rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D „Hehline un Yyszytchunscht im Schwebische Jura“ isch aini vu dr UNESCO glischtete vum Wältkulturerb z Dytschland. Si isch anne 2015 uf Vorschlag vu Bade-Wirttebärg uf d Vorschlagslischt gsetzt un 2017 in d Wälterbelischt yydrait wore. D Stätt umfasst sechs Hehline uf dr Schwebische Alb, wu wichtigi Fundstätte´vu mänschligem Kunstschaffe sin. D Gruppe vu dr dert gfundene gschnitzte Artefakt, vyl dervu us Mammutelfebai, isch „das beeindruckendste frühe Ensemble von Kunstwerken, das bislang bekannt ist“. S Aurignacien isch e Kulturepoch, wu vu rund 40.000 v. Chr. bis 31.000 v. Chr. gangen isch. S isch di eltscht Epoch vu dr jingere Altstaizyt (Jungpaläolithikum). Vu dr Klimagschicht här fallt die Eopch in di Letscht Yyszy im Jungpleistozän, wu z Siddytschland Würm-Yyszyt gnännt wird. Im Aurignacien het si dr anatomisch modärn Mänsch (Homo sapiens) iber Europa uusbraitet, derwylscht dr Neandertaler verschwunden isch. Au wämer ornamentali chinschtlerischi Forme scho us elterer Zyt chännt, findet mer im Aurignacien zum erschte Mol Figure, dodermit het au di bildnerisch Chunscht ihre Aaang gnuu. In dr Hehline vu dr Schwebische Alb sin figyrligi Darstellige un Musikinschtrumänt us däre Zyt gfunde wore. D Venusfigurine, wu im Hohle Fels gfunde woren isch, zellt mit eme Alter vu Alter vu 35.000–40.000 Jaohrzue
Murgede isch e Ywoonergmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau. Si isch ane 1901 bi dr Fusioon vo de eltere Gmeinde Riike und Balzewiil entstande. D Gmeind liit ganz im Weschte vom Aargau a dr Gränze zu de Nochberkantöön Bärn, Luzärn und Soledurn. Dr gröscht Deil vom Gmeindbann isch im grosse Wald i der wyte Hügellandschaft uf der Südsyte vo dr Aare, und d Dörfer Riike, Balzewiil, Glashütte, Hohwart und Murgede und d Wiiler Walliswil, Gruebe, Rotherd, Rank und Winkel liggen i grosse, alte Waldliechtige, deils no fascht eso wie d Rodigsdörfer im Middelalter. D Wälder vo Murgede heisse Fätzholz, Tannacher, Boowald, Unterwald und Chloschterwald. Uf der Oschtsyte vom Gmeindbann loufe d Bech us em Wald is Taal vo der Pfaffnere abe, wo bi Rootrischt id Aare ymündet. D Kantons- und Gmeindgränze liit uf dr Nordsyte i dr Aare und uf der Weschtsyte im Bach Murg, wo am Rand vo Murgede us de beide Quellbech Root und Langete entstoot. D Nochbergmeinde vo Murgede sind Rootrischt, Voremwald und Brittnou im Aargau, Pfaffnau im Kanton Luzärn, Roggu und Wynau im Bärnbiet und Woufu und Fulebach im Kanton Soledurn. S Dorf Murgatun isch s erschte Mol ane 1254 in ere gschichtleche Kwelle gnännt.
S Chloschter Sant Urbe ist es Chloschter vo de Zisterzienser gsi, wo im 12. Joorhundert i dr Landschaft Oberaargau gründet worden isch und hüt im Biet vom Kanton Luzärn i dr Schweiz liit. D Fräiheere vo Langeschtei hend ane 1194 im Taal vo der Murg, noch bi der Aare, es Chloschter lo gründe. Do derzue sind Mönch us em Chloschter Lützel im Elsass cho. Sant Urbe het noch der Tradizion vo de Zisterzienser zu der Filiazion vom Chloschter Morimond ghört. Im 13. Joorhundert isch d Chloschterziegelei berüemt worde, wo als äinzegi grossi, schön verzierti Bachstei gmacht het, wo me dermit s ganz neue Chloschter boue het. Im 18. Joorhundert isch s middelalterleche Chloschter abbroche und dur nes grössers im barocke Stil ersetzt worde. Ane 1848 het der Kanton Luzern pschlosse, s Chloschter ufzhebe. Die grossi Biblioteek und s Archiiv sind uf Luzärn cho und mache hüt en bedütende Deil vo de alte Beschtänd vo der Zentral- und Unibiblioteek und vom Staatsarchiiv us. Ane 1873 het der Kanton i de alte Gebäu s Schpital für psychisch Chranki ygrichtet, wo hüt Luzärner Psychiatrii heisst. Weschtsyte Front gäge Südweschte Oschtsyte Chorgstüel Lischte vo de Äpt vo Sant Urbe Alois Häfliger (Hrsg.): Sankt Urban
Das sind d Äpt vom Chloschter Sant Urbe gsi: Konrad vo Biederte, 1196 Otto vo Salem, 1212 Konrad vo Tennebach, 1223 Marcellinus, 1226 bis öpe 1240 Heinrich, 1241 (nid begchannt) Werner, öpe 1246 Ulrich vo Burgdorf, 1247/48 bis 1249 Ulrich vo St. Gallen, 1249 bis 1263 Johannes vo Wangen, 1268 Markward, 1274 bis 286 Julian vo Frienisbärg, 1287 Rudolf vo Hauesten, 1296 bis 1302 Ulrich vo Büttike, 1304 bis 1308 Werner Hüsler, 1311 bis 1315 Heinrich vo Iberg, 1316 bis 1322 Johann Räpplin, 1325 bis335 Nikolaus Bischof, 1337 bis 1349 Konrad zum Brunnen, 1350 Hermann vo Frohburg, 1356 bis 1367 Johann Kolb, 1369 bis 1370 Johann Jakob Spariolus, 1378 bis 1383 Ulrich Kündig, 1282 bis 1398 Rudolf Frutiger, 1402 bis 1408 Heinrich Hauptring, 1413 bis 1422 Johann Marti, 1422 bis 1441 Niklaus Hollstein, 1441 bis 1480 Johann Küffer, 1480 bis 1487 Heinrich Bartenheim, 1487 bis 1501 Johannes Renzlinger, 1501 bis 1512 Erhard Kastler, 1512 bis 1525 Walther Thöri, 1525 bis 1534 Sebastian Seemann, 1535 bis 1551 Jakob Wanger, 1551 bis1558 Jakob Kündig, 1558 bis 1572 Leodegar Hofschürer, 1572 bis 1585 Ludwig vo Mettewil, 1585 bis 1588 Ulrich Amstein, 1588 bis 1627 Beat Göldlin, 1627 bis 1640 Edmund Schnider, 1640 bis
Dr Aabach isch e Bach und zletscht en chlyne Fluss i de Schwiizer Kantöön Luzärn und Aargau. Er ghört zum Yzugsbiet vo dr Aare und derno au vom Rhy. Dr Aabach flüsst vo Süde gäge Norde dur s Seetal. Er foot am Nordändi vom Baldeggersee uf em Gmeindbiet vo Hetzchöuch a, flüsst dur Ärmisee und chunt noch 3,5 Kilometer bi Moose in Hallwilersee. Bi Seenge verloot dr Bach dr Hallwilersee wider, goot dur de Wassergrabe vom Schloss Hallwyl und denn uf Seen und Eglischwyl und vo do uf Länzbrg. Dr Bach, wo im obere Deil vom Seetal dr Zuefluss vom Baldeggersee isch und rein geografisch gseh eigetlech dr oberschti Deil vom Aabach-Lauf wär, heisst Ron. Bi Wildegg louft vo rächts de Aabach i d Bünz, wo gly drufabe i d Aare mündet. Am Aabach sind sid em Middelalter i allne Dörfer und bi dr Stadt Länzbrg Wasserwärch für Müline und Sagine ygrichtet worde, wo deils im 19. Joorhundert für Chraftwärch vo Fabrigge bruucht worde sind. Dene hischtorische Aalage noo goot dr Leerpfad Induschtriikultur am Aabach. Commons: Aabach – Sammlig vo Multimediadateie Wasserdate vo dr Mässstazion bi Hetzchöuch Website vo dr Induschtriikultur am Aabach. Archiviert vom Original am 3. März 2016;
Mörike-Wildegg isch e Ywoonergmeind im Bezirk Länzbrg im Kanton Aargau. Bis ane 1951 isch dr offiziell Name vo dr Gmeind eifach Mörike gsi. Zu dr Gmeind ghöre di beide Dörfer Wildegg und Mörike. Wildegg liit bi der Mündig vom Aabach id Aare und Mörike öpe ei Kilometer südöschtlech vo Wildegg am chlyne Täli vo dr Bünz, wo bi Wildegg in Aabach ymündet. Im Nordoschte goot s Gmeindbiet bis uf de Cheschtebärg; die högschti Stell vo däm liit uf 647 Meter über Meer. D Nochbergmeinde vo Mörike-Wildegg sind: Välte, Holderbank, Lupfig, Birr, Brunegg, Otmissinge, Länzbrg, Niiderlänz, Rupperswil und Gaueschtei. A dr Gränze vo Mörike-Wildegg und Niderlänz isch der geografisch Middelpunkt vom Kanton Aargau mit em ene chlyne Dänkmol. Uf em Cheschtebärg isch i dr Bronzezyt es chlyses Dorf gsi, und im Taal unde het me Spuure vo römische Sidlige gfunde. S Dorf Mörike isch im Middelalter gründet worde und in ere Kwelle vo ane 1292 s erschte Mol gnännt. Uf em Felse über dr Aare hend d Grafe vo Habsburg im 12. Joorhundert d Burg Wildegg bout. Dere yre Name Wildecken isch s erschte Mol 1242 gnännt. Sid 1415 isch s Biet vo Mörike im Territorium vo dr Stadt Bärn gsi
Amnesty International isch e nit-staatliche (NGO) un Non-Profit-Organisation, wu si wältwyt fir Mänscherächt yysetzt. Grundlag vu ihren Arbet sin d Allgmain Erklerig vu dr Mänscherächt un anderi Mänscherächtsdokumänt, wie zem Byschpel International Pakt iber burgerligi un bolitischi Rächt un dr International Pakt iber wirtschaftligi, soziali un kulturälli Rächt. D Organisation duet Mänscherächtsverletzige recherchiere, macht Efetligkaits- un Lobbyarbet un organisiert unter anderem Brief- un Unterschriftenaktione. Grindet wore isch Amnesty Internation z London anne 1961 vum Rächtsaawalt Peter Benenson. Egon Larsen: A Flame in Barbed Wire: The Story of Amnesty International. London, 1978. ISBN 0-393-01213-1 Commons: Amnesty International – Sammlig vo Multimediadateie Internationali Websyte Sektione: Dytschland, Liechtestai, Eschtrych, Schwyz Bstand Amnesty International Sektion Schweiz in dr Findmittel vom Schwyzerische Sozialarchiv Informatione iber Amnesty International Normdate: GND: 2003911-6 | LCCN: n79055337 | SUDOC/IdRef: 026463857 | VIAF: 141290649
Saône-et-Loire [soneˈlwaːʀ] isch e Département z Frankrych. S ghert zur Region Bourgogne-Franche-Comté un isch s 71. in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Département. Dr Name chunnt vu dr Fliss Fluss Saône un Loire. S Département Saône-et-Loire lyt im Oschte vu Frankrych. S gränzt an d Département Côte-d’Or, Jura, Ain, Rhône, Loire, Allier un Nièvre. Commons: Département Saône-et-Loire – Sammlig vo Multimediadateie Generalrot vum Département Saône-et-Loire (franzesisch) Präfektur vum Département Saône-et-Loire (franzesisch) Normdate: GND: 4118428-2 | LCCN: n81096322 | SUDOC/IdRef: 026400278 | VIAF: 125046031
S Vintschgau (italienisch Val Venosta, im Vallader: ) isch es Taal i den Oschtalpen und e politische Bezirk i dr iteliänischen autonome Provinz Booze-Südtirol. Der dütsch Name Vintschgau het sech vom Name vom antike Volk vo de Venosten us entwiklet. Zur Zyt vom Riich vo de Franke im früene Middelalter isch das Taal eini vo de Regione gsi, won e Graf verwaltet het, und däne het me Gau gseit. So isch d Namensverbindig Vintsch-Gau entstande. Ane 1077 het dr Chönig Heinrich IV. em Bischof Altwin vo Brixe Land i däm Taal obe gschänkt; i dr latynischen Urkunde stoot in pago Finsgowe, das heisst uf Dütsch im Biet Vintschgau. S Vintschgau isch der oberscht Deil vom Etschtaal. Er isch öpe 70 Kilometer lang und het mit allne Sytetääler e Flechi vo 1'441 Kwadratkilometer. S Haupttaal foot am Reschepass (1507 Meter über Meer) i dere Bärgchetti a, wo s Inntaal z Öschtrych vom Yzugsgebiet vo dr Etsch trennt. Die Bärge sind en Abschnidd vom Hauptkamm vo den Alpe. Im Südoschte goot s Taal bis zu dr Töll, em ene steile Hang bim Dorf Partschins. Unden a dr Töll chunt dr nögscht Taalabschnitt, s Burggrafenamt bi Meran. Me deilt de Vintschgauer Abschnidd vom
Ventyl diènèd bi Blèchblõsinschtrumänt dezuè, d Roorlängi z voändèrè, um è chromatischs Spyl möglich z machè. Bi Betätigung vom Ventyl wörd d Luft durch è zuèsätzlichi Roorschleifè von èrè bschtimmtè Längi durrègfüürt un asè d Luftsüülè vom Inschtrumènt hauptsächlich volängerèt. Zimli seltè isch s Vochürzungsventyl als Umkeerung vo dè beschribbenè Fungtionswys aazdräffè. Dõdeby strömt d Luft bi nit druggtèm Ventyl durch d Ventylschleifè, wo d Luftsüülè bi sinèrè Betätigung vochürzt wörd. Byschpill dõdefür sin diè französisch Bauform vom Waldhorn un d B/C-Bosuunè. Klassischerwys sin Blèchblõsinschtrumänt mit drei Ventyl uusgschtattet (d %-Aagaab isch näherungswys d Roorvolängerung in Bezug uff d Inschtrumèntè-Grundlängi, theoretisch beschriibèd gannzaaligi Vohältnis, z. B. 2:3 odder 3:4 d Frequènzvohältnis): S èrschti Ventyl macht dè Nadurdon um zwei Halbdöön (12,4 %) niddriger, S zweite Ventyl macht dè Nadurdon um ein Halbdon (6,0 %) niddriger, S dritte Ventyl macht dè Nadurdon um drei Halbdöön (19,1 %) niddriger, S git au è witters Ventyl, wo bi bschtimmte Inschtrumènt vowendet wörd, s vyrte Ventyl, wo i dè Reglè è Quartventyl isch. S Quartventyl duèt dè Don um füüf Halbdöön (33,8 %) abbè setzè. Witter unnè findet mò dié entschprèchendè Byschpillrechnungè. Wenn s vyrte Ventyl è Quartventyl isch, wörd dè Donumfang als Effèkt
Houderbank (offiziell Holderbank) isch e Gmeind ganz im Norde vom Bezirk Länzbig im Kanton Aargau. S Gmeindwappe zeigt e Holderbusch mit wysse Blüete über ere wysse runde Bank. Das Wappebild isch erscht im 19. Joorhundert mit ere falsche Erklärig vom Name für s Gmeindsigel gmacht worde. Dr Ortsname, wo s erschte Mol ane 1259 in ere Urkunde vo de Grafe vo Habsburg gnännt wird, isch zämegsetzt us de althochdütsche Wörter holuntar und wang. wang bedütet es abheltigs Gländ, also en Hang. Us de alte Namensforme wie Halderwange (1259) und Halderwanch (1273) isch vil spöter im Sproochgebruuch ebe Holderbank und Houderbank worde. D Gmeind liit uf dr rächte Syte vo dr Aare am westleche Abhang vom Cheschtebärg, em ene Hügel vom Jura, underhalb vo Wildegg. Di andere Nochbergmeinde sind Schinznach, Brugg, Lupfig und Välte. Der Aare noo goot dur s Dorf Houderbank d Strooss vo Aarau und Länzbrg uf Brugg, und grad näbedra isch d Ysebaan vo Bärn über Aarau und Brugg uf Bade und Züri. Oben em Dorf liit d Siidlig Chärnebärg. Dr südlechscht Punkt vom Gmeinbann isch a dr Muur vom Schloss Wildegg. Ane 1912 isch im Schache a dr Aare d Zimäntfabrigg vo Houderbank gründet worde, wo hüt
Niderlänz isch e Gmeind im Bezirk Länzbig im Kanton Aargau. Im Gmeindbann vo Niederlänz isch der geografisch Middelpunkt vom Kanton Aargau. Dä Punkt (Schwiizer Koordinate 654217/251240) isch im Länzhardwald noch bi dr Gmeindgränze zu Mörike-Wildegg. Ane 1977 het me dr gnau Ort vo dr Technikerschuel Brugg-Windisch lo berächne und derno isch dr Platz mit eme Gletscherfindling, wo dr Rüüssgletscher us em Urnerland do hi brocht het, marggiert worde. S Dorf liit nördlech vo dr Stadt Länzbrg am Aabach. Commons: Niderlänz – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Niiderlänz Felix Müller: Niederlenz In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Geografischi Middelpünkt Willkommen im Waldgebiet Länzert Normdate: VIAF: 239405478
Kässpätzle (in d Schwyz Chäschnöpfli) isch a traditionells, schwäbisches Gricht, wo im Allgai, in Schwobe und dr Schwyz au heit no oft gesse werd. Zum Mache vo d Kässpätzle brucht ma Mehl, Eier, Wasser und Salz fir d Spätzle und dazua harte Kässorte je nach Gschmack, weißer Pfeaffr, Öl, Weggmehl und Ziibele. Zerscht werde d Spätzle gmacht, dann dr Käss griebe. Öl im Hafa verlaufa lasse und Weggmehl druf gebe. Nacher werde d hoiße Spätzle und a griebner Käs allandermol ufgschichtet. Dann bacht ma s a bitzle im vorghoizte Ofa bis dr Käs schea schmelze dued. Zum Schluss ka ma no Röschtziibele und Schniddling drufdue. Es git aber viile andre Variante, mit Zuatate wie Pilz, Fleisch und Gmias. D schwäbisch Kuche Aegidius Kolb, Leonhard Lidel : D' schwäbisch' Kuche, 18. Auflage, 2017. ISBN 978-3928934022 Commons: Kässpätzle – Sammlig vo Multimediadateie Allgäuer Käsespätzle mit Röstzwiebeln Imformazione uf bayerische-spezialitaeten.net Rezepte Rezäpt rund um Spätzle uf spätzle.de
p1 p3 D Kadelburg, au Caschtelburg odder Kadilburck benamst, isch è abgangeni Wallburg uff èm hütigè „Eckau“ (früéner au „Egghau“ odder 1880: „eghau“ dauft) am öschtlichè Dorfrand vom Dorf Kadelburg, èm Ortsdeil vo dè Gmeind Küssabärg im Landchrais Waldshuèt (Baddè-Württèbärg). Sowoll s Dorf wiè d Burg ligèd uff èm Felsplateau am rächte Ufer vom Hochrhy. Vo dè früègschichtlichè Wallaalaag sin nu no Wall- un Grabbèräscht erhaaltè. Hansjürgen Brachmann: Der frühmittelalterliche Befestigungsbau in Mitteleuropa. Untersuchungen zu seiner Entwicklung und Funktion im germanisch-deutschen Bereich. I dè: Schriften zur Ur- und Frühgeschichte. 45. Akademy Volaag. Bèrlin 1993, ISBN 3-05-001995-6 Heinz Völlner: Die Burgen und Schlösser zwischen Wutachschlucht und Hochrhein, Schriftèreiè Heimat am Hochrhein, Hochrhy-Gschichtsvorein (Hrsg.), 1975 Eintrag zu Kadelburg in der privaten Datenbank „Alle Burgen“
Dr Karl Ludwig Wilhelm Gerok – wia-nr mit-em volla Nama ghoißa hot – (* 27. Januar 1906 z Oberfischbach – seit 1975 a Ortsdoil vo Sunthe –, † 28. Juni 1975 z Murred) ischt a deitscher Kirchamusiker (Organischt, Kombonischt) ond Hochschuellehrer gwäa. Dr Karl Gerok ischt am 27. Januar 1906 z Oberfischbach uff d Welt komma. Scho em friha Kendesalder ischt’r mit seine Leit noch Stuegert omzoga. Deet hot’r des renomiirde Eberhard-Ludwigs-Gymnasium bsuecht, wo-nr au s Abidur gmacht hot. 1925 ischt’r Student an dr Musikhochschuel Stuegert worra, wo-nr bei seim Lehrer Arnold Strebel s Fach Orgel belegt hot. Hendrher ischt’r noh a Zeitlang Schialer vom Karl Straube en Leipzig gwäa. 1930 hot’r sei erschda Stell als Domorganischt en Halberstadt kriagt. Em Zwoida Weltkriag schliaßlich isch dr Gerok zor Wehrmacht eizoga worra ond do drnoch en Kriagsgfangaschaft komma. Zo seim Glick hot dui Gfangaschaft et lang dauret. Drom hot’r scho 1946 Dozent em Fach Orgel an dr Kirchamusikschuel vo dr Evangelischa Landeskirch en Esslenga ond späder Professor an dr Stuegerter Musikhochschuel mit-em Fach Künstlerisches und liturgisches Orgelspiel werda kenna. 1948 isch der Moo dr Nochfolger vom Organischda Hermann Keller an dr Stuegerter Markuskirch worra. 1958 hot’r zor Stuegerter evangelischa Hauptkirch –
Culoz isch e französischi Gmeind mit 3426 Yywohner (Stand 1. Januar 2020) im Département Ain i dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmeind ghört zum Kanton Hauteville-Lompnes im Arrondissement Belley. Culoz ligt uf 247 m, zwölf Kilometer nordöstlig vo Belley und öppe 35 Kilometer nordnordwestlig vo dr Stadt Chambéry, inere Mulde am weschtliche Rand vom Rhonetal und grad a dr Rhone. D Nochbergmeinde sind Anglefort, Serrières-en-Chautagne, Ruffieux, Vions, Chanaz, Lavours, Flaxieu, Ceyzérieu, Béon, Chavornay und Virieu-le-Petit. Im Baanhof vo Culoz isch d Verzweigig vo de grosse Ysebaanlinie einersyts de Rhone noo ufwärts uf Bellegarde und Gämf und anderersyts zum Lac de Bourget und uf Chambéry. Vo Seyssel goot bis uf Culoz e Schiffkanal näbe dr Rhone dure. Commons: Culoz – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Culoz Liste des maires au 25 avril 2014 (data.gouv.fr) Normdate: GND: 4358534-6 | LCCN: n90659894 | SUDOC/IdRef: 055336841 | VIAF: 142026588
Dr Sonthofa Wenkerboge isch e Blatt vo dr grosse Ufnahm vu dr dytsche Sproch, wo im 19. Johrhundert vum Georg Wenker vum Dytsche Sprochatlas angfange wore isch. D viarzg Sätz vom Wenkerboge allgairisch und dytsch (kursiv); Schreibweis wie im Wenkerboge: Im Winter fliagat die truckana Blätter i dr Luft umanand. // Im Winter fliegen die trocknen Blätter durch die Luft herum. 'S heart glei uff z'schneiet, nacher wiard's Weatr wieder guat. // Es hört gleich auf zu schneien, dann wird das Wetter wieder besser. Dua Kohla in Ofa, daß d'Mill bald afangt z'kocha. // Thu Kohlen in den Ofen, daß die Milch bald anfängt zu kochen. Dear guat alt Ma ischt mit em Roß durs Is brocha un is kalt Wasser gfalla. // Der gute alte Mann ist mit dem Pferde durch’s Eis gebrochen und in das kalte Wasser gefallen. Ea ischt vor vier oda sechs Wocha gstoarba. // Er ist vor vier oder sechs Wochen gestorben. 'S Fuir ischt z'stark gwea, der Daatscha ischt unda ganz schwarz verbrennt. // Das Feuer war zu stark/heiß, die Kuchen sind ja unten ganz schwarz gebrannt. Ea ißt d'Eier allat ohna Salz und ohna'r Pfeaffer. // Er ißt die Eier immer ohne Salz
Das sind d Äptissinne vom Benediktinerinnechloschter Fraumöischter i dr Stadt Züri gsi: Hildegard, vo 853 bis öpe 857, Tochter vom Chönig Ludwig, em Gründer vom Chloschter z Züri; si isch vorhär Äptissi vom Chloschter Münsterschwarzach gsi. Bertha, öpe vo 857 bis öpe 877, Tochter vom Chönig Ludwig Richardis, vo 878 bis 893, d Frau vom Kaiser Karl III. und au Äptissi vom Stift Säckinge Kunigunde, vo 893 bis ? Gisela, öpe 929 Regelinda, vo 929 bis 958, d Tochter vom Graf im Zürigau Eberhard, und d Frau vom Herzog Burchard II. vo Schwoobe Uta, i dr Zyt um 980 Ermentrudis, i dr Zyt um 1000 Irmgart, vo 1037 bis 1045 Hedwig vo Wolhuuse, i dr Zyt um 1070 Mechtild vo Tirol, vo 1143 bis 1172 en Äptissi, wo me von ere nur d Initiaale «A.» kännt Gisela vo Spiegelberg, vo 1218 bis 1221 Adelheid vo Murkart, vo 1222 bis 1224 Judenta vo Hagenbuech, vo 1229 bis 1254 Elisabeth vo Schneckenburg, 1255 Mechtild vo Wunneberg, vo 1255 bis 1268 Elisabeth vo Wetzike, vo 1270 bis 1298 Elisabeth vo Spiegelberg, vo 1298 bis 1308 Elisabeth vo Matzinge, vo 1308 bis 1340 Fides vo Klinge, vo 1340 bis 1358 Beatrix vo Wolhuuse, vo
Dr Obrschdoarfr Wenkerboge isch e Blatt vo dr grosse Ufnahm vu dr dytsche Sproch, wo im 19. Johrhundert vum Georg Wenker vum Dytsche Sprochatlas angfange wore isch. D viarzg Sätz vom Wenkerboge allgairisch und dytsch (kursiv); Schreibweis wie im Wenkerboge: Im Winter fliagat die truckana Blöttr i dr Luft umanand. // Im Winter fliegen die trocknen Blätter durch die Luft herum. Es heat go glei uff schneiet, nocha wiat s Weatr widr schüne. // Es hört gleich auf zu schneien, dann wird das Wetter wieder besser. Dua Kohla in Ofa, daß d'Mil bald suit. // Thu Kohlen in den Ofen, daß die Milch bald anfängt zu kochen. Dr guat olt Ma ischt mit Roß durs Is gsunka und is kolt Wassr ningfalle. // Der gute alte Mann ist mit dem Pferde durch’s Eis gebrochen und in das kalte Wasser gefallen. Dea ischt voar viar odr sögs Wucha gschtoarba. // Er ist vor vier oder sechs Wochen gestorben. Dös Fuir ischt groaß gwea, iatz ischt dr Kuacha gonz verbrennt. // Das Feuer war zu stark/heiß, die Kuchen sind ja unten ganz schwarz gebrannt. Dea ißt d Eier allat ohna Solz und Pfeafr. // Er ißt die Eier immer ohne Salz und
Der junge Lord ischt a durchkomboniirda Komischa Opr en zwoi Uffziig vom deitscha Kombonischda Hans Werner Henze (1926–2012). S Libreddo stammt vo dr eschtreichischa Schriftstellere Ingeborg Bachmann (1926–1973) ond beruaht uff-em Märle Der Affe als Mensch vom schwäbischa Dichter Wilhelm Hauff (1802–1827). Zom erschda Mol uff a Bihne komma isch des Werk am 7. April 1965 an dr Deitscha Opr Berlin. A Uffihrong dauret rond zwoi-dreivirdel Stond. Firs Orkeschtr braucht-mr zwoi Fleeda, zwoi Obooa, zwoi Klarinedda, zwoi Fagodd, viir Herner, zwoi Trombeeda, zwoi Posauna, a Tuba, a grauß Schlagwerk, a Harf, a Tscheleschda, a Klaviir, a Gidarr, a Mandoline ond a Streichergrubbe. Fir d Bihnamusik braucht mr Leit fir a Garnisons-Kabell mit zwoi Piccolofleeda, zwoi Obooa, zwoi Klarinedda, zwoi Trombeeda, zwoi Posauna, a Tuba ond a kloina Schlagwerk-Grubbe. dr Sir Edgar (stomma Roll) Em Sir Edgar sei Sekredär (Bariton) dr Lord Barrat, em Sir Edgar sei Neffe (Tenor) d Begonia, a Kechin aus Jamaika (Mezzosopran oder Alt) dr Birgermoischder (Bass) dr Oberjuschdizrat Hasentreffer (Bariton) dr Ökonomiirat Scharf (Bass) dr Professor von Mucker (Tenor) d Baronin Grünwiesel (Mezzosopran) d Frau von Hufnagel (Alt) d Frau Oberjuschdizrat Hasentreffer (Koloradursopran) d Luise, dr Baronin Grünwiesel ihr Mündel (Sopran) d Ida, dr Luise ihr
S Urbaar vom Rychsguet z Churräzie isch e latinisch gschribeni Lischte vo Güeter und vo Ykümpft vom karolingische Rych im Piet vo Churräzie. S Rychsguet sind die topografische und wirtschaftleche Sache gsi, wo em Chönig ghört hend und iim und syne Dienschtlüt zum s Rych z leite zur Verfüegig gstande sind und wo nid privats Eigetum von ere bestimmte adlige Familie oder em ene andere Grundherr gsi sind. S Rychsgueturbaar vo Churräzie isch eis vo de sältene grosse Güeterverzeichnis us em früene Middelalter, wo s no git. Für d Gschicht vom Bündnerland und vo de Nochberregione isch das Verzäichnis e wichtegi Kwelle, wil do drin vil Sache und Ortschafte vo dr Oschtschwiiz zum erschte Mol vorchöme. D Originalschrift vom Rychsgueturbar, wo gwüss eim vo de alte Archiiv vo Churräzie z Chur oder im Chloschter Pfäfers oder z Müschtäir ghört gha het, isch nid erhalte blibe. Me kennt einzig d Abschrift, wo dr Aegidius Tschudi von em gmacht het. Em Tschudi sis Buech, wo au die Lischte drin vorchunt, liit hüt i dr Stiftsbiblioteek vo Sanggalle. Der Tegscht isch im erschte Band vom Bündner Urkundebuech ane 1955 useggä worde. Vermuetli isch es so gsi, ass d Redaktoore vo däm Urbaar im