rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Gregor V., vorhär Brun(o) vu Kärnten (* 972 vermuetli z Stainach im Ennsdal, Herzogdum Baiern; † 18. Februar 999 z Rom), isch Papscht vu 996 bis 999 gsii. Ä isch us em Gschlächt vu dr Salier gsii un isch uf Bedrybe vum Otto III. zum Papscht ghobe wore. Är wird wäg syre Härchumft us em spetere Herzogdum Kärnten au dr erscht dyscht Papscht gnännt; e dytsch Nationalbewusstsyy het si aber erscht ab em 15. Johrhundert bildet un het si erscht im19. Johrhundert nodisno versterkt. Dr Bruno vu Kärnten isch anne 972 as zweete Suhn us dr Eh vum Otto vu Wormsgau (ab 978 Herzog vu Kärnten) un dr Judith vu Kärnten uf d Wält chuu. Är isch dodermit en Uränkel vum Chaiser Otto em Große gsii. As Ort, wu dr speter Papscht uf d Wält chuu isch, wird Stainach in dr hitige Steiermark iberliferet, wu sy Vater schyns e Herrschaftssitz ghaa het. Z Worms isch dr Bruno dur dr Erzbischof Willigis vu Mainz uusbildet wore; ain vu syne Lehrer sich dr Griech Johannes Philagathos vu Kalabrie gsii, sy spetere Gegepapscht z Rom. Zerscht het er as Kaplan z Worms gschafft, derno isch er 996, as cheniglige Hofkaplan, zäme mit
D Luganer Voralpe (bzw. no dr Partizione delle Alpi au Weschtligi Lombardischi Voralpe oder Luganer Alpe) sin e Gebirgsgruppe vu dr Weschtalpe (Sektion 11 no dr SOIUSA-Yydailig). Si lige in dr Schwyz im Kanton Tessin un z Italien in dr Region Lombardei. Dr hegscht Bär gisch dr Pizzo di Gino (2245 m). D Luganer Voralpe wäre yygränzt: vum Lago Maggiore im Weschte vu dr Linie Locarno – Bellinzona – Gravedona im Norde, bzw. em San-Jorio-Pass. vum Oschtarm vum Comer See im Oschte vu dr Poebeni im Side. No SOIUSA cha mer d Luganer Voralpe in zwoo Untersektione un fimf Bärggruppe ufdaile. Comer Voralpe Gino – Camoghè – Fiorina Generoso – Gordona Bärgchette Palanzone – San Primo – Corni di Canzo Vareser Voralpe Tamaro – Gambarogno – Lema Piambello – Campo dei Fiori – Nudo Sergio Marazzi: Atlante Orografico delle Alpi. SOIUSA. Pavone Canavese (TO), Priuli & Verlucca editori, 2005. ISBN 978-88-8068-273-8 Sergio Marazzi, La “Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino” (SOIUSA) (pdf; 1,6 MB)
ff p1 p5 D Comer Voralpe sin d Untersektion 11.I vu dr SOIUSA-Kategorisierig un ghere zur Sektion Luganer Voralpe. Si lige z Italie in dr Provinz Como un in dr Schwyz im Kanton Tessin. Dr hegscht Bärg isch dr Pizzo di Gino (2.245 m s.l.m.). D Comer Voralpe gränze: im Norde an d Adula-Alpen, abgränzt vum San-Jorio-Pass; im Oschte an d Bergamasker Voralpe abgränzt vum Comer See; im Side an d Poebeni; im Weschte an d Vareser Voralpe abgränzt vum Monte Ceneri. No SOIUSA wird d Region in 3 Supergruppe un 9 Gruppe ufdailt: Gino-Camoghè-Fiorina (A) Gruppe Gino (A.1) Gruppe Camoghè-Bar (A.2) Gruppe Fiorina (A.3) Gruppe Tremezzo-Generoso-Gordona (B) Gruppe Tremezzo (B.4) Gruppe Generoso (B.5) Gruppe Gordona-Bisbino (B.6) Palanzone-San Primo-Corni di Canzo (au Chette Lariano Dreieck) (C) Gruppe Palanzone (C.7) Gruppe San Primo (C.8) Gruppe Corni di Canzo (C.9) Pizzo di Gino – 2.245 m Camoghè – 2.226 m Gazzirola – 2.116 m Monte Bregagno – 2.107 m Monte Bar – 1.814 m Monte Generoso – 1.701 m Monte di Tremezzo – 1.700 m Monte Galbiga – 1.698 m Monte San Primo – 1.685 m Monte Palanzone – 1.436 m Corni di Canzo – 1.373 m Monte Sasso – 618 m
ff p1 p5 D Vareser Voralpe sin e Gebirggruppe sin e Gebirgsgruppe vu dr Weschtalpe. Si sin no dr SOIUSA-Klassifizierig e Untersektion vu dr Luganer Voralpe. Si lige z Italie im nerdlige Dail vu dr Provinz Varese un in dr Schwyz im Kanton Tessin. Dr hegscht Gipfel isch dr Monte Tamaro (1'967 m ü. M.) im Tessin. D Vareser Voralpe gränze: im Nordweschte an Lago Maggiore (Laveno un Magadinoebene) im Oschte an s Dal vu Agno un an weschtlige Dail vum Luganersee im Side an d Poebeni. No SOIUSA wird d Region in 2 Supergruppe un 4 Gruppe ufdailt: Bärgchette Tamaro-Gambarogna-Lema (A) Gruppe Tamaro (A.1) Bärgchette Piambello-Campo dei Fiori-Nudo (B) Gruppe Piambello (B.2) Gruppe Campo dei Fiori (B.3) Gruppe Nudo (B.4) Monte Tamaro – 1.967 m Monte Gradiccioli – 1.936 m Monte Magno – 1.640 m Monte Lema – 1.621 m Monte Nudo – 1.235 m Campo dei Fiori di Varese – 1.227 m Monte Rogoria – 1.184 m Monte Piambello – 1.129 m Monte Tre Croci – 1.124 m Monte Martica – 1.032 m Monte Chiusarella – 913 m Monte Mondonico – 807 m Monte Clivio – 739 m Sergio Marazzi: Atlante Orografico delle Alpi. SOIUSA. Pavone Canavese (TO),
f p5 D Schwyzer Alpe sin e Gebirgsgruppe in dr Schwyz. Si lige im Nordoschte vu dr Weschtalpe un umfasst großi Dail vum Kanton Schwyz, un Dail vu dr Kanten Lozärn, Zug, Üri un Glaris. S Biet wird (im Uhrzaigersinn ab Nord) umgränzt vu Linth, Fätschbach, Chlusepass, Vorder Schäche, Schäche, Rüüss, Vierwaldstättersee, Zugersee un Zürisee un deckt e Flechi vu 1400 km². D Gruppe isch seli vylfältig: Vu samft gschwungene Voralpebärg im Norde, wu dailwys vu gäche Fels unterbroche wäre, bis zue hochalpine Gipfel an dr Dreidöusertergränze im Sidoschte, in e Hufe unterschidlige Forme un vum Karakter vu dr Bärg här. Im Ringrum um s Biet het s e Hufe See un au im Innere git s e baar, wie z. B.: Sihlsee, Ägerisee, Lauerzersee, Obersee, Wägitalersee un Klöntalersee. D Schwyzer Alpe wäre in die 13 Untergruppe yydailt: Etzel-Aubrig-Chette mit Gross Aubrig 1'695 m ü. M. un Etzel 1'096 m Oberseegruppe mit Mutteristock (2294 m) Glärnischgruppe mit Bächistock 2'915 m Ortstockgruppe mit Ortstock 2'717 m un Höch Turm 2'666 m Schächentaler-Windgällen-Kette Chaiserstockchette mit Rophaie 2'077 m un Chaiserstock 2'515 m Fronalpstockkette mit Chlingestock 1'935 m un Fronalpstock 1'922 m Nerdlgi Muotataler Alpe Rigi mit Rigi Kulm 1'797 m un Rigi
ffff p4 p5 D Leone-Gruppe isch e Gebirgsgruppe im eschtlige Dail vu dr Weschtalpe. Si lyt im Gränzebraich zwische dr Schwyzer Kanteen Wallis un Tessin un dr italienische Provinz Verbano-Cusio-Ossola in dr Region Piemont. Dr hegscht Bärg isch dr Monte Leone 3'553 m ü. M., wu d Staatsgränze iber dr Gipfel lauft. S Biet wird (im Uhrzaigersinn ab Nord) umgränzt vu dr Ägene (au Ägina, linke Zuefluss zum Rottu), Nufenepass, Tessin, San Giacomo, Toce, Diveria, Chrummbach, Simplonpass, Taferna, Saltina un em Oberlauf vum Rottu un deckt e Flechi vu 748 km2. D Leone-Gruppe wird au unte em Name Monte-Leone-Blinnenhorn-Gruppe as Untergruppe vu dr Walliser Alpe bschribe.. In dr Alpenyydailige no SOIUSA un SAC goht d Leone-Gruppe in dr Monte-Leone-Sankt-Gotthard-Alpe uf, wu au Dail vu dr Gotthard-Gruppe derzue ghere. Wichtigi Gipfel sin: im Sidweschte dr Monte Leone 3'553 m ü. M. im Nordoschte s Blinnehorn 3'374 m ü. M., derzwische s Ofehorn 3'235 m ü. M. E weng nerdli – scho ganz in dr Schwyz – lige d Gipfel: Helsehorn 3'272 m ü. M. Hillehorn 3'181 m ü. M. Sidweschtli vum Blinnehorn lyt s Binntal un in ihm dr ainzig Ort Binn. Di andere Ortschafte sin usse drumume: Pumat, Baceno, Crodo,
ff p5 D Tessiner Alpe sin e Gebirgsgruppe im Gränzberaich zwische dr italienische Provinz Verbano-Cusio-Ossola un em Schwyzer Kanton Tessin im Sidoschte vu dr Weschtalpe. S Biet wird (im Uhrzaigersinn ab Nord) umgränzt vu Tessin, Lago Maggiore, Toce un Passo San Giacomo un decke ne Felchi vu 2500 km². Vum Lago Maggiore im Side uf 193 m ü. M. bis zue irem hegschte Bärg, em 3'272,4 m ü. M. hoche Basòdino het s e Hechedifferänz vu 3079 m. D Tessiner Alpe wäre in die nyyn Untergruppe yydailt: Basodinogruppe Cristallinagruppe mit Pizzo Cristallina Campo-Tencia-Gruppe mit em Pizzo Campo Tencia Maggiagruppe Verzascagruppe Onsernonegruppe Pioda-di-Crana-Gruppe Gridonegruppe mit em Gridone Monte-Zeda-Gruppe Fir Bärgstyger git s im Biet nyyn Hitte vu alpine Verain, wie z. B. d Cristallinahitte vum SAC. Im Innere vu dr Gebirgsgruppe sin s Maggiadal, s Verzascadal un s Centovalli mit dr Ortschafte Bignasco, Maggia, Brione un Intragna, am Rand Airolo, Biasca, Bellinzona, Locarno un Domodossola. Commons: Alpi Ticinesi - Tessiner Alpen – Album mit Multimediadateie Tessiner Alpen uf deine-berge.de (Bärg- & Wanderportal) Charte vu dr Schwyz (SwissTopo) Ernst Höhne: Knaurs Lexikon für Bergfreunde / Die Alpen zwischen Matterhorn und Bodensee. Droemer Knaur, München 1987, ISBN 3-426-26223-1, S. 280 ff. Normdate: GND:
fff p5 D Adula-Alpe, au Weschtbündner un Misoxer Alpe gnännt, sin as weschtalpini Gebirgsgruppe e Dail vu dr Lepontinische Alpe. Si bilde d Untersektion 10 III no SOIUSA bzw. d Sektion 10b no dr Partizione delle Alpi. No dr Alpinfierer vum Schwyzer Alpe-Club wäre si nit as aigeni Gruppe, do wäre si dailwys bschribe in Bündner Alpen 2: Vom Lukmanier zum Domleschg, dailwys in Tessiner Alpen 3: Von der Piora zum Pizzo di Claro un dailwys in Tessiner Alpen 4: Misoxer Alpen, Vom Zappothorn zum Passo S. Jorio. Dr hegscht Bärg isch s 3'402 m hoch Rhywaldhorn. Si lige in dr Schwyz (Kanton Tessin, Kanton Graubünde) un zue me chlaine Dail z Italie in dr lombardische Provinz Sondrio. In dr Adula-Alpe isch d Grindig vum Nationalpark Adula blant gsii, s Stimmvolk het aber dergege gstimmt. D Adula-Alpe gränze: im Norde an d Glarner Alpe drännt dur dr Vorderrhy im Nordoschte an die Plessur-Alpen abgränzt dur dr Hinterrhy im Oschte an die Platta-Gruppe drännt dur Hinterrhy un Splügepass un em San Giacomo-Dal mit em Fluss Liro; s San Giacomo-Dal lyt im italienische Dail vu dr Adula-Alpe im Sidoschte an d Bernina-Alpe abgränzt dur s Chiavenna-Dal mit em Fluss Mera, wider im
f dep1 dep2 p5 D Plessur-Alpe (mänkmol au Plessurgebirg oder churz Plessur gnännt) sin e Gebirgsgruppe im Schwyzer Kanton Graubünde. Hegschte Gipfel isch s Aroser Rothorn (2'980 m ü. M.). e Gruppe wird dur dr Fluss Plessur in zwee Dail drännt. Zmitts im Gebirg lyt dr Kurort Arosa mit em Welschtobel un dr Dalschafte Schanfigg, Urdetal, Fondei un Sapün, ussen ume lige Ferienort wie Chloschter, Tafaas oder Lenzerheid. D Plessur chunnt us dr Plessur-Alpe, windet si derno dur s Schanfigg windet un mindet bi Khuur in Rhy. D Plessur-Alpe zellt mer zue dr weschtlige Oschtalpe, si gränze diräkt an d Weschtalpe. No dr AVE wird d Gruppe wie eso abgränzt: im Nordweschte vum Rhy. Där bildet d Gränze vu dr AVE-Yydailig vu dr Oschtalpe. Am Stade vis-à-vis stoht dr Calandastock vu dr Glarner Alpe zum Rätikon im Nordoschte bildet s Prättigau (Landquart) d Gränze vum Chloschter bis uf Tafaas gränzt e chlai Stuck an d Silvretta im Sidoschte isch d Gruppe vu dr Albula-Alpe dur dr Lauf vu dr Landwasser un d Albula bis Tüüfakhaschta dränntt im Sidweschten vu dr Oberhalbsteiner Alpe dur Albula un Hinterrhy Dr Name goht zrug uf dr Schwyzer Geolog Bernhard Studer, wu si as „fast
ff dep1 dep2 p5 D Oberhalbsteiner Alpe sin e Gebirgsgruppe im Schwyzer Kanton Graubünde. Sinonim brucht d AVE fir des Biet dr Name Plattagruppe. No SOIUSA wäre si Platta-Alpe oder in Aalähnig an dr SAC-Führer «Avers» au Averser Berge gnännt. An e baar wenige Stelle am weschtlige Rand goht d Gebirgsgruppe iber d Staatsgränze bis in di italienisch Provinz Sondrio. S Biet wird im Norde ab Splügepass bis Thusis vum Hinterrhy un bis Tüüfakhaschta vu de Albula un im Oschte bis zum Septimer vu dr Julia abgränzt wird. D Wescht- un Sidgränze bilde bis zum Zämefluss z Chiavenna dr Liro un d Maira. Dr hegscht Bärg in dr Region isch dr Piz Platta (3'392 m ü. M.). Vu ihm chunnt au dr Name fir d Alpeclub Sektion vum Biet: Piz Platta SAC. Geologisch ghert s ganz Biet (Surettadecki) zum Penninikum un nit zum Oschtalpin un derwäge zue dr Adula-Alpe zellt. Dur d Zwaidailig vu dr Alpe am Splüge in Oscht- un Weschtalpe isch die thematisch Zämefassig ufglest wore. Dr SAC-Fierer Bündner Alpe 3 «Avers» bschrybt s ganz Biet zwische Septimerpass un San-Bernardino-Pass. Im Norden stoße d Plessur-Alpe, im Oschte d Albula-Alpe, im Side d Bernina-Alpe, im Weschte d Tambogruppe un
f dep1 dep2 f1 p5 D Albula-Alpe sin e Dail vu dr Rätische Alpe un lige im Schwyzer Kanton Graubünde. D Gebirgsgruppe lyt nerdli vum Inn zwische Septimerpass un Flüelapass. Dr hegscht Gipfel isch dr Piz Kesch (3'418 m ü. M.). Iber d Albula-Alpe fiere dr Julierpass un dr Albulapass. Dur d Gebirgsgruppe fahrt d Albulabahn. D Albula-Alpe lige in dr weschtlige Oschtalpe. No dr AVE wird d Gruppe eso abgränzt: zue dr Plessur-Alpe im Nordweschte vu Tüüfakhaschta an dr Landwasser lang bis uf Tafaas zue dr Silvretta im Nordoschte vu Tafaas an dr Linie Flüelabach – Flüelapass – Susasca – Susch im Unterengadin e churz Stuck vu Susch bis Zernez gränzt an d Sesvenna-Gruppe aa im Sidoschte zue dr Livigno-Alpe un dr Bernina-Alpe dur s Oberengadin bis iber dr Malojapass uf Casaccia im eberschte Bergell im Sidweschte zue dr Oberhalbsteiner Alpe iber dr Septimerpass ins Oberhalbstein bis Tüüfakhaschta Dr Alpehauptkamm verlauft dur d Gruppe im Side vum Septimer- (Rhy-Po) zum Malojapass (Donau-Po). Derzwische lyt dr Pass Lunghin, e Dreifachschaidpunkt, wu d Wasserschaide Rhy-Donau (im Beraich vu däre Gruppe zwische Hinterrhy un Inn) zum Julierpass abzwyge duet. Vu dert uus chunnt s Wasser also zur Nordsee, zum Schwarze Meer un
Dr Jean-Paul Belmondo (* 9. Àwrìl 1933 z Neuilly-sur-Seine; † 6. Septamber 2021 z Pàris) ìsch a frànzeescher Schàuispìeler gsìì. Ìn da 1960er Johra hàt'r ìn beriahmta Film gspìelt, vìelmol Àctionfilm, wo-n'r d gfahrliga Szena salbscht gmàcht hàt. Si Spìtznàmma ìsch „Bébél“ gsìì. Dr Jean-Paul Belmondo ìsch dr Suhn gsìì vum Paul Belmondo, Schnìtzler, un vu dr Madeleine Belmondo, Tanzera. Ìn dr Schüel ìsch'r kè so güeter Studant gsìì, àwer ar ìsch a güeter Sportler gsìì, ar hàt Boxe gmàcht. Dr Jean-Paul Belmondo hàt ànna 1956 sina Kàrriar àls Film-Schàuispìeler ààgfànga, mìt em kurza Film „Molière“ vum Norbert Tildian. Dr Film „À bout de souffle“, vum Jean-Luc Godard, ìsch ànna 1960 üssakumma, 's ìsch a Erfolg, a Symbol vu dr frànzeescha Nouvelle Vague. Dr Jean-Paul Belmondo, wo dr Hàuiptrolla vum Film ghàà hàt, ìsch vu do har a beriahmter Schàuispìeler worra. Ar hàt wahrend da Johra speeter ìn erfolgriicha Film gspìelt, wia zum Beispiel „Léon Morin, prêtre“ vum Jean-Pierre Melville (1961), oder „L'Homme de Rio“ vum Philippe de Broca (1964). Ar hàt ànna 1970 ìm Film Borsalino vum Jacques Deray gspìelt, mìt em àndera beriahmta Schàuispìeler Alain Delon. Ar hàt ìn da 1970er Johra vìel Polizèifilm dreit. Ar hàt ànna
ff dep2 f1 p5 D Livigno-Alpe sin e Gebirgsgruppe in dr zäntrale Oschtalpe, wu vum Engadin im Oschte vu dr Schwyz bis in Weschte vu Sidtirol z Norditalie um di italienisch Gmai Livigno ume goht. Dail vum Gebirg sin im Nationalpark Stilfserjoch un im Schwyzerische Nationalpark unter Schutz gstellt. D Livigno-Alpe wäre zue dr Rätische Alpe zellt. Di Gruppe wird eso abgränzt: im Sidoschte dur s ober Addatal (Veltlin) vu Bormio bis Tirano zur Sobretta-Gavia-Gruppe im Sidweschte dur dr Berninapass (Linie Tirano im Veltlin – Val di Poschiavo (Puschlav) – Berninabach – Samedan im Engadin) zur Berninagruppe im Nordweschte dur s ober Engadin (Samedan–Zernez) zue dr Albula-Alpe im Nordoschte zue dr Sesvennagruppe un dr Ortler-Alpe no dr AVE d Linie Zernez – unters Val da Spöl bis Mindig Ova dal Fuorn zur Sesvenna, Punt dal Gall un vu dert Valle del Gallo (Oschtarm vum Lago di Livigno) – Passo di Fraele – Valle di Fraele – Bormio im Veltlin zue dr Ortler-Alpe in dr Schwyz giltet Zernez – Ofepass – Val Müstair (Münschtertal) zur Sesvennagruppe un Stilfser Joch zum Ortlermassiv Dur die nit ainhaitlig Abgränzig wird s Quällbiet vu dr Adda (Valle di Fraele, Lago di San Giacomo un Lago
f p5 D Tambogruppe isch e Gebirgsgruppe an dr Gränze zwische Schwyz un Italie. Si lyt im Sidoschte vu dr Weschtalpe in dr Kanten Graubünde un Tessin un in dr lombardische Provinze Varese, Como un Sondrio. S Biet wird (im Uhrzaigersinn ab Nord) umgränzt vum Hinterryh, Hüscherebach, Splügepass, Liro, Mera, em Oschtarm vum Comer See, dr Po-Ebene, em Lago Maggiore, Tessin, Moësa un em San-Bernardino-Pass un deckt e Flechi vu 2600 km2. Wird d Gruppe dur zwee großi Oberitalienischi See yygränzt, no isch dr Luganersee derzwische. Vun ihm ziet si derno e langi Chette ohni Unterbuch no Noprde, wu uf dr ganze Lengi d Gränze zwische dr Schwyz im Weschte un Italie im Oschte bildet, bis zum Pizzo Tambo, wu si si zäme mit em Alpehauptkamm em Splügepass zuechehrt. Är isch sozesage dr Zäntralpunkt vu dr Alpe, wel si do uf däm Sattel d Wescht-Oschtalpe-Gränze verlauft un si do schnydet mit dr Linie zwische Nord- un Sidalpe. In Nord-Sid-Richtig goht d Gruppe vum Rhywald nerdli vum Alpehauptkamm (Wasserschaide) bis zur Popebeni. D Tambogruppe wird in die sibe Untergruppe yydailt: Tambo-Curciusa-Gruppe mit em Pizzo Tambo (Tambohorn) 3'279 m ü. M. Piz-Pombi-Chette mit em Piz Corbet 3'025 m ü. M. Pizzo-Paglia-Gruppe mit
ffff p4 p5 D Gotthard-Gruppe, au Gotthardbärg gnännt, isch e Gebirgsgruppe in dr Schwyz im eschtlige Dail vu dr Weschtalpe, wu iber d Kanten Üri, Graubünde, Wallis un Tessin goht. Ire hegschte Gipfel isch dr Pizzo Rotondo (3'192 m ü. M.), wu sidwechstli vum Gotthardpass lyt. In dr Alpenyydailig no SOIUSA un SAC giltet d Gotthardgruppe nit as sälbschtändigi Gruppe un wird statt däm verschidene Nochbergruppe zuegornet. S Biet wird (im Uhrzaigersinn ab Nord) umgränzt vum Oberalppass, Vorderrhy, Rein da Medel, däm sym linke Quällfluss Froda, Lukmanierpass, Brenno, Tessin, Nufenepass, Ägene (au Ägina, linke Zuefluss zur Rhone), Rottu (Oberlauf vu dr Rhone), Furkapass, Furkarüüss un Oberalprüüss un deckt e Flechi vu 700 km2. D Gotthardbärg wäre in die segs Untergruppe yydailt: Galinachette mit em Pizzo Gallina 3'061 m ü. M. Rotondochette mit em Pizzo Rotondo 3'192 m ü. M. Lucendrochette mit em Pizzo Lucendro 2'963 m ü. M. Chaschtelhorn-Pizzo-Centrale-Chette mit em Pizzo Centrale 2'999,3 m ü. M. Maighels-Curnera-Nalps-Gruppe mit em Piz Gannaretsch 3'040 m ü. M. & Piz Blas 3'019 m ü. M. Solegruppe mit em Pizzo del Sole 2'773 m ü. M. Im Innere vu dr Gruppe git s nume churzi Däler, d Ortschafte sin wäge däm am Rand:
fffff dep1 dep2 p1 p2 p5 Di Rätische Alpe (vylmol au Rhätischi Alpe, italienisch Alpi Retiche) sin e Gebirgsgruppe in dr zäntrale Oschtalpe. Si lige im Gränzbiet vu dr Oschtschwyz zue Eschtrych, Liachtaschtaa un Italie nerdli vum Veltlin (Addadal) un eschtli vum Hinterrhy un em Bergell. Gnännt sin di Rätische Alpe noch em Volk vu dr Räter. Di Rätische Alpe lige zum greßere Dail im Schwyzer Kanton Graubünde eschtli vum Splügepass. Si wäre dur s Engadin in e Norddail (hegschte Gipfel: Piz Linard, 3'411 m ü. M.) zue Liachtaschtaa un dr eschtrychische Bundesländer Vorarlberg un Tirol, un e Siddal (hegschte Gipfel: Piz Bernina, 4'049 m ü. M.) drännt, wu au in dr italienische Provinze Sondrio, Sidtirol (Provinz Bozen) un Tirol lyt. Zue dr Rätische Alpe zelle d Untergruppe vu Bernina, Albula, Livigno, Umbrail, Sesvenna, Silvretta un Rätikon. Friejer het mer au d Plessur-Alpe derzue grächnet. No dr italienisch/franzesische Sischtematik vu dr Partizione delle Alpi wäre d Alpi Retiche sidliger aagsidlet – umfasse also nume dr obe aagfiert Siddail – un gehen eschtli bis an s Timmelsjoch. Si umfassen derno d Bernina-Livigno-Gruppe, au di sidli vum Valtellina glägene Alpi Orobiche, di Ortler-Alpe mit dr Sobretta un Sesvenna, d Brenta-Dolomite un au
fffff D Ürner Alpe sin e Gebirgsgruppe in dr Weschtalpe. Si lige in dr Schwyz in dr Kanten Üri, Wallis, Bärn, Nidwaudä un Obwalde. D Ürner Alpe sin zwisch em Vierwaldstättersee im Norde, em Rüüssdal (Gotthardags) im Oschte, em Furkapass un em Grimselpass im Side un em Brünigpass im Weschte. No SOIUSA sin d Ürner Alpe d Untersektion 12.I un dodermit Dail vu dr Bärner Alpe i. w.S.. No SOIUSA here d Ürner Alpe im Weschte am Haslital un scho im Gental uf un nit mit em Brünigpass. S Biet zwische Gental un Brünigpass un au dr Melchsee-Frutt ghert doderno zue dr Lozärner un Unterwaldner Voralpe. Im Norde isch dränze s Griessetal un s Isital un nit erscht am Vierwaldstättersee. S ender voralpenartig Biet ghert doderno au zue dr Lozärner un Unterwaldner Voralpe im Oschte gränze si an d Ürner-Glarner Alpe (Oschtürner Alpe) al Dail vu dr Glarner Alpe i. w. S. abgränzt dur Rüüss un Rüüsstal Im Side bilde Furkapass, Garsche, Ursere un Furkarüüss di weniger umstritte Gränze zue dr Lepontinische Alpe mit dr Untersektion Monte Leone-Sankt Gotthard-Alpe Dodermit bschränke si d Ürner Alpe no SOIUSA fascht uusschliessli uf dr Kanton Üri. Zue dr Gebirgsgruppe ghere die drei Untergruppe:
ff dep2 p5 D Bernina-Alpe sin e Gebirgsgruppe im Weschte vu dr zäntrale Oschtalpe uf boode Syte vu dr schwyzerisch-italienische Gränze im Kanton Graubünde in in dr Provinz Sondrio. Ihr hegschte Bärg, dr 4.049 m hoch Piz Bernina, isch dr ainig Vierdöuserder vu dr Oschtalpe. D Bernina-Alpe wäre umgränzt (im Uhrzaigersinn ab Nord) vu Berninabach, Berninapass, Acqua da Pila, Poschiavino, Adda, Comer See, Mera, Malojapass un Inn un decke ne Flechi vu 1470 km² bi me Umfang vu 181 km. Am Stade vum Comer See isch dr niderscht Punkt uf 199 m s.l.m., dodermit git s e Differänz zum hegschte vu 3850 m. D Bernina-Alpe wäre unterdailt in die drei Gruppe: Berninagruppe, eschtli vum Murettopass Sidligi Bergeller Bärg, mänkmol au Val Másino-Gruppe, im Side vum Bergell Monte-Disgrazia-Gruppe mit em Monte Disgrazia (3.678 m s.l.m.), wu ganz z Italie isch zwisch em Val Masino un em Valmalenco. D Nordgränze zum Bergell goht iber dr Passo di Chiareggio (3.107 m s.l.m.). Piz Bernina, 4'049 m Piz Zupò, 3'996 m Piz Scerscen, 3'971 m Piz Argient, 3'945 m Piz Roseg, 3'937 m Bellavista, 3'922 m Piz Palü, 3'900 m Crast’ Agüzza, 3'854 m Piz Morteratsch, 3'751 m Monte Disgrazia, 3.678 m s.l.m. Piz
f D Bergamasker Alpe (ital. Alpi Orobie) sin e Gebirgsgruppe vu dr Sidalpe z Norditalie. Z Italie schwätzt mer – je no Zuegherigkait zur Provinz bzw. Dalschaft vum Veltlin vu dr Alpi Orobie Bergamasche, dr Alpi Orobie Lecchese, dr Alpi Orobie Bresciane un dr Alpi Orobie Valtellinesi. Dr Hauptchamm goht iber e Lengi vu rund 80 km zwisch em Comer See im Weschte un em Iseosee bzw. dr Val Camonica im Oschte. Im Norde gränze si an d Dallandschaft vum Veltlin. Im Side gehn si iber in di samfte Biel vu dr Po-Ebeni. E große Dail vu dr Bergamasker Alpe, vor allem dr Side, bstoht us Chalchschtai, doderby gehen si vu Voralpebiel bis uf iber 2500 m hochi Gipfel mit uusbregte Wandbildige. Di hegschte Gipfel vu dr Chalchbärg sin d Presolana (2521 m) un dr Pizzo Arera (2512 m). Wäge ire Lag sidli vu dr Bruchzone vu dr Periadriatische Noht wäre si dr Sidalpe un mit ire Chalchgebirg dr Sidlige Chalchalpe zuegrächnet. Am gäche Nordabfall vu dr Gruppe un uf wyte Beraich vum Hauptchamm isch dr kristallin Sockel vu dr Sidalpe ufgschlosse. Do drätte verbraitet Gnais un metamorphi Schifer uf. Bolitisch ghere si zue dr Provinze Lecco, Bergamo, Brescia un
ffff D Ämmetaler Alpe sin e Gebirgsgruppe am Aplenordrand un lige in dr Schwyer Kanten Bärn, Lozärn, Obwalde un Nidwauda. In irem sidlige Dail (Bärgchette nerdli vu Thunersee un Brienzersee) fangt scho s Bärner Oberland aa. Drumume sin s Schwyzer Mittelland, d Ürner, Bärner- un Fryburger Alpe. S lozärnisch Äntlibuech isch in irem Zäntrum. Di hegscht Hebig isch s Brienzer Rothorn oberhalb vum nerdlige Stade vum Brienzersee, wu drei Kanten zämecheme. Dr Name het d Gruppe vum Ämmetal mit em Fluss Ämme. D Ämmetaler Alpe wäre abgränzt (im Uhrzaigersinn, vu Norde) vu dr Chlyne Ämmi, em Vierwaldstättersee mit Alpnachersee, Sarner Aa, Lungerersee, Brünigpass, Brienzersee, Thunersee, Aare, Chise, Schüpbachkanal, Ämme, Grüene, Griesbach, Rotbach, Langete, Luthere un Seewag un decke ne Flechi vu 1.800 km2. Vu dr Hechi här goht d Gruppe vu 429 m ü. M. (Ämme) bis 2'348 m ü. M. (Brienzer Rothorn). Im Zäntrum vu dr Ämmetaler Alpe het s e dominanti Bärgchette, wu vu Sidweschte no Nordoschte ziet. Nerdli v däre Chette het s e flacher Becki zum Mittelland zues. D Bärgchette fangt mit zwai parallele Massiv aa, wu vum Thunersee no Nordoscht zien. Doderby ischh dr Sigriswilergrat s nerdli Massiv un dr Güggisgrat s sidli. No ebe