rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Dreisamstadion isch d Wettkampfstätte vum Fueßball-Erschtligischt SC Fryybeg z Fryybeg. S lyt im eschtlige Stadtdeil Waldsee an dr Schwarzwaldstroß. Bis Juni 2004 het s Stadion, wu 24.000 Zueschauer fasst, dr Name Dreisamstadion drait, vu dert aa bis im Dezämber 2011 badenova Stadion noch em Energiversorger badenova, vu Jänner 2012 bis Mitti 2014 Mage Solar Stadion, churzi Zyt Stadion an der Schwarzwaldstraße un vom Spotjohr 2014-2021 het das Stadion Schwarzwald-Stadion gheisse. Syt em 2021 dreit das Stadion wider dä Name wo's bis is Jahr 2004 het dreit gha. Noch em Zweete Wältchrieg het dr SC Fryybeg zerscht kai aigene Sportblatz ghaa. Erscht anne 1953 het dr Verain e Gländ im Oschte vu dr Stadt ibernuu. Dert isch derno ne Sportblatz aaglait wore, wu am 4. Septämber 1954 offiziäll yygweit woren isch. 1970 isch dr Sportblatz zerscht um e Tribine mit 480 Sitzblätz erwyteret wore, acht Johr speter - noch em Ufstiig in di 2. Bundesliga – isch dr erscht groß Uusböu chuu. Mit dr Errichtig vun ere Haupttribine un dr Erwyterig vu dr Stohräng isch d Kapazitet uf 15.500 Blätz gstiige. Derzue isch au ne Fluetlichtaalag ischtalliert wore. In dr Winterpause vu dr Saison 1994/1995 isch mit em Böu vun
S Kunsthuus Züri isch eins vo de bedütendste Kunstmuseä in dr Schwiiz. Es lit grad näben em Schauspiilhuus am Heimblatz z Züri. 1787 het sich e Chreis vo Künstler und Liebhaber bildet, wo d Zürcher Kunstgsellschaft sich usem entwigglet het. 1910 isch s Museum eröffnet worde, dr Archidekt isch dr Karl Moser gsi. Sither het mä s e baar Mol erwiiteret und vo 2001 bis 2005 komplett saniert. Zwüsche 2011 und 2019 söll e Erwiiterigsbau mit ere Nutzflechi vo 13000 Quadratmeter entstoh, das isch e Vergrösserig vom Kunsthuus um 60 Prozänt. E Jury under em Vorsitz vom Walter Kielholz, em Bresidänt vo dr Zürcher Kunstgsellschaft, het sich für s britische Architekturbüro vom David Chipperfield entschiide. Dr Erwiiterigsbau söll s em Kunsthaus Züri möglig mache, 20 statt wie bishär 10 Brozänt vo siiner Sammlig chönne zeige. Usserdäm wurd mit em Zuezug vo dr Stifdig «Sammlig E. G. Bührle», wo für se zwölf Brozänt vo dr Nutzflechi vom Neubau vorgseh si, e neue Sammligsschwerpunkt vom französische Impressionismus. Am 8. Nofämber 2016 isch dr Grundstäi für e nöi Bou gläit worde. Im Kunsthuus Züri isch eini vo de bedütendste Kunstsammlige vo dr Schwiiz dehei, und es präsentiert dermit attraktivi Usstellige. Die hochkarätigi Sammlig
D Kunsthalle Basel isch e Usstelligsgeböid für zitgenössisch-avantgardistischi Kunst am Stäinebärg 7 z Basel. Mit dr Eröffnig vo 1872 isch si die ältisti Kunsthalle in dr Schwiz. Si gältet as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch. D Kunsthalle verstoht sich «as Schnittstell zwüsche Künstler und Kunstvermiddler und as Ort, wo zwüsche lokale und internationale Entwicklige vermiddlet.» Näbe Wächselusstellige git s Vordräg, Performances und Film- bzw. Videovorfüehrige zum d Diskussion und Reflexion vo aktuelle Kunstpositione aazrege. S historische Gebäud isch vom Archidekt Johann Jakob Stehlin im Ufdrag vom Kunstverein Basel entworfe und 1872 eröffnet worde. D Kunsthalle het as Künstlerhuus ursprünglig dr Zwäck gha, «dr bildende Kunst e Stett z biete, zum z Basel s Inträssi drfür aazrege, z fördere, z verbreite, und fründschaftligi Beziehige under Künstler und Kunstfründ z pfläge.» S Ruumprogramm het e Vereinslokal (hüte e Restaurant), e Bibliothek und e permanänti Usstellig im Parterre mit Wächselusstellige im erste Stock vereint. Die künstlerischi Dekoration hai dr Arnold Böcklin, Carl Brünner, Ernst Stückelberg und Charles Iguel gmacht. Währed de 1920er und 1930er Johr het sich bis zur Eröffnig vom Kunstmuseum Basel e Deil vo dr öffentlige Kunstsammlig in dr Kunsthalle befunde. D Kunsthalle isch bis 1927
S Museum fir Neji Chunscht isch s Chunschtmuseum vu dr Stedtische Museä z Fryybeg. S Gebei lyt in dr Marienstroß 10a, s isch in dr ehmolige Maidli-Burgerschuel Adelhuuse unterbrocht. S Gebei isch anne 1902 in eme historisierende Stil böue un 1984 bis 1985 dur d Adelhuuserstiftig fir di nei Nutzig umböue wore. S zaigt Wärch vu dr klassische Modärni bis zue dr dr Gegewartschunscht un duet regelmäßig Sunderuusstellige veraastalte. Dr Grundstock vu dr Sammlig bildet di Klassisch Modärni mit Wärch vum Expressionismus un dr Neje Sachligkait, derzue Uugegeständligi Chunscht no 1945, verdrätte dur Byschpel vu dr Lyrischer Abstraktion, un dr tachistischer un konkrete Molerei. Verdrätte sin u. a. fir d Zyt zwische Expressionismus un Nejer Sachligkait dr Lyonel Feininger, dr Otto Dix, dr Erich Heckel, dr Karl Hofer, dr August Macke, dr Rudolf Dischinger, dr Willi Baumeister, fir d Noochriegsabstraktion dr Willi Baumeister, dr Emil Schumacher, dr Karl Otto Götz un dr Rupprecht Geiger, derzue dr Thomas P. Kausel. E aigene Saal isch em Chinschtler Julius Bissier gwidmet, wu z Fryybeg uf d Wält chuu isch. Anne 2008 het s Museum 29.140 Bsuecher ghaa. Otto Dix, Bildnis Max John (1920) Museum fir Neji Chunscht Ehmolig Schuelschild Gedänkstai an d Umböumaßnahme
S Kunstmuseum Bärn isch e Kunstmuseum in dr Schwiizer Stadt Bärn. Dr Grundstock zur Sammlig bilde e Dotzed Gmäld, wo 1821 vom Kanton Bärn kauft worde si. Schwerpünkt si hüte s italiänische Trecento (z. B. Duccio di Buoninsegna), bärnischi Kunst sit em 15. Johrhundert (Niklaus Manuel, Albert Anker, Ferdinand Hodler), französischi Kunst vom Eugène Delacroix und Gustave Courbet bis Salvador Dalí und André Masson, em dütsche Expressionismus um e Ernst Ludwig Kirchner und neueri Kunstrichdige vom Jackson Pollock bis in d Gegenwart. Im Kunstmuseum Bärn befindet sich dr Nochlass von Adolf Wölfli. E zweite Nochlass, e grosser Deil vom Wärks vom Paul Klee, isch in s Zentrum Paul Klee überfüehrt worde, wo am 20. Juni 2005 eröffnet worden isch. Wärk vom Künstler het s aber immer no im Bestand vo dr Sammlig wie zum Bischbil si Meisterwärk vo 1932, «Ad Parnassum». Mit eim oder mehrere Wärk si verdräte im Kunstmuseum Bärn usserdäm: Paul Cézanne Cuno Amiet Franz Gertsch Franz Marc August Macke Henri Matisse Meret Oppenheim Pablo Picasso Markus Raetz Balthasar Burkhard Louise Bourgeois S hütige Gebäud vom Kunstmuseum an dr Hodlerstrooss 8–12 isch vom 1876 bis 1878 under em Eugen Stettler baut und 1879 bezoge worden. An dr Fassade
Dr Schwarzwaldverain isch dr eltscht Gebirgs- un Wanderverain z Dytschland. Är isch anne 1864 z Fryybeg grindet wore. Zue dr Aktivitete vum Schwarzwaldverain ghere Wandrige, Naturschutz, Haimatbflääg, Wägnetzerhaltig un Familien- un Jugedarbet im Schwarzwald. Dr Verain bedrybt 27 Wanderhaim, wu alljohr rund 30.000 Wanderer ibernaachte. Anne 2010 het dr Schwarzwaldverain dr 110. Dytsch Wanderdag uusgriichtet. Dr Schwarzwaldverain bstoht us em Hauptverain, wu 238 sälbständigi Ortsverain as Mitglider het. D Ortsverain sin in 16 Bezirk organisiert un hän insgsamt fascht 75.000 Mitglider. Em Bresidium vum Hauptverain ghere drei Mitglider aa; dr Bresidänt isch dr Eugen Dieterle. Näb em Bresidium git s nyyn Hauptfachwart, wu fir bstimmti Ufgabe verantwortlig sin, un di hauptamtlig bsetzt Hauptgschäftsstell. Sitz vum Hauptverain isch Fryybg. Bezirk Albdal Bad Herrenalb, Essen, Ettlingen, Frankfurt/Main, Heidelberg, Ittersbach, Karlsruhe, Karlsruhe-Neureut, Linkenheim-Hochstetten, Malsch, Mannheim-Ludwigshafen, Marxzell, Oberhausen, Waldbronn, Weingarten, Wettersbach Bezirk Bryysgau-Kaiserstuehl Buchenbach, Dreisamtal-Kirchzarten, Freiburg, Freiburg-Hohbühl, Glottertal, Gundelfingen-Wildtal, Ihringen-Wasenweiler, Kaiserstuhl-Breisach, Kirchzarten-Neuhäuser, Merdingen, Staufen-Bad Krozingen, Vogtsburg Bezirk Donau-Hegau-Bodesee Emmingen, Engen, Geisingen, Gottmadingen, Immendingen, Konstanz, Öhningen-Höri, Radolfzell-Markelfingen, Rielasingen-Worblingen, Singen, Stockach, Tengen, Tuttlingen, Überlingen Bezirk Elzdal-Nerdlige Bryysgau Denzlingen, Elzach, Emmendingen, Endingen, Gütenbach, Kenzingen, Kollnau-Gutach, Oberprechtal, Ottoschwanden-Freiamt, Riegel, Sexau, Simonswald, Teningen, Waldkirch-Kandel, Winden, Wyhl Bezirk Fohrenbühl Aichhalden, Bad Dürrheim, Blumberg, Donaueschingen, Furtwangen, Hardt, Hornberg, Königsfeld, Lauterbach, Mönchweiler,
S Museum fir Stadtgschicht vu dr Stedtische Museä Fryybeg im historische spotbarocke Wentzingerhuus zaigt d Gschicht vu dr Stadt Fryybeg vu dr Aafäng um 1100 bis in d Barockzyt. S Museum isch e Abdailig vum nochglägene Auguschtinermuseum. Dr Schwärpunkt lyt uf dr Gschicht vum Handel un em Gwärb, dr Klöster un dr Universitet. S zaigt Modäll vu dr Stadt um 1600 un 1700 un di böulig Entwicklig vu dr Stadt bis in d Gegewart mit Aasichte un Blän. S Gebei isch anne 1761 vum Chinschtler un Stifter Johann Christian Wentzinger (1710–1797) as Atelier- un Wohnhuus fir sich sälber böue wore. Bsundersch inträssant isch dr Stäägesaal mit Deckegmälde un im iberdachte Innehof d Staiskulpture vu dr „Vier Johreszyte“ us em Schloss Ebnet, wu zue dr Hauptwärch vum Wentzinger zelle. Im Museum git s Exponat iber d Zyt vu dr Zääriger, wu anne 1218 mit em Herzog Bertold V. uusgstorbe sin un d Grinder vu dr Stadt Fryybeg gsii sin. Dernäbe het s Dokumänt un Exponat iber dr Wandel vum Stadträcht z Fryybeg vu dr Grofe vu Urach iber s Ufchuu vu dr Zimft, dr Ibergang zue dr Habsburger bis zum Aaschluss an Bade. E ander Thema vum Museum isch dr Böu
E Kunstmuseum isch e staatligs oder privats Museum, wo Kunstwärk gsammelt, archiviert und usgstellt wärde. Drnäbe bedriibe e Hufe Kunstmuseä – vo de staatlige alli – au Forschig in dr Kunstgschicht und bemüehje sich um d Restaurierig vo Kunstwärk. D Kunstmuseä si hüfig us de Brivatsammlige vo iiflussriiche Persönligkeite im 18. Johrhundert entstande. Zu de bedütendste Kunstmuseä uf dr Wält ghöre: dr Louvre und s Musée d'Orsay z Baris, s Metropolitan Museum und s Museum of Modern Art z New York, d Uffizie z Floränz, die Vatikanische Museä z Rom, d National Gallery und d Tate Gallery of Modern Art z London, s Museo del Prado und s Museo Reina Sofía z Madrid, die Eremitage in Sankt Petersburg, s Kunsthistorische Museum z Wien, d Gmäldegalerii vo de Alte Meister z Dresde, die Alti Pinakothek und d Pinakothek vo dr Modärne z Münche. s Kunstmuseum Basel Martin Schuster (Hrsg.), Hildegard Ameln-Haffke (Hrsg.): Museumspsychologie. Erleben im Kunstmuseum. Hogrefe-Verlag, 2005. ISBN 3-8017-1682-1 A. B. Van Der Lans: European Museum Guide 2001: An Overview of the Most Prestigious Collections and Major Exhibitions in Europe. Gingko Press, 2001. ISBN 9-0753-3906-2 Walter Grasskamp: Museumsgründer und Museumsstürmer. Zur Sozialgeschichte des Kunstmuseums. C.H. Beck, 1991. ISBN 3-4060-6034-X Pdf-Version
S Friburger Minschter (Münster Unserer Lieben Frau) isch di remisch-katholisch Stadtkilche vu Friburg im Brisgau, wu im romanische un zum greschte Dail gotische Stil baut isch. Si isch vu ca. 1200 bis offiziell 1513 baut wore. Wel Friburg sitter anne 1827 Bischofssitz isch (Erzbischtum Friburg), isch d Kilche hite formell e Kathedrale, wird awer us Dradition Minschter un nit Dom gnennt. De bekannt Kunschthischtoriker Jacob Burckhardt het 1869 in ere Vordragsreihe iwer de 116 Meter hoch Durm im Verglich mit Basel un Stroßburg gsait: Und Freiburg wird wohl der schönste Turm auf Erden bleiben. Dodrus het sich wohl s vilmol ghert, awer nit ganz wertlig Zitat vum „schönsten Turm der Christenheit“ entwicklet. No de Fertigstellig vum 116 m hoche Weschtdurm um 1330 het s Friburger Minschter fir ai Johrhundert zue de drei hegschte Gebei vu de Welt ghert. S Minschter isch im Zweete Weltkrieg nit zerstert wore, drotz ass d Gebei drum rum dur de Bumbeaagriff vum 27. November 1944 in Schutt un Äsche glege sin. Au d Glasfenschter sin original erhalte, wel me si vor de Bumbeaagriff us em Minschter rusgnumme un si bis noch em Krieg sicher glagert ghet het. Kunschthischtoriker us de ganze Welt rieme s Minschter
Im Kunstmuseum Basel isch die grössti und bedütendsti öffentlig zuegängligi Kunstsammlig in dr Schwiiz. Mit siine Schwerpünkt zehlt s au international zu de wichdigste Museum vo siiner Art. S neoklassizistische Museumsgebäud isch vo 1931 bis 1936 vom Paul Bonatz und R. Christ blant und baut worde. S Museum lit näben em ehemolige Gebäud vo dr Schwiizerische Nationalbank am Dalbe-Grabe z Basel. S Basler Kunstmuseum isch uf dr Liste vo de Kulturgüeter vo nazionaaler Bedütig. S Kunstmuseum het die grössti Sammlig uf dr Wält vo Arbeite vo dr Holbei-Familie. Vor allem die eltere Beständ vom Museum göhn uf dr Basler Sammler Basilius Amerbach (1533–1591) zrugg, wo dr Vater von em, dr Bonifacius, under anderem mit em Humanist Erasmus vo Rotterdam und em Mooler Hans Holbei befründet gsi isch. 1661 het d Stadt die Privatsammlig kauft. S sogenannte Amerbach-Kabinett isch eins vo de erste Museum gsi, wo im Bsitz vom ene stedtische Gmeinwäse gstande si. D Amerbachsammlig isch 1671–1849 im Huus zur Mugge underbrocht und e Deil vo dr Universitätsbibliothek gsi. 1849 isch si in s Museum an dr Augustinergass züglet, wo hüte s Naturhistorische Museum isch. Wil s nid gnueg Blatz gha het, isch 1922 im «Augustinerhof» an dr Augustinergass s
Dr Oskar Schlemmer isch am 4. Septämber 1888 z Stuttgart uf d Wält cho. Er isch e dütsche Mooler, Bildhauer und Bühnenbildner gsi. Er het am Bauhuus Underricht gee und isch e Fründ vom Paul Klee gsi. D Nazi-Press het en as Kunstbolschewist bezeichnet und as Künstler het er nümme chönne schaffe. Er isch am 13. April 1943 z Bade-Bade gstorbe. Dr Schlemmer thematisiert in siine Wärk vor Allem d Stellig vo dr menschlige Figur im Ruum. In dr Periode, won er am schöpferiste gsi isch (1920–1932), si e Hufe Gmäld mit stereometrische Figure entstande und vo Figuregruppe, wo inenander griife. In deren ihrer geometrisch-choreographische Gstaltig cha mä universelli Harmonisierigsbesträbige erkenne. Nobert Berghof (Red.): Beispiele: Kunst in der Verfolgung. Entartete Kunst (Ausstellung) 1937 in München. Neckar, Villingen 1998 (Bildmappe, din vom Schlemmer: Römisches und 5 Figuren im Raum. 1925, Großformat. Biiheft drzu, ebd. 1998, enthaltet vom Schlemmer u. a. Warum Ballett? und Mißverständnisse. S. 68–70 Mensch und Kunstfigur. S. 71–74 mit Abb. Analyse eines Bildes und anderer Dinge. S. 74–78 mit Abb. Usstelligskatalog: Kestner-Gesellschaft, Hannover, 1956 Iileitig: Alfred Hentzen: Wolfgang Kermer (Hrsg.): Aus Willi Baumeisters Tagebüchern: Erinnerungen an Otto Meyer-Amden, Adolf Hölzel, Paul Klee, Karl Konrad Düssel und Oskar Schlemmer.
Dr Wilhelm Hausenstein isch am 17. Juni 1882 z Hornberg uf d Wält cho. Er isch e dütsche historische Schriftsteller, Kunstkritiker und Kulturhistoriker, Publizist und Diplomat gsi. Er het sich gegen e Nationalsozialismus und Antisemitismus iigsetzt. 1936 isch er us dr Riichsschriftchammere usgschlosse worde, was e Publikationsverbot bedütet het. 1943 het en d «Frankfurter Zeitung» entloo und jedi publizistischi Arbet isch em verbote worde. Noch em Zweite Wältchrieg het er sich intensiv um die dütsch-französischi Fründschaft kümmeret. Er isch am 3. Juni 1957 z Münche gstorbe. 1910: Der Bauern-Bruegel (si ersts Buech); Monografii über e Mooler 1911: Der nackte Mensch in der Kunst aller Zeiten 1911: Rokoko, Französische und deutsche Illustratoren des achtzehnten Jahrhunderts, R.Piper & Co. Verlag München, 3. Aufl.1918 1912: Soziologie der Kunst. Bild und Gemeinschaft 1914: Malerei, Plastik, Zeichnung. Die bildende Kunst der Gegenwart 1914: Vom Künstler und seiner Seele 1918: Albert Weisgerber, ein Gedenkbuch, Herausgegeben von der Münchener Neuen Sezession 1919: Der Isenheimer Altar des Matthias Grünewald 1919: Geist des Barock 1920: Exoten 1921: Kairuan oder eine Geschichte vom Maler Klee und von der Kunst dieses Zeitalters 1923: Giotto 1928: Kunstgeschichte 1932: Europäische Hauptstädte 1936: Buch einer Kindheit 1949: Was bedeutet die moderne Kunst 1948: Zwiegespräch
Dr André Breton isch am 19. Februar 1896 in Tinchebray, Kanton Tinchebray, (Département Orne) in der Normandie uf d Wält cho. Er isch e französische Dichter und Schriftsteller gsi und dr wichtigst Theoretiker vom Surrealismus. 1919 het er zämme mit em Max Ernst dä Kunststil erfunde und drus e Bewegig gmacht, won er siis ganze Läbe lang mit ere verbunde bliiben isch. 1924 het er s Manifest vom Surrealismus gschriibe. Er isch am 28. September 1966 z Baris gstorbe. Mont de piété (Leihhaus), Gedichte (1919) Les Champs magnétiques (Die magnetischen Felder) mit em Philippe Soupault (1920) Clair de Terre (Erdschein), Gedichte (1923) Manifeste du Surréalisme (Das Manifest des Surrealismus) (1924) Poisson Soluble (Löslicher Fisch) (integraler Bestandteil des Manifests) (1924) Nadja (1928; 1962 überarbeitet) Le Surréalisme et la peinture (Der Surrealismus und die Malerei) (1928) Ralentir Travaux (Achtung Baustelle) mit em René Char und em Paul Éluard (1929) Second Manifeste du Surréalisme (Das Zweite Manifest des Surrealismus) (1930) L'Immaculée Conception (Die unbefleckte Empfängnis) mit em Paul Éluard, illustriert vom Salvador Dalí (1930) Les Vases communicants (Die kommunizierenden Röhren) (1932) Le revolver a cheveux blancs (Der weißhaarige Revolver), Gedichte (1932) Le Message automatique (Die automatische Botschaft), Essay (1933) L'air de l'eau (Die
Dr Paul Éluard, eigetlig Eugène Émile Paul Grindel isch am 14. Dezämber 1895 z Saint Denis bi Baris uf d Wält cho. Er isch e Dichter gsi und eine vo de bekanntiste Poete vom Surrealismus. 1919 het er sich dr Künstlegruppe um e André Breton aagschlosse. 1921 het er dr Max Ernst droffe und si hai afo zsämmeschaffe. 1938, het er zsämme mit em Breton z Baris die Internationali Usstellig vom Surrealismus organisiert und isch no im gliiche Johr us em Breton siiner Gruppe usgschlosse worde. Wo die Dütsche im Zweite Wältchrieg Frankriich bsetzt hai, het sich dr Éluard in dr Résistance engagiert. Er isch am 18. Novämber 1952 z Charenton-le-Pont bi Baris gstorbe. illustriert vom Max Ernst: «Wiederholungen» (1922) mit em Max Ernst: «Die Krankheiten der Unsterblichen» (1922) «Hauptstadt der Schmerzen» (1926) mit em André Breton: «Die unbefleckte Empfängnis» (1930) «Die öffentliche Rose» (1934) illustriert vom Pablo Picasso: «Die fruchtbaren Augen» (1936) «Poésie et vérité» (1942) François Lachenal (Hg. vo dr Schwiizer Usgoob): «Poèmes français». Usser em P. E. (Pseud. Maurice Hervent & Jean Du Haut; Vorw. zu Bd. 1 vo dr spötere Algier-Usgoob): Pierre Emmanuel, Pierre Seghers, Loÿs Masson, André Frenaud, André Tardieu (Pseud. Daniel Trevoux), Claude Sernet,
Di Albanischi Sprooch wird in zwee Hauptdialäkt underdeilt, em Gegische (standardalbanisch gegërishtja oder gegë, im Gegische sälber gegnisht, in de albanischi Dialektologi mangmool au dialektet veriore ‚nördlichi Dialäkt‘) un Toskische (toskërishtja oder toskë, in de Dialektologi au dialektet jugore ‚südlichi Dialäkt‘), wo beidi wytri Unterdialäkt hen. Grob gsait isch de Fluss Shkumbin d Drennigslinie zwüsche de beide Dialäkt; nördlich devo wird Gegisch gschwätz, un südlich devo Toskisch. Usserhalb vum gschlossene albanische Siidligsbiet werde vorallem no s Arbëresh in Süditalie un Sizilie un s Arvanitika in Griecheland gschwätzt. Beidi werde zum Toskische zäält. D Mundarte vo de albanische Sproochinsle in Bulgarie, Rumänie un de Ukraine ghöre au zum Toskische, die in Kroatie dergäge zum Gegische. Die beide Dialäkt unterscheide sich in de Ussprooch, Morphosyntax un em Wortschatz, un sin nit ällewell gägesytig verständlich. S Standardalbanisch basiert hüt zum gröschte Deil uff em Toskische, het aber einzelni Element ussem Gegische überno. Bis 1972 het es e gegischi un e toskischi Schriftsprooch gee. In däm Joor aber isch uffeme Kongress z Tirana s Toskisch als verbindlichi Standardsprooch feschtgsetzt worde. S Schriftgegisch isch deno rasch ussem Bruuch cho, un wird hüt numme no sälte bruucht. Im Luutliche unterscheide sich s Gegisch un Toskisch durch
D Elizabeth Rosemond Taylor, DBE (vilmol au: „Liz“ Taylor; * 27. Februar 1932 z Hampstead, London; † 23. März 2011 z Los Angeles, Kalifornie), isch e US-amerikanisch-britischi Filmschauspileri gsii. Si het Starruhm as Chinderdarstelleri erlangt un as Leading Lady vum Hollywood-Studio MGM, wu si vu 1942 bis 1958 unter Verdrag gsi isch. D Taylor het in vil vu dr rentabelschte Film vu dr Zyt mitgwirkt un isch as Karakterdarstelleri zwaimol mit em Oscar uuszaichnet wore. Dur ihri Ufdritt in Film wie Die Katze auf dem heißen Blechdach un Plötzlich im letzten Sommer isch ihre Namme äng mit dr Popularisierig vum dramatische Wärch vum Tennessee Williams verchnipft. Ihri Prominenz het d Elizabeth Taylor widerholt gnutzt go uf bolitischi un gsellschaftlgi Problem ufmerksam z mache; di grescht Resonanz het si mit ihre Fundraising-Aktivitete fir d AIDS-Ufklerig erziilt. Im Mai 2000 isch si vu dr britische Chenigi Elisabeth II. in dr Adelsstand ghobe wore. D Elizabeth Taylor isch im Februar 2011 wäg Härzbschwärde in e Chrankehuus z Los Angeles yygliferet wore un isch am 23. Merz 2011 gstorbe. 1942: There’s One Born Every Minute (Reschii: Harold Young) 1943: Heimweh (Lassie Come Home, Reschii: Fred M. Wilcox) 1944: Die Waise von Lowood (Jane Eyre,
Dr Walter Bendix Schoenflies Benjamin (* 15. Juli 1892 z Berlin; † 26. Septämber 1940 z Portbou) isch e dütsche Philosoph, Literaturkritiker und Übersetzer vo de Wärk vom Balzac, Baudelaire und Marcel Proust gsi. Dr Benjamin het mit de Kommuniste sympatisiert, isch aber nie Bardeimitgliid worde. Wo d Nationalsozialiste 1933 d Macht ergriffe hai, isch er uf Baris ins Exil gange. Dört het en d Hannah Arendt materiell understützt. Wo dr Chrieg usbrochen isch isch er zerst interniert worde. Denn het er brobiert über Spanie und Bordugal in die Vereinigte Staate z emigriere. Er isch aber festgnoh worde und grad won er an die Dütsche hätt sötte usgliiferet wärde, het er sich s Läbe gnoh. Dr Adorno und dr Scholem hai noch em Zweite Wältchrieg im Benjamin siini Schrifte neu uusegee, vo 1970 bis 1989 isch e braktisch vollständigi Usgoob vo siine «Gesammelte Schriften» erschiine. Zu Läbenszite het sich kuum öbber intressiert für siis Wärk, das het sich jetzt gänderet. Dr Benjamin isch mit siiner Gsellschaftskritik zum Aareger in verschiidnige geistes- und sozialwüsseschaftlige Fächer worde. In dr neuste Zit het mä vom Benjamin siiner Sproochphilosphii gsait, ass si indiräkt em Poststrukturalismus vorgrife haig. In de USA isch dr Benjamin dr
Dr Wilhelm Richard Wagner (* 22. Mai 1813 z Leipzig; † 13. Februar 1883 z Venedig im Palazzo Vendramin-Calergi) isch e dütsche Komponist, Dramatiker, Schriftsteller, Theaterregisseur und Dirigänt gsi. Mit siine Muusigdramene gilt er as eine vo de bedütendste Erneuerer vo dr europäischen Muusig im 19. Johrhundert. Er het d Usdrucksfähigkeit vo dr romantische Muusig veränderet. Er het die dramatische Handlige as Gsamtkunstwärk gstaltet und d Text, d Muusig und d Regiiaawiisige sälber gschriibe, z. B. «Der fliegende Holländer». Eso het er die theoretische und braktische Grundlage vo dr Opere grundlegend veränderet. As erste Komponist het er Festspiil gründet und sälber s Festspiilhuus z Bayreuth blant. Siini Neuerige in dr Harmonik hai d Entwicklig vo dr Muusig bis in d Modärne beiiflusst. Mit siim Pamphlet «Das Judenthum in der Musik» ghört er geistesgschichtlig zu de Vorkämpfer vom Antisemitismus. Kuum en andere Künstler het eso polarisiert wie dr Wagner. Bis in d Gegewart beschäftige sich Interprete us underschiidlige Diszipline mit siim vilschichtige Wärk. Näbe Komponiste, wo dr Wagner abglehnt hai, wie dr Brahms und dr Tschaikowski, het s Kritiker wie dr Nietzsche und spöter dr Adorno gee, wo nit nume hiigwiise hai uf d Gfohre vom «sinnbetörende Ruusch», sondern sich mit