rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Oschtsee (au Baltisches Meer, vo lat. Mare Balticum, odder au Baltischi See gnennt) isch è 413.000 km² großes un bis zuè 459 m düèfes Binnèmeer z Europa un giltet als es gröschte Brackwassermeer vo dè Èrdè, au wenn i dè weschtlichè Oschtsee (Beltsee) uffgrund vom Wasseruustuusch mit dè Nordsee zmeischt èn höcherè Salz- un Suèrschtoffghalt beobachtet wörrè ka. Dè Rauminhalt vom Meer betrait rund 20.000 km³. Im Oschtseeraum lebet, je nõchdem, wiè wit mo selli Region ygränzt, zwischè 50 un 85 Millionè Mènschè. D Oschtsee drènnt d Skandinavischi Halbinsel vo dè zämmèhängendè Feschtländer vo Nord-, Nordoscht- un Mitteleuropa. S Kattegat als dè Deil vo dè Wèltmeer, mit demm s Binnèmeer Oschtsee durch diè dänischè Meerängènè in Vobindig stôt, wörd in organisatorischè Zämmèhäng, zum Byschpill bi dè Internationalè Helsinkikommission zum Schutz vo dè Meeresumwält vo dè Oschtsee (HELCOM) gärn dè Oschtsee zuègschlagè, obwoll s historisch (Byschpill Sundzoll) wiè au biologisch (suèrschtoff- un artèreich im Gegèsatz zu dè suèrschtoff- un artèarmè Oschtsee) kein Deil vo dè Oschtsee isch. Diè weschtlichschti Stell vo dè Oschtsee lyt am Weschtènd vo dè Flensburger Förde bi dè Stadt Flensburg, dè nördlichschte Punkt isch a dè schwedisch-finnischè Landesgränz am Bottnischè Meerbusè, iri östlichschti Stell bim russischè
Isonomia (altgriech. ἰσονομία, isonomía, vo íson, „gliich“, und némein, „verdäile“) het im antike Griecheland die politischi Gliichhäit vo alle Vollbürger von ere Polis bezäichnet. D Sklave, d Fraue und d Metöke (Ortsfremdi) si vo dr Isonomii usgschlosse gsi. D Isonomii isch d Grundlaag vo dr Demokratii in de antike griechische Poleis gsi. Mä sött aber nid dänke, ass dr antiki Begriff vo Demokratii und dr modärni chönne gliichgsetzt wärde, under anderem wil s dennzumol käi Gwaltedäilig gee het. Öbbe 508/507 v. d. Z. het dr Kleisthenes z Athen Reforme iigfüert, wo uf dr Isonomia („Gliichgwicht, Ebenbürtigkäit“) und Isegoria („gliichs Rächt, gliichi Freihäit z reede“) basiert häi. D Isonomia isch im Geegesatz zur Eunomia („gueti Ornig“) gstande, dr Gsellschaftsornig, wo dr Solon 594 v. d. Z. z Athen iigfüert het. Iir Ziil isch vor allem gsi, d Tyrannis und d Heerschaft vo Adelsgligge z verhindere. Es het jetz Waale gee, die mäiste Beamte si aber dur s Loos gweelt worde. Die Beamte häi müesse schwööre, d Inträsse vo de Bürger z verdräte. S Ändi vo dere Entwigglig isch die attischi Demokratii gsi, wo in dr Middi vom 5. Joorhundert v. d. Z. z Athen etabliert gsi isch. D Idee vo dr
D Akropolis im ursprünglige Sinn isch dr Burgbärg gsi, wo zun ere Stadt ghöört het, beziejigswiis d Nefestigungsaalaag, wo mäistens uf dr höggste Erheebig in dr Nööchi vo dr Stadt baut worde isch. Zun ere antike griechische Stadt het grundsätzlig immer en Akropolis ghöört – au wenn e baar in dr Eebeni a baut worde si und eso dr Naame nid so richdig verdiene. Zum sich besser verdäidige chönne, häi die früeje Siidler von ere Stadt Erhööhige und Hüügel usglääse, wenn möglig mit stotzige Häng. D Akropolis het ere Zitadelle entsproche, aber im Lauf vo dr Gschicht het si sich von ere Befestigung uf em Burgbärg au zum Kultblatz mit de wichdigste Häiligdümer entwigglet. Die früeje Siidlige si an e Hufe Ört zu de Zentrum vo groosse Stedt worde, wo sich über d Dääler drnääbe usbräitet häi. Die bekanntisti Akropolis hüte isch die z Athen. Vili vo iire Geböid si us pentelischem Marmor baut worde. S Wort stammt us em Altgriechische: ἀκρόπολις akrópolis isch zämmegsetzt us ἄκρος ákros „höggst“, „oberst“ und πόλις pólis „Stadt“ und bedütet „Hoochstadt“ oder „Ooberstadt“. Dr Begriff Akropolis isch früener usschliesslig uf dr antik griechisch Kulturkräis beschränggt gsi. Hüte wird er aber au für art- und
D Agora (altgriech. ἀγορά) isch im antike Griecheland dr zentrali Fest-, Versammligs- und Määrtblatz von ere Stadt gsi. Gliichzitig isch si aber au e bedütendi gsellschaftligi Instituzioon gsi und e charakteristischs Merkmol vo dr griechische polis. As wichdige Kultblatz si dört religiösi Fest mit gymnische und musische Agone abghalte worde, wo e gmäinsami Identidäät gstifdet häi. D Volks- und Grichtsversammlige si dört abghalte worde, wo s Mitenand in dr Stadt bestimmt häi. Wenn dr Homer verzelt, ass es nöime käi Agora gäb, isch das e Zäiche drfür, ass es dört käi Rächt und Gsetz git. Noch em Herodot isch d Agora für e Perserköönig Kyros II. s Merkmol von ere sälbstständige griechische Stadt gsi (Historien 1.153). S bekanntiste Bischbil von ere Agora isch die vo Athen. Christoph Höcker: Metzler Lexikon der antiken Architektur. 2. Aufl. 2008, ISBN 978-3-476-02294-3. S. 2-4. Tonio Hölscher: Öffentliche Räume in frühen griechischen Städten Heidelberg 1998 Ulf Kenzler: Studien zur Entwicklung und Struktur der griechischen Agora in archaischer und klassischer Zeit. Lang, Frankfurt a. M. u. a. 1999, ISBN 3-631-35469-X Ulf Kenzler: Vom dörflichen Versammlungsplatz zum urbanen Zentrum. Die Agora im Mutterland und in den Kolonien, in: Die Ägäis und das westliche Mittelmeer. Beziehungen und Wechselwirkungen
Naxos (noigriech. Νάξος f. Sg., au Náxia) isch e griechischi Insle im Egeische Meer. Si het e Flechi vo 389,43 km² und isch die grössti Insle vo de Kyklade. Si isch vo dr Insle Paros nume dur e schmali Meerängi drennt. Naxos het im Oste stotzigi Ufer, gege Weste isch s Land ebener. Dr Bärg Zas (au: Oxia) isch e Granitgebirg, wo bis zu 1000 m hooch isch und wo vo Oste uf Süde goot. Noch dr letschte Volkszelig im Joor 2001 het s uf dr Insle 18'188 Iiwooner. Wivil grad dört woone, schwankt stark noch dr Jooreszit. Dr Hauptort häisst Naxos, und mä säit em wie de Hauptört uf fast alle Insle Chora (griechisch Χώρα). Die Stadt isch und Haupthaafe vo dr Insle (für Fääridienst, Fischerei und Sportschifffaart) und dr Sitz vom griechisch-orthodoxe Bischof vom Bistum Naxos-Paros. Luca Giuliani: Der Koloss der Naxier. In: Luca Giuliani (Ug.): Meisterwerke der antiken Kunst. C. H. Beck, Münche 2005, S. 13-27, ISBN 3-406-53094-X. Ernst Curtius: Naxos. Ein Vortrag im wissenschaftlichen Verein zu Berlin 1846 gehalten. Nöi uusegee vom Martin Biastoch. Göttingen 2012. Dirk Schönrock: Naxos. M. Müller, Erlangen, 4. Uflaag 2009, ISBN 978-3-89953-467-2. Christian Ucke: Wandern auf Naxos. Ed. Graf, 2. Uflaag
Sizilie (italienisch und sizilianisch Sicilia, früener Trinakria) isch die grössti Insle im Middelmeer. Si het e Flechi vo 25'426 km², d Küste isch 1152 Kilometer lang. Zämme mit e baar chliinere Insle vor iirer Küste bildet Sizilie die Autonomi Region Sizilie vo dr Italiänische Republik. D Insle Sizilie lit südwestlig vom „Spitz vom Stiifel“ vo Italie und isch was von ere Landbrugg übrigbliibe isch, wo emol Öiropa und Afrika verbunde het. S geografisch markantiste Merkmol vo dr Insle isch dr Vulkan Etna. Die grösste Stedt si Palermo, wo au d Hauptstadt vo dr Autonome Region Sizilie isch, Catania, Messina und Syrakus. Brigit Carnabuci: Sizilien. Griechische Tempel, römische Villen, normannische Dome und barocke Städte im Zentrum des Mittelmeeres (= DuMont Kunst-Reiseführer). 6., aktualisierte Auflage. DuMont Reiseverlag, Ostfildern, ISBN 978-3-7701-4385-6. David Engels, Lioba Geis, Michael Kleu (Hrsg.): Zwischen Ideal und Wirklichkeit. Herrschaft auf Sizilien von der Antike zum Spätmittelalter. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-515-09641-6 Moses I. Finley, Denis Mack Smith, Christopher Duggan: Geschichte Siziliens und der Sizilianer. 4. Auflage. C. H. Beck, Münche 2010, ISBN 978-3-406-61258-9. Ralf Nestmeyer: Sizilien – Literarische Streifzüge. Artemis & Winkler, Düsseldorf 2008, ISBN 978-3-538-07259-6. Volker Reinhardt, Michael Sommer: Sizilien. Eine Geschichte von den Anfängen bis
Dr Pythagoras vo Samos (altgriech. Πυθαγόρας) (* um 570 v. d. Z. uf Samos; † noch 510 v. d. Z. z Metapont in dr Basilicata) isch en antike griechische Filosoof (Vorsokratiker) gsi und dr Gründer von ere iiflussriiche religiös-filosofische Beweegig. Won er vierzgi gsi isch, het er sini griechischi Häimet verloo und isch uf Süditalie usgwanderet. Dört het er e Schuel gründet und isch au politisch däätig gsi. Er ghöört au hüte no zu de rätselhaftiste Persönligkäite vo dr Antike. Mänggi Historiker zele en zu de Pionier vo dr griechische Filosofii, vo dr Mathematik und dr Naturwüsseschaft, anderi mäine, er sig vor Allem oder nume e Verkünder vo religiöse Leere gsi. Es isch mööglig, ass er die Beriich het chönne verbinde. D Pythagoreer, wo si Naame witerdräit häi, si au noch sim Dood kulturgschichtlig bedütsam bliibe. Bekannt worde isch v. a. siin Pythagoras-Satz. Walter Burkert: Weisheit und Wissenschaft. Studien zu Pythagoras, Philolaos und Platon. Verlag Hans Carl, Nürnbärg 1962 Walter Burkert: Lore and Science in Ancient Pythagoreanism. Harvard University Press, Cambridge (Mass.) 1972, ISBN 0-674-53918-4 (überarbäiteti Fassig vo s Burkerts „Weisheit und Wissenschaft“) Kurt von Fritz: Pythagoras. In: Pauly-Wissowa RE 47, 1963, Sp. 172−209 Peter Gorman: Pythagoras. A Life. London
D Ballade des dames du temps jadis („Ballade der Frauen von einst“) isch e Gedicht vom François Villon und erinneret mit Weemuet im Stil vom "Ubi sunt?" Schaner an berüemti Fraue us dr Gschicht. S Gedicht ghöört zum Spootwärk vom Villon und isch Däil vo sim Grand Testament. Bsundrigs berüemt isch dr Röfrää, Mais où sont les neiges d'antan? („Aber wo isch dr Schnee vom letschte Joor?“). Uf Änglisch het s dr Rossetti mit Where are the snows of yesteryear? übersetzt, und eso s Wort yesteryear erfunde. Dr Hugo von Hofmannsthal loot im Der Rosenkavalier d Marschallin in iirem berüemte Monolog lo sääge: Geh such dir den Schnee vom vergangenen Jahr! Dr Bertolt Brecht zitiert dr Villon im Röfrää vo Nannas Lied (Muusig vom Kurt Weill), wo e hertgsottnigi Prostituierti Sentimentalidääte us dr Vergangehäit abduet: Wo sind die Tränen von gestern abend? Wo ist der Schnee vom vergangenen Jahr? Witeri Verdoonige stamme vom Georges Brassens und vom Petr Eben und si au in populäre Schlager, Büecher und Film widergee worde, so vom Teggster Ulrich Roski für d Sängere Joana, im Joseph Heller sim Roman Catch-22 und dr Verfilmig vom Roman und im Quentin Tarantino sim Film Inglourious Basterds. Im Villon
Dr François Villon (* 1431 z Bariis; † noch 1463; er het vermuetlig richdig François de Montcorbier oder François des Loges ghäisse) gältet as dr bedütendsti Dichder vom franzöösische Spootmiddelalter. In sine bäide parodistische Testamänt und in e Hufe Ballade het er d Erlääbniss us sim abentüürlige Lääbe as Scholar, Vagant und Kriminelle verarbäitet. D Zitgenosse häi sich vermuetlig vor allem für die satirische Stroofe uf zitgenössischi Bariiser Honoraziore intressiert, sit dr Romantik schetzt men en hingeege wäge sinere iidringlige Gstaltig vo Theme, wo immer aktuell si: Liebi, Hoffnig, Entdüschig, Hass und Dood, bsundrigs im erste Däil vom Groosse Testamänt. Ballade des contre-vérités (1456?) – Witzigi Rootschleeg für jungi Gauner. Le Lais (1456) – S chliine Testamänt, e witzigi Kombinazioon us de Parodie uf e höfischi Liebeschlaag, eme literarische Testamänt und eme Draumgedicht. Épître à Marie d'Orléans (1457) – Lob- und Dankgedicht Ballade des contradictions (1457) – Biidraag vom Villon zum ene Dichderwettbewärb am Hoof vom Charles in Blois. Épître à ses amis (1461) – e Ruef um Hilf us em Gfängnis vo Meung. Débat du coeur et du corps de Villon (1461) – Reflexione us em Gfängnis vo Meung. Ballade contre les ennemis de la France (1461) – woorschinlig
Dr Henri Dubuis (* 4. Novämber 1906 z Ravecchia, Burger vu Savièse un Granges (VS); † 13. Jänner 2003 z Biel) isch e Schwyzer Architäkt gsii. Noch em Schuelabschluss am Progymnasium z Baden im Aargau het dr Dubuis bi sym Unkel Muurer glehrt. No dr Böuschuel z Aarau het er an dr Ecole Technique Superieure z Lausanne Architäktur studiert. Noch em Studium het er sechs Johr lang z Paris bim Le Corbusier gschafft, zehrscht Lehrling, speter as Mitarbaiter. Anne 1931 isch er retuur gangen in d Schwyz. Unter dr Laitig vum Eduard Lanz het er anne 1932 mitgwirkt bim Böu vum Volkshuus z Biel, wu hite unter Dänkmolschutz stoht. Ai Johr speter het er in dr Gartestadt Mülifäud z Biel e Flachdach-Sidlig böue. Anne 1936 het er sy aige Biro grindet, zerscht z Biel, derno z Evilard im Kanton Bärn. In dr 1930 Johr isch er au in d SP yyrätte un het si bis in s hoch Alter in dr Bartei engaschiert. Henri Dubuis, Yydrag im Verzaichnis Archives de la construction moderne der EPFL Ein engagierter Kämpfer bis zum Tod, Nooruef im Bieler Tagblatt vum 23. Jänner, Volltäxt nume fir Abonnänte. Henri Dubuis - ein Kämpfer für Gerechtigkeit 1906
Dr Begriff Alte Oriänt bezäichnet dr geografisch und zitlig Ruum, wo vo dr vorderasiatische Archeologii und dr Altorientalistik erforscht wärde, und d Kulture, wo in däm Ruum entstande si, bsundrigs d Hoochkulture. En äihäitligi Definizioon vom Ruum und vo dr Zitspanne vom Alte Oriänt existiert nit. Sini Kärngebiet umfasse Mesopotamie und sini Noochbere, dr Iran, Anatolie und d Levante. Noch em geegewärtige Forschigsstand het d Menschhäit im Alte Oriänt meereri Entwiggligsschritt früener as in jeder andere Region vo dr Wält gmacht. Doodrzue ghööre bsundrigs d Neolithisierig, d Urbanisierig und d Entwigglig vo dr Schrift, wo dr Übergang vo dr Prehistorie zur Gschicht markiert. Im Alte Oriänt höi sich im Lauf vo de Joorduusige meereri Hoochkulture usbildet. Vo dene si d Sumerer, d Babylonier, d Assyrer, d Hethiter und d Perser bsundrigs berüemt worde. Die letschti altorientalischi Hoochkultur, die vo de Sassanide, isch mit dr Usdeenig vom Islam undergange, was e nöiji kulturelli Faase in däm Ruum markiert. Rainer Albertz u. a. (Hrsg.): Frühe Hochkulturen. Ägypter, Sumerer, Assyrer, Babylonier, Hethiter, Minoer, Phöniker, Perser (Theiss Illustrierte Weltgeschichte), Verlag Theiss, Aalen 2003, ISBN 3-8062-1756-4. Wolfram von Soden: Der Alte Orient. Eine Einführung, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006 (umfassend aber veraltet), ISBN 978-3-534-18558-0. Peter Fibiger
Euböa (altgriech. Εὔβοια, Eúboia), hütigi Ussprooch Évia (noigriech. Εύβοια f. Sg., Evia) isch e griechischi Insle in dr Egeis. Si het e Flechi vo 3'660 km² und e Bevölkerig vo öbbe 220'000 Iiwooner (Stand: 2005) und isch noch Kreta die zwäitgrössti griechischi Insle. D Hauptstadt isch Chalkida, früener au Chalkis. Es git no e Räije vo witere Chliistedt: Karystos, Kymi, Psachna, Aliveri, Edipsos und Limni. D Insle isch über zwäi Brugge mit em Festland verbunde; äini von ene goot über e Meerängi, wo nume 40 Meter bräit isch. D Iiwooner vo Euböa häi in dr Antike Abante ghäisse. Wie die mäiste griechische Insle isch Euböa früener under andere Nääme bekannt gsi, wie Macris and Doliche, wo sich uf d Form vo dr Insle bezieen, oder Ellopia und Abanten (Άβαντες) noch de Stämm wo dört gwoont häi. Euböa het e Küstelengi vo 678 Kilometer und isch öbbe 175 Kilometer lang und 6 bis 45 Kilometer bräit. Über iiri ganzi Lengi goot e Gebirgszug, wo sich im Nordweste an Thessalie aaschliesst und gege Süde über d Insle Andros, Tinos und Mykonos witergoot. D Insle ghöört zur Region Sterea Ellada (Middelgriecheland). Zum Regionalbezirk Euböa ghööre au d Insle Skyros, e chliine Däil vom
As Vorsokratiker wärde sit dr dütsche Romantik die Filosoofe vo dr Antike bezäichnet, wo vor em Sokrates (469-399 v. d. Z.) gläbt häi oder vo däm sinere Filosofii nonig beiiflusst worde si, in dr Zit vo öbbe 600 bis 350 v. d. Z. Mit de Vorsokratiker foot die oobeländischi Filosofii aa. D Zentre vo dr vorsokratische Filosofii si die griechische Stedt im Weste vo Chläiasie und in Süditalie gsi. D Vorsokratiker häi e Hufe Wärk gschriibe, aber vo deene isch käi äinzigs ganz erhalte. Fast alles, was hüte über iir Lääbe und iiri Leere bekannt isch, chunnt us Schrifte vo spöötere antike Autore, wo äntwääder Üssrige vo Vorsokratiker zitiere oder deren iiri Leere zämmefasse, beschriibe oder kritisiere. Die wichdigste vo dene Autore si dr Aristoteles und dr Filosofiihistoriker Diogenes Laertios. E Hauptthema vo de Vorsokratiker isch d Froog, was dr Ursprung vo allem isch, d arché, und doo druf häi si die verschiidentste Antworte gee. Witeri Themegebiete si d Ethik, d Theologii und die Politischi Filosofii. E Hufe Vorsokratiker häi sich au mit Mathematik und de Naturwüsseschafte abgee. Mä underschäidet verschidnigi Grubbe vo Vorsokratiker: Die Siibe Wiise vo Griecheland, wo mä d Nääme von ene nid kennt, d Milesier, wo
Di Gmeinsami Normdatei (GND) isch e Normdatei für Persone, Körperschafte, Kongräss, Geografika, Sachschlagwörter und Werktitel, wo vor allem zur Erschlüüssig vo Literatur i Bibliotheke dienet, zuenehmend aber au vo Archiv, Museen, Projekt und i Web-Aawendige gnutzt wird. Si wird vo de Dütsche Nazionalbibliothek (DNB), allne dütschsprochige Bibliotheksverbünd, de Zytschriftedatebank (ZDB) und zahlryche witere Instituzione kooperativ gfüert. Normdate erliechtered d Erschliüüssig, büted aidütigi Suechystiig und d Möglichkait vo de Vernetzig vo underschidliche Informazionsvorkomme. D GND hät am 19. April 2012 di bis döthi trännt gfüerte Normdataie Gmainsami Körperschaftsdatei (GKD), Personenamesdatei (PND), Schlagwortnormdatei (SWD) und d Einhaitssachtitel-Datei vom Dütsche Musigarchiv (DMA-EST-Datei) abglööst. Online-GND (Bibliotheksservice-Zentrum Baden-Württemberg) DNB-Portal (Dütsche Nazionalbibliothek) Normdate: GND: 7749153-1 | VIAF: 188136221
Dialäktik isch e Begriff in dr westlige Filosofii, wo verschidnigs cha bedüte. In dr Antike und im Middelalter het er e Methode vo dr Argumentazioon bezäichnet und das, wo mä hüte mit Logik mäint. Sit em 18. Joorhundert isch dr Begriff brucht worde für d Leer vo de Geegesätz in de Sache bzw. de Begriff und wie die Geegesätz gfunde und ufghoobe wärde. Räin schematisch cha mä d Dialäktik in däm nöijere Sinn e chli äifacher as e Diskurs beschriibe, wo mä bin ere These as bestehende Uffassig oder Überliiferig en Antithese gegenüberstellt, wo vo de Brobleem und Widersprüch chunnt, und eso e Synthese macht, won e Löösig vom Gegesatz oder e nöis Verständnis vom Brobleem isch. Zum uf methodischi Wiis d Woorhet z finde, brucht mä s klassische Instrumänt vo dr Rhetorik, wo us dr Antike bekannt isch, und analüsiert und beschribt drmit d Gegesätz zwüschen em Begriff und em Gegestand, d Gegesätz zwüsche de Diskussionsdäilnäämer oder die reale Gegesätz in dr Natur oder dr Gsellschaft. Das rhetorische Stil- und Analüsemiddel wird vor allem in dr Diskussion, in dr filosofische Schrift oder au im kabarettistische Monolog iigsetzt. Bekannti Entwickler vo dr Dialektik sind v. a. dr Georg Wilhelm Friedrich
Dr Heraklit vo Efesos (altgriech. Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος, Herákleitos ho Ephésios, latin. Heraclitus Ephesius; * um 520 v. d. Z.; † um 460 v. d. Z.) isch e vorsokratische Filosoof us em ionische Efesos gsi. Dr Heraklit het d Ornig vo dr Wält ganz andersch aagluegt as alli andere und wäge dam het er die oberflechligi Woornäämig vo dr Realidäät und d Lääbesart vo de mäiste Lüt kritisiert. D Theme, wo immer wider vorchömme bin em, si dr Begriff vom Logos, wo die vernumftgmäässi Wältornig und iiri Erkenntnis und Erklärig bezäichnet und wo uf e Hufe Wiise cha interpretiert wärde und dr natürligi Brozäss vom Wärde und Wandel, wo nie ufhöört. Spööter het mä für dä Wandel die populäri Churzformle panta rhei („Alles fliesst“) brucht. Dr Heraklit het sich au mit em Verheltnis vo Geegesätz usenandergsetzt, wie öbbe vo Daag und Nacht, Wachsii und Schloofe etc. Er het die Geegesätz as en Äinhäit aagluegt, wo voll vo Spannig isch. Vom Heraklit sim Wärk si nume Zitat in Teggst vo spöötere Autore überliiferet. Die Zitat bestöön vilmol nume us eme äinzige Satz und enthalte e Hufe Aforisme, Paradox und Wortspiil. Die stilistische Äigehäite, die fragmentarischi Überliiferig und dr Umstand, ass bin
Efesos (altgriech. Ἔφεσος, hethitisch vermuetlig Apaša, latiin. Ephesus), in dr Landschaft Ionie, isch im Alterdum äini vo de eltiste, grösste und bedütendste griechische Stedt in Chläiasie gsi. Dr Tämpel vo dr Artemis (Artemision), wo dört gstande isch, isch äins vo de Siibe Wältwunder gsi. D Stadt isch dennzumol diräkt am Meer glääge; sit denn het sich d Küstelinie gege Weste verschoobe, dur Sedimentazioon und klimatischi und säismischi Verändrige, so dass sich hüte d Räst vo dr Stadt meereri Kilometer vom Meer ewägg befinde. D Ruine vo Efesos lige hüte in dr Nööchi vo Selçuk, öbbe 70 km südlig vo İzmir an dr türkische Westküste (Egeis). Dr türkisch Naame vom hütige Usgraabigsort isch Efes. Winfried Elliger: Ephesos – Geschichte einer antiken Weltstadt (Urban-Taschenbücher Band 375), Kohlhammer, Stuttgart /Berlin/Köln/Mainz 1985. Helmut Halfmann: Städtebau und Bauherren im römischen Kleinasien. Ein Vergleich zwischen Pergamon und Ephesos. Wasmuth, Tübingen 2001, ISBN 3-8030-1742-4. Friedmund Hueber: Ephesos - gebaute Geschichte. Zabern, Mainz 1997, ISBN 3-8053-1814-6. Stefan Groh: Neue Forschungen zur Stadtplanung in Ephesos. In: Jahreshefte des Österreichischen Archäologischen Institutes in Wien Band 75, Wien 2005, ISSN 078-3579, S. 47-116. Stefan Karwiese: Gross ist die Artemis von Ephesos - die Geschichte einer der grossen Städte der Antike. Phoibos,
Dr Hekataios vo Milet (altgriech. Ἑκαταῖος; latin. Hecataeus) isch en antike griechische Gschichtsschriiber und Geograaf gsi. Er isch dr Soon vom Hegesandros gsi und vo öbbe 560 bis 480 v. d. Z. z Milet gwirkt. In dr Antike het men en wie au hüte no immer wider mit em Hekataios vo Abdera verwäggselt, wo öbbe zwäi Joorhundert noch em Hekataios vo Milet gläbt het und näbe gschichtlige Büecher au Wärk über e Homer und Hesiod verfasst het. Dr Hekataios vo Milet het e Räisebeschriibig (Periegesis, griechisch Περιήγησις; dt. „Umriss“) vo dr Wält wie si iim bekannt gsi isch, verfasst, wo geografisch und historisch für die domooligi Zit rächt exakt gsi isch. Si Bricht, wo öbbe 300 Bruchstück von em erhalte si, isch räin beschriibend und isch hüfig vom Herodot zitiert worde. Si Wärk in vier Bänd, wo spööter as Genealogiai (griechisch Γενεαλογίαι) bekannt worde isch, isch s eltiste griechische Gschichtsbuech, wo erhalte isch. Es markiert dr Aafang von ere Gschichtsschriibig, wo uf ere Ruum-Zit-Erkenntnis basiert, und het en erste Aafang gmacht, mythologischi Inhalt razional züberbrüefe. Lucio Bertelli: Hecataeus: From Genealogy to Historiography. In: Nino Luraghi (Hrsg.): The Historian's Craft in the Age of Herodotus. Oxford 2001, ISBN 978-0-19-921511-9. , S.
Dr Begriff Logograaf (altgriech. λογογράφος, logographos) isch vom antike griechische Gschichtsschriiber Thukydides brucht worde (Thukydides 1, 21), zum sini Vorgänger aabezmache. Dr Altfiloloog Friedrich Creuzer het denn die Bezäichnig in dr Middi vom 19. Joorhundert in d Wüsseschaft iigfüert und in dr Gschichtswüsseschaft si denn lang die früenste griechische Gschichtsschriiber vor em Herodot, wo as dr „Vater vo dr Gschichtsschriibig“ gältet, eso bezäichnet worde. Die modärni Forschig wiist uf d Broblematik vom Begriff Logograaf aane, und mä sött en us meerere Gründ nid für die früeje griechische Gschichtsschriiber bruuche. Denn dr Thukydides brucht dä Terminus allgemäin für Schriiber vo Prosa und schliesst dr Herodot us dere Grubbe nid us, sondern kritisiert scharf. Au e Charakterisierig, wo mä bim Dionysios vo Halikarnassos findet, basst nid richdig. In sim Katalog vo historische Schriftsteller vor em Thukydides brucht dr Dionysios dä Begriff nid. Vor allem aber ghööre die Autore nid zun ere gschlossnige Grubbe, sondern häi ganz underschiidligi Wärk verfasst über müthischi, historischi oder landeskundligi Themene. Zu de Logograafe häi näben em Hekataios vo Milet, dr Akusilaos vo Argos, dr Antiochos vo Syrakus, dr Kadmos vo Milet, wo dr Soon vom Pandion gsi isch und noch mängge antike Teggst dr früest vo de