rlitschk/wikidir huggingface dataset:
„Sein oder Nichtsein, das ist hier die Frage“, „Sy oder Nödsy, das isch hie d Frag“, (uf änglisch To be, or not to be, that is the question) isch es Zitat us de Tragödiä Hamlet, Prinz vo Dänemark vom William Shakespeare, 3. Ufzug, 1. Szene. I dem Schtück fangt dä Protagonischt Hamlet mit däm Satz en Monolog a, i dem er drüber nachdänkt, dass er vorem entschlossene Handle Mühe hät, wil er Angscht voräm Tod hät. Zitiert wird de Satz i Situationä, diä für irgendöpper exischtänziell vo Bedütig isch. To be or not to be, that is the question— Whether 'tis nobler in the mind to suffer The slings and arrows of outrageous fortune, Or to take arms against a sea of troubles, And by opposing, end them. To die, to sleep— No more; and by a sleep to say we end The heart-ache and the thousand natural shocks That flesh is heir to — 'tis a consummation Devoutly to be wish'd. To die, to sleep— I de dütsche Übersetzig vom August Wilhelm von Schlegel heisst äs: Sein oder Nichtsein; das ist hier die Frage: Obs edler im Gemüt, die Pfeil und Schleudern Des wütenden Geschicks erdulden oder, Sich waffnend
Arabisch (اللغة العربية : al-luġatu l-ʿarabīya) isch aini vode wichtigste Sprooche uf de Welt. Es isch d Sprooch vom Islaam und werd i rund 25 Staate as ofizielli Sprooch anerchennt. As Weltsprooch ghört si zu de sechs Amtssprooche vode UNO. S Arabische werd inere aigne Schrift gschribe und ghört zude semitische Sprochgruppe innerhalb vode afro-asiatische Sprochfamili. Es tailt sich i zwo Variante, s klassische Arabisch vom Koran (mit em moderne Hocharabisch) und de verschidnige Dialekt, wo zum Tail recht starch vom klassische Arabisch abwiiche chönet. Um för westlichi Forscher und Interessierti d Lesig vom Arabische aifacher z mache, het die Dütschi Morgeländischi Gsellschaft (DMG) en aigni Lutschrift usegee, wo uf de Site Arabisches Alphabet ufzaigt werd. S klassische Arabisch kennt nu grad drai Churz- und drai Langvokal: /a : ā/, /i : ī/ und /u : ū/. I de maiste Dialekt bildet die, je noch lutliche Umgebig Allophon. /ay/ und /aw/ sind streng gnoo kai Diphthong, well im Arabische /j/ und /w/ sich wie Konsonante verhaltet (ähnlich wie im Französische). S klassische Arabisch het 28 Konsonante (und ai Allophon). I de Dialekt git s Unterschid, so het s Maltesische weniger, s Marokkanische mee Konsonante (bzw. Allophon). 1) Die velarisierti („dunkli“)
Maltesisch (malt. Malti) isch d Sproch vode Insle Malta und Gozzo. Es isch ursprünglich en arabische Dialekt gsii, gelt hüt aber as en aigni Sprooch. De Wortschatz bestoht us 43% semitische (arabisch), 42% romanische (italienisch, sizilianisch, latinisch) und 6% englische Wörter. Die restliche 9% chömed vo anderne Sproche, oder chönet nöd bestimmt werde. De Grundwortschatz bestoht zum grösste Tail us arabische Wörter. Au ide Grammatik isch s Maltesische e Mischsproch, well gwüssi Adjektiv und Substantiv nochem Sizilianische Muster Pluräl bildet, aber vill Wörter hend sich au apasst und bildet brochni Plural. Italienischi und englischi Verb bildet zwor en aigni Verbgruppe, flektieret aber semitisch. S Maltesische werd inere liecht verändrete latinische Schrift gschribe: (1) : De Buechstabe isch stumm und werd nöd usgsproche, doch tuet għ en Vokal pharyngalisiere. (2) : D Buechstabe C und Y chömed nu i Näme vor. p, t, k werdet nume i de Hochsprooch dütli behuucht. Vom Arabische unterschaidet es sich hoptsächlich im Verlust vode Emphase und dodedur, as es mit englische und vor alem italienische Fremdwörter au noiji Phonem agnoo het. Obwohl nume rund 330 Tuusig Lüt die Sproch redet, chame füf Dialekt unterschaide. Ilsien tal-bliet "Stadtsprooch": ide Stadt Valletta (malt. il-Belt) und de Vorort
Kormakiti (gr. Κορμακίτη; türk. Koruçam; korm. ð-Ðeʕa "s Dorf") isch e chline Ort im Norde uf em glichnamige Kap vo de Insle Zypere (korm. Kipru). De Ort lit öppe 40 Kilometer westlich vo Nikosia (türk. Lefkoşa; korm. l-Imtine "d Stadt"). De nöchst grösseri Ort isch d Hafestadt Lapithos (türk. Lapta; korm. Lapeθ). De Ort isch im Mittelalter vo maronitische Christe us em Nööche Oste besidlet worde. Noch de türkische Invasion ane 1974 isch die ganz Halbinsle Kormakiti zum türkische Nordtail gschlage worde. Vill Maronite sind in Süüde gfloche und hüt wohnet rund 4000 Maronite vor alem z Nikosia, z Larnaka und z Limassol. D Sproch vo Kormakiti (gr. αράπικα (arápika); korm. sanna < ar. lisān-na "üsi Sprooch" ) isch en arabische Dialekt, wo sich sehr starch vom klassische Arabisch entfernt het. Vo de 4000 Maronite redet hüt no öppe 1300 de arabisch Dialekt, wo aber uf d Familie und zum Tail uf d Religion igschränkt isch, sus redet s Griechisch, bzw. Türkisch; all Sprecher wachset doppelsprochig uf. Z Kormakiti selber wonet vellicht no 130 Lüt, wo de Dialekt redet. Gschribe werd die Sproch nöd und d Sprecher chönet au kai Hocharabisch oder en andere arabische Dialekt. Wie im Maltesische het
En Komet (vo griechisch ἀστήρ κομήτης astēr komētēs "Haarstern", abgleitet vo kómē "Chopfhaar") odr Schweifstern isch e chliine Himmelskörper, wo ide Regle zum Sunesystem ghört. I de Nöchi vu de Sunne isch de Kometechern, wo meischt nur wenigi Kilometer gross isch, vu de neblige Koma umgebe. Die chan e Grössi vu 100'000 Kilometer erreiche. Dr Chern und d Koma zemme nennt me Chopf vum Komet. S uufälligschte Kennzeiche vu de Komete, wo vu de Erde uus sichtbar sind, isch dr Schweif, wo immer vo de Sunne eweg grichtet isch und e Längi vu zeh bis hundert Millione Kilometer erreiche chan. K. Wurm: Die Kometen; Springer, Berlin 1954. ISB Sunne Planete: Merkur | Venus | Erde | Mars | Jupiter | Saturn | Uranus | Neptun Anders: Asteroid | Asteroidegürtel | Zwergplanete | Komete | Kuipergürtel | Oort'schi Wolke
S' Tägermoos isch es 1,54 Quadratkilometer grosses Gebiet im Kanton Thurgau zwüsche äm Schtadtrand vo dä dütsche Schtadt Konschtans und äm Siedligschärn vo dä Schwyzer Gmeind Tägerwile. Es liit am Südufer vom See-Rhy und gränzt öschtlich am Konschtanzer Schtadtteil Paradies (Konschtanz), südöschtlich a d' Gmeind Chrüzlinge. S' Tägermoos liit uf äm Schtaatsgebiät vo dä Schwyz, isch aber us gschichtliche Gründ en Teil vo dä dütsche Schtadt Konschtans und wird vo Konschtans und Tägerwile zämme verwaltet. Es bildet us däm Grund ei «unächti» Exklave (lueg au: Gebietlichi Bsundrigheite in Südweschtdütschland nachem Jahr 1810). Öppe zwei Drittel vo Tägermoos ghört dä Schtadt, dä Rescht ghört Privatlüt und Schwyzer Behörde. Dä grösschti Teil vodere früener bruuchte Flächi isch d'Gmeindweid (Allmänd) gsi. S' gnutzti Sumpfland isch drainiert worde und wird hüt für Chliigärte und für s' Acherland mit Schwärgwicht uf äm Gmüesabau brucht. Am öschtliche Rand vo dä Gränze liit d' Gmeinschaftszollalag Tägermoos, diä tägli vo rund 13'000 Fahrzüg frequäntiert wird, sowiä en chlinere Gränzübergang («Gottlieber Zoll»). S' Tägermoos isch Teil einere chliiteilige landwirtschaftliche Abauregion, diä sich a dä Dörfer Tägerwile und Gottliebe vorbi bis nach Ermatinge fortsetzt und im Süde vomene Hügelchamm begränzt isch. Dä Schwärpunkt by dä landwirtschaftliche Nutzig liit uf äm
f Da Pfända isch da 1062 m hohe Huusbeag vu Breagaz. Er isch weags sina guata Uussicht uf da Bodasee und d Alpagipfel da bekannteschte Uussichtspunkt vu da Region. Bi guatam Weatta goht d Sicht vu da Allgäuer- und Lechtaler Alpa im Oschta üba da Breagazarwold, d Silvretta bis vu da Schwyzar Beag und dam Schwarzwald im Weschta. Zu sina Füass liegt da Bodasee igrohmt vum Rhietal und dam schwäbischa Hüagelland. Uf an Pfända goht sit 1927 vu Breagaz us a Soalbahn. Sit 1980 goht undar am Pfända an Autobahntunnl durch. Uf am Pfända git as sit 1958 an Sända vum ORF für Radio und Fernsäha. Da Senda isch 94,7 m hoch. Ussadeam git as an klenna Alpenzoo mit Hirscha und andara Viech. A bsundare Attraktion isch d Vogelwarte, in dera jeda Tag Adlerflugshows abghebt weran. Blick vom Pfända i Richtig Breagazarwold Blick uf da Bodasee und Lindau Da östlich Toal vom Bodasee Panorama vom Pfända uf Breagaz und Lindau Commons: Pfänder – Sammlig vo Multimediadateie Pfänder – Erlebnisberg und Ausflugsziel am Bodensee pfaender.at Pfändabahn pfaenderbahn.at Webcam Pfända – Breagaz
S' Tróodos-Gebirge oder deTroodos-Bergzug liit im südweschtliche Landesinnere vo dä Republik Zypere (griechischi Teil). Diä höchschti Erhäbig isch dä Olympos mit 1.952 Metär. Hie chann me i dä churze Saison vom Januar bis März sogar Ski fahre. Dä Bergzug isch vulkanisch und (im Gegesatz zum Rescht vo dä Insle) bewaldet. Es git e arteriichi Tierwält mit Adler, Füchs und dä wenige freyläbende Mufflons, einere abwächsligsriichi Vegetation mit Aleppo-Chiefere, Zedern, Plantanä und mänge grössere und chlinere Dörfer mit z. T. atemberaubende Uusblick i diä Täler und über d' Berggipfle. In e paar Bergdörfer ufem Troodos-Bergzug findet me no Schüürdachchilene, wo zum Weltchulturerb vode UNESCO ghöret. Zuedem gits mehreri Chlöschter. S' bekannteschti und riichschti isch das uf 1.270 m Höhi glägeni Kykkos-Chloschter. Sogär im Hochsummer härrscht im Tróodos-Bärgzug es angnehms und milds Chlima, wo zum Wandere iiladet. Agros Kaminaria Kakopetria Pedhoulas Prodromos Trimiklini Chrysorrouiatissia Kykkos-Chloschter Trooditissa
Agros hät ca. 1000 Iiwohner und isch eis vo dä grössere Dörfer im Troodos-Bergzug uf Zypere. Es liit uf 1100 Meter Höhi und isch än Tourischteortschaft. Agros isch für sis gsunde Chlima bekannt. In Agros sälber wird Rosewasser, Roseöl, Roselikör und Rosewy härgschtellt und rächt vil wird no exportiert. Agros tuet sich vo andere zypriotische Dörfer, wo glichlige Iiwohnerzahle händ, rächt unterscheide: Agros hät e gueti Infraschtruktur ufbaut: Chrankehuus, Tierchlinik, Altersheim, Chinderbetreuig für diä Chline bis 2 Jahr, Schpiilgruppe, Grundschuel, Sekundarschuel und es Schportzäntrum - Massnahme, wo troffe worde sind, demit d Abwanderig vo dä Jugend brämst wird (d Abwanderig hät i dä zwüsche Ziit chönne gschtoppt wärde) Commons: Agros (Zypern) – Sammlig vo Multimediadateie D Website vo de Gmaind 34.91388888888933.020833333333Koordinate: 34° 54′ 50″ N, 33° 1′ 15″ O
De alveolari Tap oder Flap isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch [ɾ]. Des Zeiche stoot glychzytig au für de dentale ùn postalveolare Tap. Es isch e Flap oder Tap; d Zùng schlait ei Mool gäge de Artikulationsort. De Artikulationsort isch alveolar; d Zùng schlait ei Mool gäge d Alveole. D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder. Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse. Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut. Fleischer, Jürg un Schmid, Stephan. (2006). Illustrations of the IPA: Zurich German. Journal of the International Phonetic Association, 36/2 Dum-Tragut (2009:19) Carbonell, Joan F.; Llisterri, Joaquim (1992), "Catalan", Journal of the International Phonetic Association 22 (1-2): 53–56. Cox, Felicity; Palethorpe, Sallyanne (2007), "Australian English", Journal of the International Phonetic Association 37 (3): 341–349 Cruz-Ferreira, Madalena (1995), "European Portuguese", Journal of the International Phonetic Association 25 (2): 90–94 Skalozub (1963:?); cited in Ladefoged & Maddieson (1996:221) Martínez-Celdrán, Eugenio; Fernández-Planas, Ana Ma.; Carrera-Sabaté, Josefina (2003), "Castilian Spanish", Journal of the International Phonetic Association 33 (2): 255–259
Wenk-Schweißtechnik isch e Firma, wo Schweißgeräte, Maschine, Wergzüg usw. verkauft. Gründr: Siegfried Wenk Bild vom Herr Wenk AZ. Aagstellti: ca.35 Bildr: E Techniker bi siinrer Arbet Lag: Gewerbegebiet Binze- am Dreispitz 2 un z Friiburg (Lagekarte) 1973 Gründig durch de Siegfried Wenk am 01.01.1973 1977 Mietrräum in Wihl-Haltige bezoge un Mitarbeiter für Servis un Verkauf iigstellt. 1987 Baubeginn vom eigene Gebäüd mit großem Lager, Wergstatt, Lade un Büros. 1988 Bezug vom neue Firmehuus in Binze mit Huususstellig. 2003 26 Mitarbeiter in Verkauf, Service un Verwaltig. 2006 Gründung vo de Geerbs Stell in Friiburg Website: www.wenk-weld.de
De Andreas Küttel (* 25. April 1979 in Einsiildle) isch en Schwyzer Skischpringer. Er schpringt für de Skiclub Einsiidle. Dä Andreas Küttel wird trainiert vom Berni Schödler. Syt 1986 betriibt de Andreas Küttel s Skischpringe, i de Saison 1993/94 hät er sis Weltcup-Debüt gää. Bym Summer-Grand-Prix 2005 hät er in Bischofshofe (Öschteriich) sin erschti Siig chönne fiire. Sini persönlichi Beschtwiiti vo 222,5 Meter hät er 2006 bym Skiflüge in Planica (Slowenie) erreicht. Diä Längi isch demit gliichziitig Schwyzer Rekord. Sin Bruef isch Turn- und Sportlehrer, won er a de ETH Züri abgschlosse hät. Sin erschti Weltcupsiig hät dä Andreas Küttel am 3. Dezember 2005 in Lillehammer chönne fiire. Er hät mit dä Längi vo 139 Meter glichziitig en nüe Schanzerekord chönne ufschtelle. Commons: Andreas Küttel – Sammlig vo Multimediadateie Andreas Küttel in dr Datebank vum Internationale Skiverband FIS (änglisch) Andreas Küttel in dr Datebank vu Sports-Reference.com (änglisch) Website vom Andreas Küttel Skispringen.ch - Offizielli Schwyzer Skischprung Website
Hemberg (IPA: [ˈhemb̥ɛːrg̊]) oder elter de Hemeg ([ˈheməg̊]) isch e politischi Gmaind im Kanton St. Galle. Si lit im Toggeburg und werd vom Necker dorflosse. Zur Gmaind ghört s Dorf Hemberg und d Halde uf de lingge Syte vom Necker und de Wyler Bächli rächts oder nördlig devoo. S Dorf Hemberg lit uf ere Hügelkuppe. För 878 isch Hemmenberch und för 1225 Hembere erwäänt. Dur e Mousselinweberei und ere Stickerei hät d Bevölkerig im 18. und aafangs 19. Johrhundert starch zue gno. Sytdem hät d Bevölkerig vo Hemberg fascht um d Hälfti abgno. 1850 hät Hemberg no 1'813 und 2003 numeno 934 Iwoner ka. 1989 hät de Meteorolog Jörg Kachelmann e alts Buurehuus im Bächli kauft, da zunere High-Tech-Wetterstation umbaut und hät so de privat Wetterdienscht Meteomedia AG gründet. Hemberg isch so schwyzwyt bekannt worde. D Meteomedia AG hät de Hauptsitz spöter uf Gais volegt. Hemberg hät zwee Schiilift und Langlaufloipe. Syt Endi 19. Joorhundert isch Hemberg en Höhä- und Luftkurort. D Nochburgmainde sind Neckertal, Wattwil, Ebnat-Kappel, Nesslau-Chrummenau und Urnäsch, Schönegrund. Christian Friedrich Kranich (1784–1849), Pfarrer und Dichter Babeli Giezendanner (1831–1905), Moleri Toni Brunner (* 1974), Nationalrot, isch en Hemberger Bürger Reformierti Chile Katholischi Chile Dorfzentrum Commons: Hemberg – Sammlig
Tanja isch e wiiblicher Vorname wo ursprünglich usem Russische chunt (Таня) un d'Abchürzig vo Tatjana (Татьяна) isch. Abgleitet drvo isch dr russisch Kosename Tanjuschka. D Härkumft vom Name Tatjana isch unklar. Er isch mögligerwiis vom Name vom e mythische Sabinerkönig, em Titus Tatius, abgleitet. Dr Name het sich in de 1960er Johr au im dütschsprochige Ruum afo iibürgere.. In de 1970er isch ein vo de beliebtischte Maitlinäme worde. Sit dr Mitti vo de 1990er het er vil vo siiner Popularitet verlore. Tängeli esch de abkörzti Name för Tanja. Er esch früecher sehr oft brucht worde, jedoch werd er höt zo Tags so z säge öberhoupt nömm brucht. Er esch aber ned öberall brucht worde, sondern vor allem em Gebiet vom Glarus. Set em Ändi vom 18. Johrhondert esch es sehr schwerig worde, de Name Tängeli no z fende. Die höttige Bewohner vom Glarus wärde ne aber bestemmt no kenne. Brockhaus Enzyklopädie in zwanzig Bänden, F.A. Brockhaus Wiesbaden, 1966, S.492 Friedrich Wilhelm Weitershaus, Das grosse Lexikon der Vornamen: 8000 Vornamen: Herkunft, Bedeutung, Mosaik Verlag, 1992, S.29
Obergösge isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz. Obergösge isch es Dorf a dr Aare. Zue dr Gmein ghört au no dr Ortsteil Schache. D Gmeindsflächi umfasst 42,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 28,9 % Waud, 20,9 % Sidligsflächi ond 7,4 % suschtigi Flächi. Nochbergmeine si Loschdorf im Norde, Nedergösge im Oschte, Dänike und Dullike im Süde ond Winznau im Weste. Obergösge isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1161 aus Gozequouon (1308 Göskon superior). Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 22,5 % gläge. 29,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 41,6 % römisch-katholisch. Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,7 %, CVP 14,8 %, EDU 0,7 %, EVP 1,2 %, FDP 15,6 %. GLP 4,8 %, GP 3,8 %, SP 27,3 %, SVP 26,9 %, Suschtigi 1,2 %. Gmeindspresidänt isch dr Christoph Kunz (Stand 2012). D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,2 % gläge. D Kreisschule Mittelgösgen (KSMG), oder ou gnannt Kreisi, esch en Schuel uf Bode vo Obergösgen, wo d Oberstufeschüeler vo de Gmeinde Lostorf, Obergösge, Winznau, Stüsslige ond Rohr he gönd. E der Kreisi gets d Sekondarschuel (Sek), Bezerksschuel (Bez), Oberschuel (OS),
Quadratmeter isch e Flächeynheit. E Quadratmeter isch d'Flächi vom ne Quadrat mit erer Kantelängi vo je 1 Meter u entspricht 10.000 Quadratzentimeter. D'Abchürzig für Quadratmeter isch m². Mängisch tuet me ou d'Abchürzig qm verwände, aber sie entspricht nid dr Norm. Yheitezeiche: m² Formuzeiche vor Flächi: A 0.000001 km² = 0.0001 ha = 0.01 a = 1 m² = 100 dm² = 10.000 cm² = 1.000.000 mm² https://web.archive.org/web/20041111030930/http://physics.nist.gov/cuu/Units/index.html änglisch
Dä Liter isch ä Yhait für s'Volumä und wird durch s'Yhaitszaichä „l“ oder „L“ symbolisiert. S'„L“ isch als Yhaitäzaichä für dä Liter igführt worde, um Vorwechsligä mit dä Ziffärä 1 z'vermydä und isch eher im englischä und französischä Sprochrum gebrüchlich. D'Regelig vo dä Gschlechter (Artikel vo dä Yhaitänämä) hät sich au s'DIN agno und i DIN 1301, Teil 1, feschtglait, dass dä Name vo dä Yhait Liter sächlich isch; also demno das Liter. Als gsetzlichi Massyhait dörf sie nebed dä SI-Yhait vom Volumä, dä Kubikmeter (m³), vowändet werdä. Ain Liter entspricht aim Kubikdezimeter (dm³) bzw. aim Tusigschtel Kubikmeter (1 L = 0,001 m³). Ain Würfel mit äre Kantälängi vo 10 cm = 1 dm hät demno es Volumä vo aim Liter. Dezimali Tail und Vylfachi vom Liter sind mit ihrä tailwys veraltätä Bezeichnigä unter anderem: Femtoliter 1 fl = 10-15 l Pikoliter 1 pl = 10-12 l Nanoliter 1 nl = 10-9 l Mikroliter 1 µl = 1 mm3 = 1 „λ“ = 10-6 l Milliliter 1 ml = 1 cm3 = 1 „ccm“ = 1 „CC“ = 0,001 l Zentiliter 1 cl = 0,01 l Deziliter 1 dl = 0,1 l Dekaliter 1 dal = 10 l Hektoliter 1
Mahre ghört politisch ond geografisch zo Loschdorf im Kanton Soledurn. Es het 532 Iwohner, do defo send die meischte Buure. E rechtige Mahrner Buur het e Hof ufem Eihügel. Die andere hend e Hof e dr nöchi vom Schloss Wartefels. Ou de Grönder vo Mahre, de Yves Bume, esch en Buur gsi. Er het das schöne Stöck Land Afang 17. Johrhondert agfange usznötze, ond het sini Chüe, Geisse ond Soue dört lo weide. D Lüüt hend ehn damals ned chönne verstoh, dass er das steile Gländ benotzt het. Zitat us em Buech "Lostorf": "Wie kann dieser Mann nach einem solch schweisstreibenden Tag am Berg noch seinen Stall anständig ausmisten?" Allmählech send emmer meh Buure uf Mahre cho, wöu si s frochtbare Ackerland trotz em Bärg hend wele usnötze. Höt esch Mahre es Dorf, met einige Hüser, sehr vöu Buurehöf ond Chueweide, eim Restorant, em Mahrekäpaueli ond em Eibach.
E Autobahn isch e Färnverchehrsschtrass, wo uusschlüslich äm Schnellverchehr mit Chraftfahrzüge tuet diene. Si beschtaht us zwei Richtigsfahrbahne mit (in Dütschland syt einigi Jahrzähnt) jewiils mindeschtäns zwei Fahrschtreife, meischtens mitem zuesätzliche Syteschtreife, wo au Schtandschtreife oder Panneschtraife heisst. Im Gägesatz zue andere Strassetype sind Autobahne immer höhefrej. Alli einzelne Autibahne zsämme bilden ä Schtroossenetz, wo über Ländergränze äwäg goht. Ä bsundrig dichts Netz bilde Autibahne in Europa, Nordamerika und in ä baar asiatische Länder. Uf Kontinänt wie Afrika, Auschtralie und Südamerika si Autibahnabschnitt nume im Iizugsgebiet vo Groossschtedt z finde. Ä flächemässigi Erschliessig git s nit. Gründ für das si der Mangel an finanzielle Middel und dass dr motorisiert Verkehr in ländliger Gegende chlii isch. In de meischte europäische Länder bilde d Autibahne än eigeni Schtroossegattig, in ä baar (zum Bischpil Schwede) werde si zu de andere Färnschdroosse wie d Europaschdroosse zelt. Autibahne si in alle europäische Schdaate usser Eschtland, Island, Lettland, Malta, Moldawie, Montenegro und de Zwärgschdaate vorhande. Si wärde fascht immer gränzüberschritend wiitergfüehrt und überchömme d Kennzeichnig vo Europaschdroosse. In Europa wärde schdändig neui Autibahne baut odr die wo s scho git breiter gmacht. Vo 1994 bis 2004 isch s Autibahnnetz in de neue EU-Mitgliidschdaate um 1000 km,
Reitlenga isch et bloß d Hauptstadt vo deam Landkreis, mo vo dera Stadt sein Nama hot, also d Kreisstadt, sondern au mit ma Riesaabschdand de graischt Stadt vo deam Kreis und a Graußa Kreisstadt. Vorgleicht ma d Eiwohnrzahla vo älle Städt en Bada-Wirdaberg, no isch Reitlenga de neintgraischt Stadt vom ganza Ländle. 1989 hot Reitlenga zom erschda Mol d Grenz vo hondertdauset Eiwohner ibrschridda ond ko sich seither als Großstadt bezoichna. Noch Stuegert, Heilbronn ond Ulm isch Reitlenga de viertgraischt Stadt im bis 1945 wirdabergische Gebiat. Reitlenga leit an dr Echaz, mo a reachter Neabafluss vom Necker isch. Guckt ma en dui Richdong, mo dr Fluss herkommt, no sieht ma da Steilhang vo dr mittlera Schwäbischa Alb. Deshalb nennt sich Reitlenga au s Tor zo dr Schwäbischa Alb. Neaba dr Alb fallet oim no zwoi oinzelne Berg uf: Em Oschda d Achl (707 Metr hau) ond em Süda da Georgaberg (602 Metr), mo vor arg langr Zeit emol an Vulkan gwäa isch. Dr Georgaberg wuud vo manche Eiheimische au Mount Schorsch bezoichnet. Reitlenga ond sei Omland ghairet zom südlicha Bereich vo dr Metropolregion Stuegert. Ennerhalb vo dr Region Necker-Alb bildet Reitlenga zamma mit seira weschtlicha Nochbrstadt Diebenga s Obrzentrum. Städt
D Relativitätstheorii befasst sich mit dr Struggtur vo Ruum und Zyt aber au mit em Wäse vo dr Gravitation. Sie bestooht us zwey physikalische Theorie, wo massgäbligg vom Albert Einstein gschaffe worde si: us dr spezielle Relativitätstheorii, won er 1905 veröffentliggt het und us dr allgemeine Relativitätstheorii, wo 1916 abgschlosse worde isch. Di spezielli Relativitätstheorii beschrybt s Verhalte vo Ruum und Zyt us dr Sicht vo de Beobachter, wo sich relativ zu-ne-nand bewege, und de Phänomen, wo mit däm verbunde si. Di allgemeini Relativitätstheorii baut uf die spezielli uf und fiehrt d Gravitation uf e Krümmig vo Ruum und Zyt zrugg, wo unter anderem durch die beteiligte Massene verursacht wird. D Relativitätstheorii het s Verständnis vo Ruum und Zyt revolutioniert und Phänomen ufdeggt, wo sich dr ahschauliche Vorstellig entziehn. Die beträffende Phänomen löhn sich aber mathematisch präzis beschrybe und sin experimentell beschtens bestätigt. D Relativitätstheorii stellt eini vo de zwei Süüle vom Theoriegebäud vo dr Physik dar. D Vereinigung mit der Quantetheorii, wo die zweiti Süüle repräsentiert, isch bishär nid vollschtändig glunge und zellt zu de gröschte Uuseforderige vo dr physikalische Grundlagefoschig. Beidi Theorie enthalte ihri Vorgänger, di newtonschi Physik, als Gränzfall und erfülle dodermit s sogenannte Korrespondenzprinzip. Ruumzit Singularidäät
Carschenna isch e Maiesäss oberhalb vo Sils im Domleschg. Es isch bikannt wore, dur meriri Felse, wo prähistorischi Felsbilder zaiget. Die Felsbilder sind 1965 entdeckt wore, wo e Hochspanigslaitig quer dur s Bündnerland zoge woren isch. Dozmol het mer 10 Felse mit Gravure gfunde, wo vom Rätische Museum fraiglait wore sind. 1984 und 1996 sind i de nöchere Umgebig (Badugnas, Viaplana) nomol zwee Felse gfunde wore. Uf dene Felse findet mer hoptsächli konzentrischi Ringmuster mit eme Loch i de Mitti. Aber au Tier, wo mer nöd immer aidütig zoologisch iiordne cha; doch sind au Ritter und Saumtier mit ere Last uf em Rugge dargstellt. Anderi Sujet sind Chrajefüess, Gitter oder Sunesymbol. Do uf rätoromanisch s Wort carschen, carschaint, creschaint "Noimoo, wachsete Moo" bedütet, nint mer aa, as die Felsritzige astronomischi Bedütig hend, doch gönd d Spekulatione wiit usenand. Und au i de zitliche Iiornig isch mer ales anderi as ainig. Datierige gönd denn vo de Jungstaizit bis i d Isezit (3000 - 500 v. Chr.). Weg em Ritter sött mer allerdings die Bilder nöd allzufrüe asetze. Vermuetet werd au, ass die konzentrische Ringmuster älter sind as die andere Figure. De Vergliich mit de Felsbilder vom Val Camonica z Italie, wo