht, äänlich wie s Corpus Inscriptionum Latinarum (CIL) und s Supplementum epigraphicum Graecum för di griechische Epigraphik. E Redaktoorin vo dr Ziitschrift isch d Schwiizer Althistorikerin und Inschrifteforscherin Regula Frei-Stolba. Corpus Inscriptionum Latinarum Offizielli Websyte, uf Französisch
Wäge dr Topographi und de vil Niderschleeg het d Schwiiz sehr vili Flüss. Die Flüss hän über e sehr längi geologeschi Zyt zumene grosse Deil s hytige Bild vor Schwiiz prägt, will si – zämme mit de Gletscher vo de letschte Yyszyyte – die hitige Dääler bildet hän. Praktisch jedi Region vor Schwiiz wird dur e Fluss prägt. Rund um d Alpe het’s au vil Seeè. Fasch alli wichtige Flüss vor Schwiiz entspringe im Gotthardmassiv, nämli vor allem dr Rhy, dr Rotte (au Rhone gnennt), d Aare, d Rüüss und dr Ticino. Au d Linth entspringt zimli noch am Gotthardmassiv. Die andere prägende Flüss vor Schwiiz sin d Saane, dr Doubs, d Birs, d Thur und dr Inn. Birs, Aare, Saane, Reuss, Linth/Limmat und Thur sin dodrby Teil vom Flusssyschtem vom Hochrhy. Die Flüss sprudle bi Kwele a ganz verschiidene Ort ir Schwiiz us em Bode. Vor allne andere präge dr Rhy (zäme mit sim grosse Hauptnäbefluss, dr Aare) und dr Rotte d Landschaft vo dr Schwiz. Si beid ghöre zu de grööschte Flüss vo Europa. Dur d Schwiiz verlaufe meereri europäischi Hauptwasserscheide: Si trenne d Yyzugsgebiet vo Nordsee, Mittelmeer und Schwarzem Meer. Sogar e dreifachi Hauptwasserscheidi findet sich uff
Di reformiert Chile Birmischstorf ligt am weschtliche Dorfrand vo BIrmischtorf uf eme Hügel, wo Räbe düent wachse. Si isch am 28. Juni 1936 iigweiht worde. Birmischtorf isch sit de Reformation es paritätischs Dorf gsi. Beidi Konfessione hei sich di alti Dorfchile teilt un die Chile het au sit em 1718 beiden Konfessione jewiils zur Hälfti ghört. Am 20. August im 1930i het di katholisch Chilegmeind für 35'000 Schwiizer Franke de reformiert Aateil gchauft. Nach lange Diskussione het die reformiert Chilegmeind bschlosse, en eigeni Chile z baue. De Bollrai am weschtliche Dorfrand isch als Schtandort uusgsuecht worde. D Chile het de Albert Maurer, en Architekt vo Rüschlike, planet. Bauet worde-n-isch si vo Vogelsanger und Maurer, em Architektebüro, wo de Albrecht Maurer dezue ghört het. D Iiweihig isch am 28. Juni 1936 gsi. Wil s Gäld chnapp isch gsi, het d Chilegmeind erscht emol uf d Turmuur und d Orgle verzichtet. Beides het me im 1952 aber chönne nochehole. D Chile isch es typische Chilebau vom Noie Baue und schtoot unter kantonalem Schutz. De Chorruum isch mit eme Wandbild vom Kunschtmaler Eugen Maurer vo Böiju gmalet. Es zeigt de Uferschtandne Chrischtus, wo sine Jünger am See Genezareth erschiint (Joh. 21). D Glasfeischter
De uvular Vibrant isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wo änder sälte isch. Im Alemannische ùn andre europäische Sprooche isch es ei Variante vùm Zäpfli-r. S Zeiche defür im Internationale Phonetische Alphabet isch [ʀ]. Es isch en Vibrant, er wird mit meerere Schläg vo dr Zùng gäge de Artikulationsort artikuliert. De Artikulationsort isch uvular; de hinteri Zùngerùgge schloot gäge s Gaumezäpfli. D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder. Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse. Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut. Donaldson (1993:15) Finn (2004:976) Ladefoged & Maddieson (1996:236) Hall (1993:89) Grevisse & Goosse (2008:22–36) Kleine (2003:263) Wheeler (2005:24) Gilles & Trouvain (2013:68) Verhoeven (2005:243 and 245)Verstraten & van de Velde (2001:52) Mateus & d'Andrade (2000:11) Acoustic analysis of vibrants in Brazilian Portuguese (Memento vom 16. Juli 2017 im Internet Archive) Vorlage:Pt icon Rood & Taylor (1996) Lakota Language Consortium (2004). Lakota letters and sounds. Ladefoged & Maddieson (1996:225–226)
De stimmhaft uvular Frikativ isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche defür im Internationale Phonetische Alphabet isch [ʁ]. Im Alemannische ùn andre europäische Sprooche isch es ei Variante vùm Zäpfli-r. Im Alemannische wird de Luut viilmool als Approximant statt als Frikativ ussgsproche. Im IPA git es für de uvulare Approximant zwar kei eignes Zeiche, wänn e Ùnterscheidig wichtig isch, cha de Approximant aber mit [ʁ̞] transkribiert werde. In mangi Transkriptione vùm Alemannische wird des Zeiche usserdäm für de uvulare Lenis-Frikativ bruucht, wo sùnscht au als [χ] transkribiert wird. Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird. De Artikulationsort isch uvular; de hinteri Zùngerùgge bildet mitem Gaumezäpfli e Engi. D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder. Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse. Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut. Fleischer, Jürg ùn Schmid, Stephan. (2006). Illustrations of the IPA: Zurich German. Journal of the International Phonetic Association, 36/2 Sutter, Jürgen. (2008). Opfinger Wörterbuch. Schillinger Verlag: Freiburg. ISBN 978-3-89155-342-8 Fleischer, Jürg ùn Schmid, Stephan.
Schwinge isch en Schwiizer Nationalsport. Es isch d Schwiizer Variante vom Ringe. Jede Schwinger het e bsunderi Hose aa, an dere di beide Kontrahente sich müent gägesitig häbe. Gwunne het, wer es schafft, dass de Gägner mit beidne Schulterblätter de Bode duet berüüre und en immer noch duet an de Hose häbe. D Schwinger träffet sich vom Frühjohr bis in de Härbscht bi Schwingfäscht. Di findet unter freiem Himmel uf Sagmähl schtatt. In dene Sagmählchreis düent d Schwinger enand an de Hose häbe und versuechet, uf es Signal vom Ringrichter, de Gägner mit eme Schwung ins Sagmähl z befördere. Wenn des nöd in de vorgschribene Zit glingt, dann isch es en Gschtellte, es Unentschide. De Kampf wird vo 3 Kampfrichter bewertet. Für en Siig gits maximal 10 Pünkt. Jede Schwinger absolviirt bi eme Schwingfäscht 6 Gäng (bi eme Eidgnössische sogar 8). Di zwei, wo nach em füfte Gang di meischte Pünkt hei, schtönd im Schlussgang gägenand im Sagmähl. De wo im Schlussgang gwünnt isch de Fäschtsiiger, am Eidgenössische de Schwingerkönig. Peter Bichsel, Milena Moser, Christoph Simon, Stephan Pörtner (Hrsg.): Hosenlupf. Eine freche Kulturgeschichte des Schwingens. Walde + Graf, Zürich 2010, ISBN 978-3-03774-017-0. Urs Huwyler: Könige, Eidgenossen und andere Böse: Schwingen