rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Woornee (me säit au d Perzepzioon – oder mundartlech s Gspüüre) isch s Samlen und s Spychere vo Informazione, wo vo Räiz us dr Umwält und us em Innere vom ene Lääbewääse chöme. Do drby tuet s Läbewääse unbewusst – und bim Möntsch teils au bewusst – d Informazioone ufnää und verarbeite, sortiere und zämefüere, so dass für iins e Gsamtydruck entstoot, wo e Sinn gitt. Die nöie Ydrück wärde mit de scho gspycherete Vorstellige vrglyche und versteerche oder verbessere s Bild vo dr Umgäbig. D Inhalt und d Kwalidääte von ere Woornäämig chönne mänggisch (aber nit immer) dur e ziilti Stüürig vo dr Ufmerksamkäit und dur Woornäämigsstrategie veränderet wärde. D Gsamthäit vo alle Vorgäng vo dr Sinneswoornäämig bezäichnet mä au as Sensorik. Do drfüür bruucht der Körper psunderi Orgaan und s Hirni. Für s Gspüüre vo Sache, wo uuser eim sy, git’s die füüf Sinn: s Schmöcke mit dr Naase s Gsee s Lose s Schmöcke im Muul s Gspüüre bim Aalänge vo öppisem Anderi Sache, wo me gspüürt: s Glychgwicht wie d Zyt vrgoot Martin Burckhardt: Metamorphosen von Raum und Zeit. Eine Geschichte der Wahrnehmung. Campus, Frankfurt am Main 1997, ISBN 3-593-35784-4. Erhard Fischer: Wahrnehmungsförderung: Handeln und
As Rezeptor (vo latiinisch recipere 'ufnee, empfoo') oder au Sensor wird in dr Füsiologii e spezialisierti Zälle bezäichnet, wo bestimmti chemischi oder füsikalischi Räiz us dr Umgääbig vom ene Körper oder us sim Innere in e Form überfüert (transduziert), wo nöironal vergliichbar isch. Rezeptore si Sinnzälle. Si spiile bim ene Lääbewääse nit nume e Funkzioon, wo dere vom ene Sensor in dr Technik äänelet, und überfüere Räiz in elektrischi Signal, wo zum Hirni witer gläitet wärde, wie zum Bischbil Liecht, wo uf d Netzhut im Aug fallt. Sondern die Signal und wie si gänderet wärde, wärde im ene Lääbewääse mit ere bsundrige Kwalidäät erläbt. Vilmol hängt s vo spezifische molekulare Strukture ab, für wie Sinnzälle für bestimmti Räizkwalidääte empfänglig si. Die Strukture wärde in dr Biochemii au as Rezeptor bezäichnet. E Sinnzälle isch s erste Gliid vo de Sinn. Hüfig isch si uf spezielli Räiz usgläit, wo dr Form und dr Sterki nooch adekwat si, und wandlet Räiz, wenn si oberhalb von ere gwüsse Räizschwelle si, proporzional zu sinere Sterki in e Rezeptorpotenzial (Generatorpotenzial) um. Im ene afferänte Nöiron wärde die Generatorpotenzial abbildet und wenn si hööcher si as s jewiilige Schwellepotenzial, lööse si Akzionspotenzial us, wo an s Zentralnärvesüsteem
E Räiz oder Stimulus isch e füsikalischi oder chemischi Gröössi vo dr innere Umgääbig oder dr üssere Umwält vom ene Lääbewääse, wo uf däm si Süsteem wirkt, wenn sich si Gröössi änderet. Im Sinn vo dr Nöirobiologii isch e Räiz also d Iiwirkig uf e Sinnzälle, und wo sich druf s Membranpotenzial vo deren iirere Zällmembrane (Rezeptorpotential) als Hüperpolarisazioon oder as Depolarisazioon änderet, und wenn s Schwellepotenzial von ere zueständige Närvezälle überschritte wird, cha das en Akzionspotenzial uslööse. Jörgen Markl: Biologie, Spektrum Akademischer Verlag, München 2006, ISBN 978-3-8274-1630-8 Ulrich Weber: Biologie Oberstufe Gesamtband, Cornelsen, Berlin 2007, ISBN 978-3-464-17150-9 Normdate: GND: 4177644-6
D Schwangerschaft (medizinisch Gestazioon oder Graviditäät, latiinisch graviditas) isch dr Zitruum, wo wääred em e befruchdeti Äizälle im Körper von ere Frau zum e Chind waggst. D Schwangerschaft duurt vo dr Befruchdig bis zur Geburt om Durchschnitt 266 Dääg. In de erste acht Wuche noch dr Befruchdig vo dr Äizälle reedet mä vom en Embryo. Wenn emol die innere Organ usbildet si (vo dr nüünte Entwiggligswuche aa) brucht mä d Bezäichnig Fetus oder Fötus. Vo Schwangerschaft schwätzt mä nume bim Mensch; bi andere Süüger säit män em entsprächende Zuestand Drächdikäit. In dr Mundaart und in dr eltere Sprooch gits no anderi Wöörter für «schwanger» und «drächtig», zum Biispiil trääged / traaged, grooss, in dr Hoffnig, in andere Umständ, i gsäägnete Umständ, in Erwaartig sii oder mit eme Chind goo. Zum de Chind nid müesse säge, vo woo dass s chöme, het mer ene zem Biispil gsäit, me häi si vom Chindlistäi ghoolt. Barbara Duden, Jürgen Schlumbohm, Patrice Veit (Hrsg.): Geschichte des Ungeborenen: Zur Erfahrungs- und Wissenschaftsgeschichte der Schwangerschaft, 17.–20. Jahrhunderts. 2. Uflaag. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 2002, ISBN 3-525-35182-8. Jürgen Kleinebrecht [Begr.], Klaus Friese: Arzneimittel in der Schwangerschaft und Stillzeit: ein Leitfaden für Ärzte und Apotheker; mit 37 Tabellen, Wiss.
As Reprodukzioon wird e Vorgang bezäichnet, wo bin em öbbis vervilfältigt wird, und vilmol au s Resultat vo däm Vorgang, d Kopii, wo entstande isch. Bsundrigs im Zämmehang mit soziale Süsteem verstoot mä under Reprodukzioon nid nume, wenn e Kopii härgstellt wird sondern au, wenn e Zuestand ufrächt erhalte wird. Wenn e Süsteem mee as äi Noochbildig (Kopii, Replikat) vo sich sälber cha erzüüge, denn isch e Waggsdum bzw.Vermeerig mööglig. Wie schnäll die isch, wird mit dr Reprodukzioonsroote gmässe. Wenn s kä Widerstand gege s Waggsdum bzw. d Vermeerig git, chunnt s zum ene exponenzielle Waggsdum. Bi Lääbewääse reedet mä vo vegetativer und generativer Vermeerig und vo gschlächtliger und ungschlächtliger Furtpflanzig.
Vermeerig stoot für: d Erzüügig vo nöije, identische oder witgehend äänlige Indiwidue vo Lääbewääse alli Arte vo dr Vermeerig vo Organisme, wo uf gschlächtliger Furtpflanzig basiere die sexuelli Erzüügig vo äigeständige Noochkomme die asexuelli Erzüügig vo identische Noochkomme die vegetativi Vermeerig, e Form vo dr ungschlächtlige Vermehrig
As gschlächtligi oder sexuelli Furtpflanzig bezäichnet m d Erzüügig vo äigeständige Noochkomme, wenn die mit dr Usbildig vo Gschlächter verbunde isch. Mäistens wärde drbii wiibligi und männligir Käimzälle (Gschlächtszälle) bildet, wo denn mitenander zun ere Zygote verschmelze (Befruchdig). Näbe dere zwäigschlächtlige oder bisexuelle Furtpflanzig git s bin e Hufe Organisme au en äigschlächtligi oder unisexuelli Furtpflanzig, wenn us wiiblige Gschlächtszälle ooni Befruchdig oder us meerzällige Furtpflanzigskörper nöiji Indiwidue entstöön. Vo dene bäide Forme vo dr gschlächtlige Furtpflanzig wird die ungschlächtligi oder asexuelli Furtpflanzig underschiide, wo s bin ere kä Differenzierig in verschiideni Gschlächter git. Die gschlächtligi Furtpflanzig chunnt bi fast alle Organisme mindestens gläägentlig vor. Wil s drbii vo äinere Generazioon zur neggste zun ere Rekombinazioon vo Erbaalaage (Gen) chunnt, waggst eso die genetischi Vilfalt innerhalb vo dr Populazioon. Die gschlächtligi wie au die ungschlächtligi Furtpflanzig isch fast immer, aber nit umbedingt, mit ere Vermeerig verbunde, das häisst, ass d Zaal vo de Indiwidue gröösser wird. Wenn bäidi Gschlächtszälle, wo zur Zygote verschmelze, vo underschidlige Indiwidue stamme, so redet mä vo Xenogamii oder Fremdbefruchdig. Wenn bäidi Gschlächtszälle, wo zur Zygote verschmelze, vom gliiche Indiwiduum stamme, so redet mä vo Autogamii oder Sälbstbefruchdig.
D Küssaburg, au Burg Küssabärg odder „Küssèbärg“ benamst, (villycht abgleitet uss èm Römischen Personnènammè, ‚Cossinius‘ ehnder abber von èm Chüssè, womit d Form vom Bärg gmeint isch, isch d Ruine vom èrè Gipfelburg uff 634 m ü. NHN z Bèchtersbool, ènèm Ortsdeil vo dè Gmeind Küssaburg, im Landchreis Waldshuèt, Baddè-Württèbärg. D Hohèburg isch eini vo dè bedütendschtè historischè Baudenkmôler am Hochrhy un è Wòrzeichè vom öschtlichè Landchreis Waldshuèt. Iri Bauzit wörd zwǜschè dè Johr 1125 un 1141 vomuètet. Diè hütig Ruinè isch unter anderem im Bsitz vo dè Grõfè vo Küssèbärg, im Bischtum Konschtanz un dè Grõfè vo Sulz. Gschliffè worrè sich diè Burg durch ein vo dè Bsatzig gelegtè Brand am 8. März 1634 bim Nöcherchò vo dè schwedischè Armee im Drißigjöhrigè Chrièg un durch èn Bärgschturz kabutt gmacht worrè am 25. Dezembèr 1664. Spôter isch d!è Feschtung zur Burg uusbaut worrè. Im 19. Johrhundert isch d Burgruinè frei glait worrè, sithèr isch si belièbts Uusflugszyl i dè Region. D Ruinè lyt obberhalb vo dè Ortschaft uff èrè Höchi vo öppè 634 Meter. Si isch è Wòrzeichè vom Chleggau un vom öschtlichè Lancchreis Waldshuèt un thront uff èm Chlynè Randè un übber m Chleggau, wo sich nördlich vo dè
As Stoffwäggsel oder Metabolismus (griechisch μεταβολισμός, metabolismós „Stoffwäggsel“, mit dr latiinische Ändig -us) bezäichnet mä d Gsamthäit vo de chemische Brozäss in Lääbewääse. Drbii wandlet dr Organismus chemischi Stoff in Zwüschebrodukt (Metabolite) und Ändbrodukt um. Dank dene biochemische Vorgäng cha d Körpersubstanz ufbaut und erhalte wärde (Baustoffwäggsel) und Energii für Aktividääte, wo Energii verbruuche, gwunne wärde (Energiistoffwäggsel) und eso cha dr Körper sini Funkzioone ufrächt erhalte. Wääsentlig für e Stoffwäggsel si Enzym, wo chemischi Reakzioone schnäller lön lo ablaufe und sä stüüre (katalysiere). Wenn fremdi Stoff umgsetzt wärde, wo vo usse ufgnoo worde si, so redet mä au vo Fremdstoffmetabolismus. Dr Umbau organismenfremde Stoff in organismenäigeni Stoff wird as Assimilazioon bezäichnet. S Gegedäil isch d Dissimilazioon, wo organismenäigeni Stoff abbaut wärde. Zum Stoffwäggsel ghöört au d Umwandlig vo schädlige Stoff in Stoff, wo chönne usgschiide wärde (Biodransformazioon). Stoffwäggselvorgäng wärde vor allem in dr Biochemii erforscht. In dr Medizin und Füsiologii si si von ere groosse Bedütig, under anderem wil si chönne gstöört wärde. Mä cha sä aber au füsikalisch düte as Usdusch vo freier Energii gege Ornig: Lääbewääse vergröössere d Ornig und verbruche Energii drbii. Im Organismus nimmt d Entropii (d Unornig) ab uf Choste vo dr Umgäbig, wo si
D Ewoluzioon (vo latiin. evolvere „entwiggle“) isch die langsami Veränderig vo de vererbbare Merkmol von ere Populazioon vo Lääbewääse vo äinere Generazioon zur neggste. Die Merkmol sind in dr Form vo Gen codiert, wo bi dr Furtpflanzig kopiert und an dr Noochwuggs witergee wärde. Dur Mutazioone entstöön underschidligi Wariante (Allel) vo dene Gen, wo verändereti oder nöiji Merkmol chönne verursache. Die Wariante und Rekombinazioone füere zu erblig bedingte Underschiid (genetischi Wariabilidäät) zwüsche Indiwidue. Ewoluzioon findet statt, wenn sich d Hüfigkäit vo dene Allel in ere Populazioon (d Allelfrekwänz im Genpuul) änderet, das häisst wenn die Merkmol in ere Populazioon sältener oder hüfiger wärde. Das bassiert äntwääder dur natürligi Selekzioon, wenn d Überlääbens- und Reprodukzioonsroote wäge dene Merkmol sichveränderet, dur sexuelli Selekzioon oder zuefellig dur Gendrift. D Theorii vo dr Ewoluzioon dur natürligi Selekzioon isch zum erste Mol usfüerlig vom Charles Darwin in sim Buech The Origin of Species daargstellt worde, wo 1859 erschiine isch. In de 1930er Joor het mä die natürligi Selekzioon, wie si dr Darwin bostuliert het, mit de mendelsche Reegle zur Vererbig verbunde. Eso isch die Synthetischi Theorii vo dr Ewoluzioon entstande, wo d Ewoluzioon as d Änderig vo de relative Allelhüfigkäite (Allelfrekwänze) in ere Populazioon im
E biologischi Ewoluzioonstheorii beschribt und erklärt wie die biologische Arte as Resultat vo dr organismische Ewoluzioon entstande si und sich veränderet häi, d. h. vom ene realhistorische Entwiggligsbrozäss, wo stattgfunde het und immer no witer goot. Dr Jean-Baptiste de Lamarck het 1809 s Konzept vom Artewandel vorgschlaage und isch äine vo de erste Ewoluzioonstheoretiker gsi. S Hauptbrinzip vo sinere Theorii isch e grichteti Hööcherentwigglig vo Lääbewääse gsi, wo immer wider dur en Urzüügig entstande si, und ass so die äinzelne Klasse entstande si; und as Nääbebrinzip het er bostuliert, ass au erworbeni Äigeschafte vererbt wurde, was hüte as Lamarckismus bezäichnet wird. Dr Anatom Georges Cuvier het mit sine Undersuechige vo Fossilie daargstellt, ass d Baublään vo de Lääbewääse verwandt si und ass Lääbewääse chönne usstärbe. D Ewoluzioonstheorii vom Lamarck isch drissig Joor spööter (1838) vom Charles Darwin und 1858 au vom Alfred Russel Wallace witerentwigglet worde. D Aarbede vo dene bäide, wo hüte as Darwinschi Ewoluzioonstheorii bezäichnet wärde, si unabhängig vonenander entstande, aber wo dr Darwin vom Wallace e Brief mit sine Ideä überchoo het, het er si Origin of the Species doch no veröffentligt. D Underschiid in de Theorie vo dene bäide häi hauptsächlig din bestande, wie intensiv d
D Reegle vom Mendel beschriibe dr Vererbigsvorgang bi biologische Merkmol, wo d Usbräägig vo ene nume vo äim Gen bestimmt wird (äifache Erbgang). Si si noch iirem Entdecker Gregor Mendel benennt, wo sä 1866 veröffentligt het. D Reegle gälte nume für diploidi Organisme mit haploide Käimzälle – also sonigi, wo vo bäide Eltere je äi Chromosomesatz erbe. Doodrzue ghööre die mäiste Dier und Pflanze. Für Organisme mit eme hööchere Ploidiegrad cha mä entsprächendi Reegle abläite. Bischbil für Merkmol, wo dene klassische Reegle folge und wo scho dr Mendel undersuecht het, si d Form und d Farb vo Ärbsesoome und d Farb vo Ärbseblüete. Au d AB0-Bluetgrubbe vom Mensch wärde noch de mendelsche Reegle vererbt. Früener het mä de Reegle mendelschi Gsetz gsäit, aber mä het sithär genetischi Fenomeen entdeggt, wo dr Erbgang vo de „Reegle“ cha abwiiche, und doorum brucht mä dr Begriff Gsetz nüme. Bischbil für Abwiichige si d Genkopplig und die extrachromosomali Vererbig. H. Frederik Nijhout: Der Kontext macht’s!. Spektrum der Wissenschaft, April 2005, ISSN 0170-2971, S. 70–77. Versuche über Pflanzen-Hybriden (1865): Mendels Original-Veröffentlichung
Dr B. B. King (* 16. Septämber 1925 z Itta Bena, Mississippi; † 14. Mai 2015 in Las Vegas, Nevada; bürgerlig Riley B. King) isch äine vo de iiflussriichste Blues-Gitarriste und -Sänger gsi und äine vo de „drei Kings vom elektrische Blues“, näben em Albert King und em Freddie King. S „B. B.“ in sim Naame stoot für Blues Boy. Das isch en Abchürzig vo Beale Street Blues Boy, wo sis Moderazioonspsoidonüm bim Radiosänder WDIA gsi isch. 1980 isch dr B. B. King in d Blues Hall of Fame ufgnoo worde, 1987 in d Rock and Roll Hall of Fame. 2004 het er dt inoffiziell „Nobelbriis für Muusi“ überchoo, dr Polar Music Prize. 2008 het mä in sinere Häimetstadt Indianola s B. B. King Museum and Delta Interpretive Center eröffnet. S Rolling Stone Magazine füert en uf Blatz 3 in dr Liste vo de 100 groossartigste Gitarriste vo alle Zite. Nume offizielli Veröffentligunge Broven, John (2002): B. B. King’s Record Company. In: B. B. King – The Vintage Years (Textheft zu Ace ABOXCD 8). Escott, Colin (2002): The Blues, Every Day. In: B. B. King – The Vintage Years (Textheft zu Ace ABOXCD 8). Fancourt, Les (1993): B. B. King,
As Verdauig oder Digestion bezäichnet mä, wenn d Naarig im Verdauigsdrakt mit Hilf vo Verdauigsenzym für e Körper verwärtbar gmacht wird. Dur chemischi Spaltig (gnauer: Hydrolyse) entstöön us hochmolekulare Choolehüdrat, Fett und Äiwiss niidermolekulari Verbindige (z. B. Mono- und Disaccharid, Fettsüüre, Aminosüüre, Di- und Tripeptid), wo zum Däil in Energii umgwandlet bzw. sust bi dr Brodukzioon vo nöijer Körpersubstanz iigsetzt wärde, wenn dr lääbig Organismus si noch eme chemische Umbau in die verschiidenste Zällstruktuure iibaut. E Hufe Näärstoff, wo mit dr Naarig ufgnoo wärde, si nit wasserlöslig. Si chönne dorum nit us em Dünndarm in dr Urin und in d Lümfe ufgnoo wärde. Die Nährstoff wärde wasserlöslig, wenn si in chliineri Grundbaustäi ufdäilt wärde. D Enzym, wo in de Verdauigsseft enthalte si, katalüsiere e Hufe verschidnigi Spaltigsreakzioone um e Vilfachs. Eso cha d Naarig, wo ufgnoo worde isch, in relativ churzer Ziit verdaut wärde. Am Bischbil vo dr Verdauig bim Mensch Zum Verdauigsapparat ghööre s Muul, wo d Naarig ufnimmt, mit de Zeen mechanisch verchliineret, und mit Spöiz glitschig macht, so dass si denn über d Spiisrööre (Ösophagus) in dr Maage cha beförderet wärde. Dört wird dr Brei lengeri Zit aagsammlet, und d Sterki wird dur d Amylase witer verdaut.
Mit em Dastsinn näme Lääbewääse Berüerige woor. D Strukture, wo für das brucht wärde, wärde as Dastsinnorgan bezäichnet. Dr Dastsinn wird as Oberbegriff für die taktili (wo s Berüere betrifft) und die haptischi (wo uf em Dastsinn basiert) Woornäämig verwändet. In dr Litratuur wärde d Begriff taktili Woornäämig für s passive Berüertwärde und haptischi Woornäämig für s „aktive Erkenne“ verwändet. Vo dr Füsiologii us gsee isch dr Dastsinn abhängig vom sensomotorische Süsteem (Verarbäitig vo motorische und sensorische Informazioone) und vom somatosensorische Süsteem (Verarbäitig vo sensorische Informazioone). Duden-Online: Tastsinn, hier online Duden-Online: taktil, do onläin Duden-Online: haptisch, do onläin Riedel, M.: Alltagsberührungen in Paarbeziehungen, VS Verlag, 2008, S. 23, ISBN 978-3-531-15896-9, do onläin Grunwald, M., & Beyer, L. (2001). Der bewegte Sinn. Grundlagen und Anwendungen zur haptischen Wahrnehmung, S. 11ff.
Italiänisch-Libye (italienisch: Libia Italiana) isch e Kolonii vom Königriich Italie uf em Gebiet vom hütige Libye in Nordafrika ksi. D Kolonii hät vo 1934 bis 1943 existiert. Libye, wo scho sit em Siig vo Italie im Chrieg gäge s Osmanische Riich under italiänischer Herrschaft gstande isch, isch 1934 vom italiänische Ministerpräsidänt und Diktator Benito Mussolini zur Kolonii Italiänisch-Libye erklärt worde. Mit Frankriich isch dänn die ändgültige Gränze zwüsche Libye und de französische Kolonii Französisch-Äquatorialafrika veribart worde. Im Zweite Wältchrieg händ in Libye die nationalsozialistischi Wehrmacht zämme mit de Königlich italiänische Armee gmeinsam gäge d Brite us Ägypte kämpft. 1943 hät Italie Libye a Großbritannie verlore und i de Pariser Friedensvertärg vo 1946/47 ändgültig müsse uf s Gebiet verzichte. 1951 isch Libye unabhängig worde. Libye - Abschitt Gschicht nach: Brockhaus Enzyklopädie in 20 Bd. F.A. Brockhaus, Wisbade 1970. Bd. 11, S. 429 Kultur Libyens. Archiviert vom Original am 24. Dezember 2008; abgruefen am 15. Mai 2015. Commons: Italiänisch-Libye – Sammlig vo Multimediadateie
Italiänisch-Somaliland oder au Italiänisch-Somalia isch e Kolonie vom Königriich Italie uf em Gebiet vom hütige Somalia ksi, hät aber nur vo 1940 bis 1941 s gsamte Gebiet vom jetzige Staat umfasst. D Königlich Italiänischi Armee hät i de 1880er Jahr s Gebiet in Besitz kno. 1908 isch Mogadischu zu de Hauptstadt worde. Under de Herrschaft vom Benito Mussolini händ d Italiäner e sehr repressivi Kolonialpolitik verfolgt. D einheimischi Bevölkerig isch zu Zwangsarbeit gzwunge worde und die somalischi Kultur isch erniedrigt worde. Vo Somalia us hät Italie 1935 s Kaiserriich Äthiopie agriffe und 1936 bsetzt. Nachane isch Somalia mit Eritrea und Abessinie zu de Kolonii Italiänisch-Ostafrika zämegschlosse worde. Mit em Aafang vom Zweite Wältchrieg z Ostafrika (lueg Ostafrikafeldzug) isch die britischi Kolonii Britisch-Somaliland vo Italie bsetzt worde und au zu de italiänische Kolonii cho. Nach de italiänische Niderlag z Ostafrika im Jahr 1941 händ d Brite iri Kolonii wider zruggeroberet und dezue ane au di italiänisch Kolonii bsetzt. Die händs dänn aber 1950 als UN-Treuhandgebiet ad Republik Italie umeggä. 1960 sind die italiänisch und di britisch Kolonii zäme as Republik Somalia unabhängig worde. Robert L. Hess: Italian Colonialism in Somalia. University of Chicago Press, Chicago 1966. Paolo Tripodi: The Colonial Legacy
Italiänisch-Eritrea (italienisch Colonia Eritrea) isch e Kolonie vom Königriich Italie am Horn vo Afrika ksi. Es hät s Staatsgebiet vom hütige Eritrea umfasst und hät vo 1890 bis 1936 existiert. Vo 1936 bis 1941 isch es Teil vo Italiänisch-Ostafrika ksi. D Kolonie isch am 1. Januar 1890 gründet worde. De ersti Gouverneur isch de Baldissera Orero ksi. Under ihm hät mer d Iwahnderig vo Italiener gförderet. Die Eritreer sind hingäge unterdrückt worde. Das isch vor allem under em Benito Mussolini vo 1922 bis 1941 ksi. 1897 isch de Ferdinando Martini de neui Gouverneur vo Italiänisch-Eritrea worde. Under ihm isch s Vercherssystem usbaut, die Bildig gförderet und d Korruption bekämpft worde. In Eritrea händ im Jahr 1936 vor allem Muslime (öppe 57 % vo de Bevölkerig) und Christe (39 %) gläbt. 1935 isch Eritrea s Ufmarschgebiet vo de Königlich Italiänische Armee für de Chrieg gäge s Kaiserriich Abessinie ksi. Nach em Sieg über Äthiopie 1936 isch d Kolonie Eritrea bis 1941 en Teil vo Italiänisch-Ostafrika ksi. 1941, im Zweite Wältchrieg, isch Eritrea vo britische Truppe eroberet worde. Demit isch die italiänischi Herrschaft beändet ksi. I de Pariser Fridensverträg vo 1947 hät d Republik Italie ändgültig uf s Gebiet müsse verzichte. Eyassu
En Enzym (altgriechischs Kunstwort ἔνζυμον, énzymon), früener Fermänt (latiinisch fermentum), isch e Stoff, wo us biologische Riisemolekül bestoot und as Katalysator e chemischi Reakzioon cha beschlöinige. Fast alli Enzym si Protein, d Usnaam isch die katalytisch aktivi RNA, wie z. B. snRNA. Si wärde in dr Zälle über Proteinbiosynthese an de Ribosom bildet, wie anderi Protein au. Enzym häi wichdigi Funkzioone im Stoffwäggsel vo Organisme: Si stüüre dr grösst Däil vo de biochemische Reakzioone – vo dr Verdauig bis zur Transkripzioon (RNA-Polymerase) und Replikation (DNA-Polymerase) vo de Erbinformazioone. Enzym wärde noch dr Reakzioon, wo si katalysiere, in säggs Enzymklasse iidäilt: EC 1: Oxidoreduktase, wo Redoxreaktioone katalysiere. EC 2: Transferase, wo funkzionelli Grubbe vo äim Substrat uf en anders überdrääge. EC 3: Hydrolase, wo Bindige under Iisatz vo Wasser spalte. EC 4: Lyase, wo d Spaltig oder Sünthese vo komplexere Brodukt us äifache Substrat katalysiere, allerdings ooni ATP z verbruuche. EC 5: Isomerase, wo d Umwandlig vo chemische Isomer beschlöinige. EC 6: Ligase oder Synthetase, wo Addizionsreakzioone mit Hilf vo ATP katalysiere. En Umcheerreakzioon (Spaltig) isch mäistens energetisch ungünstig und findet nit statt. Mänggi Enzym chönne meereri Reakzioone katalysiere, wo zum Däil seer underschidlig si. In däm Fall wird en Enzym
Protein, Äiwiss oder Äiwissstoff si biologischi Makromolekül, wo us Aminosüüre ufbaut si. Protein git s in alle Zälle und gäbe ine nit nume Struktur, sondern si au „molekulari Maschine“, wo Metabolite dransportiere, Ione bumpe, chemischi Reakzione katalysiere und Signalstoff chönne erkenne. Us Protein (Äiwiss) bestöön z. B. d Hut, s Hoor oder d Muskle. Alli Protein im ene Lääbewääse zämme, im ene Gwääb, in ere Zälle oder in eme Zällkompartimänt, under exakt definierte Bedingige und zum ene bestimmte Zitpunkt, wärde as Proteom bezäichnet. Mä chann d Protein noch irer üssere Form in zwäi Hauptgrubbe iidäile: die globuläre Protein, wo Terziär- oder Quartärstruktur von ene öbbe d Form von ere Chuugele oder e Biire het, und wo mäistens in Wasser oder Salzlöösige guet löslig si die fibrilläre Protein, won e fadeförmigi oder fasrigi Struktur häi, mäistens unlöslig si und zu de Stütz- und Grüstsubstanze ghööre (zum Bischbil d Keratin in de Hoor und Fingerneegel, Kollagen, Aktin und Myosin für d Musklekontrakzioon). Protein wärde au noch iirer Zämmesetzig iidäilt, z. B. bi konjugierte Protein, oder noch dr Funkzioon, z. B. Strukturprotein. Jeremy M. Berg, John L. Tymoczko, Lubert Stryer: Biochemie. 6. Uflaag. Spektrum, Häidelbärg 2007, ISBN 3-8274-1800-3. Friedrich Lottspeich, Haralabos Zorbas: Bioanalytik.
D Italiänischi Konzession in Tientsin (Chinesisch 天津意租界, Tiānjīn Yì Zūjiè, italiänisch Concessione italiana di Tientsin) isch es chlines Kolonialgebiet vom Königriich Italie i de chinesische Stadt Tianjin i de hütige Volksrepublik China ksi. Es hät vo 1901 bis 1947 existiert. Animiert dur die dütschi Besetzig vo Kiautschou hät au d Königlich Italiänischi Armee versuecht, en Pachthafe in China z erwerbe. Im März 1899 hät d italiänischi Marine d San-Mun-Bucht i de Provinz Zhejiang bsetzt, hät sich aber im April 1899 scho wider müsse zruckzieh. Wo s 1900 zum Boxerufstand cho isch, hät Italie zu de acht intervenierende Grossmächt khört und hät 1901 e chlini Niiderlassig im internationale Konzessionsgebiet vo Tientsin übercho. Im Erste Wältchrieg hät Italie mit 600 Soldate die österriich-ungarischi Konzession bsetzt. En italiänische Vorschlag si at italiänischi azgildere, isch vo de andere Allierte abglehnt worde. Statt desse hät s Gebiet müsse a China gä werde. Im Jahr 1935 hät d Konzession e Iwohnerzahl vo 6,261 Mänsche ka. Öppe 536 sind Italiäner ksi. S faschistische Regime under em Benito Mussolini hät gägenüber de Einheimische e sehr restriktivi Kolonialpolitik verfolgt. Im Zweite Wältchrieg isch d Konzession keis Kampfgebiet ksi, da Italie mit Japan verbündet ksi isch. Nach em Sturz vom