rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Val-de-Marne ésch e Département in Frànkrich. Es ghert zur Metropole Grand Paris und der Île-de-France. S ésch s 94. Département. D aagrenzede Département sind Seine-Saint-Denis im Nordoschte, Seine-et-Marne im Oschte, Essonne im Süde, Hauts-de-Seine im Weschte und Paris im Nordweschte. S Département du Val-de-Marne isch am 1. Januar 1968 bilded worre, noch em Gesetz vom 10. Juli 1964 aus Teil von de frihere Département Seine (29 Gmeinde) und Seine-et-Oise (18 Gmeinde). Die greschten Ort im Département ware 2014: Commons: Département Val-de-Marne – Sammlig vo Multimediadateie Département Val-de-Marne (franzèsisch) Präfektur vum Département Val-de-Marne (franzèsisch) Normdate: GND: 4119348-9 | LCCN: n83200305 | SUDOC/IdRef: 026404893 | VIAF: 155485894
Wake isch es Atoll im Pazifik, wo as Ussepiet zu den USA ghört. Es lyt im Meer zwüsche Hawaii und de Nördleche Marianeinsle. Es isch en Inslegruppe, wo us drüü Koralleninsle bestoot, wo en Chreis rund um di grossi Lagune umme bilde. Die het e Flechi vo öppe zää Kwadratkilometer. D Insle mache zämezelt e Bodeflechi vo öppe sibe Kwadratkilometer uus. D Hauptinsle isch Wake Island, die andere heisse Peale Island und Wilkes Island. S Meer mit de Insle ghört zum Naturschutzpiet Pacific Remote Islands Marine National Monument. Wake heisst i der Sprooch, wo uf den Insle i däm Deil im Pazifik yheimisch isch, em Marshallesisch, Ānen Kio. D Regierig vo de Marshallinsle möcht Wake under ihri Hoheit zrugg nää; es isch e Fall vom ene internazionale territoriale Komflikt. Der Spanier Álvaro de Mendaña y Neira het d Insle anne 1568 as erschte Öiropäer entdekt. Wo ane 1796 s änglische Schiff Prince William Henry dörthi cho isch, het men em Atoll wäge däm sim Kapitään, em William Wake, der Name gää, wo sider gilt. 1899 isch d Inslegruppe vo den USA in Psitz gnoo worde, zum druff e Telegrafestazion yzrichte. Im Zwöite Wältchrieg isch der amerikanische Milidärposchte vo de Japaner
D Monica Gubser (* 17. Jänner 1931 z Züri; † 27. Februar 2019 z Soledurn) isch e Schwyzer Bihne- un Filmschauspileri gsii. D Gubser isch z Züri uf d Schauspiilschuel gange. Derno het si Engaschmänt iberchuu am Schauspiilhuus z Züri (no as Elevi), em Stadttheater Basel un am Theater Biel-Soledurn. Zletscht isch si freiberuefligi Schauspiileri gsii un uf verschidne Bihne, vor allem z Züri, aazdräffe gsii. Näb ere Hauptroll im Kinofilm Die Herbstzeitlosen het si au Rolle gspiilt in Lüthi und Blanc, Eurocops un andere Filmproduktione. Ihri greschte Theaterrolle sin in ihre Zyt Biel-Soledurn d Antigone vum Sophokles un d Hermia us em „Summernachtsdraum“ gsii. Vu 1955 bis 1985 het si zäme mit ihrem Mann e Reschtaurant z Soledurn gfiert. Um des Zyt het si mit dr Schauspiilerei pausiert, het si derno aber wider em Ensemble vum Städtebundtheater Biel-Soledurn aagschlosse. Ab 1990 het si au dr Märlibühni Züri un syt 1994 em Summertheater Winterthur aaghert. Zletscht het d Gubser z Zuchwil bi Soledurn gläbt. Si isch verwitwet un Mueter vu drei Sihn gsii. 2002: Lüthi und Blanc (TV-Serie) 2005: Lago Mio 2006: Die Herbstzeitlosen 2012: Der Teufel von Mailand (TV-Film) 2013: Recycling Lilly 2015: Heidi 2015: Usfahrt Oerlike 2017: Die
L’Haÿ-les-Roses isch a französische Gmi em Banlieu vo Paris, mo 31.647 Eiwohnr (Stand 1. Januar 2020) hod. D Schdadt isch a Onder-Präfektur vom Départements Val-de-Marne, Sids vom Arrondissement L’Haÿ-les-Roses ond Hauptord vom Kanton L’Haÿ-les-Roses. Birgermoeschter isch dr Vincent Jeanbrun (UMP). D Schdadt hod sechs Viertel (quartiers). Des sen Lallier-Bicêtre, Petit-Robinson, Vallée-aux-Renards, Jardin Parisien, Blondeaux ond Centre. Gmeind Liste des maires au 25 avril 2014 (data.gouv.fr) Gemeindedaten. Archiviert vom Original am 27. Januar 2019; abgruefen am 1. März 2019 (französisch).
Der Sonntag isch e cheschtelosi Sunntigszytig, wu regional im sidbadische Ruum mit ere Uflag vu rund 330.000 Exemplar uusechunnt. S het vier regionali Uusgabe: aini fir dr Ruum Fryburg, aini fir dr Landchrais Ämmedinge („nördlicher Breisgau“), aini fir dr Landchrais Löörech („Dreiland“) un aini fir s Markgreflerland. E Zytlang het s au ne Uusgab fir dr Ruum Säckige gee („Hochrhein“). D Zytig erschynt syter anne 1997 un het dr Schwärpunkt uf lokali Bolitik, Wirtschaft, Kultur, Ärsse, Frezyt un Sport. Dernäbe git s au Artikel zue iberregionale Theme, wie Pop, Lifestyle, Film un Computer. D Sonntag Verlags GmbH ghert zue dr Badisches Pressehaus GmbH & Co. KG, ere Holdinggsellschaft vu dr Verleger vu dr Badische Zytig. Redaktionsbiro het d Zytig z Fryburg, z Löörech un z Mille. Anne 2013 isch Der Sonntag mit em Ralf-Dahrendorf-Bryys fir Lokaljournalismus vu dr Verleger vu dr Badische Zytig uuszaichnet wore: Dr Daniel Gräber vum Sonntag het si mit em Wolfgang Messner vu dr Stuttgarter Zeitung r dritt Bryys dailt. Beedi hän di dubios Privatisierig vu dr Hochrhein-Eggberg-Klinik z Säckige ufgschafft. Uuszaichent wore isch doderby au s Zämespiil vu zwai unterschidlige Medie us zwee verschidene Verlag. www.der-sonntag.de der-sonntag.de: Über uns. Archiviert vom Original am 13. März
D Vi “taqʷšəblu” Hilbert-Anderson isch am 24. Juli 1918 uf d Wält cho und am 19. Dezämber 2008 gstorbe. Si isch en US-amerikanischi Frau und en indianischi Kultur- und Sproochaktivischtin, Gschichteverzellerin und Lehrerin gsi. D Vi Hilbert isch vom indianische Stamm vo de Obere Skagit cho, wo im Tal vom Fluss Skagit im amerikanische Bundesstaat Washington läbt. Si isch d Dochter vom Charlie und der Louise Anderson gsi und het vo Geburt häär der yheimisch Name taqʷšəblu gha. Ihre Vater isch Fischer und Bootmacher gsi. D Vi isch in ihrere Jugend i vil verschideni Schuele ggange, dehei het si mit Muetter und Vatter aber nume i der alte Mundart vo de Obere Skagit gredt, und so het si die Muettersprooch besser lehre könne weder anderi Lüüt vo ihrem Stamm. D Hilbert isch drüümol ghüroote gsi; vom dritte Maa, em Henry Donald Hilbert, eme Agstellte vo der US-Navy, wo si vonnem ane 1945 d Frou worden isch, het si der Familiename, wo si sider treit het. S Hilberts sin z Seattle gwohnt bis ane 2003, wo si wider is Indianerreservat vo de Skagit zrugg ggange sin. D Vi Hilbert het drüü Chind gha. Si het i ganz verschidene Prüef gschaffet. D
S Leschuzyd – uf Änglisch: Lushootseed; yheimisch au: xʷəlšucid, dxʷləšúcid – isch e Sprooch von es baar Indianerstämm im Nordweschte vo den USA. Es isch en indigeni Sprooch, wo bsunders vo Stammesgruppe im hütigen US-Bundesstaat Washington gredt worden isch, wo zu dr grössere Volchsgruppe vo de Salish i der Bärgeregioon am Pazifik ghöre. S Wort Lushootseed bedüütet uf Düütsch «d Sprooch vo de Lüüt am Salzwasser». Im Sproochpiet lyt d Grossstadt Seattle. Und derzue ghört s Yzugsgebiet vom Fluss Skagit; drum seit me dr Sprooch au öppe Skagit-Nisqually. D Sprooch isch nach dr Sistematik vo de Linguischte e grossi Dialäktgruppe vo dr Familie vo de Salish-Sprooche. Bi de einzelne Stämm isch aber tradizionell jedi lokali Varietäät as en eigeti Sprooch aglueget worde. Für d Indianer sälber git’s drum au kei indigene Name für s Lushootseed als Ganzes. E sälteni foneetischi Psunderheit vo de Lushootseed-Dialäkt isch, ass si keini Nasali Konsonante könne. S Lushootseed isch mit sine Dialäkte hüt e starch gföördeti Sprooch; es git chuum me Lüüt, wo se no rede. Mit Sproochkürs und Büecher und em Verzelle vo den alte Gschichte vo de Indianerstämm – so wie’s d Sproochaktivischtin Vi Hilbert vom Stamm vo de Obere Skagit gmacht het
Dè Ringzug odder 3er-Ringzug isch è Schinnèpersonènaavokeerssischteem i dè Landchrais Duttlingè, Rautweil un Schwarzwald-Baar im südlichè Baddè-Württèbärg. Dè Ringzug hèt sin regulärè Bedryb am 31. Auguscht 2003 uffgnõ un wörd sit èm 12. Dezembèr 2004 i sinèrè hütigè Form bedribbè. Konzäpt vum Ringzug isch èn votagtetes un uff è Villzaal vo andrè Bus un Baanè abgschtimmtes S-Baan-äänlichs Aagebot im ländlichè Raum z schaffè. Im März 2006 hèt dè Faargaschtvoband Pro Baan dè Ringzug als vorbildlichs Naavokeerssischteem mit èm „Fahrgastpreis 2006“ uuszeichnèt. Dè Ringzug hèt übber d Region usè witti Beachtung gfundè un cha uff toujours stygèndi Bassagyrzaalè vorwysè, dè Zuèschussbedarf wörd immer wènniger. D Bezeichnung „Ringzug“ isch gwäält worrè, well sini Streggèfüürung urschprünglich èn Ring bildè hèt söllè, unterbrochè wörd er abber nõch wiè vor durch d Luggè zwǜschè Immèdingè un Eschingè. Vovollschtändigt wörd s Netz durch Streggè, wo nit Deil vum Ring sin. Dèzuè ghörèd d Drossinger Ysèbaa sowiè Deile vo dè Brägdalbaan, d Aitrachdalbaan un dè Baanschtreggi Duttlingè-Inzikofè. Diè alternatyvi Benamsung „3er-Ringzug“ söll druff hywyysè, dass sich drei Landchrais am Brojèkt bedeiligt hèn. Dié Dütsch Bundesbaan hèt i dè 1970er- un 1980er-Johr èn Großdeil vo dè Baanhööf un Haltepüngt im Ringzug-Gebièt wègèm sognenntè eilzugmäßigè Faarè uffglõ, d Naavokeerszüüg
Couvet isch en Ortschaft im Kanton Nöieburg. Si lyt i der Gmeind Val-de-Travers, wo am 1. Jänner 2009 vo nüün früenere Gmeinde im Val de Travers zäme gründet worden isch. Vorhär isch au Couvet eini vo dene sälbständige Gmeinde gsi. Couvet lyt im Jura, im middlere Deil vom Val de Travers und am Fluss Areuse. S Dorf het chly weniger as drüütuusig Ywooner. Es het dört es baar Fabrigge und Gwärbbetriib. Früener sind im Dorf drüü Brönnereie gsi, wo me Absinth gmacht het. Der Ortsname vo Couvet isch s erschte Mol im ene Dokumänt vo ane 1300 z lääse. Z Couvet isch im 18. Joorhundert d Härstelig vom Absinth aaggange. François Borel (1842–1924), Ingenieur Denis de Rougemont (1906–1985), Filosoof und Schriftsteller Eric-André Klauser: Couvet In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Les Eplatures isch en Ortschaft im Jura und hüt en Ortsteil vo der Stadt Schodfoo im Kanton Nöieburg. Ane 1900 isch Les Eplatures zu der Gmeind Schodfoo cho. Vorhär isch es en eigeti Gmeind gsi, und zwar öppen es halbs Joorhundert lang; vor 1848 het s Dorf nämmli zu der Gmeind Le Locle ghört. Sid 1873 het’s z Les Eplatures en jüdische Friidhof gha. Vo dämm Dorf isch der Mooler Louis Léopold Robert cho. Myriam Volorio Perriard: Eplatures, Les. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Fleurier isch es Dorf i der Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg. Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het Fleurier zäme mit acht andere Gmeinde im Bezirk di nöi Gmeind Val-de-Travers gründet. S Dorf het fasch viertuusig Ywooner. Es isch die gröschti Ortschaft im Tal Val de Travers. Es het dört teil Schuele für s ganze Tal, au es Gimnasium. S Dorf lyt im Jura und am Fluss Areuse. Der Ortsname vo Fleurier isch s erschte Mol im ene Dokumänt us em Joor 1284 z lääse. Eric-André Klauser / BE: Fleurier In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Travers isch es Dorf i der Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg. Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het s zäme mit acht andere Gmeinde im Bezirk di nöi Gmeind Val-de-Travers gründet. S Dorf lyt im Jura und am Fluss Areuse. Im Südoschte chunt s ehemolige Gmeindpiet vo Travers bis ad Felsenarena vom Creux du Van ufe. S Dorf het chly meh weder tuusig Ywooner. Sin Ortsname isch s erschte Mol im ene Dokumänt vo ane 1202 z lääse; er isch dört Transversum gschribe. Die Bezeichnig chunt vom Name vom Tal, em Val de Travers. Jean-Pierre Jelmini: Travers (NE). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Marin-Epagnier isch en Ortsdeil vo dr Gmeind La Tène im Kanton Nöieburg. Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het s zäme mit Thielle-Wavre die nöi Gmeind La Tène gründet. Es het i däm Piet d Ortschafte Marin und Epagnier. Si lige am Nöieburgersee. D Gmeind Marin-Epagnier sälber isch ane 1888 entstande gsi, wo sech Marin und Epagnier zämetoo hän. Olivier Girardbille: Marin-Epagnier. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Olivier Girardbille: Henripolis. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Noiraigue isch es Dorf i der Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg. Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het s zäme mit acht andere Gmeinde im Bezirk di nöi Gmeind Val-de-Travers gründet. S Dorf lyt im Jura und am Fluss Areuse. Bim Dorf isch d Kwelle vom Fluss Noiraigue; dä alt frankoprovenzalisch Gwässername heist uf Düütsch «Schwarzwasser». D Noiraigue isch eigentlech der Underlauf vom Fluss Grand Bied, wo wyter oben uf de Bärge ganz im Charschtbode versickeret. Der Ortsname chunt s erschte Mol im ene Dokumänt vom Joor 998 vor. Eric-André Klauser: Noiraigue In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Plamboz isch es chlyses Dorf i der Gmeind Brot-Plamboz vom Kanton Nöieburg. Der Ort lyt im Jura am südleche Rand vom Tal Vallée des Ponts und uf der Weschtsyte under am Bärg Mont Racine. Dur Plamboz goot d Näbestrooss vom Vallée des Ponts. Es sind öppe sächs Kilometer bis uf Brot-Dessus, s andere Dorf i der Gmeind. Weschtlech vo Plamboz lyt der wyyt flach Talbode, wo der Bach Bied durelauft; im Bach isch d Gmeindgränze. Ane 1888 hän sech Brot un Plamboz zämetoo und di nöi Gmeind pildet. Christine Müller / AG: Brot-Plamboz. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Christine Müller / AG: Plamboz. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Saint-Aubin isch es Dorf i der Gmeind La Grande Béroche im Kanton Nöieburg. Es isch bis 1887 en eigeti Gmeind gsi. Dänn het’s mit der ehemolige Nochbergmeind Sauges fusioniert; das het d Gmeind Saint-Aubin-Sauges gää. Und die isch ane 2018 zu der grosse nöie Gmeind La Grande Béroche choo. Saint-Aubin lyt am Nöieburgersee. Es het en grosse Bootshafe. Der Ortsname chunt i der latynische Form Sancti Albini s erschte Mol im ene Dokumänt vo ane 1176 vor. Olivier Girardbille / EM: Saint-Aubin-Sauges. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Saint-Sulpice (NE) isch es Dorf i der Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg. Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het s zäme mit acht andere Gmeinde im Bezirk di nöi Gmeind Val-de-Travers gründet. S Dorf lyt im Jura, im Weschte vom Val de Travers und am Fluss Areuse. Dää het sini Kwelle bi Saint-Sulpice. Sid em Middelalter het’s Wasserwärch mit Mülene und Saagine a der Areuse gha. Der Ortsname chunt s erschte Mol i der latynische Form Sanctus Surpicius im ene Dokumänt vo ane 1228 vor. Eric-André Klauser: Saint-Sulpice (NE). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Sauges isch es Dorf i der Gmeind La Grande Béroche im Kanton Nöieburg. Es isch bis 1887 en eigeti Gmeind gsi. Dänn het’s mit der ehemolige Nochbergmeind Saint-Aubin fusioniert; das het d Gmeind Saint-Aubin-Sauges gää. Und die isch ane 2018 zu der grosse nöie Gmeind La Grande Béroche choo. Sauges lyt am Nöieburgersee.
Thielle-Wavre isch en Ortsdeil vo dr Gmeind La Tène im Kanton Nöieburg. Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het s zäme mit Marin-Epagnier die nöi Gmeind La Tène gründet. Es het i däm Piet d Ortschafte Thielle und Wavre. Thielle lyt am Zylkanal und Wavre uf eme Hoger grad obedra. Bi Thielle isch d Stroossebrugg übere Kanal. Olivier Girardbille: Thielle-Wavre In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Vernéaz isch es chlyses Dörfli oder fascht nur e Wyyler, wo i der Gmeind La Grande Béroche im Kanton Nöieburg lyt. D Ortschaft isch ganz im Süüde vom Kanton, a der Gränze zum Kanton Waadt. Si lyt am Bärghang vom Jurasüdfuess, oben am Dorf Vaumarcus. Das isch dört, wo die alti römischi Strooss vom Gämfersee em Jura noo dureggangen isch. Ane 1875 het sech s Dörfli mit Vaumarcus zun ere einzige Munizipalgmeind zämetoo. Die het offiziell Vaumarcus-Vernéaz gheisse bis ane 1966, wo si der chürzer Name Vaumarcus übernoo het. Die Gmeind isch ane 2018 zu der grosse nöie Gmeind La Grande Béroche choo. Der Ortsname vo Vernéaz isch im ene Dokumänt vo ane 1194 s erschte Mol gnännt. Germain Hausmann / GL: Vernéaz In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Vilars isch en Ortschaft i der Gmeind Val-de-Ruz im Kanton Nöieburg. S Dorf lyt im Tal Val de Ruz zwüsche Fenin und Saules. Im Oschte vonnem stoot der Bärg Chaumont. Bis 1874 isch Vilars en eigeti Gmeind gsi; dänn het se sech mit Fenin und Saules zämetoo. So isch d Gmeind Fenin-Vilars-Saules entstande. Die isch im früenere Bezirk Val-de-Ruz gsi. Uf en 1. Jänner 2013 het Fenin-Vilars-Saules zäme mit anderne Gmeinde im Val de Ruz die nöi gross Gmeind Val-de-Ruz pildet. Maurice Evard: Vilars. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Voëns-Maley isch en Ortsteil vo der Gmeind Saint-Blaise im Kanton Nöieburg. Es sind eigentlech eifach zwöi chlyyni Wyyler am Bärghang oben am Dorf Saint-Blaise. Bis 1887 isch es aber doch en eigeti Nöieburger Gmeind gsi. Uf 1888 hät sech die der Gmeind Saint-Blaise agschlosse. Die het dozmol zum Bezirk Nöieburg ghört. Bi Voëns isch e Golfplatz. Olivier Girardbille / GL: Voëns-Maley In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Vilars isch de Name vo däne geografische Objekt: Vilars NE, en Ortschaft i de politische Gmeind Val-de-Ruz, Kanton Nöieburg, Schwiz Fenin-Vilars-Saules, en ehmolegi politeschi Gmeind im Kanton Nöieburg, Schwiz Vilars, de lokali, okzitanisch Name vo de Gmeind Villars im Département Dordogne, Frankriich Lueg au: Villars
Fenin isch de Name vo däne geografische Objekt: Fenin NE, en Ortschaft i de Gmeind Val-de-Ruz, Kanton Nöieburg, Schwiz Fenin-Vilars-Saules, en ehmolegi politeschi Gmeind im Kanton Nöieburg, Schwiz Fenin isch de Familiename vo däne Persone: Jurij Anatolijowytsch Fenin (* 1977), en ukrainische Fuessballspiller Lew Alexandrowitsch Fenin (1886–1952), en russische Schauspiller Martin Fenin (* 1987), en tschechische Fuessballspiller Pierre de Fénin, en französische Historiker vom Mittelalter
Dr Klaus Kinkel (* 17. Dezämber 1936 z Metzenga, † 4. Merz 2019 z Rostock) isch e dytsche Bolitiker (FDP) un Jurischt gsii. Vu 1979 bis 1982 isch er Bresidänt vum Bundesnochrichtedienscht gsii, vu 1991 bis 1992 Bundesminischter vu dr Juschtiz, vu 1992 bis 1998 Bundesminischter vum Uuswärtige un vu 1993 bis 1998 Vizechanzler. Vu 1993 bis 1995 isch derzue au Bundesvorsitzer vu dr FDP gsii. Bewegte Zeiten für Europa! In: Caroline Y. Robertson-von Trotha (Hrsg.): Europa in der Welt – die Welt in Europa. (Kulturwissenschaft interdisziplinär, Bd. 1). Nomos, Baden-Baden 2006, ISBN 3-8329-1934-1. Klaus Kinkel (Hrsg.): Grenzenlose Leistung – Die deutsche Einheit und der Einsatz der Telekom beim Aufbau Ost. Deutsche Verlagsanstalt, München 2014, ISBN 978-3-421-04670-3. Commons: Klaus Kinkel – Album mit Multimediadateie Biographie beim Deutschen Bundestag Süddeutsche zum Tod von Klaus Kinkel Erich Schmidt-Eenboom: Der Schattenkrieger. Klaus Kinkel und der BND. Econ, Düsseldorf 1995, ISBN 3-430-18014-7. Normdate: GND: 119320762 | LCCN: n94098804 | SUDOC/IdRef: 032219202 | VIAF: 161622630
Bira sen a Obschd mo moischdens als d vornehme Vrwandte vo de Epfl gseha werrad. Se ghairad zu de Rosagwächs. Der Name bira chund scho im Althochdeitsch vor; er isch vom lateinische pirum, griechisch ἃπιον abgloided, on d Griecha hend d Nama vo no friehere Völkr ibrnomma. I dr Schwizer Mundart hodt d Fruchd Bir ghoise, und Bire isch ursprünglich dr Plural. Vom Wort und vo dr Kulturgschicht vo dera Fruchd und vo ganz vil alde Schwizer Birasorta isch im Artikl Bir vom Schwizerischn Idiotikon gschriba. D Bira (wissaschafdlich Pyrus L.) kommad en dr ganza Weld, mo s Klima des zulassd, vor. Die ald Wildbira oder Holzbira (Pyrus pyraster) wachsd z Middeleuropa und bis zum Kaukasus. Vo ihra kommad d Kulturbirasorde. Mid de Blüeda machd mo Heiltee. Bira kaa ma roh essa, kocha, ma kaa Gsälz draus macha ond au en Safd (au Birahonig) ond en Birnamoschd. A Vrwendong fendad Bira au em Hudslbrod, in dr Schwiz Birawegga odr Birabrod. Do drfir werrad d Bira halbierd on drocknad, ond mid anfre Früchd zua ama siassa Brod bacha. Ma tuet Bira au trochnad essa. A guete Sorda für Biraschnaps isch d Williamsbira. Aus de Kerna machd mo es Öl. S Holz
D Friedlinde Gurr-Hirsch (* 21. Juni 1954 z Ondergruppebach as Friedlinde Gurr) isch e dytschi Bolitikeri (CDU) un syt 2001 Mitglid im Landtag von Baden-Württemberg. Si isch syt 2016 Bolitischi Staatssekreteeri im Minischterium fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz. Vu 2004 bis 2011 isch si scho mol Bolitischi Staatssekreteeri im Minischterium fir Ernährig un Ländlige Ruum gsii. Syt 2011 isch si stellverdrättendi Vorsitzeri vu dr CDU-Landdagsfraktion. D Gurr-Hirsch isch as Dochter vum e Räbbuur uf d Wält chuu un z Ondergruppebach ufgwachse. Dert isch si uf d Grundschuel gange un derno uf d Mörike-Realschuel z Haalbrunn. Schließlig isch si uf s Justinus-Kerner-Gimnasium z Haalbrunn gange, wu si s Abitur gmacht het. Si isch staatli anerkännti Huuswirtschafteri un het an dr Beruefspedagogische Hochschuel z Hooheim Lehramt studiert mit dr Schwärpinkt Wirtschaftswisseschafte, Bolitik un evangelischi Theology. Noch em Studium het si an dr Andreas-Schneider-Schuel z Haalbrunn, ere chaufmännische Beruefsschuel, as Lehreri unterrichtet. Syter anne 1978 isch si ghyrote mit em Karl-Heinz Hirsch, Si hän zäme drei Chinder, zwoo Deechtere un e Suhn. Vu 1973 bis 1975 isch d Gurr-Hirsch Mitglid vum Chraisvorstand un vum Bezirksvorstand vu dr Junge Union gsii. Anne 1978 isch si in d CDU yydrätte. Syt 1979 isch si Byysitzeri
Der Absinth isch es alkoholischs Getränk, wo me us verschidene Chrüüter macht. Traditionell tuet me Wermuet, Änis und Fänchel und je nach Sorte no anderi Chrüüter wie öppe der Räckolter oder Gwürz dry. Der Wermuet het der latynisch Name Artemisia absinthium. Trinke tuet me der Absinth mit Wasser gmischt, teils au zäme mit Zucker. Wäge der grüene Farb vo vilne Sorte seit me däm Getränk au Di grüeni Fee. Die grüeni Farb chunt vom Chlorophyll vo de Pflanze. Es isch sid em 18. Joorhundert im Val de Travers vom Kanton Nöieburg as Heilmiddel brönnt und vo dört uus wytume bekant worde. Der Name „Absinth“ chunt vom französische absinthe, wo zerscht „Wermuet“ bedüütet het. S Wort chunt vom lateinische absinthium und em griechisch ἀψίνθιον (apsinthion), was beides au scho Wermuet bezeichnet het. Zum Mundartwort Absinthe und zu der Gschicht vom Getränk cha me vil bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech GPSR vo der Uni Nöieburg go nochelääse. Dört wird erklärt, ass s latynische Grundwort absinthium für d Heilpflanze i de romanische Sprooche zu so Wörter wie im wälsche Patois oouchèṅ oder im Bündnerromanische assent worden isch; schynts isch as glehrti Form diräkt i der nöiere Zyt vom latynische s nöie französische Wort absinthe ygfüert
Der Gestler – hüt meh bekant mit em französische Name Chasseral – isch e Bärg vom Jura. Er isch in ere Landschaft vo nazionaler Bedüütig. Der Felse vom Bärg isch us Chalchgschtei. Sin Gipfel isch uf 1606 Meter über Meer, und es isch der höchscht Bärg vom Bärner Jura. Er lyt im Nordweschte vom Dessebärg, und änedra, im Norde vom Chasseral, lyt s Sanktimmertaal. Der Chasseral isch nid e Bärg, wo ringsume stotzigi Häng het. Nume gäges Middelland, zum Dessebärg abe, goot’s gäch der Bärg ab; do isch die ganzi Bärgflangge uf em Gmeindpiet vo Nods. Der Dessebärg isch es Platoo höch über em Bielersee, und dört unde isch denn der Jurafuess. Uf der Nordsyte vom Chasseral, über em Sanktimmertaal, ligge höch oben es bar Alpmatte, und vo dene chunt me dure Bärgwald is Taal abe. Der Bärghang under em Chasseral-Gipfel mit der Bärgwirtschaft Métairie de Morat isch i der Gmeind Cormoret. Chly weschtlech dervo chunt au der Gmeindbann vo Villeret bis ganz ufe Bärg ufe. Der ganz Bärg, wo der Chasseral der höchscht Punkt dervo isch, het d Form von ere länge Bärgchetti; vom nöieburgische Taal Val de Ruz im Weschte bis zu der Kluus oberhalb vo Biel im