rlitschk/wikidir huggingface dataset:
De Mittwuch isch de dritt Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976), noch dr christlich/jüdische Zellung dr viert. Noch dera Zellig isch er genau i de Mitti vo de Wuche und do devo chunnt au sin dütsche Name. Noch de neue und hüt übliche Wohrnemig vo de Wuche häts zwai Täg (Mäntig und Zystig) vor em Mittwuch, aber vier Täg nochher (Dunschdig, Frytig, Samstig und Sunntig) und drum ischer hüt nume no vo de Schuelwuche d Mitti. Männgi sage au Miagde bzw. wytume i der Nordostschwiz Mikte, Miktig, Mektig. D Grundlag für das Miagde, Mikte, Miktig, Mektig isch en alts Mitchen, wo im 13. und 14. Jorhundert au i de Schriftsproch hüfig gsi isch; d Metathese (Umchehrig) vo tch, tk zu cht, kt, gt gchännt me scho um 1300. Der Uusluut ig isch debii vo de andere Wuchenäme übernoo. Frejer het de Mittwuch Wotanstag gheisse, wie hüt no änglisch Wednesday. Schweizerisches Idiotikon, Band XV, Artikel Mittwuch, ab Spalte 240, mit Aamerkig Spalte 244.
Dr Talmud (hebr. תלמוד, abgleitet vo למד, 'lehre, 'schdudiere') isch ä Sammlig vo jüdische Schrifte, wo dr Tanach, die jüdischi Bible, erkläre und neu uslege. Es git zwei Sammlige wo as Babylonisch und Jerusalemer Talmud bekannt si. Dr gröösser, und au dr wichdiger vo beide isch dr Babylonisch Talmud, wo in de Gebiet vo Mesopotamie entschdanden isch, wo sit em Babylonische Exil immer no vo Jude bevölkeret gsi si, vor allem z Sura und z Pumbedita. Die wichtigschde Deil vom Talmud si d Mischnah (hebr. משנה), wo dr Dradition noh die mündligi Lehr isch wo dr Moses uf em Sinaibärg vo Gott übercho het, und d Gemara (hebr. גמרא), die schbööteri, kritischi jurischdischi Undersuechig. Das isch d Lehr, wo noh dr Niiderschrift vom Tanach mündlig wiitergä worden isch. Bis ins zweite Johrhundert noch dr Ziitwändi isch es aber au schriftlig uf Hebräisch niidergleit worde, und het si ändgültigi Form vom Jehuda haNasi übercho. D Mischnah isch in sächs Deil (hebr. סדרים, 'sedarim') iideilt, wo jede drvo es Süjet het: Seraim (hebr. זרעים) het as Inhalt d Gsetz über Grund und Bode; Moed (hebr. מועד) über Fescht- und Faschtdäg und dr Schabbat; Naschim (hebr. נשים) s Eherächt; Nesikim (hebr. נזיקים) s
As Gschicht vo Israel oder Gschicht vom Volk Israel bezäichnet mä d Gschicht vo de Israelite und vom Juudedum – as Volk und Religioon – vo sine Aafäng um 1500 vor dr Zitewändi im Alte Oriänt und siner Aasiidlig in Kanaan bis zur Zerstöörig vom Herodianische Tämpel im Joor 70 noch dr Zitewändi und em Aasiidligsverbot für palestinischi Juude noch dr Niiderlaag vom Simon Bar Kochba im Joor 135. Die Zit entspricht öbbe dr Perioode, wo dr Tanach, die hebräischi Bible, entstande isch. Die jüdischi Dradition gseht d Israelite as die diräkte Vorfahre vo de Jude und het ihri Gründermythe im Tanach, der hebräische Bible, schriftlig feschtghalte. Noch däm wär ihre Urschbrung in Mesopotamie und bis zur Landnahm z Kanaan haige si sich as Nomade im Gebiet zwüschem Nil und em Euphrat ufghalte. Für die ganzi Vorgschicht bis ins 9. Johrhundert vor dr Ziitwändi git s sehr wenig archäologischs Material, wo d Bibelgschichte wurd underschdütze. Die erschti biblischi Person wo au hischdorisch fassbar isch, isch dr Omri (öbbe 885-874 BCE), wo König z Samaria gsi isch, wo dr Tanach em nördlige Königriich vo Israel säit. Er het sich mit erä Brinzässin vo Sidon verhürotet, wo ihm dr Friide mit siim
Palestina (altgriech. Παλαιστίνη; latiin. Palaestina; hebr. ארץ־ישראל Eretz Yisrael, aber au פלשתינה Palestina; arab. arabisch ‎فلسطين‎, DMG Falasṭīn [falas'tˁiːn] oder Filasṭīn [filas'tˁiːn]) isch es Gebiet im Middleren Oschde zwüschem Jordanfluss und em Middelmeer. Hützudag exischdiert in däm Gebiet s Land Israel, und es git Gebiet, wo eigentlich zu Jordanie ghöre, vo Israel aber miliärisch bsetzt sit siit 1967: s Weschtjordanland und dr Gazastreife; us dämm het sich die israelischi Armee im Johr 2005 wider zruggzoge. S Gebiet het si Name vo de Philischter, wo eis vo de Seevölker gsi sind, wo sich im 12. Johrhundert vor dr Ziitwändi im Gebiet vo Gaza und dr Stadt Askalon niidergloh hei. Dr Name isch in dr moderne Ziit erscht 1922 widr uufcho, für zum s Britische Mandatsgebiet z bezeichne. Gschichtlig isch d Regioon Palestina wichdig gsi as Verbindigsdäil zwüschen em südwestlige Arm vom fruchtbare Halbmond mit Egüpte und em nordöstlige mit Mesopotamie, und es isch vo de Mächt uf dene beide Syte immer wider aagriffe und erooberet worde. Bi de Röömer isch im Gebiet e Zyt lang d Provniz Syria Palaestina gsii. Nach em Erschte Wältchrieg isch Palästina under die britische Mandatsverwaltig cho. Wo d Ängländer nach em zweite Wältchrieg us Palästina wägg
D Stadt Uetersen isch e Stadt z Schleswig-Holstei / Dütschland, rund 30 km nördlich vu Hamburg und ghört au zude Metropolregion Hamburg. Obwoll sichs kulturell uf Hamburg richtet, zaigts en ussergwönlichi aigni kulturelli Aktivität. Bekannt isch Uetersen dur sis Rosarium, sis Chloster un de nazionalsozialistisch Arzt Kurt Borm. S het öppe 17.800 Iwohner un liit ôm Fluss Pinnau, emene Nebefluss vo de Elbe. Gründet worde isch de Ort anno 1234 vom Ritter Heinrich II. vo Barmstede. Stadt Uetersen: 750 Jahre Uetersen – 1234–1984. C.D.C. Heydorns, Uetersen 1984. Commons: Uetersen – Sammlig vo Multimediadateie Normdate: GND: 4107361-7 | LCCN: n82274125 | VIAF: 140752358 Statistikamt Nord – Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein 4. Quartal 2022 (XLSX-Datei) (Fortschreibung auf Basis des Zensus 2011).
Ds Tseschrutol ist as alputol in dar italienischu provinz van Vercelli, im Piemont. Durch ds tol rinnt der fluss Tseschra (wailschu: Sesia), der dam tol sine nome gibt. Es streckt sich vam Gourner (Monte Rosa) bis zar ebendi van Vercelli und häd etlichi nebenteljini, deiru gebirgsbäche in di Tseschru usrinnend. Ds haupttol, Val Grande g’nammt, häd d’g'stolt van ainem „S“. D’erst gmai gor under dan Gourner ist Im Land (wailschu: Alagna Valsesia). D’ wichtigst nebentaler sind ds Val Mastallone und ds Val Sermenza, di geind ihru nome va’ dan gebirgsbäche, di durch siju rinnend. Sind do etlichi industrie in Vrol (Varallo), Zar Burg (Borgosesia), Quarona und Serravalle. Es gaid uberals um web- und wasserrourwerchbuwwa. Guadwerch ist auch g’machud. Der wi van Gattinara, der auch dise nome traid, ist atwos g’ruamte. D’andru deirfer im hejre tail ds tols lebind vïr als van chunsthandwerch und turismus. Im Tseschrutol schwetzt mu a piemontäisich landsproch g’nammt Valsesian. In dan letschti jorzeinde ist der ainfluss der italienischu zungu steircher und steircher wourte und d’ jungu ljit schwetzind chum nouch piemontäisischu. In dan deirfre van Remmaljiu und Im Land, zwai olti Walserainsidlungu, häd sich d’urolt Walserzunga (Tittschu oder Titzschu) b’halte.
As Nationalismus bezeichnet me e politischi Ideologii, wo zum Ziil het, ass d Usbreitig von ere Nation und d Gränze vo ihrem Staat überiistimme. In ere extreme Form chann er zur Underdruggig und Verfolgig vo nationale Minderheite füehre. Bi Natione, wo kei eigene Staat hai oder dä nit sälber kontrolliere, füehrt er hüfig zu nationale Befreijigsbewegige. In der Alldagssproch wird hützudags Nationalismus hüfig mit politischem Chauvinismus gliichgsetzt, won e übertriibeni und im allgemeine intoleranti Form vom Nationalismus isch, im Gegesatz zum Patriotismus, wo sich für d Wärt und Symbol vo siim Volk iisetzt, aber sich nid über anderi Natione setzt. Dr Nationalismus isch ä hischdorisch zimli neui Erschiinig, wil er vo dr Idee vom Nationalschdaat abhänggt, wo s in siiner moderne Form eigentlig erscht sit dr Französische Revolution git. Im 19. Johrhundert isch dr Gedanke vo dr Nation, wo im eigene Schdaat läbt und siis Gschick sälber und unabhängig beschtimmt, in ganz Europa schdark worde, und übernationali Schdaate wie s öschdrichische Kaiserrich si gschwächt worde. Er het z Dütschland und Italie (aber au in andere Länder) zur Vereinigung vo de Gebiet gfüehrt, wo dr dütsche, reschbektiv dr italienische Kultur aghört hai. Dr Nationalismus isch im 19. Johrhundert ä revolutionäre Gedanke
Der Begriff Antike isch abgleitet vom latinische antiquus, uf Dütsch: »alt, alterdümlig«. Gschichtswüsseschaftler meine drmit die gschichtlig erfassbari Zit vo de Kulture ums Middelmeer und im Middlere Oschde bis ungfähr zum Afang vo dr Verbreitig vom Islam. D Antike im ängere Sinn bezieht sich uf d Gschicht vo Griecheland, im hellenische Middelmerruum und em römische Riich. Si underscheidet sich vo dr Zit vorher und nochher und vo andere Regione dur gemeinsami politischi und kulturelli Draditione. Im wiitere Sinn redet mä mänggisch vo dr Antike, wenn mä d Gschicht vom alten Ägypte, vo Mesopotamie, Syrie, Persie und Chliiasie sit em vierte und dritte Johrdusig vor dr Zitewändi meint, vo wenn mä schriftligi Dokumänt het. Im allgemeine wird dr Begriff ‚Alterdum’ für die Zit vorzoge. Altertum S Ändi vo dr Antike
Écologii isch d Wisseschaft vum Hüshalt vu dr Nadür. Dr ditsch Zoolog Ernst Haeckel het 1866 zum erschdt Mol där Bigriff so definiert: "die gsamt Wisseschaft vo dr Beziehige vu ne me Organismus zue sinnere Üssewält" und 1870 "d Lähre vu dr Ökonomie, vu däm Hüshalt vu dr dierische Organisme". Me redet in däm Zämmehang hüüt au vom ökologische Gliichgwicht, wo vom Mensch au chan gschtört werde. Siithär het där Bigriff awwer aüi no ganz anderi Bedidunge: mr spricht au vu Écologii, wemmer an die natürlichi Umwält iwerhäupt dänkt, vor allem dänn, wänn si sich uff d Mänsche schlächt üwirke duet. Me redet in däm Zämmehang auch vom ökologische Gliichgwicht wo durch s menschliche Wirtschafte gschtört wird. Ab 1970 gits dann aü ne Écologie-Biwegig, wu under anderem s Bleiwärk in Markelse un s Adomkraftwärk im badische Wyhl verhindert het. Badisch-elsässische Bürgerinitiativen Commons: Écologii – Sammlig vo Multimediadateie
Dr Baruch Spinoza isch ä holländische Philosoph gsi, ä Verdräter vom Rationalismus und ein vo de Begründer vo dr moderne Bibelkritik. Baruch de Spinoza, hebr. ברוך שפינוזה, portugiesisch Bento de Espinosa, latinisiert Benedictus de Spinoza isch am 24. November 1632 z Amschderdam uf d Wält cho. Si Familie isch us Bordugal cho, mögligerwiis si si Marranos (zwangsdaufti Jude) gsi. Z Amschderdam het ihm die jüdischi Gmeind ä biblisch-talmudischi Usbildig gä. Er het scho früeh au Latinisch, d Scholastik, Naturwüsseschafte, Mathematik und d Philosophii vom Descartes schdudiert. 1656 het ihn die jüdischi Gmeind usgschtoosse, wil er religiösi Irrlehre verbreitet haig. Sit 1660 het er z Rijnsburg bi Leiden gläbt, isch 1663 noch Voorburg bi Den Haag züglet und het 1664 es Buech über ä Descartes veröffentligt. Siit 1670 het er in Den Haag gwohnt. In däm Johr het er anonym siis Theologisch-politisches Traktat veröffentligt. Ä Brofessur für Philosophii an dr Uni vo Heidelbärg het er 1673 abglähnt. Er het vo zwei Ränte gläbt und au optischi Gleser gschliffe. Zu siine Bekannte hai dr Schdaatsma Jan de Witt ghört und er isch mit em Boyle, em Huyghens und em Leibniz in Verbindig gschdande. Er isch am 21. Februar 1677 z Den Haag
Arosa ischt e politischi Gmeind im Schwiizer Kanton Graubünde, wa zer Region Plessur ghöört. Dr Ferie- und Erholigsort Arosa chennt mr vor allem für schis schneesichere Schgiigebiet mit uber 70 Pistekilometer. Arosa hed ätte 3'300 Iiwoner, drzue chome bis zu 12'500 Feriegescht. Zer Gmeind ghöre sid 2013 usser dm Dorf Arosa fascht alli Dörfer vam Tschelfigg, nämli au Calfreise, Castiel, Lengwis, Lüen, Molinis, Pagig, Peist und St. Peter, wa bis duezmal sälbstendigi Gmeinde gsi sind. Ds Dorf Arosa sälber liid am oberen Endi vam Tschelfigg, das ischt s Tal var Plessur, wa z Arosa ds Quellgebiet hed und va dert bis uf Chur und in Rhy apper fliesst. Ds Tal, wa im Oschte va Chur aafangt, macht e lang-gäzogene Boge gä Süde, so dass Arosa nacher 15 Kilometer südöschtlich va Chur lid. Umgään va Berge, liid Arosa imene drii Kilometer breite Talchessl uf 1'700 bis 1'900 m ü. M. Ds Dorf Arosa erschtreckt schich uber zwei Kilometer Lengi, am meischte Wonige und Hüüscher heds am Ober- und am Undersee. In dr Neechi lid s Endi vam Tal, aber ooni s Welschtobel, wo zu Alvaneu ghöört (hüt in dr Gmeind Albula/Alvra). Drum isch ds früenerig Aroser Gmeindsgebiet huufiseförmig gsin. Drii Sache
Dr René Descartes (* 31. März 1596 z La Haye en Touraine; † 11. Februar 1650 z Stockholm) isch ä französische Philosoph gsi. Er isch dr Begründer vom moderne Rationalismus und het s Sälbschtbewusstsii as philosophischi Grundlag iigfüehrt (Cogito ergo sum–I dängg aso exischdier i.) Er het underschiide zwüschem Schbirituelle und em Materielle, dere Uffassig sait me hützudage dr 'Cartesianisch Dualismus'. In dr Mathematik het er mit dr analytische Geometrii d Algebra und d Geometrii verbunde. Er isch dr Meinig gsi, ass ä mechanischdischi Physik d Natur besser beschriibt as die arischtotelischi Physik und het au brobiert physikalischi Erschiinige z erkläre, aber siini Theorie (wie d Vortextheorie) si vo bessere vom Isaac Newton abglöst worde. Dr René Descartes isch am 31. März 1596 z La Haye in Touraine uf d Wält cho. Er isch an dr Jesuiteschuel La Flèche erzoge worde und het sit 1618 bis 1621 in dä Armeä vom Moritz vo Nassau und vom Kurfürscht vo Bayre dient. Noch siiner Entlassig isch er in ganz Europa umegreist, und het sit 1629 meischtens z Holland gläbt. 1649 isch er noch Stockholm zoge, für zum die schwedischi Königin Christine z underrichde, isch aber scho vier Möned druf gschdorbe. Us Angschd
Dr Plato, au Platon (altgriech. Πλάτων, Plátōn "wiitstirnig"), wo vo ane 423 bis ane 347 vor chrischtus gläbt het, isch ä griechische Philosoph gsi. Zsämme mit siim Lehrer, em Sokrates, und siim Schüeler, em Aristoteles, het er die philosophische Grundlage für die weschdlig Kultur gleit. Z Athen het er die erscht Schuel für höcheri Erziehig, d Akademie, gründet. Dr Plato isch 423 vor dr Ziitwändi z Athen uf d Wält cho. Siini Eltere si Arischtokrate gsi, dr Vater het dänggt, ass er vom ä mythologische König vo Athen, em Kodros, abschdammi, und si Mueter, d Periktione, siig mit em Gsetzgäber Solon verwandt gsi. Vier Chinder hai d Eltere gha, drei Buebe, dr Glaukon, dr Adeimantos und dr Plato, und eis Meitli, d Potone. Si Vater isch früeh gstorbe und d Mueter het sich 423 mit emä verwitwete athenische Diplomat, em Pyrilampes, verhürotet, wo scho es Chind, dr Demos, ghat het. Spöter hai si non ä Bueb, dr Antiphon, übercho. Dr Plato het acht Johr lang biim Sokrates glehrt, und wo dä zum Dod verurtdeilt worden isch im Johr 399, isch dr Plato überzügt gsi drvo, ass alli Staate schlächt regiert wurde. Er het Athen verlo und isch uf Reise gange.
D Ägyptologii erforscht alli Beriich vo dr altägyptische Hochkultur sit dr Vorgschicht im 5. Johrduusig vor dr Ziitwändi bis zur Eroberig vo Ägype dur d Araber im 7. Johrhundert noch dr Ziitwändi. Si interessiert sich für alles was zur altägyptische Kultur ghört: s däglig Läbe, d Schbroch, Literatur, Gschicht, Religion, Kunscht, Handwärk, Wirtschaft, Schdaatsschdrukture, usw. In Dütschland wird sehr vil Gwicht uf d Schbroch gleit, währed in andere Länder d Archäologii ä grösseri Rolle schbiilt. S Interässe an dr alten ägyptische Kultur het im 9. Johrhundert ä baar arabischi Hischdoriker, dr Dhul-Nun al-Misri und dr Ibn Wahshiyya, drzue gfüehrt, sich mid dr Hieroglypheschrift abzgä und wenigschdens s Gschriibene deilwiis z verschtoh. Im 13. Johrhundert het dr Abdul Latif al-Baghdadi, wo an dr Al-Ashar Universidet z Kairo underrichtet het, ägyptischi Monumänt us dr Antike beschriibe. In Europa isch mit dr Renaissance s Interässe an alle alte Kulture gwachse, vor allem die vo Griecheland und Rom, und in de Schrifte vo de klassische Autore wie dr Herodot, dr Diodorus Siculus, dr Strabon, dr Manetho und anderi, het s immer widr Beschriibige vom alten Ägypte gha, und s het Lüt gä, wo gwundrig worde si. So het dr Athanasius Kircher (1601–1680) mit nit
Dr Aristoteles (altgriech. Ἀριστoτέλης, Aristotélēs), 384–322 vor dr Ziitwändi, isch eine vo de bekanntischte und iiflussriichschte europäische Philosophe gsi. Er het vili wüsseschaftligi Diszipline entweder selber begründet oder doch schdark beiiflusst, under ihne d Wüsseschaftstheorii, d Logik, d Biologii, d Physik, d Ethik, d Dichtigstheorii und d Schtaatslehr. Us siiner Philosophii het sich dr Aristotelismus entwicklet. Siini physikalische Theorie si am Afang vo dr Neuziit es grosses Hindernis gsi in dr Entwicklig vo dr moderne Physik. In dr Logik isch er mit siinere Syllogistik bis in s 19. Johrhundert wichtig gsi. Dr Aristoteles isch 384 vor dr Ziitewändi z Stageira (Stagira) uf dr Halbinsle Chalkidike uf d Wält cho. Wäge däm het men em dr Biiname dr Stagirit gä. Won er 17 gsi isch, isch er uf d Akademii vom Plato z Athen cho. Im Johr 347, wo dr Plato gschdorben isch, isch dr Aristoteles vo Athen furt. 343/2 het er em Sohn vom mazedonische König Philipp II., em Alexander, wo denn driizäh gsi isch, z Mieza Unterricht gä. 334 isch er uf Athen zrugggange. Er het si eigeni Schuel, s Lykeion, ufgmacht. Nach ihre Wandelgäng, de peripatoi, het män erä au die peripatetisch Schuel gsait. Nach em Dod vom
Ṯāʾ oder Tha (ثاء) isch de viert Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 500. De Buechstabe isch noi entstande, womer afange het di alte Zaiche mit Pünkt z underschaide und isch bis denn identisch gsii mitem Zaiche för Tāʾ. Em Ṯāʾ sind denn drai und em Tāʾ zwee Pünkt drübergschribe worde zur Underschaidig. S Ṯāʾ isch en stimmlose interdentale Frikativ (IPA: /θ/), und werd ase uusgsproche wie s englische "th" i "think" oder "thorn". I de DMG-Umschrift werd s miteme understrichene "t" (ṯ) transkribiert; i de nödwüsseschafftliche Umschrift aber maist mit "th". S Ṯāʾ isch e Sunebuechstabe, wa bidütet, ass de Artikel al- assimiliert werd: aṯ-ṯawru »de Stier«.
Ǧīm oder Dschim ( جيم ) isch de füft Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalewert 3. Er isch usem phönizische Zaiche Gimel entstande und isch drum mitem griechische Gamma und em latinische C verwandt. S Ǧīm stoot im kalssische Hocharabisch för di stimmhaft postalveolare Affrikat (IPA /dʒ/) und werd wie s Hochtütsch "dsch" i "Dschungel" oder wie s "j" im Englische "jungle" usgsproche. Im kairenische Ägyptisch werd aber as e stimmhafte velare Plosiv (IPA /g/) usgsproche, aso wie im Hochtütsche "Gans" und im Syrische as e stimmhafte postalveolare Frikativ (IPA /ʒ/) wie s "j" im Französische "jour". S Ǧīm isch en Moobuechstabe, da haisst de Artikel "al-" werd nöd assimiliert: al-ǧamal »s Kameel«. I de DMG-Umschrift werd Ǧīm' mit "ǧ" transkribiert, im Tütsche au mit "dsch", im englische mit "dj" und im Französische mit "j". Im Persische Alphabet het mer de Buechstabe abgwandlet um di stimmlos postalveolare Affrikat (IPA /tʃ/) oder Tütsch "tsch" z widergee, lueg Tsche.
D Marranos, dütsch Marrane, si Jude gsi, wo im 15. und 16. Johrhundert z Schbanie und z Portugal zwangsdauft worde si oder us Angst vor Verfolgig und Mord zum Christedum konwertiert häi. Au de schbanische Muslime wo zwangsdauft worde si, sait mä mänggisch eso. S Wort chunnt wohrschinlig vom spanische Wort marrano, Sau, wo vom Arabische محرّم muharram, verbote, schdammt, wil Säüfleisch für d Muslime verbote isch. Uf Hebräisch sait mä de zwangsdaufte hiberische Jude Anussim (אנוסים), was 'Zwungnigi' bedütet. Hischdorisch isch Marrano es Schimpfwort gsi, wo mä as Säüniggel chönnt übersetze, hützudag het s die jüdisch Konnotation im Schbanische nüme. Es het in dr iberische Gschicht scho immer Jude gee, wo zum Chrischtedum oder zum Islam überdräte si, so het s scho im 7. Johrhundert än Erzbischof gha, dr Julian vo Toledo, und au im 14. Johrhundert dr Erzbischof Paul vo Burgos (1351–1435), wo freiwillig und us Überzügig Chrischde worde si. Aber vom 13. Johrhundert a isch dr Druck uf d Jude, wo vom Volk und vo dr Chille usgangen isch, schderker worde, aber zerscht hai d König d Jude no beschützt. Im Johr 1391 het dr Archidiakon vo Ecija, dr Ferrand Martinez, dr Pöbel ufghetzt, bis es zu
Ḥāʾ ( حاء ) isch de sechst Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 8. Er het sich usem phönizische Buechstabe Chet entwicklet und isch drum mitem griechische Eta und em latinische H verwandt. S Ḥāʾ bezaichnet de stimmlosi pharyngali Frikativ (IPA /ħ/) und het kai Entsprechig i de europäische Sprooche. Er cha wiene ganz starch ghuuchts "h" usgsproche werde. D DMG-Umschrift git de Luut mit "ḥ" wider, aso emene "h" wo en Punkt drunder gschriben isch. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd er aifach mitem "h" umschribe. S Maltesische Sprache wo de Lur au kennt, bruucht dodeför s Zaiche "Ħ" und "ħ". S Ḥāʾ isch e Moobuechstabe, da haisst, de Artikel al- werd nöd assimiliert: al-ḥarfu »de Buechstabe«.
Ḫāʾ oder Cha ( خاء ) isch de sibet Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 600. I de Früezit isch de Buechstabe nöd vom Ḥāʾ underschide worde, denn het mer aber zur gnaue Underschaidig bim Ḫāʾ en Punkt drüber gschribe. S Ḫāʾ isch en stimmlose velare Frikativ (IPA /x/) und entsprecht em alemannische "ch" im Wort "Struuch". D DMG-Umschrift transkribiert de Buechstabe mit "ḫ", aso e "h" miteme Bögli unedra. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd er im Tütsche mit "ch" widergee und im Französische und Englische mit "kh". I Domainname und Internetfore werd de Buechstabe nöd selte mit de Zaal 5 widergee.
Dāl oder Dal ( دال ) isch de acht Buechstabe im arabische Alphabet. Er isch usem phönizische Daleth entstande und isch drum mit em latinische D, em griechische Delta und dem hebräische Daleth verwandt. Em werd de Zaalewert 4 zuegornet. S Dāl bizaichnet de stimmhafti dentali Plosiv (IPA: /d/) und werd uusgsproche wie s Hoochtütsche "d" im Wort "Dorn". S werd i de DMG-Umschrift mit „d“ transkribiert. S Dāl isch e Sunnebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: ad-dīnu »d Religioo«.
Ḏāl oder Dhal ( ﺫال ) isch de nüüt Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalewert 700. De Buechstabe werd vom Dal underschide, indem e Punkt dröber gsetzt werd. I de Früezit sind baid Buechstabe nöd underschide worde. S Dhal bezaichent de stimmhafti, dentali Frikativ (IPA: /ð/) und entsprecht em englische "th" im Wort "this" oder "father". I de DMG-Umschrift werds as e understrichnigs "d" (ḏ) widergee. I nödwüsseschaftliche Werch bruucht mer maist "dh". S Dhal isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: aḏ-ḏahab »s Gold«.
Zāī ( زاى ) (au Zayn, Zain, Zay) isch de elft Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 7. Entstande isch er usem phönizische Zajin und drum verwandt mitem latinische Z, em griechische Zeta und em hebräische Zajin. S Zay git de stimmhaft alveolari Frikativ (IPA: /z/) wider und entsprecht em Hochtütsche "s" im Wort "Sonne" oder "Hase" und isch vom stimmlose "s" tütli verschide. I de DMG-Umschrift werd s Zay mit "z" trankribiert, so au im Französische und im Englische. I de tütsche nödwüsseschaftliche Werch werd aber "s" bevorzugt, well sus d Lüüt /t͡s/ säge wööret. S Zay isch e Sunebuechstabe, da haisst, de Artikel al- werd assimiliert: az-zaytu »s Oliveöl«. Demit im Persische s stimmhafti "sch" (IPA: /ʒ/) widergee werde cha, isch i de Persische Schrift de Buechstabe Zhe usem Zay entwicklet wore..
Sīn ( سين ) isch de zwölft Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 60. Er isch entstande usem phönizische Samech und drum verwandt mitem griechische Xi und em hebräischen Samech. S Sin stoot för de stimmlosi alveolari Frikativ (IPA: /s/) und entsprechet em alemannische "s" im Wort "Wasser" oder em Hochtütsche "ß" im Wort Fuß". I de DMG-Umschrift wird Sin mit "s" transkribiert. S Sin isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: as-sana »s Joor«.
Šīn oder Schin ( شين ) isch de drizeet Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalewert 300. Er isch usem phönizischen Schin entstande und drum verwandt mitem latinische S, em griechische Sigma und em hebräische Sin. S Schin stoot för de stimmlosi postalveolari Frikativ (IPA: /ʃ/) und entsprecht em alemannische "sch" im Wort "Schooff". I de DMG-Umschrift werd s as "š" transkribiert, aso en "s" mit eme Hööggli (Hatschek) unedraa. I de nödwüsseschaftliche Werch werds im Tütsche mit "sch", im Englische mit "sh" und im Französische mit "ch" widergee. S Schin isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: aš-šamsu »d Sune«.