rlitschk/wikidir huggingface dataset:
◄ | 3. Jh. | 4. Jh. | 5. Jahrhundert | 6. Jh. | 7. Jh. | ► 400er | 410er | 420er | 430er | 440er | 450er | 460er | 470er | 480er | 490er S 5. Johrhundert isch vom 1. Jänner 401 bis zum 31. Dezember 500 gange, und ghört zur Spätantike. Spätantike, Afang vom Mittelalter um 410 hond sich d Römer us Britannie zruckzoge Rom wird 410 vo dr Westgote uberrennt Da Hunnenhköig Attila hot an große Toal vo Europa arobert und uberlegt 452 Rom azgriife. Papst Leo I hot Attila troffe und eam d Eroberung Roms usgredet D Vandale 439 erobernd Karthago und fallend 455 z Rom i. Si erchläre sich als einzigs Germaneriich vu Rom uabhängig. 476 ischs Ende vom Weströmische Riich – dr Odoaker setzt dr Kaiser Romulus Augustulus – e Bue – ab. Es handelet sich aber eigentlich numme um e Militärputsch, dr Staat, sowiso uf Italie gschrumpft, blibt intakt. In Dalmatie regiert noch dr legitim Westkaiser Julius Nepos bis 480. Die Schiff vo dr Vandale beherrschend s Middlmeer im Weste 475/476 schribnd d Weschtgote eanas Volksrecht im Codex Euricianus nider 486 D Franke erobere s Riich vum Syagrius in dr Gegend
Duban isch e Krater uf dr Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus. Duban isch zerst uf Voyager 2-Bilder entdeckt worre, aber erst vu dr Cassini-Sonde in ere hoche Uflösig photographiert worre. Er lit uf 58.3° nördlicher Breiti un 277.5° westlicher Längi un isch ebba 20 km witt. Uf em Cassini-Bild cha mer Azeiche vu ere tektonische Deformation am nordwestliche Kraterrand erchenne. Duban isch daift uf e Salbi, wo dr Chönig Junan in Tusendunaini Nacht vu Lepra gheilt het. Nomeklatur vu de Enceladus-Topographi
Dr Erdmond (latinisch Luna), wo meistens numme Mo gnennt wird, isch dr einzig natürlich Satellit vu dr Erde. Er isch dr einzig fremd Himmelskörper, wo bisher vu Mensche beträtte worre isch, un au ein vu dr am beste erforschte. Aber trotzdem lit noch viil im Dunkle, etwa si Bildig un menki Gländeforme. Die später Entwicklig un si innere Ufbau sin aber sit einige Johre witgehend chlärt. S'üblich Zaiche fer dr Mo isch e Mondsichle, wo uf dr Nordhalbchugle vu dr Erde dr abnämmend, uf dr Südhalbchugle dr zuenämmend Mo zaigt: D'Mo wird ufgrund vu dr relativ große Entfernig vu dr Erde (durschnittlich 60 Erdradie) erheblich vu dr Sunne gstört, so dass es je nooch Bahnelement underschiidlich langi Umlaufzitte (Munät) git. Dr Mo umkreist d'Erde im Verlauf vu ca. 29,5 Däg vu Weste nooch Oste. Wäge dr Rotation vu dr Erde um sich selber umchreist er aber schinbar d'Erde in ebba 24 Stunde un 50 Minute vu Oste nooch Weste, was dorum au die middler Längi vum dopplete Gezittezyklus isch. D'Bahn vum Mo isch um 5,1 Grad gege d'Erdbahnebeni (Ekliptik) um d'Sunne (schinbari Sunnebahn) gneigt. Si schinbari Bewegig vor de Fixstern ähnlet domit dere vu dr Sunne. Dr Zittpunkt vum Mouf-
„Max Havelaar oder die Kaffeeversteigerungen der Niederländischen Handels-Gesellschaft“ isch dr Titel vom ene Buech, wo dr holändisch Schriftsteller Eduard Douwes Dekker under em Pseudonym Multatuli gschriben und usegää het. Uf Holändisch heisst s Buech Max Havelaar of de koffij-veilingen der Nederlandsche Handelsmaatschappij. Es isch e Roman, wo i dr Raamehandlig verzellt wird, es sig en Chauffme z Amsterdam gsi, dää heig Droogstoppel gheisse, und zu däm sig öpper choo, ass er iim hälfi es Manuskript trucke. I däm Entwurf isch d Gschicht vom ene holändische Kolonialbeamte beschribe gsii, wo Max Havelaar gheisse heig und für d Holänder uf dr Insle Java sig go gschaffe. Es isch e kritische Bricht vo dr holändische Kolonialzyt. S Buech isch z Holand ganz populäär worde. Me het s es paar Mol nöi truckt und au i verschidene Fassigen is Dütschen übertreit. Di nöischti düütschi Übersetzig isch z Berlin als Ullstein Taschebuech usecho anne 1997 (ISBN 3-548-24166-2). D Gschicht isch anne 1976 au verfilmt worde. Vo dr fiktyve Figuur vom Max Havelaar chunt dr Name von es paar modärnen Organisazioone, wo füre fair Handel uf dr Wält luege, so wie öppe di schwiizerischi Max-Havelaar-Stiftig. Normdate: GND: 4251266-9 | LCCN: nr97015654 | SUDOC/IdRef: 031482155 | VIAF:
D Swissaid isch es Schwiizer Hilfswäärch. Es isch us der Schwiizerischen Europahilf, wo anne 1948 gründet worden isch, usechoo. Dere het me sid 1956 Schweizerische Auslandshilfe (SAH) gseit zum au de Lüüt uf anderne Kontinänt go hälfe, wenn si s bruuche. D SAH het anne 1969 dr nöi Name Swissaid übercho. Es isch e Stiftig. Si understützt d Lüüt in aarme Piet vo den Entwickligsländer. Es goot drum, de Puure z hälfe bi der Arbet un de Frauen iiri Stellig i de tradizionelle Gsellschafte z verbessere. E wichtigi Uufgaab isch es au, i schlächt organisierte Länder de Lüüt go hälfe gnueg suubers Wasser z haa. Sid 1960 isch d Swissaid z Indie aktyv. Und sider het si scho i vilne Länder Hilf gleischtet. 1971 het d Stiftig zäme mit Brot für alle, em Fastenopfer un dr Helvetas d Organisazioon Alliance Sud gründet. Und si het au ghulfe d Max-Havelaar-Stiftig uf d Bei schtelle. Cindy Eggs, Suzanne Schär Pfister: Swissaid. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. d Websyte vo dr Swissaid
D Jutta Makowsky (* 26. Augschte 1928 z Fryburg; † 18. Jänner 2013 z Minche) isch e dytschi Schurnalischti un Autoori gsii. D Makowsky isch z Fryburg in ere Chinschtlerfamilie ufgwagse. No dr Schuel isch si uf Stuegert uf d Schauspiilakademy. Si het Engaschmänt as Schauspiileri z Haidelberch un z Fryburg ghaa. Dernääbe het si bim Siidweschtfunk as Sprächeri gschafft, unter anderem het si bi alemannische Heerspiil mitgmacht. Si hetdoodmool au aagfange uf Alemannisch schryybe, si het zem Byyschpel e baar Heerspiil gschriibe, wu im SWF gsändet woore sin. Ab 1959 het si z Minche gläbt un het deert as freii Schurnalischti fir Präss un Rundfunk gschafft. In dr 1960er Joor het si aagfange chlaini Alldaagserlääbnis in Proosa as Satiire un Glosse ufschryybe, wu in Zytige erschiinne sin un speeter au in Biecher. Ab 1974 isch si ständigi freii Mitarbaiteri bi dr Süddeutsche gsii. Si het au fir dr Bayrische Rundfunk Byydreeg verfasst. Anne 1987 isch ire eerscht Buech, „Mamas Lieblinge“, uusechuu. Insgsamt het si vierzee Biecher vereffetligt. Nääbe Proosa het si au Gediicht verfasst. Anne 1970 isch au ne Byydraag uf Alemannisch vun ere in dr Anthology „Alemannische Geschichten“ uusechuu. Si isch Mitgliid vum Künstlerkreis 83 München-Pasing (KK83) gsii
D Manuela Biedermann (* 1965 z Biel/Bienne) isch e Schwyzer Schauspiileri. Noch em Wiirtschaftsgimnasium z Biel het d Biedermann vu 1986 bis 1989 s „Dramatisch Studio“ z Bärn un z Burdlef unter dr Laitig vu dr Eva Klar-Kerbler absolviert. Chuurz no Abschluss vu ire Schauspiiluusbildig het si ire eerscht Engaschmänt am Théâtre pour enfants de Lausanne (TPEL) z Lausanne ghaa, wu si anne 1989 in dr Produkzioon Les poupées magiciennes unter dr Regy vum Fulvio d Roll vu dr Pauline gspiilt het. In dr Joor 1991 un 1992 het si Engaschmänt in dr freie Theaterszeene in dr Schwyz ghaa, zem Byschpel am Theater Arte z Basel. In dr Spiilzyt 1992/93 het si am Theater am Turm z Frankfurt am Main d Roll vu dr „Sii“ in s Marguerite Duras Die Krankheit Tod gspiilt. Vu 1993 bis 1996 het si ne fescht Engaschmänt am Stadttheater St. Galle ghaa. Deert hän u. a. d Titelroll in Fräulein Julie (1993), d Lucille in Der Bürger als Edelmann (1993), d Recha in Nathan der Weise (1994) un d Cheenigi Elisabeth in Richard III. zue ire Biinerolle gheert. 1996/1997 het si as Maria im Musical Linie 1 am Stadttheater St. Galle gaschtiert. 1997 het si
D Grete Borgmann, (* 1. Novämber 1911 z Koblenz as Grete Sieber; † 19. Novämber 2001 z Fryburg) isch e dytschi Fraueräächtleri gsii. Si isch vu 1976 bis 1979 Vizebresidänti vum Dytsche Frauering gsii. D Borgmann isch as aacht Chind vum Boschtmaischter Heinrich Sieber un syre Frau Eva z Koblenz uf d Wält chuu. Si isch uf s Realgymnasial Lyzeum vu dr Ursuline gange, wu si s Abitur gmacht het. Si het Filology mit dr Sprooche Dytsch, Änglisch un Franzeesisch z Fryburg studiert, fir ai Semeschter isch si z Berlin gsii, ai Joor lang an dr Universiteet z Liverpool un het e Stipändium an dr Sorbonne z Paris iberchuu. Anne 1935 het si dr Karl Borgmann ghyroote un het derno s Studium vu dr Filology un d Dokteraarbet, wu si scho aagfange ghaa het, ufgee. In dr fimf Joor druf sin d Chinder Eva, Albert, Rainer un Margrit uf d Wält chuu. Chuurz voreb d von Margrit im Februar 1942 uf d Wält chuu isch, isch dr Karl zum Weerdienscht yyzooge woore. Bi sär noch em Chrieg im Augschte 1945 us dr amerikaanische Chriegsgfangeschaft frei chuu isch, hän d Grete un dr Karl enander e Hufe Brief gschriibe. Zäme umfasse
D Leipziger Buechmäss isch e grossi Mäss für d Buechkultur un d Literatur z Düütschland. Si isch nach dr Frankfurter Buechmäss die zwöitgrööschti im Land. Si isch all Joor im Monet Merz z Leipzig. Und es git se sit em sibezääte Joorhundert. Es isch s eerschte ganz groossen Ereignis im Joor für di dütschsproochigi Buechszeene. D Buechverlääg zeigen iiri nöie Wäärch, und es isch es bedüütends Träffe vo de dütschsproochige Dichter. Es goot nit numen ume Buechhandel. Uff dr Leipziger Buechmäss träffe sich d Autooren und Autoorinnen un d Lääser un d Lääserinne. Do drfüür isch bsunders au s Lääsfäscht Leipzig liest, wo d Stadt Leipzig, dr Böörseverein vom Düütsche Buechhandel un dr MDR organisiere. Anderi Momänt z Leipzig sin d Manga-Comic-Convention un d Leipziger Antiquariatsmäss. Zum Programm vo dr Mäss ghören au dr Pryys vo dr Leipziger Buchmäss, dr Düütsch Jugendliteraturpryys un d Leipziger Autoorerundi. Anne 2008 sind meh weder zwöihundertuusig Lüüt a d Leipziger Buechmäss choo. Die ganzi Veraastaltig het men anne 2020 wäge der wältwyte Coronavirus-Pandemy churzfrischtig müessen absääge. Thomas Keiderling: Leipziger Buchmessen und Buchhändlermessen – Kontinuität im Wandel von fünf Jahrhunderten?. In: Zwahr, Hartmut u. a. (Hg.): Leipzig, Mitteldeutschland und Europa. Festgabe für Manfred Straube und
◄ | 5. Jh. | 6. Jh. | 7. Jahrhundert | 8. Jh. | 9. Jh. | ► 600er | 610er | 620er | 630er | 640er | 650er | 660er | 670er | 680er | 690er S 7. Johrhundat hot duurat vom 1. Jänna 601 bis zum 31. Dezember 700 und kört zum Früamittlalta. Afang vo da Arabischa Expansion: 7. - 9. Johrhundat Z Japan schribt Shōtoku Taishi 604 d 17-Artikel-Vafassung (憲法十七条 Kenpō-jūshichi-jō), a Traktat übers Weasa vo na gerechta Herrschaft. Irische Wandermönch probierend d Alemanna im Gebiet vom Bodasee zum Chrischtatum z bekehra. Friesa siedeln sich uf da Nordseeinsla Amrum, Föhr, Sylt und Helgoland a. 610 di karthagisch Flotte under em Herakleios besetzt Konstantinopel. Afang vum Middelbyzantinische Riich. Kaiser Phokas wird gstürzt un higrichtet. 614 Persie eroberet Syrie un Palästina vo Byzanz un entfüehre s'Heilig Chrüz Christi 618 Persie eroberet Ägypte vu Byzanz 16. Juli 622: dr Hedschra, da Prophet Mohammed flieht vo Mekka uf Medina. 622-624 Perser un Araber belagere Konstantinopel 626 Grichisch wird Amtssproch in Byzanz, Basileus statt Imperator da Kaisertitel. Gegeagriff vu Byzanz nooch Art vume Chrüzzug 628 vernichtendi Niderlag vu de Perser bi Ninive gege Byzanz, wo jetz einzigi Weltmacht zwische Gibraltar un Indus
D Ruth Bunkenburg (ghürote Ruth Arend-Bunkenburg, Pseudonym Rudolf Reiner), wo am 2. Juni 1922 z Sulingen (Nidersachse) uf d Wält choo und am 29. April 2015 z Achim bi Bremen gstorben isch, isch e niiderdütschi Schauspiilerin und Mundartautoorin gsi. Si het s Theaterspiile z Breeme gleert und z Berlin d Schauspiilprüöffig gmacht. Derno het si füre Rychsarbetsdienscht gschaffet, anne 1942 am Schauspiilhuus z Breeme chönnen uufträtten und de het si in Chriegsdienscht müesse. Spööter isch si a Theater z Osnabrück, z Wilhelmshaven, z Krefeld un z Mönchengladbach gsii und het für s Radio Bremen Höörspiil, Feature, Lääsigen und Literatursändige gmacht. D Bunkenburg het hochdütschi Churzgschichte und niderdüütschi Höörspiil und Theater gschribe. Bi vilnen andere niderdütsche Höörspiil vo Radio Bremen het si dr Tegscht glääse. Foffteinhunnert Mark! Von plötzlichem Totogewinn und seinen unabsehbaren Folgen, 1957 Ward verschaben! Ein lustiges Spiel um freiwillige und unfreiwillige Terminverschiebungen, 1959 De Kriegskamerad. Een vergnögd Spill, 1959 Piepenkeerl, 1960 Besök in de Vergangenheit, 1961 De Reis’ na Stutenbötel. Vergnögd Speel, 1962 Safari in Höltenbusch. Erfahrungen im Umgang mit wilden Tieren, 1963 Modern mutt dat wesen! 1965 Dat „kostbare“ Stück, 1966 Klassendag, 1978 De dütske Ankevader, 1980 De italjensche Reis’, 1987 Stadt Sulingen: Sulingen. Geschichte und Personen.
D Mochica-Kultur (Moche) hots zwüschat m 1. Johrhundat und m 7. Johrhundat in Peru, Südamerika gea. S Zentrum isch im Norda vo Lima gsi, in da Gegend wo hüt Trujillo isch. D Mochica hond se in mehrara Täla a da Küschte im Norda vom hütiga Peru niedaglo. D Gsellschaft isch schtreng schtrukturiert gsi, unta da Führung vo mächtiga Fürschta. Wirtschaftliche Basis isch Landwirtschaft gsi. Se hond Erdnüssle, Kürbis, Mais und Paprika abaut. D Fäalda hond se mit Aquädukte bewässat und mit Guano (nam Düng aus Exkremente vo Seevögl, wo hüt no vawendet wird) düngt. S Handwerk isch hoch entwicklt gsi: Se hond Gold, Silba und Kupfa vrarbeitet und o us Gold und Kupfa Tumbago legiera künna. D vawendeta Technologia sin in eppa dia, wo ma us da europäischa Kupfazit und Bronzezit kennt. Genauso hoch entwicklt isch d Keramik gsi. Dia Moches hond vor allem a Gottheit vaehrt, wo als Aiapaec (el decapitador) bekannt isch, und wo uf vielna Keramika und Wandmolareia dargschtellt isch, meischtns als Schpinne, glügeltes Wesa oda Meerungeheua. Wenn mol da ganze Körpa dargschtellt isch, hot a in da oana Hand a Meassa und in da andara hebt a an Kopf bi da Hoor. Ma nimmt a, dass
Li Brëjoyoeü isch e Mundartgruppen us em wälsche Wallis. Si isch vo Fully und luegt sit em Joor 1977 für d Kultur vom lokale Dialäkt vo der Wälschschwiizer Sprooch Frankoprovänzalisch. Au z Fully redt men als gwoonti Umgangssprooch sit langem s regionale Französisch so wie i dr ganze Wälschschwiiz; Lüüt, wo s alte frankoprovänzalische Patois als Muettersprooch chönne, git s im Doorff fasch keini mee. Der Verein Li Brëjoyoeü isch eini vo vilne lokale Mundartorganisazioone vom undere Wallis. Er het e Mundartchor uf d Bei gstellt, wo Patois-Lieder singt, und er macht i dr Gmeind Fully vo Zyt zu Zyt öppis für die alti Mundart, bsunders mit Theateruffüerige. Fédération cantonale valaisanne des amis du patois Alain Dubois: La conservation et la valorisation de la mémoire des patois dans le Valais romand. Sion 2006. On-n'a vouèrb'a, avoui le groupe di patouaïjan dè Fouëyë, "Li Brëjoyoeü". In: Journal de Fully, 216, 2013, S. 5, 14.
Bin ere Süüchi tuet sich e asteckendi Chranket i relatyv churzer Zyt wytume vrbreite. Es git Süüchine bi de Mönschen und au bi de Tier. Si chöme vo hööch asteckende Chranketserreger, das sind meischtens Viire, wo vo öpperem, wo drvo chrank worden isch, liecht uf anderi cha überegumpe, wemme nit ufbasst. D Chranket goot vom ene eerschte chrankne Individuum uus und macht denn immer wie mee anderi chrank. Wenn öpper agsteckt isch, chan er Chranketserreger i synere Umgäbig vrbreite ooni s z meerke und anderi überchöme se und wärde dervo vilecht au chrank. So cha s ganz gly zun ere Epidemy choo mit vilne Chranke oder zun ere Pandemy, wo sich au uf anderei Länder, jo wältwit chan uusbraite. De Tiersüüchine seit men Epizooty. Grossi Epidemiè sind öppe früener vo dr Pescht choo, de au vo dr Cholera und immer wider vo dr Grippe. Änds 2019 isch z China en Epidemy usbroche, wo druus innert es paar Wuche die wältwyti Süüch Coronavirus-Pandemy 2020 worden isch. Manfred Vasold: Seuchenzüge. In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Hrsg.): Enzyklopädie Medizingeschichte. De Gruyter, Berlin/ New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 1323 f.
Milioonestadt seit me dene Stedt, wo 1.000.000 oder mee Lüüt drin woone. Es git uf dr Wält öppe füüfhundert vo dene. Im Durchschnitt het e Melioonestadt mee weder drüü Milioone Mönsche. Drby rächnet me nid immer alli Lüüt von ere ganze Sidligslandschaft drzue, wenn d Gmeindgränze nume d Chäärnstadt zeige und nit e ganzi Aglomerazioon, wo no anderi Gmeinde het. Milioonestedt im düütschsproochige Piet sind Berlin, Wien, Hamburg, Münche, Köln. Wemme no d Aglomerazioon nuumt, gsucht me: au i de Stadtregioone vo Frankfurt am Main, Stuttgart, Düsseldorf, Hannover und Züri het s mee weder e Milioon Lüüt. Normdate: GND: 7606920-5
S Robert Koch-Institut (RKI) isch e sälbständigi Instituzioon vo der dütsche Bundesverwaltig. Es luegt, was es im Land für schwääri asteckendi und au anderi Chrankete git. Es isch em Bundesministerium für Gsundheit zuegordnet. Es forschet über vil Frooge vo dr Gsundheit vo de Lüüt, wo z Dütschland woone, und es isch die wichtigschti dütschi Yrichtig für di medizinischi, biologischi und epidemiologischi Forschig über die gfäärliche Chrankete, wo s druus chönnt Süüchine gää. Es schaffet au mit ussländischen Instituzioone vo dr Forschig un dr Gsundheitspolitik zäme. Em RKI sys Haupthuus isch z Berlin, und anderi Hüüser het s au i z Berlin un z Wernigerode. Es schaffe biinem öppe 1100 Lüüt. Anne 1891 isch s Pröissische Institut für Infekzioonschrankete gründet worde, wo der Robert Koch gleitet het; vo iim isch dr hüttigi Name vom Huus. Ebolafieber Coronavirus-Pandemy 2019/2020 Commons: Robert Koch-Institut – Sammlig vo Multimediadateie d Websyte vom Robert Koch-Institut Normdate: GND: 17690-4 | LCCN: n85085541 | VIAF: 123556639
D' Postleitzahl (PLZ; englisch postal code; USA ZIP Code) isch e Ziffere- oder Buechstabe-/Zifferekombination innerhalb vu Postadresse uf Briefe, Pakete oder Päckli, wo dr Zuestellort igrenzt. Funktionell ähnlet e Postleitzahl dr Telefonvorwahle un Kfz-Kennzeiche bzw. den Amtliche Gmeischlüssel. D'Schribwiise vu Postleitzahle reglet in Dytschland d'DIN 5008. Demnooch werre Postleitzahle nit dur Leerzeiche oder ähnlichs underglideret. Zum erste Mol isch 1853 vu dr Postverwaltig vu dr Thurn und Taxis mit Hilf vu Ringnummerestempel ermöglicht worre, Örter us eme Zahlecode z'erchennen. Carl Bobe het 1917 Dytschland in Großrüüm, regionali Beriiche un örtlichi Beriiche ime Organisationsschema glideret. Am 25. Juli 1941 isch in dr Verfüegig 407/1941 im Amtsblatt vum Riichspostministerium d'Ifüehrig vu Leitgebiite bekannt gä worre. Sälli hän zuenächst numme fer dr Paketdienst golte. Es het 24 Päcklileitstelle mit Unterleitstelle gä, wo vu 1 bis 24 durchnummeriert gsi sin. Die Gebiite hän in etwa dr Oberpostdirektionsbezirke entsproche. Ab em 19. Oktober 1943 het des System au fer dr Briefdienst golte. Sit 1944 isch d'Bevölcherig ufgforderet worre, die Zahle z'nutze. Es isch usserdem e Anpassig vu dr Gebiite erfolgt, so dass au Kombinatione us Zahle un Buechstabe verwendet worre sin, wie z. B. 5b fer Ostpraisse. Es git verschideni Meinige dorüber, ob d'Leitgebiitszahle e
D Hildesuse Gaertner, au Gärtner, (* 10. Februar 1923 z Fryburg; † 10. Februar 2016 ebe deert) isch e dytschi Schyyrännlaiferi un Bolitikeri gsii. Zwische 1949 un 1952 isch si siibefachi Dytschi Maischteri gsii. D Gaertner stammt us aire vu dr erfolgryychschte Schyylaiferfamiilie vu Dytschland. Iri Kusyyne Christl Cranz giltet as aini vu dr erfolgryychschte Laiferne vu allne Zyte. Au ire Kusäng Rudolf Cranz het e Hufe nazionaali un internazionaali Erfolg gfyyrt. Frie isch d Gaertner in d Fueßstapfle vu ire Verwandte drätte un isch scho im Alter vu 14 Joor in di dytsch Schyynazionaalmannschaft ufgruckt. Anne 1938 isch si an dr Sschyywältmaiscterschaft im schwyzerische Engelbärg derby gsii. Iri spoortli Entwicklig isch derno dur dr Uusbruch vum Zweete Chrieg unterbroche woore. D Gaertner isch as Chankeschwester vum Dytsche Roote Chryz in dr Versoorgig vu dr verwundete Soldaate yygsetzt woore. Noch em Änd vum Chrieg het si si uf ire Stuudium vu dr Filosofy, Natuurgschiicht, Geografy un Zytigswisseschaft an dr Universiteet Fryburg kunzäntriert, wu si anne 1949 zum Thema „Der Obst- und Gemüsebau der Stadt Freiburg und ihrer Umgebung“ promoviert wooren isch. Im nämlige Joor het si z Oberschtdorf im Slalom ire eerscht dytsche Maischtertitel gwunne. Segs anderi sin in dr
Dr Willrath Dreesen (* 14. Mai 1878 z Noorde, Oschtfrysland; † 14. Augschte 1950 uf Langeoog) isch e dütsche Redakter und Mundartschriftsteller gsi. Er isch z Noorde uf s Gymnasium und het z Göttinge, z Marburg und a dr Uni Basel di evangeelischi Theology studiert. 1902 isch er no uf Bonn go Germanistik un Filosofy studiere. 1905 het er mit ere Dokterarbet übere Theodor Storm promoviert. 1913 het er als Lektor a dr Uni Frankfurt agfange schaffe. Nach em Erschte Wältchrieg isch er vo 1919 bis 1924 z Leipzig Redakter bim Reclam-Verlag woorde. Es paar Joor lang isch dr Dreesen Gmeindvorsteher und Kurdiräkter uf dr Insle Langeoog gsi un drno Diräkter vom Kurbaad Lausick. Nach synere Pänsionierig isch er uf Langeoog zrugg, won er wider Kurdiräkter worden isch. Dr Willrath Dreesen het im oschtfrysische Dialäkt es paar Wäärch gschribe. Es sind Romään, Gedicht und Theater. Romantische Elemente bei Theodor Storm, Dortmund 1905 Eala freya Fresena!, 1906 Ebba Hüsing, 1910 Gedichte, 1910 Sturmflut, 1910 Neudeutsche Kulturpolitik und Reclam, 1919 Der Eisvogel und andere Gedichte, 1953 Carl Enders: Dreesen, Willrath. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 4, Duncker & Humblot, Berlin 1959, ISBN 3-428-00185-0, S. 106 f. Normdate: GND: 116197528 | LCCN:
Hubei isch e Provinz vo der Volksrepublik China. D Landschaft isch i dr Mitti flach; es isch e wyti Ebeni. A de Gränze vo dr Provinz het s Gebirge. Zmitzt i der Provinz Hubei mündet der Fluss Hans in Jangtsekiang. Es het no vil anderi Flüss und Gwässer im Piet; drum het me der Provinz dr Zuename 千湖之省 gää, was uf Düütsch «Provinz mit de tuusig Seeè» heisst. Im Weschte stoot am Jangtsekiang die grossi Schtaumuur vo der Drei-Schluchten-Talsperre. D Hauptstadt vo der Provinz isch Wuhan. Anderi groossi Stedt sind Jingzhou, Shiyan und Xiangyang. Bi Wuhan, em ene zäntrale Vercheerschnoote vo der chinesischen Ysebaan, goot e wichtigi Brugg übere Jangtsekiang. Commons: Hubei – Album mit Multimediadateie 30.967777777778112.23138888889Koordinate: 30° 58′ N, 112° 14′ O Normdate: GND: 4305745-7 | LCCN: n81018205 | VIAF: 147752703
D Flädermüüs sind e Gruppe vo Säuger, und si ghööre zäme mit de Flughünd zu dr Tieroornig vo de Flädertier. Im wytere sind si e Teil vo de Landwirbeltier. Me kennt uf dr Wält öppe tuusig Aarte vo Flädermüüs. Z Europa sind s öppe vierzg Aarte. Iire Naame chunt vom althochdütsche Wort fledarōn, wo im hütige Düütsch zu «flattere» worden isch. Der latynisch name isch Microchiroptera. Es isch d Flughuut zwüsche de Handglänk un de Fuessglänk und die zwüsche de Finger un die zwüsche de Bei, wo s de Flädermüüs möglich macht, guet chönne z flüüge. Mit der Flughuut am Schwanz stüüre si ganz gschickt i dr Luft. Wemme me ne zueluegt bim Dunkelwäärde, stuunet me wie gschwind und akrobatisch si um eim umen und zwüsche de Böim dure flüüge. A de Düüme het s e staarchi Chralle wie nen Hoogge. Au a de Zeehe sind so Chralle, wo d Flädermuus sich drmit am ene feschten Oort in ere Hööli oder under emene Huustach chan uufhänke zum schloofe. D Tier suechen i dr Nacht bim Flüügen i dr Luft Insekte zum frässe. Sie finde se mit emene gnaue Schallsischteem, wo si Ultraschallwälle wie für d Echolootig usschicke; das funkzioniert dank