rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Stöck oder Stoeck isch de Familiename vo folgende Persone: Gerhard Stöck (1911–1985), en dütsche Liechtathlet Jutta Stöck (* 1941), e dütschi Liechtathleti Martin Stoeck (1964–2021), en dütsche Musiker Wilhelm Stöck (1922–1997), en dütsche Journalist und Nochrichtesprächer Wolfgang Stoeck (1921–2007), en dütsche Jurist und Syndikus Stöck isch en Begriff us em Chartespiil Jass: König und Ober vom Trumpfblatt bilded zämme d „Stöck“ Luge au: Stöckli
Chranket (middelhoochdütsch krancheit, krankeit, sünonüüm zu Schwechi, Liide, Noot) isch e Störig vo dr Funkzioon vom ene Organ, vo dr Psüche oder vom ganze Organismus. Chranket wird vilmol im Geagesatz zu Gsundhäit definiert. Allerdings het mä Gsundhäit au scho as dr ideali Zuestand, wo mä sich am beste füült, definiert, und Chranket isch nit die äinzig möögligi Ursach für e mangelhafti Gsundhäit. D Übergäng zwüsche „Gsundhäit“ und „Chranket“ si fliessend. Vil isch mänggisch äifach e Froog vo dr Sichtwiis. So het sich dr Begriff Befindligkäitsstöörig für Iischränkige vom körperlige oder seelische Woolbefinde ooni objektivierbare medizinische Chranketswärt iibürgeret. Uf dr andere Site chönne Zueständ vorlige, wo as chrankhaft definiert chönne wärde, ooni dass es e subjektive Liidensdruck git. Die normali Funkzioon isch s Resultat vo dr Sälbstregulierig vo de Lääbensvorgäng; e Däil drvo isch d Fääigkäit sich in äim Maass oder eme andere an verändereti inneri und üsseri Bedingige aazbasse. Wie mä das beurdäilt hängt vo de Normvorstellige ab. As Funkzioonsstöörig chann e Chranket verschiideni Beriich vom e Lääbewääse beträffe und sich in deren iire Wäggselwirkige entwiggle. Füsiologischi Funkzioone si e wääsentligi Äigeschaft vom Lääbe. Organisme existiere in komplexe Umwälte und erlääbe die ganz Zit stofflige und energetische Usdusch. E Hufe
S Liide isch e Grunderfaarig und bezäichnet als Sammelbegriff alles, was e Mensch körperlig und seelisch belastet. Under anderem liidet mä dra, wenn Bedürfniss, Hoffnige und Erwartige nid erfüllt wärde, wemm mä e Individuum, wo äim noochstoot, verliert, wemm mä von soziale Grubbe drennt wird, wemm mä vo usse zwunge oder begränzt wird, wemm mä alt oder chrank wird, Schmärze empfindet oder sich mit em Dood muess usenandersetze. S Liide isch immer subjektiv. Was mä as Liide empfindet, hängt vom Individuum ab, also vo de äigene Erfaarige und Iistellige. Hützudags brucht mä dr Begriff au für Dier, mindestens für die hööchere, und mit Gsetz zum Dierschutz brobiert mä, s Liide vo Dier z verhindere oder wenigstens so wit wie mööglig z verchliinere. Verschiideni Religione John Bowker: Problems of suffering in religions of the world, Cambridge University Press, Cambridge 1975, ISBN 052109903X. Andreas Renz/ Hansjörg Schmid/ Jutta Sperber/ Abdullah Takım (Hrsg.): Prüfung oder Preis der Freiheit? Leid und Leidbewältigung in Christentum und Islam, Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2008, ISBN 978-3-7917-2113-2 (Theologisches Forum Christentum – Islam). Christedum Donald A. Carson: Ach Herr, wie lange noch? Gedanken über das Leiden und andere Nöte. Esras.net 2. Uflaag 2009. ISBN 978-3-90589-900-9 Islam U. Austin: Suffering
Christlich-soziali Partei chan folgendes bedüte: Christlich-soziale Partei (Deutsches Kaiserreich) z Dütschland (1878–1918) Christlich-Soziale Partei, vo 1920 bis öpe 1925 de Name för di Christlich-Soziale Reichspartei gsi Christlichsoziale Partei (Österreich) z Öschtriich (1893–1933) Christlich-soziale Partei (Schweiz) i de Schwiz (sit 1997) Christlichsoziale Partei (CVP), e Gruppierig innerhalb vo de Christlichdemokratische Volkspartei i de Schwiz Christlichsoziale Partei Obwalden, im Schwizer Kanton Obwalde Christlich Soziale Partei z Belgie Christlich-soziale Partei Liechtensteins im Fürschtetum Liechtestai (1961–1974) Christelijk-Sociale Partij i de Niderlande (1907–1926) Lueg au: Christlich Soziale Volkspartei Christlich-Soziale Union in Bayern
Martigny isch de Familiename vo: Alain de Martigny (* 1946), en französische Fuessballspiler und -trainer Joseph Alexandre Martigny (1808–1880), en französische Archäolog Martigny isch de Name vo folgende Ort: i de Schwiz: Martigny, e Stadt im Kanton Wallis Martigny-Combe, e Gmeind im Kanton Wallis District de Martigny, de französisch Name vom Bezirk Martinach im Kanton Wallis z Frankriich: Martigny (Aisne), e Gmeind im Département Aisne Martigny (Manche), e Gmeind im Département Manche Martigny (Seine-Maritime), e Gmeind im Département Seine-Maritime Martigny-Courpierre, e Gmeind im Département Aisne Martigny-le-Comte, e Gmeind im Département Saône-et-Loire Martigny-les-Bains, e Gmeind im Département Vosges Martigny-les-Gerbonvaux, e Gmeind im Département Vosges Martigny-sur-l'Ante, e Gmeind im Département Calvados Martigny (Haute-Savoie), en Ortschaft i de Gmeind Cranves-Sales im Département Haute-Savoie Martigny (Loir-et-Cher), en Ortschaft im Département Loir-et-Cher Martigny (Nièvre), en Ortschaft im Département Nièvre Martigny (Vienne), en Ortschaft im Département Vienne Saint-Germain-de-Martigny, en Ortschaft im Département Orne z Kanada: Martigny (Kanada), en Ortschaft Lueg au: Martiny, Martini
Ramsen isch de Name vo folgende Ortschafte: Ramsen (Pfalz), e Gmeind im Donnersbärgchrais, Rhyland-Pfalz Ramsen (Rot), en Ortsteil vo de Gmeind Rot a de Rot, Landchrais Biberach, Bade-Würtebärg Ramsen SH, e Gmaind im Kanton Schaffuuse, Schwiz Ramsen, en Ortstail vo de Gmaind Herisau, Kanton Appezäll Usseroode, Schwiz Ramsen, de dütsch Name von ere preußische Landgmeind im Chreis Königsbärg, hüt ghörts zu Saretschnoje (Kaliningrad, Bagrationowsk), Russland Ramsenburg, en andere Name för d Roseburg oberhalb vo Ramse bi Herisau, Schwiz
Dr Johannes XIV., aigetli Petrus Canepanova, († 20. Augschte 984 z Rom) isch vu 983 bis 984 Papscht gsii. Är isch Erzchanzler vum Otto II. gsii un ab 966 Bischof vu Pavia. Im Novämber oder aafangs Dezämber 983 isch er Papscht wore. Wu dr Otto im no nämlige Johr gstorben isch, het dr Gegepapscht Bonifatius VII., wu anne 974 uf Byzanz verbannt woren isch, im April 984 retuur chenne chuu uf Rom. Mit dr Hilf vu dr Crescentier het er dr Johannes gfangenee un in dr Ängelsburg yyspeere loo, wun er am 20. Augschte 984 verhungeret isch. Dr Otto III. isch as Chenig unter dr Regäntschaft vu syre Mueter Theophanu Noofolger vu sym verstorbene Vater, em Chaiser Otto II., wore. Dur e speteri Fählinterpretation vu syre „aktive“ Herrschaft un syre Haftzyt as zwai Pontifikat vu unterschidlige Personen isch er Verwirrig bi dr Zellig vu dr Päpscht mit Name Johannes entstande. Wäge däm isch dr Name Johannes XX. as Korräktur vum vermuetete Fähler nit brucht wore. Dr Johannes XIV. het sy richtige Name abglait un si ne andere Papschtname gee, wel er si nit as wirdig gnue empfunde het, unter sym Geburtsname Petrus wyter z agiere un si dodermit uf ai
Dr Erwin Monterin (* 29. Merz 1913 z Greschonei-Sent-Johann; † 15. Septämber 2006) isch e italienische Gaschtwirt, Buur un Dialäktdichter vu Greschonei gsii. No dr Schuel isch er drei Johr uf s Prieschterseminar z Aosta gange, het s Studium us gsundhaltlige Grind aber abbroche, isch retuur in sy Haimetdorf un het uf em Buurehof vu syne Eltere mitghulfe. E baar Johr lang isch er Hittewart vu dr Capanna Regina Margherita uf dr Signalkuppe im Monte-Rosa-Massiv gsii. Wänn Saison gsii isch, het er als in dr Chällerei vu dr Greschoneier Wyyhandelsfamilie Scaler z San Severo z Apulie gschafft. Z Greschonei het er mit syre Frau ne Reschtaurant bedribe. Dr Monterin het si aktiv engaschiert fir s Greschoneititsch, sy Muetersproch. Är het s Walser-Kulturzentrum mitgrindet un isch dert (zäme mit em Heinrich Welf) ais vu dr aktivschte Mitglider gsii. Är het mitgmacht mit Zämmedrage vum Matrial fir s Greschoneititsch-Werterbuech. Vor allem topografischi Näme vu dr Gegnig sin syni Sterki gsii, wel er vu allene Waide, Hitte un Ecke no di titsche Näme gwisst het. Derzue het au Gedicht uf Greschoneititsch gschribe, nyyn dervu sin publiziert wore vum Walser-Kulturzentrum im Band Orizzonti di poesia. Au am Calendario Walser het er all Johr mitgschafft.
E psüchischi oder seelischi Stöörig isch e chrankhafti Beiidrächtigung vom Woornää, vom Dänke, vom Füüle, vom Verhalte bzw. vo dr Verarbäitig vo Erläbniss oder vo de soziale Beziejige. Es ghöört zum Wääse vo dene Stöörige, ass dr Paziänt si mit sim Wille gar nüm oder nume no zum e Däil cha stüüre. Behandlet und studiert wärde die Phänomen dur d Psychiatrii. S menschlige Erlääbe umfasst Emozione (Gfüül) und Kognizione (Dänke, Ufmerksamkäit und Gedächtnis). Psüchischi Stöörige beträffe die Beriich, und zwar äntwääder wäge seelische Brozäss oder au wäge nöiropsüchiatrische, süstemische oder hirniorganische Chrankhäite. Psüchischi Stöörige chönne äntwääder dr emozionali oder dr kognitivi Aspäkt sterker beiidrächtige oder in bäide Beriich gliich stark usbrägt si. Allerdings sött mä nid jedes Erläbnis, wo emozional oder kognitiv abwiicht, mit ere Stöörig gliichsetze, wo e Chrankhetswärt het. E Hufe Mensche erlääbe zitlilang liichti Schwankige vo dr Stimmig, wi sich vo sälber zruggbilde und wo die Betroffene nit as Chrankhet erlääbe. Es git au Mensche, wo under ere schwere emozionale Belastig depressivi oder psüchotischi Episode erlääbe und denn psüchisch stabil witerlääbe. Grundsätzlig isch dr Chrankhetsbegriff in dr Medizin unscharf definiert. Näben ere Abwiichig von ere definierte Norm, wo objektiv cha festgstellt wärde, spiilt dorum s individuelle bzw.
D Alzheimer-Chrankhet (AK) (latiin. Morbus Alzheimer) isch e nöirodegenerativi Chranket, wo in iirere hüfigste Form bi Persone vorchunnt, wo elter as fümfesächzig si, und wo für öbbe 60 Brozänt vo de öbbe 24 Millione Demänzfäll verantwortlig isch, wo uf dr Wält vorchömme. Im dütsche Sproochruum bruche d Laie d Begriff Alzheimer und Demänz vilmol sünonüüm, was aber nit richdig isch. Alzheimer, wie men em Morbus Alzheimer bzw. dr Alzheimer-Demänz mäistens säit, isch nume äi Form vo dr Demänz, wenn au die hüfigsti. Bi mindestens 60 Brozänt vo aller Fäll vo Demänz söll es sich um en Alzheimer-Demänz handle. D Alzheimer-Demänz ghöört zu de sogenannte brimääre Demänze, wo mä d Ursach für s demenzielle Verhalte (kognitivi Verändrige usw.) diräkt uf Verändrige im Hirni cha zruggfüere - im Gegesatz zu de sekundäre Demänze, wo wäge Mangelerschiinige, Verletzige oder Vergiftunge (Medikamäntmissbruuch, Alkohol-Abusus) bassiere. Im Gegesatz zun e baar sekundäre Demänze isch d Alzheimer-Demänz wie au die andere brimääre Demänze (waskuläri Demänz, Lewy-Body-Demänz u. a.) sovil mä hüt wäiss, nit rewersibel. Es isch charakteristisch für d Chranket ass die kognitivi Läistigsfähigkäit abnimmt. Mit däm chunnt mäistens, ass dr Chrank mit am dääglige Lääbe immer weniger z Schlaag chunnt und dass er mee und mee
Chräbs, Chräbsgschwulst, syn. Malignom bezäichnet in dr Medizin e böösartige Tumor, d. h. e böösartigi Bildig vo nöijem Gwääb (Neoplasii). Im ängere Sinn si die maligne epitheliale Tumor (Karzinom) und die maligne mesenchymale Tumor (Sarkom) gmäint. In dr Umgangssprooch wärde au die bösartige Hämoblastose as Chräbs bezäichnet, wie zum Bischbil d Löikemii as „Bluetchräbs“. Alli sustige Tumor, wo au benigni (guetartigi) Neoplasie drzuezele, si kä „guetartige Chräbs“ oder Chräbs in irgendere Form. Die si Gwääbsvermeerige oder Ruumforderige im Körper, wo käni Metastase bilde. Das betrifft d Schwellig bin ere Entzündig wie au guetartigi Neoplasie (Nöibildige vo Körpergwääb wäge Feelregulazioone vom Zällewaggsdum). Guetartigi Tumor wie Muetermool und Fettgschwülst (Lipom) wärde in dr Fachsprooch nit as Chräbs bezäichnet, aber si chönne äinewäg gföörlig wärde, wil si chönne entarte oder d Funkzion vo lääbenswichdige Organ chönne stööre (wie dr Chläinhirni-Bruggewinkeltumor). Chräbs isch im allgemäine Sproochgebruuch e Sammelbegriff für e Hufe verwandti Chrankhäite, wo bin ene Kürperzälle unkontrolliert waggse, sich däile und gsunds Gwääb chönne verdränge und zerstöre. Chräbs wird vo verschidnigem usglööst, aber es chunnt schliesslig immer zun ere Stöörig vom genetisch greeglete Gliichgwicht zwüschen em Zällezüklus (Waggsdum und Däilig) und em Zälledood (Apoptose). Die medizinischi Fachdisziplin, wo sich em Chräbs widmet, isch
Das Lied von der Erde ischt a Sinfonii en sechs Sätz vom Gustav Mahler. A Uffihrong dauret rond 65 Menudda. S Lied von der Erde ischt koi Lied em iblicha Senn (was zom Beischbiil au uffs Lied von der Glocke zuatrifft), sondern a ausgwachsena Sinfonii fir a grauß Orkeschtr – au wenn des manchmôl ganz kammermusikalisch wirkt – ond zwoi Senger (Alt bzw. Bariton ond Tenor). Worom dr Mahler dui Sinfonii et – wia-nr des bei seine andre gmacht hôt – mit-ra fortlaufenda Nommer vorseha hôt, wird em nächschda Absatz erklärt. Em Jôhr 1907 hôt dr Mahler erfahra, dass’r an dobblseidiga Herzklabbafehler hôt ond wahrscheinlich nemma lang leaba kôô. En dera Zeit hôt-em oiner vo seine Freind, dr Hofrat Dr. Theobald Pollak, a Sammlong vo-ra altchinesischa Lyrik en-ra zemlich freia deitscha Ibrsetzong bzw. Nôchdichdong vom Hans Bethge ibrgeba en dr Hoffnong, dass-em dia Vers a bissle Troscht schbendet. Wia dr Mahler nô dia Vers gleasa hôt, ischt en seira Seel a Fuier fir dui Dichtong uffglodret, ond bald hôt’r ôôgfanga, siiba Gedicht uss dera Sammlong e-ma sechsdoiliga sinfonischa Liederzyklus zo vortona. Wo-nr’s fir ôôbrôcht ghalda hôt, hôt’r a baar kloinere Enderonga vorgnomma ond fir da ledschda Satz zwoi Gedicht zo
E Tumor (vo latiin. tumor, -oris, m. ‚Wuecherig‘, ‚Gschwulst‘, ‚Schwellig‘) im witere Sinn isch alles, wo s Wolume vom ene Gwääb vom ene hööchere Lääbewääse gröösser wird, unabhängig vo dr Ursach. Sünonüüm in ere zwäite, ängere Bedütig, wo sich uf Gwääbnöibildige beziet, si d Begriff Neoplasii (‚Nöibildig‘) und „Gwäggs“. Es git in dr Medizin zwäi Definizioone vom Begriff Tumor: im witere Sinn alles, won e Gwääb mee Blatz brucht (Intumeszenz) oder e dastbari Verhertig, z. B. au e Schwellig bin ere Entzündig (Ödem, Phlegmone, Abszäss) oder Zyste, oder au wenn sich Schissdrägg im Darm aasammlet, wo mä im lingge undere Däil vom Buuch cha abdaste. Es isch also en eender unscharfe Begriff. im ängere Sinn Nöibildige vo Körpergwääb (Neoplasie), wo dur Feelregulazione vom Zällewaggsdum entstöön – und die Nöibildige chönne äntwääder guetartig oder bösartig si (Dignität). Benigni (guetartigi) Tumor waggse zwar und verdrängen eso Gwääb nääbedraa, si waggse aber nid dur säll Gwääb duure (infiltriere) und bilde käni Metastase. Maligni Tumor si böösartigi Tumor. Die Tumor wärden hüfig as Chräbs bezäichnet. Si waggse ins Gwääb drumume iine und zerstööre s. Usserdäm verbräite si sich über s Bluet (hämatogen), über d Lümfe (lymphogen) oder dur Abdröpfle zum Bischbil im Buuchruum und
Bekannti Lüüt, won uf Alemannisch gschribe händ, gits vili. Alemannischi Literatur im ängere Sinn sind d Dichtig im ene alemannische Dialäkt un anderi Textarte, wu uf Alemannisch gschriibe sin – do ghere aü d Text in dr Alemannische Wikipedia drzue. Alemannischi Literatür im wittere Sinn isch Literatür, wu üs em alemannische Sprochrüüm kunnt un d alemannisch Region un ihre Kültür zum Gegestand het. Zum Deil enthalte teil schriftditschi Text aü alemannischi Dialog, wiä Der Bauernspiegel vum Jeremias Gotthelf. Dr Begrinder vu dr moderne alemannische Dialäktdichtig isch dr Johann Peter Hebel, wo ganz am Afang vom 19. Joorhundert mit sine alemannische Gedicht grossen Erfolg gha het; au der Rezensänt Johann Wolfgang Goethe het se grüemt. Uf e Hebel berieffe sich es par anderi Autoore, wo öppe zur glyche Zyt oder churz drufabe agfange händ i dr Mundart z schrybe, und bis hütte wird s Adänke an gross Dichter i dr Region Basel und Löörech pflägt. Im Oberbadische händ noch em Hebel de Hermann Burte un de Gerhard Jung üs ere beachtlige Zahl vu Dialäktdichter rüsgragt. Witteri oberbadischi Dichter sin: dr Karl Kurrus vum Kaiserschduahl, d Elisabeth Walter un dr Richard Gäng üs em Hotzewald. E gueti erschti Übersicht über d'südbadische Dialektdichtig
Mit em Begriff Behinderig mäint mä wenn e Person am gsellschaftlige oder wirtschaftlige Lääbe nid chä Däil haa, wägen ere Beiidrächtigung, wo für immer und schwerwiegend isch und verursacht wird wenn ungünstigi Umwältbedingige, soziali oder anderi Faktore (Barriere) zämmechömme mit Äigeschafte vo dr behinderete Person, wo s schwer oder ummööglig mache, über die Barriere wög z choo. E Behinderig isch also kä Chranket. In dr Umwält von ere behinderete Person cha vil s Lääbe schwer mache. Das chönne Alldagsgegeständ si und Iirichdige – oder wenn Iirichdige feele – (füsikalischi Faktore) aber au d Iistellig vo andere Mensche (soziali Faktore). Gegeständligi Barriere behindere vilmol, wil s kä uniwersells Disäin git, wo nit nume Bevölkerigsgrubbe berücksichdiget, wo dr Zaal nooch gröösser si oder vilicht mee Iifluss häi. Mä cha Behinderige grob eso zämmefasse: körperligi Behinderig Sinnbehinderig (Blindhäit, Ghöörlosikäit, Schwerhöörikäit, Daubblindhäit, Gruchlosigkäit) Sproochbehinderig psüchischi (seelischi) Behinderig Leerbehinderig gäistigi Behinderig Vo de Ursache us gsee, cha mä Behinderige eso iidäile: erworbeni Behindrige - dur perinatali Schaäde (Schääde, wo wääred dr Geburt entstande si) - dur Chrankhäite - dur körperligi Schädigunge, zum Bischbil Gewalt, Unfall, Chriegsverletzig - dur Alterigsbrozäss aageboreni Behindrige - dur Vererbig bzw. chromosomal bedingt - dur pränatali Schääde (Schääde, wo vor dr
Sproochbehinderig isch dr Oberbegriff für e Hufe Stöörige in de Beriich: vom Leere von ere Sprooch (Sproochentwiggligsverzögerig) em Chönne sproochligi Strukture für d Kommunikazion z verwände (Afasii und Mutismus) vo dr Stimm vom Reede (Sprächstöörig) vom Fluss vom Reede (Stottere, Stammle) In dr Pedagogik verstoot mä under ere Sproochbehinderig ass öbber e sonderpedagogischi Understützig im Förderschwerpunkt Sprooch brucht. Sproochbehindereti si Mensche, wo iiri Muetersprooch in Lut und/oder Schrift impressiv und/oder expressiv altersgrächt nid chönne bruuche und dorum in dr Entwigglig vo iirer Persönlikäit und gsellschaftlige Bindige und bim Leere dbehinderet si.
E Körperbehinderig isch en indiwiduelli körperligi Behinderig vom ene Mensch, e füsiologischs Defizit oder Handicap. Noch em Christoph Leyendecker wird e Person as körperbehinderet bezäichnet, wenn si wägen ere Schädigung vom Stütz- und Beweegigsapparat, ere andere organische Schädigung oder ere chronische Chranket so stark in iire Verhaltensmöglichkäite beiidrächtigt isch, ass d Sälbstverwirkligung in ere soziale Interakzion schwiirig isch (vgl. Leyendecker 2005). Hützudags gseet mä s aber vilmol eender eso, ass e Behinderig nit dur indiwiduelli Faktore entstoot (z. B. körperligi Beiidrächtigung), sondern dur Barriere in dr Umwält, wo Mensche mit Beiidrächtigunge wägene nit gliichberächtigt in dr Gsellschaft chönne mitmache. D Abgränzig zwüsche Körperbehinderig und kognitiver Behinderig isch unscharf, wil si drvo abhängt, was für e Rolle die körperligi Beiidrächtigung vom Hirni bi dr reduzierte kognitive Läistigsfähigkäit spiilt. Körperbehinderig cha au e Däil von ere Meerfachbehinderig si. Christoph Leyendecker: Motorische Behinderungen. Grundlagen, Zusammenhänge und Förderungsmöglichkeiten. Kohlhammer. Stuttgart 2005 Reinhard Lelgemann, Jürgen Moosecker: Einführung in die Körperbehindertenpädagogik. In: Stephan Ellinger, Roland Stein: Grundstudium Sonderpädagogik. Bamberg 2005, ISBN 3-00-010877-7 Petra Fuchs: „Körperbehinderte“ zwischen Selbstaufgabe und Emanzipation. Selbsthilfe – Integration – Aussonderung. Luchterhand, Neuwied und Berlin 2001, ISBN 3-472-04450-0 Hans Stadler, Udo Wilken: Pädagogik bei Körperbehinderung. Studientexte zur Geschichte der Behindertenpädagogik Band 4. Beltz
Under Blindhäit verstoot mä die usbrägtisti Form von ere Seebehinderig, wo s wisuelle Woornäämigsvermöge vo äim oder vo bäide Auge ganz feelt oder nume no ganz wenig drvo vorhanden isch. Si cha aagebore (Geburtsblindhäit) oder erworbe si und isch mäistens irreversibel. Wenn bäidi Auge blind si, isch das e schweri Behinderig, und in modärne Länder wird dr Blind vilmol vom Staat vo Gsetz us understützt. Es git vil Organisazioone, wo de blinde Lüüt mit Root und Hilfsmittel s Läbe wänd erliechtere. I dr Schwiiz sind die im Schwiizerische Zentraalveräin fürs Blindewääse zämegschlosse, wo ane 1903 im Mäitliblindehäim z Züri ggründet worden isch. Die gröschti Organisazioon vo dr Schwiiz, wo sech für Lüüt, wo so ne Behinderig hend, tuet ysetze, isch der Schwiizerisch Verband für die Blinde und die Seebehinderte. Wolfgang Drave, Hartmut Mehls (Hrsg.): 200 Jahre Blindenbildung in Deutschland (1806–2006). edition bentheim, Würzburg 2006, ISBN 3-934471-57-9. Kai Nonnenmacher: Das schwarze Licht der Moderne: zur Ästhetikgeschichte der Blindheit. Niemeyer, Tübinge 2006. ISBN 3-484-63034-5. Eva M. Glofke-Schulz: Löwin im Dschungel. Blinde und sehbehinderte Menschen zwischen Stigma und Selbstwerdung. Psychosozial-Verlag, Gießen 2007, ISBN 978-3-89806-735-5. Oliver Häuser, Stefanie Krug: Den Menschen sehen. 150 Jahre Nikolauspflege. (1856–2006). Nikolauspflege, Stiftung für Blinde und Sehbehinderte Menschen, Stuttgart
Abhängigkeit, in dr Umgangssprooch Sucht (vo germ. suhti-, ahd. suht, suft, mhd. suht) goot uf „sieche“ (ahd. siuchan, mhd. siechen - s Liide an ere Chranket, zrugg) bezäichnet in dr Medizin s Verlange, immer wider e bestimmte Zuestand z erlääbe, ooni dass mä vil gege das cha mache, au wenn dr Verstand sich vo däm Verlange wett befreije. E Sucht macht s schweer bis ummööglig d Persönlikäit frei z entfalte und macht die soziale Bindige und Schanse vom Süchtige kabutt. In de Fachgebiet Psüchologii und Psüchiatrii wärde verschidigi Forme vo Abhängigkäit beschriibe: Abhängikäitssündrom dur psüchotropi Substanze (Abhängigkäit wo an Substanze bunde isch, stoffligi Abhängigkäit), Schädlige Gebruuch vo Substanze, wo körperlig kä Abhängigkäit erzüüge, Abhängikäit, wo nid an e Substanz bunde isch (nitstoffligi Abhängigkäit), und Co-Abhängikäit, wenn was Bezugspersone mache oder nid mache d Abhängigkäit, wo an Substanze bunde isch, von ere Person sterker macht. In e Hufe offizielle und inoffizielle Iirichdige wird dr Begriff „Sucht“ allerdings immer no verwändet. Zu de bekanntere Sücht ghöört d Abhängikäit vo legale Drooge wie Dubak und Alkohol, vo illegale Drooge wie Kokain oder Heroin, wo körperlig abhängig mache, aber au vo wäichere Drooge wie Kannabis, wo sich e psüchischi Abhängikäit cha entwiggle, und Abhängikäite,
E Mensch liidet an Ghörlosigkäit oder Daubhäit, wenn er gar nüt oder fast nüt cha ghööre. Dr medizinische Usdruck für Daubhäit isch Surditas (lat.). Dr Usdruck ghörlos isch im dütsche Sproochruum entstande, wo im letschte Vertel vom 18. Joorhundert die allgemäini Schuelbildig für daubi Chinder iigfüert worde isch. Wenn s Ghöör erst Schaade nimmt nochdäm dr Daub scho gleert het schwätze, denn reedet mä von ere „postlinguale“ oder „Spoot-Daubhäit“. Öbbe 98 Brozänt vo de Mensche, wo as ghöörlos gälte, häi no chliini Räst vom Ghöör. Dorum reedet mä mänggisch au vo hochgradiger Schwerhöörikäit oder Rästhörigkeit. S Ghöör isch eso iigschränkt, ass akustischi Räiz nume no mit Hörhilfe wie eme Hörgräät oder z. B. eme Cochlea-Implantat chönne woorgno wärde. Ob mä mit dene Hörhilfe Sprooch cha verstoo, isch indiwiduell verschiide. D Bezäichnig daubstumm wird vo ghörlose Persone as diskriminierend empfunde, wil dr Wortdäil 'stumm' e negativi Konnotazion het und Lüt dr Begriff gege ghörlosi Persone vilmol mit dr Bedütig vo „dumm“ oder „unfähig“ bruche. Für Ghörlosi isch s Schwätze weniger wichdig as dass si chönne kommuniziere. Under sich bruche si mäistens e Gebärdesprooch, aber für zum diräkt mit Lüt wo ghööre z kommuniziere, isch s wichdig, ass si au e Lutsprooch