rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr 17. Augschte isch dr 229. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 230. in Schaltjohr), dodermit blybe no 136 Däg bis zum Änd vum Johr. 1000: Dr Stephan I. wird z Gran vun eme päpschtlige Gsandte zum erschte Chenig vu Ungarn gchrent. 1805: In dr Nechi vu dr Burg Unspunne bi Interlache findet s erscht Unspunnefäscht statt. S Alphirtefäscht drait zue dr Widerbeläbig vu dr Schwyzer Sportarte Schwinge un Staistosse by. 1835: In dr Schwyz wird s «Konkordat yber e gmainsami schwyzerischi Maß- un Gwichtsornig» bschlosse; dodrmit blybt me zwor bi de traditionelle Mäß, definiert si aber metrisch (lueg alti Maßainhaite). 1960: D Republik Gabun wird unabhängig vu Frankrych. 1969: S Woodstock-Festival goht z Änd. 1686: Nicola Antonio Porpora, italienische Komponischt 1754: Ignaz Felner, dytsche Theolog un Schriftsteller 1761: Johann Rudolf von Frisching, Schwyzer Militär un Bolitiker 1869: Bernhard Jäggi, Schwyzer Bolitiker un Gnosseschafter 1893: Mae West, US-amerikanischi Schauspiileri 1918: Fritz Schärer, dytsche Mundartautor 1931: Bernhard Fütterer, dytsche Mundartautor 1942: Ulrich Knellwolf, Schwyzer Pfaarer und Autor 1960: Stephan Eicher, Schwyzer Sänger 1977: Thierry Henry, franzesische Fueßballspiler 0309: Eusebius, Bischof vu Rom 1335: Rudolf Hesso, Markgrof vu Bade 1879: Otto Funke, dytsche Physiolog 1967: Hermann Keller, dytsche Musikwisseschaftler 1970: Ernst Niefenthaler, dytsche
Dr 18. Augschte isch dr 230. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 231. in Schaltjohr), dodermit blybe no 135 Däg bis zum Änd vum Johr. 1392: Dr albanisch Firscht Georg Thopia iberschrybt sy Stadt Durrës dr Republik Venedig. 1896: S dytsch Burgerli Gsetzbuech BGB wird verchindet. S dritt am 1. Jänner 1900 in Chraft un isch in vylfach umgschaffter Form bis hite giltig. 1982: S Land Bade-Wirttebärg ibernimmt vum Spiilchartehärsteller ASS s Dytsch Spiilchartemuseum un delegiert d Dregerschaft iber s Museum an d Stadt Leifelde-Echterdenge. 1993: S um 1300 böue wichtigscht Wohrzaiche vu dr Stadt Lozärn, d Kapellbrügg, brännt zum Großdail nider. 1663: Catherine Repond, aini vu dr letschte Fraue, wu in dr Schwyz wäge Häxerei aagschuldigt un hiigrichtet woren isch 1705: Emanuel Büchel, Schwyzer Zaichner un Aquarellischt 1953: Louie Gohmert, US-amerikanische Bolitiker 1968: Markus Heiniger, Schwyzer Liedermacher 1975: Stephanie Gossger, dytschi Schauspileri 1976: Michael Greis, dytsche Biathlet 1983: Mika, libanesisch-britische Sänger, Komponischt und Produzänt 1988: Mauro Caviezel, Schwyzer Skirännfahrer 0849: Walahfrid Strabo, dytsche Benediktinermönch un Autor 1227: Dschingis Khan, mongolische Großkhan 1781: Giuseppe Torelli, italienische Mathematiker 1839: David von Wyss, Schwyzer Bolitiker 1841: Jonathan Friedrich Bahnmaier, dytsche Pfarrer, Lyriker un Hochschuellehrer 1892: Salomon Fehrenbach, badische Jurischt, Autor un Bolitiker 1901:
D UEFA Champions League [uˈeːfa ˈtʃæmpiənz liːg] isch e Wettbewärb für öiropäischi Fuessball-Veräinsmannschafte vo de Manne under em Dach vom öiropäische Fuessballverband (UEFA). Die Bezäichnig gältet sit dr Säsong 1992/93, vo 1955 bis 1992 het d Veraastaltig as Öiropapokal vo de Landesmäister stattgfunde. Er wird jeedes Joor im Raame vom Öiropagöp usdräit und gältet im Vergliich zu dr UEFA Europa League as dr wichdigeri vo de bäide Wettbewärb. Am mäiste gwunne het dä Wettbewärb dr spanisch Klub Real Madrid, wo 13mool Erste worde isch. Us em dütsche Sproochruum si bis jetz dr FC Bayern München (sächs Siig), dr Hamburger SV und Borussia Dortmund (bäidi äimol) erfolgriich gsi. Dr CL-Siig kwalifiziert e Mannschaft zum UEFA Super Cup und zur FIFA-Klub-Wältmäisterschaft. Commons: UEFA Champions League – Sammlig vo Multimediadateie UEFA-Website Reglement vo de UEFA-Champions-League 2012/13 (PDF; 2,4 MB) Normdate: GND: 6106939-5 | VIAF: 126570080
Fähler bir Vorlage * Parametername unbekannt (Vorlage:Infobox Fußballklub): "pattern_la3; pattern_so3; adresse; socks3; body3; pattern_sh3; leftarm3; pattern_b3; spitzname; pattern_ra3; manager; shorts3; rightarm3" Dr FC Chelsea (offiziell Chelsea Football Club) isch e änglische Fuessballklub, wo im Joor 1905 vo de Mears-Brüeder gründet worde isch. Dr Mannschafft säit mä au The Blues und si spiilt iiri Häimspiil im Stadion Stamford Bridge im Weste vo London. Am 1. Juli 2003 het dr russisch Öl-Milliardäär Roman Abramowitsch dr Klub kauft und het sithäär umgrächnet mee as 950 Millione Öiro in nöiji Spiiler investiert. D Farb vo de Häimliibli isch blau. In de Joor 1955, 2005, 2006 und 2010 isch Chelsea änglische Mäister worde. 2011/12 het dr Veräin d UEFA Champions League gwunne. Commons: FC Chelsea – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website vom FC Chelsea
S Dettinger Te Deum (HWV 283) isch e gäistligs Chorwärk vom Georg Friedrich Händel, wo uf em liturgische Teggst vom Te Deum basiert. Dr Händel het s zur Fiir vom Siig vo de Ööstriicher und Brite über d Franzoose in dr Schlacht bi Dettinge komponiert. S Original isch für zwäi Chöör und e groosses Orchester gschriibe. Dr Händel het fümf Te-Deum-Komposizione gschriibe, und vo deene isch s Dettinger näben em Utrechter Te Deum am bekanntiste. Dettinger Te Deum: Note im International Music Score Library Project. Dettinger Te Deum: MIDI/MP3-Version,
D Schlacht bi Dettinge vom 27. Juni 1743 zwüsche Groossbritannie, Kurhannover und em habsburgische Huus Ööstriich uf dr äinte Site und de Franzoose uf dr andere het wäärend em Ööstriichische Erbfolgchrieg im hütige Karlstäi in dr Nööchi vo Aschaffeburg (Bayre) stattgfunde und die Verbündete häi d Franzoose gschlaage. D Franzoose häi sich noch iirer Niiderlaag über e Rhii zruggzooge. D Schlacht bi Dettinge isch die letschti Schlacht in dr britische Gschicht, wo dr Köönig persöönlig drbii gsi isch. Dr Georg Friedrich Händel het denn si Dettinger Te Deum komponiert, zum dr Siig z fiire und es isch am 27. Novämber vo däm Joor vor em Köönig und em ganze Hofstaat urufgfüert worde. Hans-Bernd Spies, Helmut Winter (Hrsg.): Die Schlacht bei Dettingen 1743. Beiträge zum 250. Jahrestag (= Veröffentlichungen des Geschichts- und Kunstvereins Aschaffenburg e. V. Bd. 38). Geschichts- und Kunstvereins Aschaffenburg e. V., Aschaffenburg 1993, ISBN 3-87965-061-6. https://web.archive.org/web/20161020092638/http://www.sehepunkte.de/2005/02/pdf/6903.pdf Rezension des Buches Vier Monarchien - vier Öffentlichkeiten. Kommunikation um die Schlacht bei Dettingen (PDF-Datei; 60 kB) https://web.archive.org/web/20130426171156/http://www.britishbattles.com/battle_of_dettingen.htm BritishBattles.com: Battle of Dettingen (ängl.)
Bim e Concerto grosso stoot e chliini Grubbe vo Instrumänt (Concertino, it. chliises Konzärt), wo solistisch behandlet wird, ere gröössere gegenüber; de Passaasche, wo bäidi Grubbe zämme spiile, bezäichnet mä as Tutti. D Ripieno-Stimme, wo in de Tutti spiile, wärde mäistens meerfach bsetzt. S Concerto grosso isch us ere Erwiterig vo dr Triosonate entstande, en andere Vorlöifer isch die venezianischi Meerchöörigkäit. Formal folgt s vilmol dr Chillesonate (viersetzig langsaam – gschnäll – langsaam – gschnäll) oder dr Kammersonate (Iiläitig und e baar Danzsätz). Scho bim Francesco Usper (1619) und im Massimiliano Neri sim op. 2 (1651) finde mä die erste Bischbil. Dr Alessandro Stradella het as Erste d Bezäichnige Concertino und Concerto grosso (spööter Ripieno) in ere Kantaatekomposizioon brucht. Är isch au dr Erst gsi, wo mit sine „Sinfonie a piú stromenti“ die erste vollständige Wärk vom Schaner gschriibe het. D Witerentwigglig het in dr Middi vom 17. Joorhundert vor allem z Italie stattgfunde. 1698 het dr Giovanni Lorenzo Gregori as erste e Sammlig under em Wärkditel „Concerti grossi a piú stromenti“ veröffentligt. Dr Arcangelo Corelli het scho in de 1680er Joor d Concerti op.6 komponiert, si si aber erst 1714 z Amsterdam druckt worde. Anderi Bischbil si zwar as
Bünzli isch zum äinten en Schwyzer Familiename, zum anderen im Schwyzertüütsch s Woort für e chlykarierti Persoon, aso für en Spiessbürger. De Familiename Bünzli isch im Züri-Oberland scho syt Jarhunderte dihäime. Weli Bidüütig dëë Name uursprüngli ghaa hät, wäiss me nööd. En alte Persoonename Bunzo isch es waarschyndli nöd gsy, wil s en söttige schynts nie ggëë hät. Me hät drum a mittelhoochtüütsch binez, binz ‚Binse, graasartigi Sumpfpflanze‘ tänkt, was vilicht au scho en Oortsbizäichnig hät chöne gsy sy, öppe Binz in de Gmäind Muur im Kanton Züri oder en Hoofname (bi de) Binse. En andere Voorschlaag gaat vo mittelhoochtüütsch punze ‚ggäichts Wyfässli‘ uus, emene Leenwoort us em Latynisch. Di appellativisch Bidüütig ‚Spiessbürger‘, wo im modërne Schwyzertüütsch gang und gëëb isch, hät das Woort eerscht im Lauff vom 20. Jarhundert überchoo. De viert Band vom Schwyzerischen Idiotikon, wo 1901 usechoo isch und wo das Woort müesst vorchoo, gchänt si ämel nanig. Der Uusgangspunkt für de Wandel vom Familiename zum Appellativ törfft di oordentlich und spaarsam Züs Bünzli us em Göpf Chäller synere Nowäle Die drei gerechten Kammacher (1856) sy. Das di hütig Bidüütig ‚Spiessbürger‘ aber gmäinschwyzertüütsch woorden isch, isch sicher em Fredy Scheim und synere populëëre Büünefiguur Häiri Bünzli z
Dr 19. Augschte isch dr 231. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 232. in Schaltjohr), dodermit blybe no 134 Däg bis zum Änd vum Johr. 1493: Dr Maximilian I. wird Chaiser vum Hailige Remische Rych. 1844: Noch em Aargauer Chloschterstryt stellt dr Kanton Aargau uf dr Dagsatzig dr Aadrag, ass d Jesuiten us dr Schwyz verdriibe wäre, was d Dagsatzig aber ablähnt. 1631: John Dryden, änglische Dichter 1883: Coco Chanel, franzesischi Modedesigneri 1907: Eugen Zimmermann, dytsche Moler 1946: Bill Clinton, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt 1951: John Deacon, britische Rockmusiker 0014: Augustus, remische Chaiser 1493: Friedrich III., Chaiser vum Hailige Remische Rych 1662: Blaise Pascal, franzesische Philosoph, Physiker und Mathematiker 1890: Martin Birmann, Schwyzer Bfaarer un Armeninschpäkteur 1895: Ludwig Tobler, Schwyzer Sprochwisseschaftler 1936: Federico García Lorca, spanische Schriftsteller 1953: Otto Gröger, eschtrychisch-schwyzerische Dialäktforscher 1971: Reinhold Maier, dytsche Bolitiker 1977: Groucho Marx, US-amerikanische Schauspiiler 2003: Hubert Treyer, dytsche Dialäktdichter 2019: Federica Diémoz, italienischi Sprochwisseschaftleri 2020: Helmut Hubacher, Schwyzer Bolitiker un Autor 2020: Karl Imfeld, Schwyzer Pfarrer, Volkskundler un Schriftsteller 2022: Felix Huby, dytsche Autor 2023: Hans Rudolf Gysin, Schwyzer Bolitiker Commons: 19. Augschte – Sammlig vo Multimediadateie
Dr 20. Augschte isch dr 232. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 233. in Schaltjohr), dodermit blybe no 133 Däg bis zum Änd vum Johr. 0636: In dr Schlacht am Jarmuk siige d Araber iber d Byzantiner. No däre Schlacht chunnt di islamisch Expansioon in Schwung. 0655: In dr Seeschlacht vu Phoinix siige di arabisch iber di byzantisch Flotte. 1191: 2.700 muslimischi Gfangeni vu dr eroberete Stadt Akkon wäre vum Chryzfahrerheer vum Dritte Chryzzug unter em Richard Löwenherz umbrocht. 1619: Dr atlantisch Sklavehandel chunnt uf dr Nordamerika. Di eerschte 20 schwarze Sklave wäre uf eme niderländische Schiff uf Jamestown (Virginia) verschlaipft. 1851: Uruffierig vu dr romantische Oper Aurelia, Herzogin von Bulgarien vum Conradin Kreutzer z Kassel. 1977: Di amerikanisch Ruumsonde Voyager 2 startet uf dr Wäg zue dr Planete Jupiter, Saturn, Uranus un Neptun. 1991: Eschtland wird unabhängig vu dr Sowjetunion. 1920: Hermann Heidegger, dytsche Hischtoriker 1937: Georg Thoma, dytsche Skispringer 1948: Bernhard Russi, Schwyzer Skirännfahrer 0984: Johannes XIV., Papscht 1153: Bernhard vu Clairvaux, mittelalterlig Abt, Chryzzugsbrediger un Mystiker 1823: Pius VII., Papscht 1823: Friedrich Arnold Brockhaus, dytsche Verleger un Rusgeber vum Conversations-Lexicon, dr spetere Brockhaus-Enzyklopädi 1914: Pius X., Papscht 1959: Alfred Kubin, eschtrychische Grafiker un Schriftsteller 1959: Patrick Lo Giudice,
Dr 21. Augschte isch dr 233. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 234. in Schaltjohr), dodermit blybe no 132 Däg bis zum Änd vum Johr. 1526: Dr spanisch Entdecker Alonso de Salazar entdeckt as erschte Europäer d Marshallinsle. 1911: Bi Renovierigsarbeten im Louvre wird em Leonardo da Vinci sy Mona Lisa gstohle. 1991: Lettland wird unabhängig vu dr Sowjetunion. 2005: 1,2 Millione Mänsche fyre mit em Papscht Benedikt XVI. d Abschlussmäss vum XX. Weltjugeddag uf em Marienfeld bi Köln. 1764: Bernhard Galura, Firschtbischof vu Brixe 1882: Maria Beyerle, dytschi Lehreri un Bolitikeri 1907: Marta Heinimann, Schwyzer Schriftstelleri 1967: Charb, franzesische Karikaturischt un Journalischt 1918: Samuel B. Cooper, US-amerikanische Bolitiker 1940: Hermann Obrecht, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot 1940: Leo Trotzki, russische Revolutionär 1953: Jesse M. Combs US-amerikanische Bolitiker 1969: Gustel Ehrmann-Bretzing, elsässischi Schriftstelleri 2019: Ines Torelli, Schwyzer Schauspilere Commons: 21. Augschte – Sammlig vo Multimediadateie
Medinat Achziw (au Akhzivland) isch e «Mikronazioon», wo 1971 der Eli Awiwi (* 1930, † 2018) gründet het. Es isch es Dorf, wo näbe dä Ruine vo dr antike Haafestadt Achziw im westlige Galiläa an dr Küste vom Middelmeer lyt, öbbe fümf Kilometer nördlig vo dr israelische Stadt Naharija. Dr 'Staat' bestoot us eme Feriedorf, in dr Umgääbig isch e Nazionalpark, e Schuel vo dr israelische Naturschutzgsellschaft und d Überräst vom arabische Dorf Azib ( الزيب), wo d Iiwooner von em im israelische Unabhängikäitschrieg gflüchdet si. Dr Staat Israel het Achziw nie anerkennt, s Turismusministerium het aber mit em Wärbig im Usland gmacht. Scho in dr Iisezit het s z Achziw e wichdige Haafe ghaa. Dr Ort wird au in dr Bible erwäänt (Josua 19), er häig em Stamm Ascher ghöört. Au in dr Zit vo dr Mischna het d Stadt blüet. in dr Chrüzfaarerzit het e Ridder d Stadt as Gschänk überchoo und spööter häi sä d Mamluke erooberet, und s Fischerdorf Azib isch entstande, wo denn im israelische Unabhängikäitschrieg vo dr Bevölkerig verloo worde isch. 1952 het der Eli Awiwi vom Staat zwäi Geböid im Ort gmietet und het es eklektischs Museum ufdoo. Vor allem in de 1970er
Dr 22. Augschte isch dr 234. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 235. in Schaltjohr), dodermit blybe no 131 Däg bis zum Änd vum Johr. 1614: Dr „Fettmilch-Ufstand“ gege d Misswirtschaft vum Rot vu dr Freie Ryychsstadt Frankfurt am Main mindet in e Pogrom gege di aasässige Jude. 1791: Im franzesische Dail vu dr Insle Hispaniola bricht dr Sklavenufstand uus, wu zue dr Uaabhängigkait vu Haiti fiert. 1818: Bade chunnt e liberali Verfassig iber, wu ne Ständeversammlig vorsiit un s Großherzogtum zuen ere konschtitutionälle Monarchy macht. 1852: Dr Aschtronom John R. Hind entdeckt dr Aschteroid (19) Fortuna. 1981: D Ruumsonde Voyager 2 bassiert dr Saturnmond Iapetus un sändet erschti Ufnahme zue dr Ärd. 1990: Dr Aschtronom Mark R. Showalter entdeckt dr Pan, e Mond vum Saturn. 2005: Mehdägigi Rägefäll lese Hochwasser in dr Alpen uus. In dr Nacht vum 22. uf dr 23. August drifft in dr Schwyz e großi Fluetkatastroph bsundersch Bärn un s Bärner Oberland. Sechs Mänsche chemme um s Lääbe. D Schäden im Land lige bi rund 2,5 Milliarde Schwyzer Franke. 1485: Beatus Rhenanus, elsässische Humanischt 1741: Charles Clerke, britische Seefahrer 1754: Augustin Keller, Schwyzer General 1800: Hermann Hauff, dytsche Schriftsteller 1862: Claude Debussy, franzöösische Komponist 1867: Maximilian
S Ripieno (ital. ‚voll‘), abkürzt: R, rip., isch e Bezäichnig, wo us em 18. Joorhundert stammt und für s volle Orchester (Tutti) im Concerto grosso, die volli Orgle (Organo pleno) und im Allgemäine für alli meerfach bsetzte Stimme stoot, wo im Geegesatz zu de Stimme stönde, wo solistisch konzertiere; au im Chor. As Ripieniste oder Tuttiste wärde dämentsprächend Orchestermusiker oder Sänger ooni solistischi Ufgoobe bezäichnet. Dr Carl Friedrich Zelter het zum Bischbil am 10. April 1807 mit zää Instrumentaliste in dr Sing-Akademii z Berlin d Ripieschuel für Instrumentalmuusig gründet. Hüte wird s Wort au no für d Bläächblööser im Orchester brucht. Dr basso ripieno verlangt d Versterkig vo de Tutti-Däil bzw. Ritornell. Vilmol wird s Wort zu „repiano“ verballhornt. Senza ripieno (au senza ripieni) häisst, ass nume d Soliste bzw. die erste Pult vom ene Orchester sölle spiile. In dr Spiilbraxis vom barocke Concerto grosso bedütet daas aber nit, ass s begläitende Ripieno müess stumm bliibe, vilmee wird s solistische Concertino denn nume von ere chliine Grubbe vom Ripieno begläitet. Im Orglebau isch Ripieno sit öbbe 1900 die italiänischi Bezäichnig für s Plenum von ere Orgle. Willi Apel: Ripieno. In: Ders. (Hrsg.): Harvard dictionary of music. 2. Uflaag. Harvard University
Dr 23. Augschte isch dr 235. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 236. in Schaltjohr), dodermit blybe no 130 Däg bis zum Änd vum Johr. 1388: In dr Schlacht bi Deffenge unterlige d Seldner vum Schwäbische Städtebund dr Druppe vum Grof Eberhard II. vu Wirtteberg un em Ruprecht vu dr Pfalz. D Niderlag laitet s Änd vu dr ryychsbolitische Bedytig vu Städtebind yy. 1514: In dr Schlacht bi Tschaldiran siige d Osmane under em Sultan Selim I. iber d Perser. 1535: Dr Johannes Calvin volländet di erscht Uusgab vu dr Institutio Christianae Religionis, sym bis 1559 als erwyterete theologische Hauptwärch. 1849: D Niderschlagig vu dr revolutionäre Republik Venedig dur eschtryychischi Druppe markiert dr Siig vu Eschtrych iber d Märzrevolution in syyne Vasallestaate. 1990: D DDR-Volkschammere z Berlin (Oscht) bschließt mit 294 zue 62 Stimme (bi zwoo Enthaltige) dr Byydritt vu dr DDR zue dr Bundesrepublik Dytschland no Artikel 23 vum Grundgsetz zum 3. Oktober. 1388: Eberhard IV., Grof vu Wirttebärg 1754: Ludwig XVI., franzesische Chenig 1902: Robert Minder, Germanischt us m Elsass 1924: Ephraim Kishon, ungarisch-israelische Schriftsteller 1924: Max Knecht, Schwyzer Bolitiker 1930: Michel Rocard, franzesische Bolitiker 1934: Renate Zoepffel, dytschi Althischtorikeri 1948: Hanspeter Wieland, dytsche Schriftsteller 1970: Jutta Niemann, dytschi
As Concertino (ital.: chliises Konzärt) bezäichnet mä im Barock d Instrumentaalgrubbe, wo solistisch ufdrätet. Si chunnt vor allem im Concerto grosso und in dr Sinfonia concertante vor. Im Concerto grosso stoot si em volle Orchester (Ripieno oder Tutti) gegenüber, wo s äigentlige Concerto grosso isch. D Muusig, wo s Concertino spiilt, isch mäistens virtuoser as die vom Ripieno und vilmol isch si musikalischs Thema andersch as daas vom Concerto grosso. Im ursprünglige italiänische Concerto grosso bestoot s Concertino mäistens us Striicher, z Dütschland vilmol us Blööser.
D Gotik isch e Epoche vo de europäische Architektur und Chunscht vom Hoch- und Spootmittelalter. Si isch öppe um 1140 i de Region Île-de-France i de Umgäbig vo Paris zum erschte Mal uffchoo und i de nördliche Gägende hät me so bi bis 1550 buut. De früenrig dominierendi Buu- und Kunschtstil sait me Romanik, de schpötere Renaissance. I de Nachgotik hät de gotischi Buustil au noo länger bis i d Barockziit wiiter gläbt. De gotischi Stil isch numme i de Architektur gnau bestumme. I de Bildhauerii und i de Malerii chamme das nöd gnau säge. Die gotischi Kunst het die christligi Ideäwält bildlig usdruckt mit de Mittel vo dr Symbolik und dr Allegorii. Bsundrigs stoot uuse die gotischi Kathedrale, wo as Gsamtkunstwärk d Archidektuur, d Blastik und d (Glaas-)Moolerei vom Middelalter in sich veräinigt. In dr Archidektuur underschäidet mä d Faase vo dr Früe-, dr Hooch- und dr Spootgotik, wo in de verschiidene europäische Kunstlandschafte zu underschiidlige Zitpünkt übernoo worde si und sich denn zum Däil au vonenander unabhängig witerentwigglet häi. Während d Kirche-Archidektuur vo dr Romanik en wuchtige, gedrungene Bauschtil mit dicke Muure ghaa het (z. B. Romainmôtier), het d Gotik en Uuflösig von dr Masse, en fiinglidrige Bau
E Saiteninstrumänt, Fachwort Chordofoon (lat.: corda Saite), isch e Muusiginstrumänt, wo mä für e Doon erzüüge äini oder meereri Saite verwändet, wo zwüsche zwäi Pünkt gspannt si. In de mäiste Fäll düen d Saite iiri Schwingige uf e Resonanzkörper überdrääge, wo iire Doon versterkt. Verschiideni Doonhööchene bechunnt mä über, wemm mä - wie zum Bischbil bi dr Giige oder dr Gitarre - äntwääder d Saite abdäilt und eso dr schwingendi Däil vo dr Saite verchürzt, oder mä het für jeede Doon (mindestens) äi äigeni Saite wie bi dr Harfe oder em Klavier oder mä ziet d Saite straffer aa wie bi dr Hoggeharfe. Es gältet immer: je dünner, je chürzer und je straffer gspannt e Saite isch, umso hööcher wird iire Doon. Saiteninstrumänt cha mä uf e baar Arte süstematisch iiordne. bi Zupfinstrumänt wärde d Saite mit de Finger, eme Plektrum oder ere mechanische Vorrichdig (Kiel) zupft: ooni Griffbrätt: Harfe, Kithara, Lyra, Third-Bridge-Zither mit Griffbrätt: Gitarre, E-Bass, Laute, Mandoline, Banjo, Balalaika, Zither, Ukulele, Saz, Oud, Bouzouki, Sitar mit Klaviatur: Cembalo bi Striichinstrumänt wärde d Saite gstriche: mit eme Booge: Violine (Giige), Viola (Bratsche), Violoncello, Kontrabass, Gambe, Psalterium, Erhu, Nyckelharpa mit eme Raad: Drüllleijere Instrumänt, wo d Saite bin ene mit
D' Wirtschaftsordnig seit, wie d'Regle sind und wie Teilnähmer vomne Land im Wirtschaftsläbe handle tüend und sötted. Sie schtellt grundsätzlich d'Form, d'Grössi und d'Entwicklig vonere Volkswirtschaft im Zäntrum. Wichtigi Kriterie zu de Iiteilig vo de richtige Wirtschaftsordnig isch d’Schtüürig vo Wirtschaftsprozäss, d‘ Froog nach de Eigentumsrächt, der Ort vo de Priisbildig, d‘ Forme vo de betriebliche Ergebnisrächnig und z’lescht no Forme vo de Finanzwirtschaft. Planigs- und Länkigsforme: Wänn d‘Produktion und Konsum bestumme wird vonme staatliche Amt, heisst dertigs Zentralverwaltigsswirtschaft. Inere Marktwirtschaft uf de andere Siite plant jedi Unternähmig sälber. D‘ Wirtschaftsabläuf finde am Märcht statt, wos Angebot und Nachfroog tüend regle. Eigetumsverfassig: In sozialistische Wirtschaftsordnige ghöred Produktionsmittel em Staat. Bi de kapitalistische ghöred d’Produktionsmittel de Private. Meischtens chamme säge, dass Sozialismus und Zentralverwaltungswirtschaft, Marktwirtschaft und Privateigentum jewiils zämme ghöred. Ort vo de Priisbildig: Wird de Priis vom Agebot und Nachfroog uf em Märcht bestumme, tuet s'sich um e marktwirtschaftlichi Wirtschaftsordnig handle. Wänn es zäntrals Planigsinstrumänt de Priis für d'Güeter tuet bestimme, seit mer dem Zäntralverwaltigswirtschaft. Forme vo de betriebliche Ergebnisrächnig: En wiitere Punkt für d'Definition vonere Wirtschaftsordnig isch d'Form vo de betriebliche Ergebnisrächnig. Bi de martkwirtschaftliche Ordnige isch de Grundsatz vom Gwünn wichtig, d. h. Unternähmige möchtid Gwünn mache. Bi
Dr 24. Augschte isch dr 236. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 237. in Schaltjohr), dodermit blybe no 129 Däg bis zum Änd vum Johr. 0410: D Weschtgote unter em Alarich I. erobere Rom un raube s uus. 1572: In dr Bartholomäusnacht wäre am 23. un 24. Augschte zwische 2.000 un 10.000 Hugenotte z Paris umbrocht. 1802: Wel dr Fride vu Lunéville uffigi Detailpinkt gha het, drifft z Regensburg e usserordeligi Rychsdeputation zämme. D Berotige minde 1803 in dr Rychsdeputationshauptschluss. 1939: Dytschland un d Sowjetunion ainige sich z Moskau uf e Nitaagriffspakt, dr Hitler-Stalin-Pakt. Dr Verdrag, wu uf dr 23. Augschte datiert isch, wird erscht no Mitternacht vu dr Usseminischter Molotow un von Ribbentrop unterschribe. 2006: Uf dr 26. Vollversammlig vu dr Internationale Astronomische Union wird entschide, dass em Pluto dr Status as Planet aberkennt wird un dass er in di nei definiert Klasse vu dr Zwärgplanete yygordnet. 1511: Jean Bauhin, franzesische Arzt 1787: James Weddell, britische Seefahrer un Robbejeger 1899: Jorge Luis Borges, spanische Schriftsteller 1925: Johannes Hampel, dytsche Pedagog 1929: Jassir Arafat, paleschtinensische Bolitiker 1940: Wolfgang Jäger, dytsche Bolitikwisseschaftler 1948: Rosa Grünstein, dytschi Bolitikeri 1959: Nelly Sauter, Schwyzer Fueßballspileri 1970: Dan Henderson, US-amerkanische Kampfsportler 1979: Franziska Brantner, dytschi Bolitikeri