rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S'Wort Saturn bezaichnet Saturnus, ä Gott us de römische Mythologi Saturn (Planet), ä Planet vu unserem Sunnesystem Saturn (Astrologie), ä Symbol us de Astrologi, d'Dütig vum Planet Saturn SATURN (Zittschrift), ä früehexpressionistischi Zittschrift Saturn (Rumänien), ä rumänische Badeort Saturn (Rakete), e Rakete Saturn (Auto), ä Fahrzügmarke vu General Motors Saturn (Elektronikfachmarkt), ä Elektronikmärkt-Chette vu de Metro AG Sega Saturn, ä Spilkonsole vu de Firma Sega
S Giritzemoos isch es Oort, wo nach elterem Volchsglaube die Gstoorbnen anechömed, wo s Läbe lang ledig plibe sind. Me hät sich voorgstelt, das di Ledige i Giritze (Kibitz) verwandlet wëërded und uf eme Moos händ müese läbe. Oder aber das si deet as verteereti Jumpferen oder «ständtüüri» Jüngling müend umelauffe, bis s irgedwänn erlööst wëërded. Deet fuulet roots Flööschwasser (abgstandes Wasser), wachsed Näschpli (Mischple) und Brumbeeri, und s plaaged äim d Brëëme. Es hät au Lüüt ggëë, wo verzelt händ, di verstoorbnige Ledige müesid deet alti Hose blätzen, Saagmääl chnüpfe, Hoseläde chöie, Leisi spalte, Wulche byge – d Fantasy isch schier gränzeloos gsy, wie mer im Artikel über s Giritzemoos im Schwyzerischen Idiotikon cha naaläse. S Idiotikon, wo vil Daaten us de zwäite Helfti vom 19. Jarhundert hät, cha dëë Glaube und der Umgang mit de Ledige dur s Giritzegricht i de Fasnachtszyt na für wyti Täil vo de Tüütschschwyz und i vilne Wariante dokumäntiere. Die Uufnaame hät mer aber grad na rächtzytig gmachet, wil s Bruuchtum nämli scho doozmaal am Verschwinde gsy isch; im Luzëërner Hinderland zum Byspil hät mers s letscht Maal i den 1870er-Jaar duregfüert. E detäiierti Bschrybig vo söttige «Grichtsverhandlige» hät mer us em luzëërnische
Der Aeroperu-Flug 603 isch e Linieflug vo Lima z Peru nach Santiago de Chile am 2. Oktober 1996 gsi. Uf Grund vo mene Wartigsfähler isch d Boeing 757-200 verunglückt. Alli 70 Insasse sy bim Absturz i Pazifik um ds Läbe cho. Ds Flugzüüg isch e Boeing 757 gsi, wo grad mal 4-jährig isch gsi. Vor em Abflug z Lima isch si no putzt worde. Der Käpten vom Flug 603 isch der 58-jährig Eric Schreiber Ladrón de Guevara, churz Eric Schreiber gsi. Är isch so erfahre gsi, das är als Chefusbilder uf der Boeing Flotte het gschaffet. Sy Kopilot der 42-jährig David Fernández Revoredo, churz David Fernández, het nid weniger erfahrig gha als sy Käpten. Är het zu de beste Pilote vo der Aeroperu zelt. Ds Flugzüüg isch vor em Abflug z Lima vo der Wartigscrew vo usse putzt worde. De het me d Passagier a Bord gla u d Startvorbereitige gmacht. Zu de Startvorbereitige ghört ou e sogenannte Usse Check. Da derby louft eine vo de Pilote um ds Ganze Flugzüüg ume u luegt öp alles Irornig isch. Zum Bispil öp irgend öppis abkläpt isch wo nid sött abkläpt sy, öp’s uf de Tragflächine Ysch het, oder öp d Usseliechter
Der Schleifebäärgturm isch en Ussichtsturm z Lieschtel. Er isch dr högscht Ussichtsturm vom Baselland, mit syne dryssg Meter isch er es paar Meter höcher als der Wiisebäärgturm. Hööcher sy i dr Umgäbig nume no zwee Wassertürm: dr Turm uf em Bruederholz (im Kanton Baselstadt) und dää bi Allschwyl, wo men uf beidi au cha ufegoo. Dr Turm isch e Konstrukzioon vo Fachwärk us Staal. Er isch anne 1900 bout worde. Vorhäär isch a däre Stell uf em Schleifebäärg, em Bäärg öschtlich vo dr Stadt Lieschtel, scho nüün Joor lang e chleinere hölzige Ussichtsturm gsi. Commons: Schleifenbergturm – Sammlig vo Multimediadateie
47.4850555555567.7355Koordinate: 47° 29′ 6,2″ N, 7° 44′ 7,8″ O; CH1903: 622375 / 259408 Museum.BL isch dr nöi Naame vom Kantonsmuseum vo Basel-Landschaft. Es stoot zmitzt i dr Altstadt vo Lieschtel. Das grosse Huus, wos drinn isch, isch früener s kantonale Züghuus gsi. S Museum schaffet i de Fachberych Gschicht, Natur und Volchskund. Es wott als Forum für d Kultur mit synen Uusstelligen und andere Aktiviteete über wichtegi Sache usem Kanton informiere. Es psunders kantonals Theema isch d Induschtry, und do het s Museum.BL e gueti Samlig zu dr Härstellig vo Sydebänder. Museum.BL
S Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel isch es Literaturmuseum i dr Schwiiz. Es stoot z Lieschtel und isch anne 1946 uufggange. Agfange het s drmit, wo dr Marcel Herwegh dr schriftlich Nochlass vo synere Muetter und sym Vatter, der Emma Herwegh und em Georg Herwegh, der Stadt Lieschtel gschänkt het. Beide sind uf em Fridhoof z Lieschtel vrgraabe. Scho d Emma Herwegh het dra dänkt, für iire Maa, wo e berüemte Dichter und e politische Aktivischt gsi isch, es literarischs Tänkmoll lo z mache. Bi s Herweghs iirne Sache het’s persönlichi Schrifte, Briefe, Büecher und au öppis vo de Gägeständ us iirem Huushalt. I de 1940er Joore het me vom Material e Lischte gmacht. Am 7. Juli 1946 isch s Dichtermuseum im Roothuus z Lieschtel ygrichtet worde. Jetz het men im Museum au Schrifte vom Josef Viktor Widmann und em Carl Spitteler chönne go aluege. Dr Eduard Strübin isch dr Kuschtoos vom Museum gsi. Im Joor 2000 het d „Stiftig Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel“ s Museum übernoo. Eis Joor spööter het me s Musem im Huus a dr Rothuusstrooss 30 nöi uftoo. Em Museum ghööre jetz au no Dokumänt vom Hugo Marti, dr Verena Rentsch, em Theodor Opitz, em Friedrich Wilhelm
Der Rigiplatz, au Rigiaalag gnennt, isch en öffentliche Platz in der Stadt Zug. Är isch im Aschluss a d Vorstadtkatastrophe gschaffe worde, behärbärgt Kunst im öffentliche Ruum und isch hüt e beliebte städtische Erholigsort. Der drüeckigi Rigiplatz ligt am Rand vo der Zuger Altstadt. Är wird vo der Gartestrass (im Norde), der Rigistrass (im Oste) und der Flaniermeile Vorstadt (im Weste) begränzt. D Vorstadt und di drhinterliegendi Katastrophebucht trenne ihn vom Zugersee. Der Rigiplatz isch 1891 im Aschluss a d Vorstadtkatastrophe nach de Plän vom Robert Moser aglegt worde. Nach em Seeuferibruch isch us Gründe vo der Sicherheit der Bau vo Hüser im Berich vo der neue Uferlinie verbote worde. D Stadt het wäg däm im Berich vo der entstandene Abbruchzone d Rigialag as öffentlichi Grüenzone alege lo. 1953 isch der Platz um dr ersti stadtzuger Chinderspilplatz, wo de Richtlinie vo der Pro Juventute entsproche het, ergänzt worde. Mit sine Sitzglägeheite, Grüenflächine und sinere Seenöchi isch er zum beliebte stadtzuger Erholigsort worde. Im Nordoste vom Platz (wo sech d Gartestrass und d Rigistrass chrüze) befindet sich s 1953–1955 vom Hanns Anton Brütsch baute Haus Seepark, es Schwizer Kulturguet vo der Kategorie B (KGS-Nr.: 7343). 1995 isch d Platzalag gsamtsaniert worde.
Dr Daniel Spinnler, wo anne 1976 z Lieschtel uf d Wält koo isch, isch e Schwiizer Ökonoom und e Politiker vom Baselbiet. Er isch dr Soon vom Edgar Spinnler, wo synerzyt Stadtroot vo Lieschtel gsi isch. Er het sich i dr Juget für d Pfadi angaschiert, isch spöter go Wirtschaftswüsseschaft studiere und het bi der Wirtschaftkammere Baselland und als Unternäämensberooter gschaffet. Er isch au no Gimilehrer woorde und het a dr Hochschuel für Agrar-, Forscht- und Läbensmittelwüsseschaft z Bern glehrt. Z Lieschtel isch er Adjutant vo dr Stützpunktfüürweer gsi. Anne 2017 isch dr Spinnler zum Ywoonerroot und 2016 zum Stadtpresidänt vo Lieschtel gwäält woorde. Er het bi de Stiftigsrööt vom Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel, vom Tierpark Weihermätteli, vo dr August Prader und Rosa Fehr Stiftig und vo dr Paul Schwob Stiftig mitgmacht. Lischte vo Gmeind- und Stadtpresidänte vo Lieschtel
E Stadtpresidänt oder e Stadtpresidäntin isch der Scheff bzw. d Scheffyn vo dr politischen Exekutive von ere Stadt. Für d Funkzioon git’s hüt no wie au i dr Stadtgschicht ganz verschideni Nääme: I teil Länder seit men em – und vo jetz aa chöme doo nume no die männliche Amtsbezeichnige vor – au Bürgermeischter und z Dütschland öppen Oberbürgermeischter, im Liechteschteinischen isch es dr Ortsvorsteher, und früener het i gwüssne Piet d Amtsbezeichnig Gmeindpresidänt gheisse, wa i dr Schwiz i Gmeinde, wo ke Stadt sind, immer no so isch. I dr Schwiiz bruucht me doo und döört au no dr alt mundartlech Name Stadtamme. Uf Französisch isch es dr Maire, uf Änglisch dr Mayor und im Iteliänische dr Sindaco. I de meischte Fäll wird – ämel i demokratisch organisierte Länder – dr Stadtpresidänt vo de stimmberächtigte Ywooner und Ywoonerinne vo dr Stadt gwählt. Bi chlinere Stedt chunt’s vor, ass dr Stadtpresidänt di einzigi Person mit der Ufgab vo der Exekutyven und elei dr Leiter vo dr Stadtverwaltig isch, bi de meischte und eerscht rächt bi de Grossstedt het me mit de staatliche Verfassige oder de Gmeindreglemänt sit em Mittelalter do drfüür en Stadtroot vorgsee, wo em Gmeindpresidänt bi dr Arbet
Das isch e (bis jetz no unvollständigi) Lischte vo Gmeind- und Stadtpresidänte vo Lieschtel. Z Lieschtel, dr Hauptstadt vom Baselland, isch der Stadtpresidänt der Vorsitzendi vom Stadtroot. Sit em Mittelalter het e Schultheiss für d Gschäft vo de Stadtbürger gluegt; der erscht, wo me vonnem in ere Urkunde öpis list, isch anne 1273 erwäänt, er het Hermann gheisse. Im Ancien Regime, also bis anno 1798, het’s i dr Stadt als Leiter vo dr Verwaltig zwee Schultheisse gää, der «alt Schultheiss» un dr »nöi Schultheiss», all Joor het s Amt vom einte zum andere gwächslet; meischtens sind das Basler Stadtbürger gsi, sid em 17. Joorhundert isch der eint e Bürger vo Lieschtel gsi. Dr Basler Root het d Lüüt für das Amt bestimmt. Mit der zäntralistische helvetische Staatsverfassig vo anno 1798 isch d Amt vom stedtische Schultheiss verschwunde. D Stadt Lieschtel isch e Teil worde vom «Dischtrikt Lieschtel», und däm syn nöi Vorsteher isch dr Unterstatthalter oder Dischtriktstatthalter gsi. I de Ortschafte so wie au z Lieschtel het en «Agänt» für d Amtsgschäft vo der «Munizipaliteet», wie d Ywoonergmeind sit 1799 gheisse het, glueget. Für gewüssi Gschäft isch drnäbe d «Gmeindikammere» zueständig gsi, wo spöter drus d Bürgergmeind worden isch. Das
S Chunstmuseum Liachtaschtaa isch s staatli Museum fir modäärni un zytgnessischi Chunscht z Vaduz. Dr modäärn Museumsböu vu dr Schwyzer Architäkte Morger & Degelo un Christian Kerez isch anne 2000 ufgmacht woore. Di wiichtig Sammlig vu internationaler modäärner un zytgnessischer Chunscht isch glyychzytig au di staatli Chunschtsammlig vum Fiirschtedumm Liachtaschtaa. As Erwyterig vum Chunschtmuseum isch Ändi Mai 2015 s nei Uusstelligsgebei vu dr Hilti Art Foundation ufgmacht woore; Anne1967 het s Land Liachtaschtaa as Gschänk zee Gmääld iberchuu. Des isch dr Aaloss fir d Grindig vu dr Liachtaschtaanische Chunschtsammlig im Joor druf gsii. Eerschte Kunservator vu dr Sammlig isch dr Georg Malin gsii, en liachtaschtaansiche Chinschtler, Hischtooriker un Chunschthischtoriker. Är het bal druf as Biet vu dr Staatlige Sammlig di internazionaal modäärn un zytgnessisch Chunscht definiert. Di hitgi Presäntazioon isch ere Gruppe vu privaate Stifter z verdanke. Zäme mit dr Regierig vum Fiirschteduum Liachtaschtaa un dr Gmai Vaduz hän si s modäärn Museumsgebei realisiert. Im Augschte 2000 isch dr Böu em Land Liachtaschtaa as Millenniumsgschänk ibergee woore, wu fir dr Bedriib un d Fierig vum Museum di effetli-räächtli «Stiftung Kunstmuseum Liechtenstein» grindet het. Am 12. Novämber 2000 isch s Museum ufgmacht woore. Syter 1996 isch Friedemann Malsch Diräkter vu dr
Bi der Vorstadtkatastrophe isch am 5. Juli 1887 s Ufer vom Zugersee i der Schwizer Stadt Zug ibroche. Öppe 35 Hüser si im See versunke, elf Mönsche si gstorbe und öpe 650 si obdachlos worde. D Zuger Vorstadt isch uf geotechnisch instabiler Seechride bout. D Ost-West-Bahn-Gesellschaft het dört ab de 1860er Johr es Quaiprojekt realisiere welle. Dr Projäktuftrag isch a dr Ingenieur Franz Karl Stadlin gange, dr Karl Pestalozzi het derfür es ersts Guetachte erstellt, und d Bouprojäkt vo der Zuger Quaialag si jahrzähntelang politisch diskutiert worde. I de 1880er Jahr hei d Quaiarbeite agfange. Riss hei dr Stadtrat veralasst, dr Albert Heim und dr Robert Moser mit eme Guetachte z beufträge, wo im Juli 1884 abgschlosse worde isch und d Arbeite infrog gstellt hei. Em Ifluss vom Boupresidänt Clemens Henggeler isch es wohrschinlech zuezschribe, dass s Guetachte vom Heim und vom Moser chum im Stadtrat diskutiert worde isch und d Arbeite trotz de Risike fortgsetzt worde si. Am Tag vo der Katastrophe, em 5. Juli 1887, het der Untergrund am Ort vo de Quaiarbeite sini Festigkeit verlore. Am Nomittag si am Ufer einigi Gebäud i See gstürzt, mehreri Persone si gstorbe. E zweite Uferibruch hets am Obe gä: Churz
S Schloss Vaduz, friejer aa Hohenliechtenstein gnännt, lyt uf ere Staiterrass iber Vaduz, em Hauptoort vum Fiischteduum Liachtaschtaa. Hit isch s Woorzaiche vum Oort un Sitz vum Fiirschtehuus Liachtaschtaa. S Schloss Vaduz lyt uf ere Staiterrass rund 120 Meeter iber dr Gmai Vaduz. No Weschte wird s Schloss dur fascht sänkräächti Bäärghaale vum Rhyydaal abgränzt, derwyylscht s im Noorde, Oschte un Siide ne chlaineri Eebeni het. D Zyt, wänn s Schloss entstanden isch, waißt mer nit sicher. Hitegoot mer dervu uus, ass die eerschte Dail vum Gebei im 12. Joorhundert böue woore sin. Dr Bäärgfriid isch waarschyyns as ain vu dr eerschte Böu ufgriichtet un speeter dur ei Woonduurn ergänzt woore, wu dank dendrochronologische Untersuechige uf s Joor 1287 cha datiert wääre. In dr Joorzeet druf isch d Aalaag noodisnoo uusböue un uusgwytet woore. Anne 1322 isch s Schloss zum eerschte Mool gnännt woore: D Aalaag isch mitsamt em Böu un Baumgaarte bi dr Buurg un mitsamt Lyt z Vaduz un z Tresa fir 400 Maark Silber an dr Vogt Ulrich vu Matsch verpfändet woore. Anne 1338 het dr Ulrich vu Montfort d Buurg as Lybding iberchuu. Bi dr Dailig vu dr Sarganser Groofschaft het am 3. Mai 1342 dr
Dr Wilhelm Senn, wo am 12. Februar 1845 z Lieschtel uf d Wält cho und am 22. Augschte 1895 z Basel gstorben isch, isch e Schwiizer Lehrer und Dichter gsi. Er isch dr Soon vom Wilhelm Senn, wo z Lieschtel Beck gsi isch, und vo dr Barbara Rosenmund gsi. Er isch z Lieschtel id Schuel un z Weddige ufs Seminaar gange. Drno het er im Baselbiet z Ramschbrg, z Gälterkinden und de au no z Basel Schuel ggää. Dr Senn het es Buech über d Gschicht und d Volchskund vo Ramschbrg gschribe. Und er isch i dr Öfentlichkeit als Dichter bikant gsi. Sys im Kanton psunders berüemte Gedicht isch d Baselbieter Hymne Vo Schönebuech bis Ammel, wo dr Senn anne 1862 gmacht het. Das Lied het me schynts anne 1887 s erschte Mol bim Hasepfäfferässe vom «Baselbieter Chränzli», erer Gruppe vo Heiwehbaselbieter i dr Stadt Basel, wo dr Senn au drby gsi isch, gsunge. S Lied isch sit 1937 im Baselbieter Singbuech abtrukt. Es wird no hütt vil gsunge, au wenn dr Tegscht von ere alte ländliche Wält redt, wo eso scho zu Wilhem Senns Läbeszyt teils überholt gsi isch. Zäme mit em Jonas Breitenstein rächnet me der Wilhelm Senn
Sproch im Allgmaine isch d Fähigkait zum Leere un Bruuche vu kompläxe Kommunikationssischtem, bsundersch d Fähigkait vu Mänsche doderzue. E Sproch im speziälle isch e spezifisch Byschpel vun eme sonige Sischtem. D Wisseschaft, wu si mit Sproch un Sproche bscheftigt, isch d Sprochwisseschaft. S git au Tiärsproche un Programmiärsproche. Im däm Artikel gots aber um di mänschlig Sproch. Sproch isch e Mittel, wu zwische Mänsche zum Usdusch vu Gedanke brucht wird. D Vorussetzig vu Sproch isch Dänkfähigkeit. D Sproch bstoht us Werter un Sätz, si wäre vu einem Mänsch im Muul bildet, usgsändet un vum e andere mit em Ohr empfange – in däm Fall also akuschtisch (dur Schall in dr Luft) iberdrait im andere Fall schriftlig. E bsunderi Aart vo Werter sin d Nääme. Sproch dransportiärt Sinn. Wänn e Bubbili Lut stammlet, wu nit verstande kenne wäre, redet mer nit vu Sproch. Einzelni Elemänt vu dr Sproch kenne veränderet wäre, zum Biispiil alemannisch: lupfe, lupfsch, glupft, verlupft, Lupferei oder biäte, botte, Bott arabisch: mahkum (Gfangene; verurdeilt), mahkeme (Gricht), muhakeme (Grichtsverhandlig) Dur diä Veränderig gän d Werter e andere Sinn. Diä Elemänt kenne in unändlig viil Variatione mitenander verbunde wäre, Biispiil: Dr Bott het sich am Velo verlupft. Lupf im
D Altstadthalle und Fischbruetaastalt isch es Boudänkmal (Typ G) a der Unter Altstadt 14 i der Schwizer Stadt Zug. D Altstadthalle dient as Usstelligsrum, ihri Benützig isch der Abteilig Immobilie vo der Stadt Zug unterstellt. In ihre finde regelmässig Kunstusschtellige statt. I der Fischbruetaastalt a der Seesite vom Geböid hets es Fischereimuseum mit ere Schoubruetaalag. Benützigsordnig für d Altstadthalle vo der Stadt Zug vom 1. Septämber 2012 (Memento vom 3. Februar 2019 im Internet Archive) uf stadtzug.ch Saalvermietung: Altstadthalle, Burgbachsaal, Siehbachsaal uf stadtzug.ch Veraastaltige i de Altstadthalle uf zugkultur.ch Fischereimuseum Zug uf fischereimuseumzug.ch s Fischereimuseum uf zugkultur.ch Normdate: GND: 1294457993 | VIAF: 1040145856965722920581 47.16578.5142Koordinate: 47° 9′ 56,5″ N, 8° 30′ 51,1″ O; CH1903: 681549 / 224418
Dr Heinrich Brodbeck (* 18. Septämber 1811 z Lieschtel; † 27. Novämber 1886 au z Lieschtel) isch e Schwiizer Politiker gsi. Vo Prueff isch er Schryner gsi. I synere Stadt isch er Gmeindpresidänt worde. Und me het en au als Bezirksgrichtspresidänt und anne 1863 als Regierigsroot gwäält. I dr Baselländer Kantonsregierig isch er bis 1866 gsi. Drno het er s Amt vom Statthalter füre Bezirk Sissech gha. Kaspar Birkhäuser: Heinrich Brodbeck. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
S Kantonale Kulturzentrum Palais Besenval isch es staatlichs Kulturzentrum i der Schwizer Stadt Solothurn gsi, wo vo 1990 bis 2000 existiert het. Es isch im Palais Besenval a der Kronegass 1 gsi und het houptsächlech as Kunsthalle dient. S Kulturzentrum isch am 6. Mai 1990 dür s Kuratorium für Kulturförderig vom Kanton Solothurn gründet worde. Es het s Ärdgschoss (zwei Usstelligsrüm mit insgesamt 230 m², und emene Dokumentationszentrum) und dr Garte (560 m²) vom Palais Besenval belegt, während s Obergschoss vom Solothurner Amt für Justiz belegt worde isch. S Logo vom Kulturzentrum isch vom Hans Küchler (1929–2001) gstaltet worde. Dr Zwäck vom Kulturzentrum si der „Innerkantonali Ustusch vo zitgenössischem Kunschtschaffe“, der „Usbau vom kulturelle Beziehigsnetz innerhalb vom Kanton“, d „Förderig vom Kulturustusch über d Kantonsgränze use“ und d „Dokumentation über Kunst, Kultur und Bruchtum“ gsi. Wie s Begägnigszentrum Waldegg für e interkantonali Beriich, so het sich s Palais Besenval as „innerkantonali Brugg vo Mönsch zu Mönsch, vo Region zu Region…“ verstande (Peter André Bloch, 1990). S Kulturzentrum het houptsächlech Kunstusschtellige organisiert. S Kuratorium het mehrmols bildendi Kunscht mit Literatur verbunde, so zum Friedrich Dürrenmatt (Bilder, Zeichnige und Skizze) a de Solothurner Literaturtäg (1991), oder zur „Malerfründschaft“ zwüsche em Hermann Hesse
D Emma Charlotte Herwegh, wo am 10. Mai 1817 z Magdeburg oder z Berlin uf d Wält choo und am 24. März 1904 z Paris gstorben isch, isch e düütschi Revoluzionärin und Frauerächtlerin gsi. Iire Maa isch dr Dichter Georg Herwegh gsi. D Emma Charlotte Siegmund isch d Dochter vom dütsche Sydehändler Johann Gottfried Siegmund (1789–1865) und dr Henriette Wilhelmine Siegmund, geb. Cramer (1784–1860) gsi. Si het e gueti Schuelbildig übercho, Französisch, Polnisch und Iteliänisch chönne und isch künschtlerisch begabt gsi. Si het au Gedicht gschribe. Si het sech schynts nid immer so benoo, wie me das z Dütschland von ere Dochter us eme guetsituierte Bürgerhuus erwärtet hätt, so het si öppe gärn graukt und isch mit Pischtole go schiesse, und si het sech sit der Julirevoluzion anne 1830 immer meh für politische Frooge agfange inträssiere. Si isch füre revoluzionär Freiheitskampf vo Polen gsi. Do het si anne 1841 em Stuttgarter Dichter Georg Herwegh syni Gedichte eines Lebendigen gläse, und vo dene revoluzzerische Värs isch si agsteckt worde. Anne 1842 het si dr Herwegh sälber lehre könne, und scho gly het si sech mit em verlobt. 1843 isch z Baden im Aargau iires Hochzyt gsi. Sid 1843 isch s Herweghs
Dr Hans Brodbeck (* 5. April 1920 z Lieschtel; † 26. April 1994 au z Lieschtel), isch e Schwiizer Chauffme und Politiker gsi. Dr Brodbeck isch dr Soon vom Paul Brodbeck, wo vo 1924 bis 1959 Gmeindpresidänt z Lieschtel gsi isch, und vo dr Rosa geb. Broggi gsi. Er het als Textilchauffme bi dr Firma Scholer z Lieschtel gschaffet. 1972 het men en als Gmeindroot gwählt, und 1972 als Stadtpresidänt. Er het für d FDP politisiert. vo 1979 bis 1990 isch er au im Baselbieter Landroot gsi. Er isch bi dere Bewegig drby gsi, wo s Baselbiet het welle vo Basel-Stadt unabhängig bhalte. Dr Brodbeck isch e bekante Sportler gsi, er het Handball gspilt und Zääkampf gmacht. Lischte vo Gmeind- und Stadtpresidänte vo Lieschtel
Dr Johannes Jakob Kettiger, wo am 24. Oktober 1802 z Lieschtel uf d Wält cho und am 3. Novämber 1869 z Basel gstorben isch, isch e Schwiizer Pädagoog gsi. Der Johannes Kettiger isch dr Soon vom Bandwääber und Tauner Caspar Kettiger und vo dr Anna Margaretha geboreni Senn gsi. Er isch z Lieschtel id Schuel ggange, und scho als Junge het er dr Muetter, wo e Schuel für chlyni Chind gha het, müesse hälfe. Em Kettiger sy Biograaf, dr J. J. Schaffner, wo Lehrer z Ammel gsi isch, seit, ass vo doo sys Gschpüüri für d Aleitig vo Chinder cho sig. Nach dr Schuel het er uf dr Bezirkschryberei und drno uf dr Statthalterei Lieschtel, wo zu säber Zyt no e Landgmeind vo Basel gsi isch, gschaffet. Drüü Joor isch er au no bim Bezirksschryber vo Waldeburg gsi. Anne 1824 isch dr Johannes Kettiger uf Aarau, won er ad Kantonsschuel und in Heinrich Zschokke syn Lehrverein gangen isch. Bi syne Schuelgspäänli isch dr Aargauer Auguschtin Chäller gsi. Bim Zschokke isch em Kettiger klar worde, ass dr Prueff vom Lehrer für iin s richtigen isch. Er het den au z Aarau chönne Schuel ggää. Mit synere Frau, dr Susanna Katherina Zaneboni
Munzach isch en Oort im Gmeindbann vo dr Stadt Lieschtel im Kanton Basel-Landschaft. Hüt isch es es Stadtwkartier vo Lieschtel am nordweschtliche Rand vo der Stadtsidlig am Usgang vom Rööseretal. Früener, im Mittelalter, isch Munzach es chlyses Doorff gsi. Im ene Dokumänt vo anne 825 heisst dr Oort Monciacum. Es het au en eigeti Chile gha, won em Heilige Loränz gweiht gsi isch. Bi dr Pfarrei Munzach sind au d Ortschafte Fränkedoorff und Fülltschrf gsi. S Doorff, wo vilicht im früene Mittelalter vo den Alemanne gründet worden isch und Monzacha gheisse het, het men im drizääte Joorhundert ufgää, wo der Graf vo Frohburg d Stadt Lieschtel het lo boue. D Munzacher sind i die guet gschützti Stadt, wo me dank em Stadträcht e besseri Exischtänz het chönne ha. D Loränzchile isch erscht anne 1765 abbroche worde, der Pfarrer isch scho zwei Joor vorhäär uf Fränkedoorff go woone, scho sit 1618 isch dr Gottesdienscht für die nöi Pfarrei Fränkedoorff-Füllschtrf i dr Chile z Fränkedoorff, wo me dozmol us dr alte chlyne Dorfkapälle e richtigi Chile gmscht het. Der alt Taufschtei us der alte Munzecher Chile stoot hüt i dr refermierte Sankt Margreete-Chile z Fränkedoorff. Munzach het aber no en vill en
S Oberland isch e Regioon un e Verwaltigsgliiderig z Liachtaschtaa. S Oberland setzt si us dr Gmaine Balzers, Planka, Schaa, Tresa, Trisabärg un Vadoz zäme. Ändi 2017 het s Oberland 24 375 Yywooner (64 % vu dr liachtaschtaanische Bevelkerig) un e Flechi vu 125,5 km² (78 % vu dr liachtaschtaanische Landesflechi) ghaa. Fir d Liachtaschtaaner*ne gheert d Zuegheerigkait zum Oberland oder zum Unterland zue ire Identiteet. S Oberland isch dr siidli Landesdail vu Liachtaschtaa un umfasst s Territorium vu dr eemoolige Groofschaft Vaduz. D Uusdruck Oberland un Unterland sin schyyns eerscht in dr zwoote Helfti vum 19. Joorhundert gängig woore. Vorlaifer sin speeteschtens ab em frieje 18. Joorhundert d Uusdruck Oberi un Unteri Landschaft gsii. Die Näme cheme vu dr Topografy, wu z. B. mit dr Fließriichtig vum Rhyy zämehangt. D Gränze zwische Oberland un Unterland bildet dr „Scheidgrabe“, wu aber hite in dr Landschaft nimi uffallt. Hite sin d Landesdail geograafisch ender dur d Siidliggränze im Ried drännt. Syter anne 1878 bildet s Oberland en aigene Waalchrais. Konrad Kindle: Oberland. In: Historischs Lexikon vom Förschtatum Liachtastaa. 31. Dezember 2011. Liechtenstein in Zahlen 2019. Amt für Statistik Fürstentum Liechtenstein, Jänner 2019 (PDF; 1,6 MB)