rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Meta Hiltebrand (* 8. April 1983 in Bülach) isch a Schwiizer Fernsehchöchin, Kochbuechautorin und Gaschtrounternehmerin. Meta Hiltebrand isch z Büüli als jüngschts Chind vom ene Bsitzer vom ene Elektrogeschäft gebore worde. Sie hät no en acht Joor älteri Schwöschter und en sächs Joohr ältere Brüeder. Meta Hiltebrand hät en Kochschuel i Zürich bsuecht und hät ihri Lehr in de Reschtaurant Rigihof und Bauhaus i Zürri gmacht. Sie isch vom Lehrmeschter Fabio Coderini, wo Küchenchef im Restaurant Rigihof isch, und von Patrick Buser, em Küchenchef im Widder Hotel und vom Château Mosimann, usbildet worde. Spöter hät sie au für de VIP Club Haute und fürs Monte Primero Münschterhof i Zürri gchochet. Meta Hiltebrand isch bis gege Endi vom 2010 Fernsehchöchin i dr Sending kochen.tv vom TeleZüri gsi. Im Johr 2011 hät sie s Lokal Meta’s Kutscherhalle a dr Müllerstross i Zürri eröffnet. 2013 hät si als zweiti Lokalität s Restaurant Le Chef vom Gastrounternehmers Fred Tschanz übernoh, wo im 2012 gstorbe isch. Meta Hiltebrand: Meta kocht. Applaus Verlag, Zürich 2011. 978-3-03774-022-4 Christian Nill: Meta Hiltebrand: «Man muss einstecken können.» (Memento vom 22. Februar 2014 im Internet Archive) I: Gastrofacts. Abgruefe am 13. Februar 2014 Meta Hiltebrand eröffnet ihr zweites Restaurant uf
De Martin Feigenwinter (* 20. März 1970 z Liestal) isch en ehemalige Schwiizer Isschnellläufer. De Martin Fiigewinter isch z Liestal als zweite Sohn vo de Doris und vom Bruno Fiigewinter uf d Wält cho. Er hät en Lehr als Biologielaborant gmacht und hät schliesslich bi de Basler Chemii uf dem Bruef gschaffed. Wo er 25i worde isch, hät er sich für ä professionelli Isschnelllaufkarriere entschide. Er hät im 1994 bi de Olympische Spiil z Lillehammer teil gnoh und hät uf 5000 Meter dä 28. Rang beleit. Bim Weltcup z Hamar 1996 isch er im Schnellauf mit 10’000 Meter Längi Foifte worde. 1997 isch er im Weltcup-Renne z Baselga di Pinè wider mit 10'000 Meter Längi Nünt worde. S beschte Ergebnis im ene Weltcup-Renne hät er z Innsbruck gschafft. Er hät bi mene Renne mit 10'000 Meter d Bronze-Medaille gholt. Bi de Olympische Spiil 1998 z Nagano isch er im Isschnellauf mit 5000 Meter uf de 21. Rang cho. Martin Feigenwinter in dr Datebank vu Sports-Reference.com (änglisch) Eigene Website: Persönliches (Memento vom 19. Februar 2014 im Internet Archive), abgruefe am 12. Februar 2014 Marcel Lätsch: Feigenwinter - der Donald Duck auf Kufen. Im Blick, 28. Januar 1998. Archivierte Kopie. Archiviert vom
Dr Spiesshoof isch e historischs Geböid am Höibarg 5 und 7 z Baasel. Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo nazionali Bedütig häi. S Huus, wo im 13. Joorhundert uf däm Gländ gstande isch, het «Huss zuom Spiess» ghäisse, villicht noch em Burchard vo Spietz, wo 1294 zum Lienertsstift choo isch und dört Chällermäister und Kantor gsi isch. 1546 het dr David Joris under em Naame Johann vo Brügge s Huuf kauft. Dr Joris isch e Widerdöifer gsi und dr Aafüerer vo dr müstische Sekte vo de Davidite, wo vor dr Verfolgig uf Baasel gflüchdet isch und sich doo as Zwinglianer usgee het. Wo dr Joris drei Dääg noch sinere Frau am 28. August 1556 gstorbe isch, si die bäide in dr Lienertskiirche begraabe worde. Wo d Baasler aber denn uusegfunde häi, wär er wirklig gsi isch, häi si em posthum dr Brozäss gmacht und sini Liiche am 13. Mai 1559 usgrabt, köpft und zämme mit sine Büecher verbrennt. Mä verzelt, ass dr Joris immer no mit sim Chopf under em Arm oder vo zwäi Dogge begläitet im Huus wurd umgoo. Dr Rönessansflüügel vom Spiesshoof goot uf e Handelsherr Balthasar Irmi zrugg, won en zwüsche 1585 bis 1590 vom
D Stifdig Sportmuseum Schwiz het zum Zwäck, Kulturgüeter vom Sport z sammle und dr Sport as Däil vo dr Alldaagskultur z vermiddle. D Gschäftsstell und dr Sitz vo dr Stifdig befinde sich z Baasel. S Sportmuseum het im Septämber 2011 uf em Dreispitz bi Baasel e Laager ufdoo, wo mä cha bsueche. S Sportmuseum isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo nazionaali Bedütig häi. D Idee vom ene Sportmuseum isch 1945 rif worde. D Regierig vo Basel-Stadt het e Startkredit für e Museum gee und s Schwizerische Durn- und Sportmuseum (TSM) isch gründet worde. Under de Gründigsmitgliider häi sich dr Durninspäggder August Frei (1874–1962) befunde, dr Welofaarer und Welohändler Oskar Stählin (1889–1945) und dr Zürcher Arzt Gustav Adolf Wehrli (1888–1949). Si häi iiri Sammlige vo Büecher, Zitschrifte, Dokumänt, historische Welo und Sportgräät as Grundstock zur Verfüegig gstellt und bald si non e baar anderi Brivatsammlige drzuechoo. D Sammlig bestoot us 150'000 Objekt und gältet hüte as en äinzigartige sportkultureller Bestand in Öiropa. Sit em Oktober 2005 het s Sportmuseum Schwiz e nöis Konzept: Under em Motto „Zentral sammle – dezentral vermiddle“ veraastaltet s Sportmuseum Schwiz vili extärni Usstellige und Veraastaltige und veröffentligt Publikazione. Sit dr Eröffnig vom Begehlaager wird aber
Dini-Mueter-Witz oder Dini-Mueter-Sprüch (z Dütschland au gängig in de mundartlige Wariante „Deine Mudder-“ oder „Deine Mudda-…“) sin e Jugendkultur-Fenomen, wo uf dr ganze Wält verbräitet isch. Es handlet sich drbii um Witz, wo vilmol nume us eme äinzige Satz bestöön und wo in ere ironisch-pejorative Form verzellt wärde. Dr Witz macht d Mueter vo däm, wo zueloost, aabe, aber d Beläidigung isch eso überdriibe oder absurd, ass es scho käi Beläidigung me isch. S Fenomeen het möögligerwiis sini Wurzle in dr afroamerikanische Jugendkultur und isch für säll Miliöö scho sit de 1960er Joor bekannt. Aber scho dr Shakespeare het im Titus Andronicus e Dini Mueter Witz gmacht: Demetrius: "Villain, what hast thou done?" ("Siidian, was häsch du gmacht?") Aaron: "That which thou canst not undo." ("Öppis, wo du nöd chasch rückgängig mache.") Chiron: "Thou hast undone our mother." ("Du hesch unseri Mueter unglücklig gmacht.") Aaron: "Villain, I have done thy mother." ("Siidian, ich has mit dinere Mueter gmacht.") Millicent R. Ayoub, Stephen A. Barnett: Ritualized Verbal Insult in White High School Culture. In: The Journal of American Folklore 78 (310), Oktober–Dezember 1965. S. 337–344. doi:10.2307/538441 Simon J. Bronner: A Re-Examination of Dozens among White American Adolescents. In: Western Folklore 37
E Stabchile isch e mittelalterlichi Holzchile, wo im Stabbau konstruiert isch. Hützutag gits norno drissg originali Stabchile uf de Welt, aso söttigi, wo no en original mittelalterliche Chern händ. Achtezwanzg vo dene stönd z Norwege, eini z Schwede und eini z Pole (die isch 1841 vom prüssische König vo Norwege uf Schlesie züglet worde). Si sind alli im Übergang vom 12. zum 13. Johrhundert baut worde und zwar churz nach dr Christianisierig vom Norde. Si sind hüt es Staatssymbol vo Norwege. Commons: Stabchile – Sammlig vo Multimediadateie
De Raphael Golta (* 17. November 1975) isch en Schwiizer Politiker vo de SP. Sit 2014 isch er im Stadtroot, dr Exekutive vo dr Stadt Züri. Dr Raphael Golta hät zwüschet 1988 und 1994 d Kanti Hohe Promenade i Züri mit Typus B bsuecht. Er isch denn nachher vo 1995 bis 1997 a d Uni Züri und hät Wirtschatswüsseschafte studiert. Er hät dänn s Studium gwechslet und hät Publizistikwüsseschaft, Informatik und VWL witerstudiert. 2002 isch er fertig worde und het mit em Liz abgschlosse. Nach em Studium hät er foif Johr im Institut für Publizistikwüsseschaft und Medieforschig a dr Uni Züri (IPMZ) i de Abteilig für Medieökonomii und Mediemanagement gschaffet. 2004 isch er Teilhaber und Gschäftsfüerer vo de presstrends GmbH worde. Vo 2009 bis 2013 isch er Account Manager bi MCI Zürich gsi. Sit 2012 isch er Softwareentwickler bi de Fabware GmbH im Technopark Züri. 1994 isch er i de Vorstand vo dr SP Züri Sektion vom Kreis 7 gwählt und 1998 Co-Präsidänt worde. 2001 hät er de Vorstand vo de Sektion verloh. Vo 1998 bis 2004 isch er im Vorstand vo de SP Stadt Züri gsi. Im Mai 2003 isch er Kantonsrat vo Züri worde und isch dete i
S Schwizerische Füürweermuseum z Basel zäigt d Gschicht vo dr Füürbekämpfig, vo dr middelalterlige Handsprützi bis zum modärne Suurstoff-Kräislaufgräät. D Exponat, wo au Duurleihgoobe vom Historische Museum Baasel drunder si, göön bis ins 13. Joorhundert zrugg. Sit em Januar 2010 cha mä im Museum au e Bligg uf die mögligi zukümftigi Entwigglig vo dr Füürweer wärfe. Es het dört en usgleente Löschroboter, wo die Sparte iidrücklig representiert. S Museum, wo bis 1967 «Baasler Füürweermuseum» ghäisse het, bestoot sit 1957. Es wird vo dr Baasler Bruefsfüürweer, wo die eltisti in dr Schwiz isch, im «Lützelhof» ghalte. S Museum gältet allerdings nit as staatlige Betriib und wird au in dr kantonale Verwaltig nit as äigeni Dienststell gfüert. Baasler Museum Dr Stadtbrand vo Baasel 1417 Offizielle Website vom Schwizerische Füürweermuseum Schweizerisches Feuerwehrmuseum uf Basel Tourismus Commons: Schweizerisches Feuerwehrmuseum Basel-Stadt – Sammlig vo Multimediadateie 47.5572222222227.5828611111111Koordinate: 47° 33′ 26″ N, 7° 34′ 58,3″ O; CH1903: 610856 / 267400
Bergen chan folgendes bedüte: Bergen (Familienname), en Familiename grossi Städt (über 50'000 Iiwohner): Bergen (Norwegen), di zwaitgröscht Stadt z Norweege de dütsch Name för d Stadt Mons, d Hauptstadt vo de belgische Provinz Hennegau Städt und Gmainde z Dütschland: Bergen an der Dumme, e Gmeinde im Landchreis Lüchow-Dannenberg, Nidersachse Bergen auf Rügen, e Stadt im Landchreis Vorpommern-Rügen, Mecklenburg-Vorpommern Bergen (bei Kirn), e Gmeinde im Landchreis Birkenfeld, Rheinland-Pfalz Bergen (Chiemgau), e Gmeinde im Landchreis Traunstein, Bayern Bergen (Landkreis Celle), e Stadt im Landchreis Celle, Nidersachse Bergen (Mittelfranken), e Gmeinde im Landchreis Weißenburg-Gunzenhausen, Bayern Bergen (Vogtland), e Gmeinde im Vogtlandchreis, Sachse Ort i de Niderlande: Bergen (Limburg), e Gmeind i de niderländische Provinz Limburg Bergen (Nordholland), e Gmeind i de niderländische Provinz Nordholland Bergen aan Zee, es Seebad i de Gmeind Bergen, Nordholland Bergen op Zoom, e Stadt i de niderländische Provinz Nordbrabant Es git au Ortschafte z Nordamerika, wo Bergen haissed. Lueg au: Berg
D Gregor Allhelg (* unbekannt; † 23. Juli 1676 z Bade) isch en elsässische Bildhauer und Architekt gsi. Ursprünglich stammt er us Kienze und isch im Johr 1640 i d Schwiiz züglet. Im Johr 1657 het er s Bürgerrecht vo de Stadt Bade übercho. Er isch für sin Altarbau und sini Bildhauerei bekannt. Sini Werk stönd no hüt i vilne Schwizer Chile und Kapelle. 1646 Ölberg an de St. Annakapelle im Chilebezirk Bremgarte: Ä Statue mit emene Triptychon 1647 Altär i de Pfarrchile St. Peter und Paul z Stans mit Alabasterfigure us schwarzem Marmor 1647 Ä Taufstei i de Pfarrchile St. Peter und Paul z Stans 1673 S Spital z Bade Ä Statue vom Erzengel Michael vor dr Michaelskapelle z Ennetbade D Synesiusstatue uf em Synesiusaltar i de Stadtchile z Bremgarte Felder, Peter (1988): Barockplastik in der Schweiz. ISBN 3-9091-5806-4
Eile mit Weile (französischi Schwiiz: Hâte-toi lentement, italienischi Schwiiz: Chi va piano va sano) isch es Brättspiil, wo vor allem i de Schwiiz bekannt isch. Dete gilt's sogar als eis vo de bekanntischte Brättspiil überhaupt. Es erinneret a s dütsche Spiil Mensch ärgere Dich nicht, wo ähnlich usgseht, aber vom Spiilbrätt her und au vo de Spiilregle andersch ufbaut isch. Es git Spiilbrätter für bis zu vier Spiller und sogar setigi für bis zu sächs Spiller – letschteri sind aber eher seltä und mängisch findet me diä au nume uf dr Rücksyte vom Viererbrätt. Die Spiili mit Spiilbrätter uf Karton händ hützutags hüfig es Mühle-Spiil oder es Halma uf dr Rücksyte. David Parlett: The Oxford History of Board Games. Oxford University Press, Oxford u. a. 1999, ISBN 0-19-212998-8.
De Chrais Val Müstair hät bis am 31. Dezember 2015 zämme mit de Chrais Ramosch, Suot Tasna und Sur Tasna de Bezirk Inn vom Schwizer Kanton Graubünde bildet. De Sitz vom Chraisamt isch z Santa Maria im Münstertal gsi. Bis Endi vom Johr 2000 isch da Gebiet dekigsgliich gsi mit em Bezirk Val Müstair, wo uf de 1. Jänner 2001 uufglöst und in Bezirk Inn integriert worde isch. Dur d Bündner Gebietsreform sind d Chrais ufghobe und d Bezirk uf aafangs 2016 i Regione umgwandlet worde. De Chrais hät sit Aafang 2009, wo di ehemolige sächs Münstertaler Gmainde fusioniert hen, nu no ai ainzigi Gmaind gha: 2009: Tschierv, Fuldera, Lü, Valchava, Santa Maria Val Müstair und Müstair → Val Müstair Commons: Chrais, Tal und Gmaind Val Müstair – Sammlig vo Multimediadateie Paul Eugen Grimm: Val Müstair (Tal). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Website vom Münstertal (Val Müstair)
S Farmazii-Historische Museum vo dr Uniwersidäät Baasel befindet sich im Huus zem Sässel am Dootegässli 3 in dr Schwizer Stadt Baasel und isch dr Gschicht vo dr Farmazii gwidmet. S Museum het äini vo de grösste Sammlige, wo mit dr Gschicht vo dr Farmazii z due häi, uf dr ganze Wält. Mä findet dört Apideekerkeramik, ganzi Apidekermobiliar, e Alchemiste-Laboratorium, Mörser, Räiseapideeke, Büecher wie Der Gart der Gesundheyt vom Johann de Cuba (Augsburg, 1488) oder s New Kreüterbuch vom Leonhart Fuchs, Medikamänt vo früener und alles, was mit dr Herstellig vo Medikamänt (und au Hokuspokus, em materia medica) z due het. S Farmazii-Historische Museum isch 1925 dur e Apideeker Josef Anton Häfliger gründet worde, wo s denn dr Uniwersidäät Baasel gschänggt het, und het Usstelligsrüüm im alte Huus Zum vordere Sässel am Dootegässli überchoo, wo emol dr Paracelsus und dr Erasmus vo Rotterdam ii- und usgange si und dr Johann Amerbach und dr Johann Froben Büecher druggt häi. Im Joor 2001 isch dr Beriich vom Iigang vom Museum umbaut worde und e historischi Apideek, s Herbarium, wird jetz as Museumskasse und Iichaufslaade brucht. Baasler Museum Commons: Farmazii-Historischs Museum, Baasel – Sammlig vo Multimediadateie Pharmazie-Historisches Museum der Universität Basel 47.5586157.586128Koordinate: 47° 33′
S Dootegässli isch e Gässli in dr Groosbaasler Altstadt. Es verbindet d Petersgass und dr Noodlebärg mit dr Stadthuusgass. Si hütig Naame het s Gässli offiziell erst 1861 überkhoo, aber no im spoote Middelalter häi sich d Lüt verzellt, ass es eso häissi, wil bim Ärdbeebe vo 1356 dört bsundrigs vili Lüt umkhoo sige. Dr Naame Dootegässli isch in äinere Form oder ere andere aber scho im 13. Joorhundert glöifig gsi. Dennzumol si d Lüt vom Daal unde über s Dootegässli zu Sankt Peeter in d Kiirche und häi dört au iiri Doote beärdigt, wil d Ärde bim Birsig unde für e Gottesacker vil z füecht gsi isch. Wäge dene Druurzüüg isch s Dootegässli au vil bräiter as öbbe s Imbergässli e chli witer gege Süüde. S Huus zum Sässel lit unden am Dootegässli 1/3. Zerst het dr Johann Amerbach dört e Buechdruckerei iigrichdet und 1507 isch dr Johann Froben ins Huus choo und het sälber dört Büecher druckt, under anderem au d Wärk vo sim guete Fründ Erasmus vo Rotterdam. Hüte isch im Geböid s Farmazii-Historische Museum vo dr Uniwersidäät Baasel dehäi. S Huus und au d Sammlig stönde uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt. Unde
Z Val Müstair (dytsch Münstertal; italienisch Val Monastero) isch z östlichst Tal vom Kanton Graubünde und vo da Schwiz. De under Tail ghört zum Südtirol und mündet is Vinschgau. D Zuafahrt is Val Müstair isch vom Engadin här über da Ofapass möglich, usser er segi wäga Lawinagfohr churzfrischtig gschlossa. Über dia Strecki fahrt ab Zernez a Postauto-Linia. Dia andera Zua- oder Wägfahrta sind vo Italia her. Tal uswärts füart d Strooss über d Landesgränza noch Glurns oder Mals in da Vinschgau aba (Südtirol). Nu im Summerhalbjohr isch d Strooss über da Umbrailpass offa, wo uf Bormio is Veltlin füart. Z Val Müstair isch vom Ofapass bis a d Grenza zwüsched Müstair und Taufers öpa 26 km lang, und vo döt aa bis aba uf Laatsch sinds nomol guet 7 km. S Tal wird vom Rambach (bündnerromanisch Il Rom, italienisch Rio Ram) durflossa, wo en rächte Sitefluss vo da Etsch isch. Z ganz Tal erstreckt sich über a Flächi vo me as 20'000 ha. Im obere Münstertal liit d Gmaind Val Müstair mit ihrna Dörfer – im undere Tail Taufers im Münstertal und s Dorf Laatsch, wo zu Mals ghört. Obwohl z Val Müstair a Bündner Südtal isch und richtig Italia
S Huus zum Sässel isch e Huus us em spoote Middelalter in dr Groosbaasler Altstadt und lit unden am Dootegässli 1/3. Es isch im 16. Joorhundert äis vo de Zentrum vom Humanismus in Baasel gsi. D Liigeschaft, wo spööter dr Naame zum Sässel überchoo het, het im Middelalter us meerere Hüüser bestande. S erste vo dene, wo 1296 in Urkunde erwäänt wird, isch d Baadstube under Kräämer, wo im hindere Däil vom Areal glääge gsi isch, uf d Schniidergass zue und uf e Andreasblatz, wo d Gwürzkräämer umen ume gwoont häi, und vo doo isch dr Naame vo dr Baadstube cho. Dr Goldbrunne, vo wo s Baadhuus si Wasser überchoo het, isch im Barock mit eme Brunne us Stäi im Hoof vom Hinderhuus ersetzt worde. Dä Brunne het immer wider für Händel mit de Noochbere gsorgt, wil s Wasser, wo abgloffe isch, bi deene immer wider Schaade aagrichdet het. Dr Vorderi Sässel, wo am Dootegässli glääge gsi isch, isch 1316 zum erste Mol erwäänt worde. Dr Matthias Eberler, us ere ursprünglig jüdische Familie us Kolmar, wo 1393 as Christe uf Baasel cho isch und schnäll bedütendi Rolle in de Zümft und Rööt gspiilt het, het 1488 s Huus zem Sässel
As en Offizin [ɔfiˈt͡siːn] (vo latiinisch officina „Wärkstatt, Arbetsruum“, au „Härd, Wirtschaftsgeböid“) het mä sit em spooten Middelalter e Wärkstatt mit eme Verchaufsruum draa bezäichnet, wo hoochwärtigi Waare broduziert und verchauft worde sin. Dr Begriff wird uf underschiidligi Art für Buechdruckereie und für Apideeke bis hüt brucht. Wäge de groosse Epidemie im Middelalter, vor allem dr Pest um 1350, häi sich die faarende Arzneimiddelhändler in de Stedt niidergloo und immer mee von ene häi en officina ufdoo. Zwar het sich im Lauf vo de Joorhundert bis hüte d Brodukzioon vo de Häilmiddel in Labor uswärts verlageret, aber d Apideek häi iiri Offizin als iire Verchaufsruum bhalte, und dä muess z Dütschland noch em §4 vo dr Apideekebedriibsornig e Zuegang zu öffentlige Vercheersfleche haa und eso iigrichdet si, ass d Berootig verdraulig cha bliibe. Sit dr Middi vom 15. Joorhundert häi au d Buechdrucker us dr Wiegedruckzit en officina oder en officin ghaa, denn d Drucker si nit nume d Bsitzer von ere Druckwärkstatt gsi, sondern gliichzitig au Verleeger und Buechhändler. Wil sich aber s Schriibe, s Verleege, d Härstellig und dr Verdriib vo Büecher immer mee spezialisiert het, isch dr Begriff zämme mit em Ort, won er bezäichnet het und
S Theatrum Vitae Humanae isch en Art Universalenzyklopedii uf Latiinisch, wo noch aristotelisch-ramistische Methode süstematisch strukturiert isch. S Wärk isch 1565 z Baasel vom Theodor Zwinger em Eltere veröffentligt worde. D Uflaage vo 1571, 1586 und 1604 si immer wider erwiteret worde. Noch em Helmut Zedelmeier isch im Theodor Zwinger si Theatrum vitae humanae villicht die umfangriichsti Sammlig vo Wüsse, won en äinzelne Mensch je in dr früeje Nöizit zämmegstellt het. Theatrum vitae humanae, omnium fere eorum, quae in hominem cadere possunt, bonorum atque malorum exempla historica, ethicae philosophiae praeceptis accomodata, et in XIX. libros digesta, comprehendens: ut non immerito historiae promtuarium, vitaeque humanae speculum nuncupari poßit. A Conrado Lycosthene Rubeaquense […] inchoatum […]. Cum gemino indice. Froben, Basel 1565 Theatrum vitae humanae a Theodoro Zvinggero […] post primam Conr. Lycosthenis Rubeaquensis manum plus myriade Exemplorum auctum, methodice digestum, accurate recognitum. Acceßit elenchus triplex, methodice scilicet, titulorum, et exemplorum […]. Froben, Basel 1571 Theatrum vitae humanae […]. Primum a Conrado Lycosthene Rubeaquense […] inchoatum: deinde Theodori Zwinggeri philosophi et medici Basiliensis studio et labore eousque deductum, ut omnium ordinum hominibus ad vitam praeclare instituendam utile et iucundum sit futurum: Hac vero editione permultis locis et exemplis auctum et locupletatum: a
E Bärg isch e Form vo Gländ, wo hööcher isch as si Umgääbig. Er isch mäistens hööcher und stäiler as e Hügel. Er isch gnueg wit ewägg vo andere Bärg und zwüschene hets Bäss oder Dääler. Bärg, wo geologisch und geografisch zämmeghööre, bilde e Gebirg oder e Gebirgszuug. Mä underschäidet do zwüsche Hoochgebirg und Middelgebirg. Für wie d Lüt ere Erheebig sääge, git s käini gnaue Kriterie. Au dr Begriff Gipfel isch nid genau definiert, aber es isch klaar, ass es mee Gipfel as Bärg git, wil e Bärg mee as äi Gipfel cha haa. Dr Gupf oobe nooch cha abgrundet si, spitzig wie e Horn oder flach wie bim ene Daaflebärg oder Stuel . Es git Bärg wo frei in dr Landschaft stöön (wie zum Bischbil dr Bärg Tabor in Israel), die mäiste si aber Däil vom ene Gebirg. Je noch dr Exposizioon zur Sunne und de Wind und dr geografische Bräiti git s an eme Bärg underschidligi klimatischi Verheltnis, was Iifluss het uf d Vegetazion. Häng zur Sunne zue si wermer as sonigi, wo im Schatte lige. Je noch dr Hööchi vom Bärg cha s an sim Hang mehrere Hööchistuefe mit verschidnigem Klima gee. Was bim ene Bärg
Dr Brutalismus isch e Stil in dr Archidektuur vo dr Modärne, wo d Blüetezit von em zwüsche 1953 und 1967 gsi isch. Dr Begriff isch um 1950 vom schwedische Archidekt Hans Asplund brägt worde. Er läitet sich ab vom franzöösische Usdrugg béton brut, wörtlig ‚Roobeton‘. Gmäint isch s sichtbare Baumaterial, vor allem dr Formbeton mit sine Unebehäite und de Abdrück vo dr Schaalig, aber au Metall, Ziegel und anderi Materialie. Charakteristisch für d Archidektur si räini geometrischi Körper, wo nit mit ere Formsprooch kaschiert wärde, wo sich an anderi formali Löösige aaleene. Bsundrigs d Archidektur vom Le Corbusier, vor allem s Chloster Sainte-Marie de la Tourette bi Éveux-sur-l’Arbresle und d Unité d'Habitation z Marseille, Firminy, Berlin und Nantes, si für e Brutalismus richdigswiisend gsi. As erste brutalistische Bau gältet d Schuel in Hunstanton vom Alison und Peter Smithson (1949–1954). Dr Brutalismus het die internazionali Modärne vo dr Nochchriegszit abglööst und mit sine Tendänze vo plastisch-körperhafte und konstrukzionsorientierte Archidektur, wo vo grobe Forme brägt gsi isch, und zum Baue mit Fertidäil gfüert, wo in de 1960er und 1970er Joor vorgherrscht het. Dr Brutalismus (Architekturstil) und dr änglischi New Brutalism (unter anderem Archidektur- und Städtebau-Theorii) si zwäi verschidnigi Ströömige. Dr New Brutalism
ff Dr Mount Everest isch mit 8.848 m dr höggst Bärg uf dr Wält. Er isch äine vo de 14 Achtduusiger und as dr höggst Gipfel z Asie äine vo de Seven Summits. Dr Bärg isch zämme mit em übrige Himalaya-Gebirg entstande, wo die indischi mit dr eurasische Blatte zämmegstoosse isch. Si Naame chunnt vom britische Landvermässer George Everest. Uf Nepali häisst dr Bärg Sagarmatha (सागर-मथ्था, Sagarmāthā), uf Tibetisch Qomolangma (ཇོ་མོ་གླང་མ [t͡ɕʰòmòlɑ́ŋmɑ̀], lit. «Häiligi Mueter»), dütschi Usprooch „Tschomolangma“; änglischi Umschrift „Chomolungma“). Dr Mount Everest liit im Mahalangur Himal in dr Region Khumbu z Nepal an dr Gränze zu China (Autonomes Gebiet Tibet); s westlig und südöstlig vo sine drei Gipfelgroot bilde d Gränze. Uf dr nepalesische Site isch er Däil vom Sagarmatha-Nationalpark, wo zum UNESCO-Wälterb ghöört. Uf dr Nordsite ghöört er zum „Qomolangma National Nature Reserve“, wo mit em Qomoalangma Biosfäärereserwaat korrespondiert. Im Edmund Hillary und em Tenzing Norgay isch s am 29. Mai 1953 as Erste glunge, dr „dritt Pol“ z bestiige. Am 8. Mai 1978 si dr Reinhold Messner und dr Peter Habeler as Ersti uf e Gipfel klätteret ooni zuesätzlige Suurstoff. Anatoli Boukreev, G. Weston DeWalt: Der Gipfel – Tragödie am Mount Everest. Wilhelm Heyne Verlag 1998,
Berg chan folgendes bedüte: Berg, e höcheri Erhebig im Gländ Berg gits als Adelsgschlächt, Familiename oder als Name vo Ortschafte: z. B. Berg (Schussental), e Gmaind im Landchrais Ravensburg, Bade-Würtebärg, Dütschland Berg TG, e Gmaind im Kanton Thurgau, Schwiz Berg SG, e Gmaind im Kanton Sanggalle, Schwiz Berg am Irchel, e Gmaind im Kanton Züri, Schwiz Berg an der Mosel, e Gmaind i de Region Lothringe, Frankrych Berg-Wintringen, e Gmaind i de Region Lothringe, Frankrych Berg (Unterelsass), e Gmaind im Underelsass, Frankrych Witeri Bedütige: Der Berg, en Schwizer Spiilfilm (1990) Berg-Etappe, en Gebirgspass im Radsport Hamburger Berg, e Strooss im Vergnüegigsviertel vo Hamburg Lueg au: Bergen