rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Prosa (lat. prōsa oratio „grad uuse“, „äifachi Reed“) bezäichnet d Sprooch wo nid bunde isch, im Gegesatz zur Formulierig in Värs, Riim oder in ere bewusst rhüthmische Sprooch. As prosaisch bezäichnet mä e Daarstellig, wo eender droche und unufgregt isch. Ursprünglig het mä dr Begriff vo dr Prosa as Bezäichnig für wüsseschaftligi Schrifte verwändet, zum Bischbil in dr Gschichtsschriibig, dr Filosofii oder in de Naturwüsseschafte, und au für schriftligi Notize im Gegesatz zur Dichdig, wo bis ins 18. Joorhundert mäistens in Värsform verfasst und mündlig ufgsäit worde isch. Dä Underschiid het s nöizitlige Litratuurverständnis bis in s 18. Joorhundert brägt, wo uf eme Wärtigssüsteem basiert het, wo grundsetzlig d Värsform vorzooge het und vo dr Prosa dänggt het, ass iire die „formativi Chraft“ wurd feele. Spööter het mä dr Prosabegriff allgemäin für alli Teggst brucht, wo nid in Värsform gsi si, sigs normali Alldaagsreed wie au kunstvoll gstalteti fiktionali Teggst. Sit em 18. Joorhundert wird dr Begriff au as e Sünonüüm für die verzelendi Litratuur bzw. Epik brucht, vor allem für e Roman as Hauptmedium vo dere literarische Gattig. D Prosa umfasst alli literarische Gattige, wo Beobachtets, Empfundnigs, Erfundnigs und Usdänkts mitdäile und meer oder weniger interpretiere: si stellt s
Under ere Gliichig verstoot mä in dr Mathematik en Ussaag drüber, öb zwäi Term gliich sige. Die Gliichhäit wird mit Hilf vom Gliichhäitszäiche („=“) sümbolisiert. Formal het e Gliichig d Form T 1 = T 2 {\displaystyle T_{1}=T_{2}} , wo men em Term T 1 {\displaystyle T_{1}} die linggi Site und em Term T 2 {\displaystyle T_{2}} die rächti Site vo dr Gliichig säit. Gliichige si äntwääder woor beziejigswiis erfüllt (zum Bischbil 1 = 1 {\displaystyle 1=1} ) oder falsch (zum Bischbil 1 = 2 {\displaystyle 1=2} ). Wenn wenigstens äine vo de Term T 1 , T 2 {\displaystyle T_{1},T_{2}} vo Wariable abhängig isch, isch das nume e Form von ere Ussaag; öb d Gliichig woor oder falsch isch, hängt denn vo de konkrete iigsetzte Wärt ab. D Wärt vo de Wariable, wo für sä d Gliichig erfüllt isch, häisse Lösige vo dr Gliichig. Wenn zwäi oder mee Gliichige aagee si, schwätzt mä au vom ene Gliichigssüsteem, und e Löösig vom Süsteem muess e Löösig für alli Gliichige gliichzitig si. Gliichige wärde durch Äquivalänz-Umformige glöst, wo dr Wohrhetswärt vo dr Gliichg nit düen verändere (logischi Equivalänz). Drbi si e Reihe vo Aktione erlaubt, solang si uf beide Site vom
Die Arabischi Halbinsle (arabisch جزيرة العرب‎, DMG Ǧazīrat al-ʿArab), au Arabie, het e Flechi vo 2,73 Millione km² und isch die grössti Halbinsle uf dr Wält. Si lit uf dr Arabische Blatte und ghöört geologisch zu Afrika, geografisch wird si zu Asie zelt. Dr grösst Staat uf dr Halbinsle isch Saudi-Arabie. Die Arabisch Halbinsle wird begränzt vom Golf vo Akaba und em Roote Meer im Weste und Südweste, vom Arabische Meer im Süde und Südoste und vom Persische Golf im Nordoste. Si isch die grössti Halbinsle uf dr Wält, gröösser as d Westantarktis und Vorderindie und wird zu Südwestasie zelt, au wenn si geologisch e Däil vo Afrika isch. Zämme mit de Gebiet vo de Staate zringsume bildet si dr Nooch Oste. Tektonisch gsee bildet d Halbinsle die Arabischi Blatte. Geologisch ghört si zur alte afrikanische Kontinentalmasse, au wenn si dur e Graabebruch vom Roote Meer vo dere drennt isch. D Halbinsle isch mit dr Groosse Nefud im Norde und dr Rub al-Chali im Süde fast vollständig Wüesti und ghöört zu de fümf grösste Wüestigebiet uf dr Wält. Uf dr Arabische Halbinsle lääbe öbbe 60 Millione Lüt in acht Staate: Saudi-Arabie, Jemen und Oman im Süde, Kuwait, Katar und die
S Roote Meer (arabisch البحر الأحمر‎ al-Bahr al-ahmar; arabisch الخليج العربي‎ Arabische Golf; hebräisch ‏'ים סוף‎Yam Suf; Tigrinya ቀይሕ ባሕሪ QeyH baHri , latiin. Mare Erythraeum, altgriech. Ἐρυθρὰ θάλασσα Erythrà thálassa - Erythräischs Meer und in dr römische Antike under däm Naame bekannt) isch e schmals Nääbemeer vom Indische Ozean. Es isch 2240 km lang und bis 2604 m dief und lit zwüsche Nordost-Afrika und dr Arabische Halbinsle. S Wasserwoluume vom Meer isch 200'000 km³, d Oberflechi öbbe 438'000 km². Die durchschnittlig Diefi vom Wasser isch 538 m. Commons: S Roote Meer – Sammlig vo Multimediadateie Ernst Hugo Berger: Ἐρυθρὰ θάλασσα. In: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). Band VI,1, Stuttgart 1907, Sp. 592–601. HEPCA (Hurghada Environmental Protection and Conservation Association) Die Erde zerbricht – Das Rote Meer teilt sich erneut und die Wissenschaftler sind live dabei Telepolis Lionel Casson: The Periplus Maris Erythraei: text, translation, and commentary Princeton University Press, Princeton 1989. S. 41 ff. 20.15527777777838.646944444444Koordinate: 20° N, 39° O Normdate: GND: 4050664-2 | LCCN: n81007733 | VIAF: 155944421
Dr Golf vo Akaba (in dr Antike Aelaniticus Sinus, arabisch خليج العقبة‎ Chalidsch al-Aqaba, DMG Ḫalīǧ al-ʿAqaba), gläägentlig au noch dr israelische Küstestadt Golf vo Eilat (hebräisch ‏Mifraz Eilat מיפרץ אילת‎), bildet näben em Golf vo Sues äini vo de bäide lange Buchte am nördlige Ändi vom Roote Meer. Er drennt die Arabischi Halbinsle vo dr Sinai-Halbinsle. D Strooss vo Tiran, e Meerängi mit Insle und Riff, verbindet dr Golf vo Akaba mit em Roote Meer. Vier Staate lige an de Küste vom Golf: Egüpte, Israel, Jordanie (mit dr Stadt Aqaba, won em Golf dr Naame gee het) und Saudi-Arabie. Dür Jordanie isch dr Golf dr äinzig Zuegang zum Meer, für Israel isch er strategisch wichdig gsi as diräkte Zuegang zum Indische Ozean, wo dr Sueskanal no für die israelischi Schiffaart gsperrt gsi isch. Der Golf vo Akaba het vo dr Strooss vo Tiran bis uf Akaba e Lengi vo öbbe 175 km. ER isch bis zu 29 km bräit. Die maximali Diefi wird mit 1850 Meter aagee. Am nördlige Ändi lige drei wichdigi Haafestedt, Taba z Egüpte, Eilat in Israel und Aqaba in Jordanie. D Geegend isch bi Turiste wäge sim warme Klima beliebt und as Dauchbaradiis. Geologisch aagluegt
D Strooss vo Tiran oder au Meerängi vo Tiran verbindet dr Golf vo Akaba mit em Rote Meer, lit also zwüschen em süüdlige Spitz vom Sinai und Saudi-Arabie. Für Israel isch si dr Zuegang zum Indische Ozean, für Jordanie die äinzigi Verbindig zum Wältmeer. iire Naame chunnt vo dr saudi-arabische Insle Tīrān / تيران‎, wo am Iigang vo dr Meerstrooss lit. Zmidzt in dr Strooss vo Tiran lige vier Koralleriff, wo noch britische Kartografe us em 19. Joorhundert benennt si: Jackson, Woodhouse, Thomas und Gordon. Starki Ströömige versorge d Riffpflanze und die chliine Rifffisch mit vil Naarig (z. B. Plankton). Si wärde denn vo gröössere Raubfisch gjagt: Barrakudas, Makrele, Thunfische und Haifisch. Churz vor dr Sueskrise und em Säggsdaagchrieg het dr egüptisch Bresidänt Gamal Abdel Nasser d Strooss vo Tiran für die israelischi Schifffaart gspert, was e Verstooss gege d Konvenzion über Hohäitsrächt uf See und in Zone nääbedraa gsi isch, wo d UN-Seerächtskomferänz am 27. April 1958 aagnoo het, und dr Casus belli für e Säggsdaagchrieg. Dr amerikanischi Bresidänt Lyndon B. Johnson het noch em Chrieg am 19. Juni 1967 gsäit: „Wenn s äi äinzelni, unüberlegti Handlig gee het, wo mee als alli andere für dä Usbruch verantwortlig gsi
S Arabische Meer (arabisch بحر العرب‎, DMG Baḥr al 'Arab, persisch دریای عرب‎, Urdu بحیرہ عرب‎, Hindi: अरब सागर) isch e Randmeer vom Indische Ozean zwüsche dr Arabische Halbinsle und Indie. Im Nordweste gränzt s Arabische Meer an dr Golf vo Oman, wo sälber mit em Persische Golf verbunde isch. Im Südweste verbindet dr Golf vo Aden s Arabische Meer mit em Rote Meer. Im Südoste goot s Arabische Meer in d Lakkadivesee über, wo zwüsche de Maledive, Indie und Sri Lanka lit. Die mäiste Ozeanografe luege d Lakkadive as Däil vom Arabische Meer aa. Witer im Oste gränzt die, bzw. s Arabische Meer im erwiterete Sinn, an dr Golf vo Bengale. Länder, wo im oder am Arabische Meer ligge si d Maledive, Indie, Pakistan, Oman, Jemen und Somalia. Stedt an dr Küste si under anderem Mumbai (Bombay) und Karachi. Dr Indus isch dr bedütendst Strom, wo in s Arabische Meer fliesst. Anderi Flüss si dr Narmada und Tapti, wo bäidi in Golf vo Khambat münde. D Owen-Bruchzone lit im Weste vom Arabische Meer. Commons: Arabisches Meer – Sammlig vo Multimediadateie Donald G. Groves & Lee M. Hunt: The Ocean World Encyclopedia. McGraw Hill 1980. S. 195, Laccadive Sea 15.91944444444463.906111111111Koordinate:
D Vanna (* 1. September 1970 z Koprivnica as Ivana Ranilović, hüte Ivana Ranilović-Vrdoljak) isch e kroatischi Popsängeri. D Vanna het e Hufe Uszäichnige überchoo wie dr Porin 1999 und 2000 as besti kroatischi Sängere. 2001 het si au s kroatische Muusikfestival Dora gwunne und het denn für Kroazie am Eurovision Song Contest mitgmacht. Si isch mit em Andrija Vrdoljak verhürootet und het zwäi Chinder. Si läbt z Zagreb. 1997 I to sam ja 1998 Ispod istog neba 1999 Vanna remixes 2000 24 sata 2001 Vanna u Lisinskom - live 2003 Hrabra kao prije 2005 Vanna s prijateljima u Lisinskom - live 2007 Ledeno doba 2008 Platinum collection 2010 Sjaj Commons: Vanna – Sammlig vo Multimediadateie Offiziälli Facebook Websyte
D Sanja Doležal (* 9. Mai 1963 z Zagreb) isch e kroatischi Popsängeri und Färnseemoderatorin. Si isch as Mitgliid vo dr Popbänd Novi fosili bekannt worde. Wo si ufghöört het singe, het si bim Färnsee in meerere Shous as Moderatorin afo schaffe. 2004 het si bim brivate Färnseekanaal RTL Televizija iiri äigeni Shou «Sanja» überchoo. «Sanja» isch bis 2006 gloffe. 2010 het d Doležal bi «Ples sa zvijezdama», dr kroatische Wersion vo Dancing with the Stars, uf HRT 1 mitgmacht. Non stop ples (1993) Kao u snu (1994) Plavuša (2000) Commons: Sanja Doležal – Sammlig vo Multimediadateie Offiziälli Fan Facebook Websyte
D Badischi Schdoolwärk GmbH (BSW) isch e Schdoolhärschteller z Kääl. Mit de Hilf vo zwai Lichtbouweeefe produziirt s einzigi Schdoolwärk vo Bade-Wirttebärg us Schrott Schdool fir d Beweerung in de Bauinduschdrii. S Wärk isch uf de Londzung, wo a de Mindung vu de Kinzig in de Rhin zwischä dänne baide Fliss laait. S Undernämme isch us de 1955 vum Willy Korf gägrindete Siiddytsche Drootverarbaidungs-GmbH hervorgongen. 1966 hät de Korf e Wolzwärk i Btriib gnomme, wobai er s Vormotrial, d Knibbel, zunäkscht noch zukaufe hät misse. 1968 hän zwai Lichtbouweeefe, zwai Schtranggiißanlooge un e widdares Wolzwärk iire Btriib ufgnomme; glaichzittig hät d Gsellschoft iire hittige Nomme aagnomme. Im Novämber 2009 isch e Produktionserheehung vo bishär 2,2 Millione uf 2,8 Millione Tonne Schdool vum Regiirungspräsidium Friiburg gnämigt worre. Dzu wärre in de näkschde Joor bis zu 300 Millione Euro, unter Ondarem in e naije Stromversorgung, e naijer Lichtbouweofe un naiji Pfonneeefen, inwäschdiirt. Braids im Friijoor 2008 sin im Zug vum Inwäschditionsprogramm e naiji Pfort, e naiji KFZ-Wärkstott un e naijer Schichtschtitzpunkt fir ca. 5 Millione Euro aingwiid worre. Anfang 2009 isch dann e naijes Wendekiilbett fir aini vu de Stranggießaalage fir 5,5 Millione Euro gfolgt. D Badischi Schdoolwärk sin e Mitgliid im
D Ränch isch e rechter Näwefluss vum Rhin in de Ortenau (Mittelbade). Sii entschbringt am Siidrand vum Nordschwarzwaldes am Kniebis bii Bad Griisbach im Schwarzwald. Aa de mindungsfernschde Quäll bim Ortsdail Zuflucht vu de Schwarzwaldgmiind in de Nää vu de ehemalige Jugendhärberg entschbringt s Schöngrundbächle uf rund 915 m ü. NN, wo noch m Durchluffe vun sinnare schdaile Hangkling mit anderi Bäch erscht zu de Alde, dann zu de Wilde Ränch zsammefliißt, wälli no ärscht unterhalb vo Bad Griisbach ändlich Rench genonnt wird. D Ränch verluuft insgsamt imme markante Siidbouwe durch de Mittlare Schwarzwald un tritt, wäärend se s buggelige Ortenauer Obscht- un Winnbaugbiet quärend, in d Rhinäwene us. Nooch knapp 57 km mindet se bim Rhin-km 314,700 zwische Hälmlinge (Rhinau) un Lichtenau in de Rhin. S owere Ränchdool bii Bad Peterschdool-Griisbach isch znäkscht in waldrichi Buntsondstinhochfläche ingeschnitte un wondelt sich zu ra offenare, seer unruhig un stil räliefierte Doollondschoft, vu därre s Zäntrum d Klainstodt Oppenau isch. Derte streemt iire vu rechts de durch sine Wasserfäll bekannte Liirbach zu. In Lautebach witet sich s Dool unvermittelt zu de Vorbergzon mit de am Fuß vo Winbärri glaijene Stodt Oberkirch un de Klainstodt Ränche, därre iiri Umgäbung vo Obschtbau prägt isch.
De Persisch Golf (selte au Arabische Golf, fraijer au Griins Meer als Pendant zum Rote Meer, wo d weschtlich gaijeiwerlaijende Flank vo de Arabische Halbinsel bgränzt) isch e etwa 1.000 km langs un 200 bis 300 km breits Binnemeer zwischem Iranische Plateau un de Arabische Halbinsel mit arre Fläch vo ca. 235.000 km². De Persische Golf isch e relativ flachs Gwässer mit arrer greeschde Tiif vo ca. 100 m. Sin Volume bträgt ca. 6000 km³. Iwer d Strooß vo Hormus isch er mit m Golf vo Oman un em Arabische Meer bzw. em Indische Ozean verbunde. In de Persische Golf mindet de Zsammefluss vom Euphrat un em Tigris, de Schatt al-Arab. Durch de geringe Siißwasserzufluss un d hohe Verdunschtungsrate isch de Salzgehalt mit ca. 4 % überdurchschnittlich hoch. Wäärend em letschde glaziale Maximum, wo weltwit de Meeresspiigel um ca. 120 m niidriger gsinn isch, isch de Grund vum Persische Golf e flaches Dool gsinn, durch des d Fliss Euphrat, Tigris un Karun emme gmeinsame Abfluss zu de Strooß vo Hormus gfunde hän. Mit em Insetze vo de Flandrische Transgression vor ca. 11.000 Jahren isch de Spiigel uf etwa heutigi Verhältniss aagschtiige. D Schtoote, wo an de Persische Golf gränze, sin
Fikzioon (lat. fictio, „Gstaltig“, „Personifikazioon“, „Erdichig“ vo fingere „gstalte“, „forme“, „sich usdänke“) bezäichnet d Schaffig von ere äigene Wält dur Litratuur, Film, Moolerei oder anderi Forme vo dr Daarstellig und dr Umgang mit sonere Wält. Bi dr Fikzioon handlet es sich um e bedütendi Kulturtechnik, wo in vile Beriich vo dr Kunst zum Iisatz chunnt. Zum erklääre, was Fikzioon isch, wiist mä in dr Litratur- und Kunsttheorii under anderem druf hii, ass bi dr Fikzioon dr Aaspruch uf Woored feeli und ass es kä Überiistimmig mit dr Realidäät gääb. Es git vili underschidligi Aasetz, zum dr Begriff z erkläre, aber e Theorii vo dr Fikzioon, wo allgemäin akzeptiert isch, git s bis hüte nit. Vo de drei draditionelle literarische Gattige Epik, Drama und Lürik si fikzionali Teggst mindestens in de epische und de dramatische Wärk seer hüfig. Speziell dr Roman, d Churzgschicht und d Nowälle gälte as fikzional. Öb au d Lyrik fikzional isch, do drüber diskutiert mä aber kuum. Die klassischi Posizioon us em spoote 18. Joorhundert isch, ass d Lürik en ummiddelbare Usdruck vo dr Persönligkäit vom Dichter isch und isch in däm Sinn nit fikzional, sondern e Form vom nit-fikzionale Usdruck. Hüte isch d Uffassig immer mee
D Science-Fiction [ˌsaɪəns ˈfɪkʃən̩] (ängl. science „Wüsseschaft“, und fiction „Fikzioon“) isch e Genre vo dr Litratuur, vom Film und dr bildende Kunst. S Wort isch anne 1851 vom änglische Dichter William Wilson (ca. 1826–1886) prägt worde. Derby tuet me s Indiwiduum, d Gsellschaft oder d Umwält in alternative Konstellazioone daarstelle. D Science-Fiction dänkt sech uus, was in dr Zuekumft oder wit äwäg vo der Äärde chönt mööglig sy, und si brobiert mit spannende Gschichte z beschrybe, wie s denn oder döört zuegoot. Me tuet reali wüsseschaftligi und technischi Sache mit fikzionale Erfindigen aarychere. Bi de Macher vo Science-Fiction- Wärch sy so Sache ganz beliebt wie: mönscheäänlichi Roboter und künschtlichi Intelligänz, s Umereise im Wältall, Begägnige mit usserirdische Kulture, höch entiwckleti Medizin, Reisen i anderi Zytepoche, aber au schlimmi Kataschtroofe und wie me derby chan überlääbe. Bi vilne Gschichte chunt s Militäär und der Chrieg vor. Gwüssi Motyv chöme vo der scho zimli alte Literatur, wo en Utopie beschrybt. D Science-Fiction underschäidet sich vo Fantasy, wil bi dere d Fenomeen käi Bezug zu de naturwüsseschaftlige Bedingige häi. Fantasy-Autoore bruuche au Elimänt vo dr fantastische Litratuur. Es git au Wärch, won e Mischig vo beidem bringe, de schwätzt mä mäistens vo „Science-Fiction/Fantasy“,
Duusigundäi Nacht (persisch هزار و يک شب‎ hazār-o-yak šab, arabisch ألف ليلة وليلة‎ alf laila wa-laila) isch e Sammlig vo morgeländische Gschichte und gältet as Klassiker vo dr Wältlitratuur. Tüpologisch handlet es sich um e Raameverzelig mit Schachtlegschichte. Es isch ursprünglig woorschinlig en indischi Gschicht, wo d Perser um s Joor 500 übernoo häi und wo woorschinlig im 8. Joorhundert uf Arabisch übersetzt worde isch und immer wider erwiteret und gänderet worde isch. Dr Schahriyâr, dr Köönig von ere Insle „zwüsche Indie und em Kaiserriich China“, isch so schockiert vo dr Undröiji vo sinere Frau, ass er si loot lo dööde. Er befiilt sim Wesir, ass er em jeedi Nacht e nöiji Jungfrau wurd bringe, wo denn am Morge umbrocht wird. Es isch schliesslig dr Daag cho, wo d Dochder vom Wesir, d Scheherazade, beschlosse het, d Frau vom Köönig z wärde, zum em Morde en Ändi z mache. In dr erste Nacht foot si e Gschicht afo verzelle und am Morge, wo si muess ufhööre, isch s grad eso spannend, ass dr Köönig umbedingt d Fortsetzig will ghööre und d Hiirichdig ufschiebt. Vo denn aa verzellt si jedi Nacht witer und baut am Morge e Kliffhänger ii, bis dr
Dr Roman isch e literarischs Schaner und zwar d Langform vo dr schriftlige Verzelig oder Gschicht. S Wort Roman isch e Leenwort us em Französische und bedütet „e Gschicht in Värs oder Prosa“. Es het im 17. Joorhundert s Wort Historie abglööst, wo mä im Dütsche bis denn für Wärk, wo zu dere Gattig ghööre, brucht het. Vom 17. Joorhundert aa zelt mä nume no Schrifte drzue, wo in Prosa verfasst si. Romään in Värs bezäichnet mä as Värsromään. D Nowälle, s Määrli, d Legände und d Churzgschicht si au epischi Schaner und underschäide sich vom Roman vor allem din, ass si chürzer si und ass iiri fiktivi Wält nid eso umfassend isch wie die vom Roman. Dr Litraturwüsseschaftler Georg Lukács het vom „epische Griff vom Roman noch em Lääbe in sinere ganze Dotalidäät“ gschwätzt. Commons: Romään – Sammlig vo Multimediadateie Lueg Georg Lukács: Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik [verfasst 1914–1916] (Berlin: Cassirer, 1920). Normdate: GND: 4050479-7
Dr Draum vo dr Roote Chammere (chin. 紅樓夢 / 红楼梦, Hóng Lóu Mèng, wörtl. 'Dr Draum im/vom roote Aawääse/Zimmer') isch äine vo de berüemtiste klassische Romään vo dr chinesische Litratuur us em Kaiserriich China. Er ghöört zu de vier klassische Romään vo China. Vor allem in Manuskript-Abschrifte us em 18. Joorhundert häisst er au „D Gschicht vom Stäi“/„Ufschrifte uf eme Stäi“ (chin. 石頭記 / 石头记, Shítóu Jì). Es isch s äinzige überliiferete Wärk vom Autor Cáo Xuěqín (曹雪芹) (uf d Wält choo zwüsche 1715 und 1724, gstorbe 1763 oder 1764), wo im Roman sis äigene Lääbe verarbäitet het. Dr vollständig Roman in dr Fassig vom Autor siner letschte Hand, isch öbbe 1759 fertig worde und isch nume in Manuskriptform verbräitet worde, die letschte 40 vo der 120 Kapitel häi meereri Joorzäänt as verscholle gulte. Erst 1791 isch e Fassig im Druck erschiine, wo vom Gāo È (高鶚 / 高鹗, Kao O) redigiert gsi isch. Er het behauptet, er häig d Original-Kapitel wider gfunde und sä nume e chli glettet. 1792 het dr Gao È e zwäiti, überarbäiteti Uflaag uusegee. Es git Sinologe und sogenannte 'Root-Forscher', wo vermuete, ass dr Gāo È mee gmacht häig as nume das, won er gsäit
Genji Monogatari (jap. 源氏物語, dt. D Gschicht vom Brinz Genji) isch dr erst psüchologisch Roman in dr japanische Litratuurgschicht und wird im Allgemäine dr Hofdaame Murasaki Shikibu (öbbe 978 bis öbbe 1014) zuegschriibe. Gläägentlig wird er as dr ersti Roman überhaupt aagluegt, das isch aber umstritte. D Gschicht vom Brinz Genji het au hüte no e feste Blatz in dr japanische Kultur und gältet as äins vo de beste Wärk. Dr Protagonist isch dr Genji, dr Soon vom eltlige Tennō und siner Konkubine. Er chunnt uf Wält, wo si Vater scho alt isch und dä het en am liebste, chann en aber nid über si gsetzlige Erb stelle. Noch dr Dradizion het er dr Eerenaame Minamoto (alias Genji) überchoo, was bedütet, ass er kä Noochfolger vom Tenno cha wärde. Er muess nit schaffe und git sich mit de schöne Künst wie Moole, Dichde, Kalligrafii und mit militärische Sportarte ab. Scho früe foot er sich für s andere Gschlächt afo intressiere und cha dank sinere hooche Posizioon sini Glüst befriidige. Er het e Hufe Affääre mit alle mööglige Fraue, zum Bischbil mit eme Mäitli, dr Murasaki, won en fasziniert, wil si d Niesse von ere Hoofdaame isch, won er früener vereert
Haiku isch e dradizionelli japanischi Gedichtform, wo hüte uf dr ganze Wält verbräitet isch. S Haiku gältet as die chürzisti Gedichtform uf dr Wält. Japanischi Haiku bestöön mäistens us drei Wortgrubbe vo 5 – 7 – 5 Lutäihäite (More), und d Wörter in de Wortgrubbe wärde vertikal anenandergräit. E Haiku muess konkret si und sich uf d Gegewart bezie. Vor allem dradizionelli Haiku düte mit em Kigo e Jooreszit aa. Dr Teggst isch nit abgschlosse und wird erst im Erlääbe vom Lääser vollständig. Nid alles wird gsäit, über Gfüül nume wenig. Uf die chunnt mä erst dur die konkrete Sache, wo ufgfüert wärde, und dr Zämmehang. Zu de bedütendste Haiku-Dichder ghööre dr Matsuo Bashō (1644–1694), Yosa Buson (1716–1783), Kobayashi Issa (1763–1827) und dr Masaoka Shiki (1867–1902). Dr Bashō het mit sine Schüeler d Haikai-Dichdig ernöijeret und erst denn isch si as ärnsthafti Litratuur anerkennt worde. Dr Shiki gältet as dr Begründer vom modärne Haiku. Är isch s gsi, wo dr Begriff Haiku brägt het (gegenüber de eltere Bezäichnige Haikai oder Hokku). Im Matsuo Bashō (1644–1694) si Frosch-Haiku isch woorschinlig s Haiku, wo uf dr ganze Wält am mäiste zitiert wird: Reginald H. Blyth: A History of Haiku. Hokuseido Press, Tokio
S Buech vo de fümf Ring isch e japanischs Wärk über Kampfkunst-Strategii, wo dr Miyamoto Musashi vo öbbe 1643 bis 1645 verfasst het. Im Buech beschribt dr Autor in fümf Kapitel wie e Samurai sött sii und dänke. Hüte isch s Buech z Japan näben em Hagakure vom Tsunetomo Yamamoto und em Heiho Kaden Sho (Dr Wääg vom Samurai) vom Yagyu Munenori wider beliebt und e Standardwärk über die strategisch „Chriegsfüerig“ in dr freije Määrtwirtschaft für Manidscher. Meereri modärni Interpretazione und Wärk, wo sich am Buech vo de Fümf Ring orientiere, diskutiere, wie mä cha Erfolg in dr Wirtschaft oder im Projektmanidschment haa, wemm mä eso dänkt, wie s dr Miyamoto in sim Wärk beschribt. Miyamoto Musashi: Das Buch der fünf Ringe: Mit einer Biografie, RaBaKa-Publishing, 2007. ISBN 978-3940185020 Miyamoto Musashi: Das Buch der Fünf Ringe. Klassische Strategien aus dem alten Japan, übersetzt von Taro Yamada, gebunden. Piper, 2006, ISBN 978-3-492-04962-7. Miyamoto Musashi: Das Buch der fünf Ringe. Die klassische Anleitung für strategisches Handeln. Ullstein-Verlag, 2005, ISBN 978-3-548-36750-7. Eiji Yoshikawa: Musashi Miyamoto. (siibe Mol verfilmt)
D Lakritze (Glycyrrhiza glabra), au Süèßholz benamst, isch è Pflanzèart uss dè Unterfamilliè vo dè Summervogelblüètler (Faboideae) innerhalb vo dè Familiè vo dè Hülsèfrüchtler (Fabaceae). Selli Art isch i dè Mittelmeerregion un z Weschtasiè deheim. Si isch froschtempfindlich un bevorzugt èn Huufè Sunnè un düèfè, humusrychè, durchlässigè Boddè. Im Spòtsummer erschinèd bläulich-violetti un wyßi Summervogelblüètè in kurzè, uffrächtè Ährè. Süèßholz isch è meerjöhrigi Chrutpflanzè, wo bis 100 Zentimeter hoch wachsè duèt. D Wurzlè wörred im Hèrbscht gèrntet. Am bekannteschtè isch d Lakritze für dè Bärèdrèck, e Süeßigkeit, wo uss dè Pflanzè gwunnè werd. In è baar Teesortè findet er ebefalls Verwendig. Dè hochdütsche Nammè Lakritze gòt uff s latynische glycyrrhiza zrugg, wo è vodlèènts Wort uss èm grychischè γλυκύς (glykys, „süèß“) un ῥίζα (rhiza, „Wurzlè“) isch. Dè latynische Nammè hèt schu im Mittellatynischè unter m Yfluss vo liquor („Flüssigkeit“) è volksetǜmologischi Wandlig zum liquiritia durrègmacht, woruus gradèwäg diè dütsch Bezeichnig entschtandè isch. Dè alemannische Nammè Bärèdreck git s au im bayrischè und fränggischè Dialèkt, im alemannischè Sprõchgebièt sowiè z Öschterrych. De Namme Bärèdrèck chunnt vom Ulmer Süèßwarèfabrikant Karl Bär, wo spôter z Nürnbärch aasässig gsi isch und uff vill Lakritzartè deilwys europawit Patent ghaaltè het. Mit dem Monopol hèt dè