rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Finnland isch a Land im Norda fa Europa. Es ghört zu Skandinavia. Finnland isch öppa 338.145 Kwadratkilometer gross und hät 5.336.458 Iwohner (2009). D Hauptstadt isch Helsinki. Wittere wichtige Städt sind Tampere, Oulu, Turku, Espoo und Vantaa. Finnland grenzt im Weschta an Schweda, im Norda an Norwega und im Oschta an Russland. Ieber 94 Prozänt vo dr Bevölkerig schwätzt Finnisch, ä Sprooch wo zue dr Finno-ugrische Sproochgrubbe ghört. Im Süde vom Land wird mänggisch Schwedisch gschwätzt (sächs Prozänt). D Labbe im Norde schwätze Samisch. Pielinen d Uspenski-Kathedrale d Uni Helsinki Olli Alho (Hrsg.): Kulturlexikon Finnland. Finnische Literaturgesellschaft, Helsinki 1998, ISBN 951-717-032-5 (formal falschi ISBN). Ingrid Bohn: Finnland – Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Friedrich Pustet, Regensburg 2005, ISBN 3-7917-1910-6. Astrid Feltes-Peter: Baedeker Allianz-Reiseführer Finnland. 2. Auflage, Karl Baedecker, Ostfildern 2002, ISBN 3-89525-478-9. Matti Klinge: Geschichte Finnlands im Überblick. 4. überarbeitete Auflage, Otava, Helsinki 1995, ISBN 951-1-13822-7. Ekkehard Militz: Finnland. Aus der Reihe Perthes Länderprofile. Klett-Perthes, Gotha/Stuttgart 2002, ISBN 3-623-00698-X. Pentti Virrankoski: Suomen historia, SKS, Helsinki 2001, ISBN 951-746-321-9. OECD Territorial Reviews Finland. OECD Publishing 2005. Commons: Finnland – Sammlig vo Multimediadateie finland.fi, Site vom finnische Usseministerium (englisch) Offizielli Website vo dr Finnische Zentrale für Tourismus Länderinformatione vom Uuswärtige Amt
S Arlbêrgromanisch isch a rêtrromanischi Dialêktgruppa, wo hüt nömma gschwêtzt wört. As hôt sech oss dar Omgangsprôch vo da röömischa Kollonischta (vôrallam Legjoneer vo Gallia) entwigglat. Vôr tausat Jôôr isch Arlbergromanisch nô dia vôrrangig Sprôôch vo Vôraadlbêrg und Liachtastee gsii. Möttar Ziit ischas allig mee in Süda und in abglêgani Teelar trebba warra. Omma Sibzehhahundrt ommi haiand es dia letschta Lüüt nôch schwêtza könna. Zwôôr hôtss off dêrra Sprôch kee Littratuar gee, abr ma kaa bôdda vil rekônschtrueera. Im Allemannisch, woma jêtz i denna Gegata ninnt, sin an Huuffa romaanischi Wêrtar öbbreg blebba. Des latiinisch ‚c’ zom Biischpil isch aso blibba, apaar retrromanischi Dialêkkt hôn daförr ,ch’ wia i ‚chasa’. Of Adlbêrgromaanisch hêêssts ‚*casa’. Des kemmpa a Wêrtar ‚Schgalôsa’ (Schtôppla) ôdr da daarfnemma Gaschôrra (Gaschurn) und Gamprii (Gamprin). Z ‚c’ isch im Allemannische a ‚g’ warra. Dr Grond davörr isch dass’ romaanische ‚c’ wêêchr töönt wia des alemannischi ‚k’. Wêga’temm passads mee bemm ‚g’ dazua. Vôr ‚i’ unn ‚e’ isch ‚c’ wia mas vô Italjeenisch hêrra kennt. Witr ischt aaznee das dr Endluut o bi mendliga Wêrtar arhaalta plibban isch. Wia ‚*manu’ statt rêtrromanisch ‚man’. Zo eenam Teel kunnt ees, wel Adlbêrgromanisch schô aalt isch und dia jüngra Entwiggliga ned
D Elisabeth Walter (* 10. Jünni 1897 z Kippenewiiler; † 4. Jünni 1956 z Konschtanz) isch e alemannischi Dichteri gsii. Ihre Haüptwärk isch dr Schmiddlidick; ihrini alemannische Gedichter sin im Wärk Rosmarin und Nägili gsammlet. In dr Zit vom Nationalsozialismus het si sich gweigeret, mitzmache un isch in Ungnad gfalle. D Elisabeth isch am 10. Jünni 1897 uf d Wält kumme, ihri Vorfahre sin Büüre üs em Riäd bi Lohr gsii. Ihre Mueter isch d Gronewirtsdochter Maria Killius vu Kippenewiiler, dr Vatter dr Friseer Karl Friedrich Dürr gsii. Dr Nochnamme het si vum Stiäfvatter, em Fuehrmann Josef Walter, wu d Killiusi ghirate het, wu s Maidli segs Johr alt gsii isch. S isch katholisch daift wore, wu d Mueter zum Katholizismus konvertiärt isch. D Elisabeth isch im oberrhiinalemannische Kippenewiiler ufgwagse un z Oberwiir in d Volksschuel gange. Iidrick üs ihrere Kindheit sin in ihre Wärk Madleen kann nichts wissen iigflosse. Vu 1910 bis 1913 het si mit dr Hilf vum e Mäzen kenne s „Institut der Lehrfrauen vom Heiligen Grab“ z Bade-Bade bsueche. Witteri 3 Johr het si miäße im e Büro schaffe, zum d Familiä mit drei gleinere Gschwischter unterstitze. Ab 1916 bis 18 het si z Friiburg i.B.
D’ Sara Bachmann (* 23. Juni 1979 z Luzärn) isch en Schwizer Moderatorin und Videojournalischtin bi de Sändig «Aktuell» vo de beide Sänder Tele Tell (Innerschwiiz) und Tele M1 (Mittelland). Usserdäm isch si d'Hauptperson vo dr Sändig «Sara macht's». D'Sara Bachmann hätt 1999 ihri Kaufmännisch Lehr mit Bruefsmatura bi de Luzärner Kantonalbank abgschlosse. Denah het si no eineinhalb Jahr als Bankangschtellti gschaffet. Im Johr 2001 hätt si es Volontariat als Videojournalischtin bi de Privatsänder Tele M1 & TeleTell überchoo. Drü Jahr schpöter hät d'Sara als Noochrichte-Moderatorin für d'Sändig «Aktuell» uf Tele M1 & TeleTell gschaffet. Sie isch bi Tele Tell Videojournalischtin und Moderatorin vo de Sändig «Aktuell», näbe de Maureen Bailo, de Christine Zehnder und früher au näbe de Silvi Herzog gsi. Sara machts: Dr Schnett vo dr Sendig duured öppe 2-4 Täg. I ihrere eigne Sändig «Sara macht’s» gahts einersiits drum, dass sie vor de Kamera luuter meh oder weniger uusgefallni Sache macht (Duett mit em Chünig vo Meiorca, em Jürgen Drews; Bodypainting; Fallschirmspringe), anderersiits wird mit eme Gascht diskutiert. Wil si sich nid für de universitäri Wäg entschide het, sondern en Bruefslehr gmacht het, isch d'Bachmann Repräsentantin vom Aargauer Projekt «Vitamin L - Ausbildungspower» worde (näbet em Rocco
Brig isch en politischi Gmeind und der Höiptort vam Bezirk Brig im Kanton Wallis. Es zellt cirka 12'000 Iwohner und isch bekannt als Bildigszentrum vam Oberwallis, dum ditschsprächundu Teil vam Wallis. Züedem isch Brig eu bekannt ver ds Stockalperschloss mit schinum schöne Gartu. Entstandu isch Brig-Glis am 1. Januar 1973 üs der Fusion va de Gmeinde Brig, Glis, Gamsu und Brigerbad. Ane 2008 isch Brig «Alpenstadt des Jahres» gsi. Brig liigt am obru Ändi vam Rottutal am Füäss vam Siplonmassiv. Dr Gmeindbann geit im Süde d Bärge embrüf bis zum Glishore und zum Tochuhore, zwische de Tääler va dr Saltina un dr Gamsa. 1993 het d Saltina e grossi Uberschwämmig z Brig gmacht. D Nachbargmeiine va Brig-Glis sin im Bezirk Brig Natersch, Tärmu, Ried-Brig un Simpilu, im Bezirk Visp Lalu, Vischp und Tärbinu. Der Ortsname va Brig chunt vam keltische Wort *briga, wa Hoger bedüütet. Brig ischt zum eerschtu Mal im enä Schriftdokumänt gnennt choo im Jaar 1215 als Briga, Brigerbad 1297 als Baden, zum Bad, Glis ane 1230 als Glisa. Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 15,1 % glägu. 82,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,4 % evangelisch-reformierti. Dr Ggmeindspresident va
Schänke esch en politischi Gmeind im Wahlchreis Sorsi vom Kanton Lozärn i de Schwiz. Schänke lit am nordöschtläche Ändi vom Sämpachersee öschtläch vo Sorsi. S Dorf ond d Ortsteile Gröiu und Zäufäud im Nordwäschte send inzwösche zämegwachse. Am Hang a dr Stross Sorsi-Möischter 1 km nördläch vom Dorf esch inzwösche dr Ortsteil Tannbärg entstande. Öschtläch dervo lit dr Wiler Tann. Es git no zöwi witeri Wiler, wo zu Schänke ghörid: Zopfebärg ond Zouhus. Schänke gränzt a Eich, Göiesee, Gunzbu ond Sorsi. D Worzle vo Schänke gönd zrögg bes zo de Pfahlbouer am Sämpachersee. Dr Ort werd als Scenchofen zerste mol 1173 orkondlich erwähnt im Zämehang mettem Chorherrestift Möischter. Spöter esch Schänke ad Habsburger öbergange und Teil vom Michelsamt worde. Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Ändi 2005 het Schänke 2'471 Iwohner gha. Sit 1970 het sech d Bevölkerig meh als verdrüfacht. D Grönd ligged im Bou vo de Outobahn A2, de sehr tüüfe Stüre ond dä ländläche Lag. Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 5 % gläge. 80,9 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 10,9 % evangelisch-reformiert. Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,0% , CVP 27,1% , FDP 22,4% , GLP 4,3% ,
Birmischtorf isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si liegt a de Rüüs, ugfähr vier Kilometer weschtsüdweschtlich vo Bade. Birmischtorf liegt uf ere Schotterebeni uf de rächte Site vo de Rüüs, numme e paar Kilometer weg vo ire Mündig i d Aare. De Stettbärg, de Bollrai un de Stutz, drei chlineri Usläufer vom Gäbischtorfer Horn, rage i d Ebeni inne. De Dorfchern liegt an ere enge Stelli zwischem Stutz und de Rüüs. Die sonschten flachi Ebeni fällt kurz vor em Flussufer steil ab. S Gemeindgebiet isch 780 Hektare gross, dodervo sin 285 bewaldet, 10 sin mit Räbe bepflanzt un 122 überbaut. D höchsti Stelli isch uf em Stutz uf 573 Meter, die tüfsti uf 340 Metern a de Rüüs. Zu Birmischtorf gehöred d Wiler Müsle, Muntwil, Oberhard und d Lindmühli. Nachbargemeinde sin Gäbischtorf im Norden, Bade im Oschte, Fislisbach un d Badener Exklav Rütihof im Südoschte, Wohlenschwil im Süden, Birrhard im Südweschte un Müllige un Windisch im Weschte. Di erschte Spure von ere Bsiedlig z Birmischtorf sind us de Jungsteizit. Us der Römerzit sin a de Bollstrass und im Huggebüel Spure vo Gutshöf gfunde worde. Di sind zur Versorgig vom Legionslager Vindonissa da gsi, wo in unmittelbarer
Gäbischtorf isch e Gmeind im Bezirk Bade im Kanton Aargau. Gäbischtorf ligt i de Mitti zwische Bade und Brugg. Bis 1884 het au Turgi zu Gäbischtorf ghört, bevor s en eigeni Gemeind worden isch. D Gmeind ligt diräkt am Wasserschloss vo de Schwiiz, wo drü vo de füüf grösste Flüss vo de Schweiz, d Aare, d Limet und d Rüüs, zämmenflüsset. De alt Dorfkern ligt zwischem Oschtufer vo de Rüüs und em weschtliche Abhang vom Gäbischtorfer Horn. In ere Flussschlaufe vo de Rüüs liegt de Wiler Rüüs oder Rüüsdörfli, wo mit Gäbischtorf zämegwachse isch. Ugfähr ein Kilometer nördlich vom Dorfzentrum flüsst d Rüüs i d Aare, und numme e paar hundert Meter wyter unde isch d Mündig vo de Limet i d Aare. Vogelsang und s Wasserschloss Dominik Sauerländer, Andreas Steigmeier: Wohlhabenheit wird nur Wenigen zu Theil – Aus der Geschichte der Gemeinde Gebenstorf. Hrsg.: Einwohnergemeinde Gebenstorf. Gebenstorf 1997. Commons: Gäbischtorf – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website vo dr Gmeind Gäbischtorf Andreas Steigmeier: Gäbischtorf. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Beat Zehnder: Die Gemeindenamen des Kantons Aargau.
Bade (amtlich Baden) isch e Gmeind im Kanton Aargau i de Schwiiz. S isch de Houptort vom Bezirk Bade. D Gmeind het es biz meh als 19'000 Iwohner und isch so d Gmeind mit de drittmeischte Iwohner im Kanton, nach Aarau und Wettige. D Stadt isch scho i de Römerziit für ihri Thermalquelle bekannt gsi. Während de Ziit vo de Alte Äidgnosseschaft isch si en Tagsatzigsort gsi. Sit 1962 ghört au Dättwil zur Gmeind Bade. Bade lyt anere änge Stell im Limetdaal. Vo Weschte und vo Oschte laufe Felsgrööt von ere Jurachetti bis noch an Fluss, im Oschte isch das d Lägere und im Weschte, oben a dr Altstadt, dr Felse mit dr Burg Stäi. D Nachbergemeinde vo Bade sind Obersiggedaal im Norde, Ännepade und Wettige im Oschte, Neuehof im Südoschte, Fislisbach im Süde, Birmischtorf und Gäbischtorf im Weschte und Turgi im Nordweschte. D Exklaafe Rütihof wird vo Birmischtorf, Fislisbach und Melige umschlosse. D Gemeind Turgi het e chlini Enklafe mit Wald und Matte im Nordweschte vom Badener Stadtgebiet. Scho in de Römerziit het’s z Bade e Siidlig gäh. D Römer hei bei de Thermalquellene am Limmatboge Bäder bauet un öppe im Johr 25 nach Chrischtus isch direkt bi dene
Korsika (Frz. Corse, sunsch én romanischi Sprooche meischt Corsica) esch e Insle im Mittelmeer. Si wurd oft öi d´Insel vun d´ Scheenheit (l´Île de la Beauté) genennt. E Grund dodefir ésch de gebirij Làndschaft vun dr Insle mét ihre mediterran Ambiente, wo`s oft vun dr Küscht steil nuff geht én de Beri, wo mét`m heechsche, `m Monte Cinto (2.710 mNN), numme 24 km vun de Weschtküscht fàscht uff de Heh vun de ditschi Alpe kummt. Corsica liejt ém Süde vun dr Riviera knapp 100 km vor dr Küscht vun dr Toskana ze Italie. Em Süde ésch nit wit de Noochbersinsle Sardinie (öi ital.), wo Corsica veel kültürelli Vrbindunge mét het. Korsika g´heert zitt´r 1768 züe Frànkrich. D´offiziell Amtssproch ésch (nàdiirli) Franzeesch, awwer de Insulan´r redde öi noch Korsisch, de tràditioniell Sproch vun d´r Insel wu vum Àlt-Toskanisch àbstammt. De Insle ésch én zwei Départemente untrteilt: de Haute-Corse (Kors. Corsica suprana, Départementszahl 2B) un de Corse-du-Sud (Kors. Corsica suttana - 2A). Korsika ésch öi de erscht moderni Demokratie (Republik) én de Walt mét e Constitütion, de zweit korsisch V´rfassung vun 1755. Pasquale Paoli (öi frz. Pascal – de wichtigscht un modernscht vun de korsisch Nátional- un Selbschbstimmungshelde) definéert do drin des
Vorlage:Infobox Fluss/NACHWEISE_aus Där Rottu isch än 812 km lange Fluss va Europa und där zweitlängschto und wassärrichschto Strom va Frankrich. Där eiguntlicha ditscha Namu vannär Rhone, Rottu, isch numu no im Oberwallis gibrüchtä. Ds grammatikalischa Gschlächt vam Fluss isch im Latinischu („Rhodanus“), im Franzesischu („le Rhône“) und im Walserditschu („der Rottu“) männlich, was fär Fliss ehnär untypisch isch. Na dum Fluss isch öi ds franzesischa Département Rhône binänts. Där Fluss äntspringt innär Schwiiz zoberscht im Goms am Rhonegletscher und mündut z Frankrich innär Nechi va Arles und Marseille immu Deltas ins Mittelmeer. Vam Rhonegletscher im Nordoschtu vam Wallis fliässt är afangs im Taal gägu Südweschtu bi Brig, Vischp, Siders und Sittu verby. Z Martinach machut är än grobu 90-Grad-Bogu nach rächts (z Rottuchnew) und fliässt denn Richtig Nordu. Är ärgiässt schi z Le Bouveret inu Gänfärsee, wan är z Gänf widär värlaat. Nachär fliässt är dum Jura naa gägu Südu bis Culoz, wan är du Jura na Weschtu dürbricht. Bi Gordon machut är namal äs Chnüü gägu Nordweschtu. Va Lyon äwäg fliässt är va Nordu gägu Südu. Bi Avignon isch sis Tal zwüsche de Alpille und em Platoo am Fluss Gardon. Nerdlich va Arles zwigt än Teil gägu Weschtu in
E Sternbild isch e Gruppe vo Sterne, wo e Figur darstellt, maistens e Person oder e Tier us de griechische Mythologi. I de moderne Astronomi sind 88 Sternbilder definiert, wobi jedes en latinische Name trait. Die maiste Sternbilder stammet us de Antiki, aber anderi sind jünger. So natüürli au die, wo die alte Grieche und Römer no nöd hend chöne kene, well si zwiit im Süde une sind. Die ältiste Zügnis vo Sternbilder stamet us Mesopotamie. Scho früe, um 1000 v. Chr., isch e Liste - bekannt unterem Name MUL.APIN - mit de Sternbilder gschribe worde. Die Tafle schribt die Sterne a draine Götter zue: 33 ghöret zum Luftgott Enlil, 23 zum Himmelgott Anu und 15 zum Wassergott Ea. Öberhopt sind z Mesopotamie vill astronomischi und astrologischi Text verfasst worde, so as mer hüt recht guet Bschaid drüber waiss. I dere Lischte erschiinet bereits die maiste Bilder vom Tierchrais: Himmelstier, Grossi und Chliini Zwilling, Chreps, Loi, Ähre (=Spica / Jungfrau), Schkorpioo und Gaissefisch (=Staibogg). Dagege: Lohnarbaiter (=Widder), Barke (=Schütz) und Schwalbe (=Fisch). Schlechter gsiets us, wemer üse Blick ufs alti Ägypte vode Faraone wörfet. Zwor sind e paar astronomischi Text und au Bilder bekannt. Aber bis hüt isch mer no
De Maa im Moo isch e verbraititi Bezaichnig vode Flecke womer ufem Moo gsiet. Well die verschidnige Arte vom Gstai ufem Moo s Suneliecht unterschidlich starch reflektieret, gsiet de Moo gflegget uus, wa scho immer d Fantasii vode Mensche agregt het. Die ainte gsient e Gsicht, anderi e Manndli oder au e Tier, wien en Haas oder e Chrokedil. Vorde Ruumfaart isch natürli vill spekuliert worde, so het mer globt, as die dunkle Stele Meer siget. Da isch au de Grund wiso mer dene Mare sait. S Gsicht vom Moo erschint ser oft i Signetli vo Kalender, wo d Faase vom Moo aagend. Und wenn chlini Chind lernet Schribe, mönds hunderttuusig mol immer s gliiche Fersli alose: Punkt, Punkt, Komma, Strich, fertig ist das Mondgesicht. So hett den d Chinderbuechautorin Gerda Maria Seidl e Buech gschribe mitem Titel Das Mondgesicht, wo den uf Japanisch (Marion-no-otsukisama), Sloweenisch (Luncek), Holändisch (Het maanportret), Finisch (Paperikuu) und Dänisch (Måneansigtet) übersetzt worden isch. Der Chinderliedermacher Roland Zoss het es Yschlaflied gschriebe: Lila-Lula, der Maa im Mond. De englischi Dichter Chaucer (14. Joorhundert) verzellt, as uf de Bruscht vode Lady Cynthia (de Moo) e Maa gmolet sai, wonen gstolne Dornbusch ufem Rugge trägi. Au z Holland
Appezöll (us lat. Abbatis cella "Zelle vom Apt" (vo Stanggalle)) chan folgendes bedüte: Appezöll, e Dorf und Hoptort vom Kantoo Appezöll Inneroode Appezöll, en Bezirk (entsprecht annere politische Gmeend) im Kantoo Appezöll Inneroode Appezäll Osseroode, en (Halb-)Kantoo i de Ostschwiz Appezöll Inneroode, en (Halb-)Kantoo i de Ostschwiz Kantoo Appezöll, en historische Kantoo, wo 1597 i zwee Halbkantön uftail worde ischt Appenzell (Pennsylvania), en Ort z Pennsylvania, im Nordoste vo de USA Appenzell Creek, en Fluss im Monroe County, Pennsylvania, USA als Wortverbindig: Appezällerand, e Region i de Ostschwiz beidi Appezäll, bezaichnet hüt baidi Halbkantön, Inner- und Osseroode Lueg au bi Appezäller (Begriffsklärig)
De Titus Tobler (* 25. Juli 1806 z Stää, † 21. Januar 1877 z Münche) isch en politisch ongaschierte Arzt und Palästinaforscher gsii. Er isch im Kantoo Apezell Osseroode uf d Welt cho, het s Zöri une Medizin studiert und sis Wüsse z Wien, z Würzburg und z Paris vertüüft. 1835 isch er uf Palästina graist und het drufabe sis Buech Lustreise ins Morgenland usegee. Da Land heten so fasziniert, aser 1845, 1857 und 1865 nomol dai ane graist isch. Er het sich au mit ältere Palästinaliteratur usenandergsetzt. De Titus Tobler het sich aber au für s Haimische interessiert und 1837 sin Apenzellischer Sprachschatz usegee. Uf sini Aaregig isch i allne reformierte Kantöne de Charfritig zumene Fiirtig bestimmt worde. 1871 isch er uf Münche züglet, zum sich deet ganz sine Studie widme chöne. Deet isch er denn au gstorbe, bigrabe liit er aber uf aigene Wuntsch z Wolfhalde. Uswaal vo Büecher wo de Titus Tobler gschribe het Die Hausmutter, 1830 Pfarrer Matthias Bänziger, 1833 Appenzellischer Sprachschatz, 1837 Lustreise ins Morgenland, 1839 Bethlehem und Palästina, 1849 Golgatha. Seine Kirchen und Klöster, 1851 Beiträge zur medicinischen Topographie von Jerusalem, 1855. Da Buech isch is Hebräische übersetzt worde vom: Shimon Stern, Ramat Gan
Als Gallia hent d'Römär äs geografischus Gibiät bizeichnut, wa vorallum va Cheltu (lat. Galli) bsidlut isch gsi. In modärnu geografischu Bigriffa gseits, äntspricht dass zum grossuteil dum hitigu Frankrich, Belgiu, und Norditaliu, alsu dum Gibiät zwischu dum Rhin im Oschtu und dä Alpu und dum Mittlmeer im Südu, dä Pürenäu und dum atlantischu Ozean im Wescht und Nordu. D Poäbni het na antikär Üffasig zu Galliu, und nid zu Italiu khert. Zär Unärscheidig het mu z Gibiät wa uf där aneru Sita fa dä Alpe gsi isch, als Gallia transalpina bizeichnut. Vor där cheltischu Bsidlig sind mehrerei Kulture archäologisch bleid. Dit appa 700 odär 600 vor Chrischtus isch Galliu va cheltischu Volksgruppe bsidlut wordu, wa z Gallischa (än cheltischi Sprach) in dem Gibiät igfiährt heint. D nid cheltischu Stämm va dä Iberer nerdlich va dä Pürenäie und va de Ligurer am Mittlmeer sind vorerscht eiguständig giblibu. Appa im Jahr 600 vor Chrischtus hent ionischi Griächu annär Mündig vam Rottu d Stadt Massilia (hitu Marseille ) gigründut. Massilia het schich zära bschtimmundu Stat innär Region äntwicklut. Ds Gibiät innär Poäbni da va dä cheltischu Stämm där Cenomanen, Insubrer und Boier bsidlut isch gsi, isch ugfähr 200 vor Chrischtus unär römischi Herrschaft
De Nicolas Louis de Lacaille (* 15. März 1713 z Rumigny; † 21. März 1762 z Paris) isch en französische Astronom gsii und het a 14 vo 88 Sternbilder de Name gee. De Lacaille het Theologii studiert, sich denn aber immer mee för Mathematik und Astronomii interessiert. Im Joor 1739 het er em Jacques Cassini bim Usmesse vom Meridian bi Paris ghulfe und 1741 ischer e Mitgliid vode Pariser Akademii worde. Denn, 1746, het er am Collège Mazarin de Lehrstuel för Mathematik öbercho und het Sternekatalög und astronomischi Tafle noi berechnet. 1750 isch er för vier Joor as Kap vo de Guete Hoffnig graist und het döte Parallaxe vom Moo, vode Venus und vom Mars gnoier bestimmt. Er het aber au d Sternbilder vom Südhimmel beobachtet und debii fast zeetusig Sterne katalogisiert. Sin Coelum Australe Stelliferum isch aber erst 1763 postum veröffetlicht worde. Sini Berechnige woner z Südafrika gmacht gha het, hend d Richtigkait vode Vermuetig, as d Erde en abgflachti Chugle muess sii, bestätigt. Die Vermuetig isch vom Füsiker Isaac Newton vortrait worde. Da sind d Sternbilder wo de Lacaille iigfüert het: Antlia, Caelum, Circinus, Fornax, Horologium, Mensa, Microscopium, Norma, Octans, Pictor, Pyxis, Reticulum, Sculptor und Telescopium. Leçons d'astronomie
De Johannes Hevelius (wien er sich uf Latinisch gnennt het, Dütsch: Johannes Hevel oder Johann Hewelcke, Polnisch: Jan Heweliusz; * 28. Januar 1611 z Danzig; † 28. Januar 1687 au z Danzig) isch en betütende Astronom gsii und gelt als Begründer vo de Chartografii vom Moo (Selenografii). De Hevelius stammt usere riiche Danziger Patrizier Brauerfamili. Er het 1630 z Leiden Jura studiert und isch denn z England und z Frankriich umegraist. Well aber sin Vatter het wöle, as er Brauer werd, het er sich 1634 z Danzig hüslich igrichtet und em 21. März 1635 d Katharine Rebeschke ghüroote. Er isch Mitgliid vo de Bierbrauerzouft worde und 1643 gär Zouftmaister. De Hevelius isch 1651 Rotsherr worde und denn gad ono Bürgermeister vo Danzig. Wo sin Vatter 1649 gschtorben isch, het er uf de drü Hüser, won em ghört hend, e groossi Sternwarte ufbaut und sich nodisno jenschti Instrument zuetue. Mit dene het er ganz gnau de Moo beobachtet, worus sis bekannti Werch Selenographia sive Lunae Descriptio ... entstande isch. Zudem het er d Libration vom Moo entdeckt. De Hevelius het aber au d Suneflegge beobachtet und noiji Sternbilder iigfüert. Er het au vier Komete entdeckt (1652, 1661, 1672 und 1677) und
De Eudoxos vo Knidos (altgriech. Εύδοξος; * ca. 390 v. Chr.; † ca. 338 v. Chr.) isch e griechische Filosoof gsii, und zwor aine vode wichtigste antike Mathematiker und Astronome, aber au en guete Geograaf. Er het bim Archytas Mathematik studiert und bim Philistion Medizin. Woner 23i gsii isch, isch er uf Athen cho und het ade Vorlesige vom Platon zuegloset. Im Joor 365 v. Chr. isch er uf Ägypte woner sis Buech Oktaedris gschribe het, en Abhandlig öber Astronomie und de achtjöhrig Kalenderzyklus. Drufabe het er in Kyzikos e Schuel gründet isch aber um 350 v.Cgr. uf Athen züglet, woner e noiji Schuel ufbaut het und het sich de Ruef vomene ussergwöhnli guete Lehrer erworbe. Mit 53i isch er z Knidos gstorbe. De Eudoxos het ufgrund vo sinene Überlegige d Grundlaag vode Mathematik as Lehr vo de Grössine glait, wa de Filosoof Aristoteles öbernoo het. Er het sich au mit de geometrische Proportionelehr beschäftigt, und mit de Lehr vo de Chegelschnitt, und de Bestimmig vom Goldene Schnitt. Zudem het er s Volume vode Pyramide und vom Chegel bestimmt. As Astronom het er versuecht d Bewegig vode Himmelskörper mitemene System vo 27 homozentrische Sfääre z erkläre, wo um d Erde
De Euktemon (altgriech. Εὐκτήμων, um 430 v. Chr.) isch en athenische Astronom, Geograaf und Meteoroloog gsii. Mitem Meton zäme het er d Sunewendige beobachtet um d Längi vom tropische Joor z bestime. Baidi Astronome geltet als d Entdecker vom 19jöörige lunisolare Zyklus, em sogenannte Metonische Joor. Und baidi sind maasgeblich a de attische Kalenderreform betailigt gsii. Zudem het er au d Uufgäng und d Untergäng vode Sterne beobachtet, und zwor, wie de Ptolemäus schribt, z Athen, uf de Kyklade, in Makedonie und in Thrakie. Mit Hilf vode Tierchraiszaiche het er Regle festglait, wo die regelmässige jooreszitliche Wechsel vom Wetter beschribet. Nochem Euktemon isch e Krater ufem Moo benannt. B.L. van der Waerden: Die Astronomie der Griechen; Darmstadt (1988), ISBN 3-534-03070-2