rlitschk/wikidir huggingface dataset:
De Priarius († 378) isch e Gaukönig (rex) vun de Lentienser gsi, emene alamannischa Deilstomm. De Priarius het ogfonge e Feldzug ins Elsass zfyhre. Bi Argentovaria (Horwrig) hän die sich den mir d Truppe vum Kaiser Gratian oglegt. Des isch den als Schlacht bi Argentovaria in Gschicht igonge. D Römer hen underem fränkische Heerfüerer Mallobaudes gwunne un de Priarius tötet. De erst Tail vom Name isch usem Germanische schwer z düte, de zwait Tail isch sicher -hari "Chrieger"; es sai denn, de Name isch usere fremde Sprooch. Ammianus Marcellinus 31,10,10 Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956 Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, Walter de Gruyter, Berlin, Band 18 --> Lentienses Paulys Realecyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, 1925, J. M. Metzlersche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart, 24. Halbband, Band XII,2 --> Lentienses
D Elvira Glaser (* 6. Februaar 1954 z Edesheim/Pfalz, Tüütschland) isch e tüütschi Spraachwüsseschafteri, wo a den Uniwërsitëëte Augschburg und Züri Profässoorin für tüütschi Spraachgschicht gsy isch. D Glaser isch i de Pfalz uufgwachse. 1972 bis 1978 hät si a den Uniwërsitëëte Choschtez und Münche Slawistik, Gërmanistik, Gschicht und Albanology gstudiert. 1983 hät si z Augschburg mit eren Aarbet über «Graphische Studien zum Schreibsprachwandel vom 13. bis 16. Jahrhundert. Vergleich verschiedener Handschriften des Augsburger Stadtbuches» promowiert und sich 1991 z Bamberg mit der Aarbet «Frühe Griffelglossierung aus Freising. Ein Beitrag zu den Anfängen althochdeutscher Schriftlichkeit» habilitiert. 1993 bis 1995 isch d Glaser Profässoorin a der Uniwërsitëët Augschburg gsy und vo 1995 bis 2019 a der Uniwërsitëët Züri. Daademit hät si z Züri dëë Leerstuel ghaa, wo vor ire de Ludwig Tobler, der Albert Baachme, de Wilhälm Wiget, de Ruedolf Hotzeköherli und de Stefan Sonderegger gwürkt händ. Schwëërpünkt vo de Glaser irem Forsche sind tüütschi Spraachgschicht, früenöihoochtüütschi Schrybwyse (Grafemaatik), althoochtüütschi Glossierige, alti Chochrezäpt, alemanischi und bairischi Tialäktology, d Sintax vom früenerige Tüütsch und die von tüütsche Tialäkt und dänn au Spraachkontaktfënomeen. Es isch ires Verdienscht, das di na jung Forschigsrichtig «Tialäktsintax» im tüütsche Spraachruum hüt e groosses Theema isch. Vo Aafang
D Piratebartei Dytschland isch e dytschi Bartei, wu am 10. Septämber 2006 z Berlin grindet woren isch. Si vestoht si an Aalähnig an di schwedisch Piratpartiet as Bartei vu dr Informationsgsellschaft, isch Dail vu dr internationale Bewegig vu dr Piratebarteien un isch Mitglid vu dr Pirate Parties International. Si isch in 4 vu 16 dytsche Landesbarlemänt un im Europäische Barlemänt verdrätte. D Bartei siit si as Dail vun ere internationale Bewegig fir d Mitgstaltig vum mit em Uusdruck „digitali Revolution“ umschribene Wandel zuen ere Informationsgsellschaft. Au wänn d Netzbolitik dr Identitetschärn vu dr Bartei bildet, isch si mittlerwyli brogrammatisch mee wie ne Inträsseverdrätteri vu dr „Digital Natives“ un karakterisiert si sälber as sozial-liberal-progressiv. Stefan Appelius, Armin Fuhrer: Das Betriebssystem erneuern. Alles über die Piratenpartei. Berlin-Story, Berlin 2012, ISBN 978-3-86368-056-5. Henning Bartels: Die Piratenpartei: Entstehung, Forderungen und Perspektiven der Bewegung. (PDF; 2 MB) Contumax, Berlin 2009, ISBN 978-3-86199-001-7. Christoph Bieber, Claus Leggewie (Hrsg.): Unter Piraten. Erkundungen in einer neuen politischen Arena. transkript Verlag, Bielefeld 2012, ISBN 978-3-8376-2071-9. Fabian Blumberg: Partei der „digital natives“? Eine Analyse der Genese und Etablierungschancen der Piratenpartei. (PDF; 149 kB) Konrad-Adenauer-Stiftung, Berlin 2010. Astrid Geisler: Piratenbraut. Meine Erlebnisse in der wildesten Partei Deutschlands. Kiepenheuer & Witsch, Köln
De Gibuld oder au Gebavult, isch um 470 e alamannischer Kini (rex) gsi. Bim Gibuld un em Gebavult handelts sich warschiints um d gliiche Person, es kennte aber au zwei verschidni sii De Eugippius het in siinere Vita Sancti Severini driber gschribe. D Manne vum Gibuld hen in dr zweiti Hälfti vum 5. Johrhundert d Schtadt Passau immer wider heimgsuecht. Drno isch vor de Schtadt Passau zwischem Gibuld und äm Abt Severin verhondelt wore. De Severin het verlongt, d remische Kriegsgfongeni freizloo. De Severin muess de Gibuld dermase beiidruggt ho, dass er däm Diener vu Gott d Wahl freygstellt het, z verlonge, was er het welle. No het er sibzg Gfongne freyglosse. D Gschicht het sich nochem Eugipp in d Johre 469 un 470 zuetrait. Noch de Vita vum Hl. Lupus solls däm Bischof Lupus vu Troyes, fascht zur gliiche Zit, glunge si, Gfongeni vum Kinig Gebavult freizbekume. Me weiss ni, ob de Gibuld als Kini iber alli Alemanne gherrscht het oder nur iber e Deil. Wiil er aber z Passau mitem Severin und z Gallie mitem Lupus verhondlet hät, goht me devu us, dass de Gibuld de elleinig Kini gsii isch. Megli isch aber au, as de Lupus eifach
f Dè Staufèchopf isch èn 1.037 m ü. NHN hochè Bärg im Südschwarzwald weschtlich vo Staufè bi Grõfuusè im baddè-württèbärgischè Landchrais Waldshuèt. Im Südweschtè un am Fuèß vom Staufèchopf lyt d Schwarzaschtaumuèr. D Weschtflankè vum Staufechopf gòt i s Schwarzadal, d Oschtflankè i s Mettmadal abbè. Dè Staufèchopf isch dè zweithögschte Pungt von èrè Bärgketti mit èm Nammè Brändemer Bärg. Nordöschtlich vom Staufèchopf lyt dè nordlichschte Ort uff èm Brändemer Bärg, dè Schluchseer Ortsdeil Schönèbach. Uff èm Gipfel vom Staufèchopf stòt èn Fèrnmeldedurm uss Staalbedong. Staufèchopf uf alemannische-seiten.de Internet nimmt Fahrt auf uf badische-zeitung.de
f Dè Hochschtaufè isch èn 1.101 m ü. NHN hochè Bärg im Hochschwarzwald südlich vo Seebrugg un èm Schluchsee im Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald. Im Weschtè vum Hochschtaufè lyt d Schwarza, im Nordè dè Obberlauf un im Oschtè dè Mittellauf vo dè Mettma. Dè Hochschtaufè isch dè högschte Pungt von èrè Bärgketti mit èm Nammè Brändemer Bärg und stellt glychzitig sin Nordchopf dar. Südlich vom Hochschtaufè lyt dè nordlichschte Ort uff èm Brändemer Bärg, dè Schluchseer Ortsdeil Schönèbach, weschtlich dèvò au d Schluchsee-Staumuèr. Commons: Hochstaufen – Sammlig vo Multimediadateie
47.738.23Koordinate: 47° 43′ 48″ N, 8° 13′ 48″ O Schaffuuser Sägi isch dè Nammè von èm Wyler im Mettmadal im Südschwarzwald. D Sägi lyt im mittlerè Mettmadal zwüschè Grõfuusè im Oschtè un Schönèbach im Weschtè. Bi dè Schaffuuser Sägi hèts sich um è Exklavè ghandlèt, ergo schwizer Staatsgebièt, wo vo Dütschland umzinglèt gsi isch. D Sägi mit èm zuèghörigè Waald uff èm Stauferbärg isch im 11. Johrhundert vom Graf Eberhard I. vo Nellèburg a s Kloschter Allerheiligè z Schaffuusè voschenkt worrè. Nõch dè Uffhebig vom Kloschter isch d Sägi mit èm Waald a d Stadt Schaffuusè, spòter a dè Kanton Schaffuusè übbergangè. Selbscht im Johr 1530, wo s Dorf Grõfèhuusè abduuscht worrè isch mit dè Randègmeindè Schlaatè un Beggingè, hèn d Schaffuuser d Sägi mit èm Waald bhaaltè, well vo dört guèts Holz zum Bauè z gwünnè gsi isch. Èrscht im Johr 1888 isch s Territorium, wo d Sägi un dè Waald druff ligèd, a d Gmeind Grõfèhuusè un dõdemit a s Land Baddè übbergangè. Dè Waald un d Ligèschaftè bi dè Schaffuuser Sägi hèn abber witterhy zum Kanton Schaffuusè ghört. Im Johr 2008 hèt dè Kanton Schaffuusè d Ligèschaftè voüsserèt, allerdings isch dè Waald am Stauferbärg witterhy Eigètum vom
D Gebiètsreform z Baddè-Württèbärg isch i dè Johr 1968 bis 1975 durrègfüürt worrè un hèt s Zyl ghaa, leischtungsfähigeri Gmeinde z etablyrè. Sell hèt durch größeri Vowaltungseinheitè erreicht wörrè söllè, wo nõch Aasicht vo dè dõmòligè Landesregyrung effizienter schaffè würded. Denäbbè isch 1973 d baddè-württèbärgischi Chraisreform durrègfüührt worrè. Dè Gebiètsreform isch vo dè Koalitionsregyrung uss CDU un SPD im baddè-württèbärgischè Landtag aagschtossè worrè. Nõch dè Landdagswaal 1972 hèt diè allei regyrendi CDU dè scho ygleitetè Wäg mit dè breitè Unterschtützung vum Landdag witter gfüürt. I dè zweitè Hälfti vo dè 1960er Johr hèn sich d Länder vo dè Bundesrepublik Dütschland mit èm Gedankè von èrè umfassendè Vowaltungsreform usènand gsetzt. Im Gegèsatz zu dè Gsellschaft un Wǜrtschaft hèt sich diè öffentlich Vowaltung i dè Nõchchriègszit strukturell wènig voänderèt. S hèt sich èn wachsendè Reformdrugg i dè Vowaltungssachè entwicklèt – bedingt durch neui Uffgaabè, zuènämendi Spezialisyrung un im Wunsch nõch größerè Vowaltungseinheitè –, sellèm hèn d Regyrungè vum Bund un dè Länder nõchchò muèsè. Diè einzelnè Kommunè hèn i dè Nõchchriègszit è zimli unterschydlichi Entwicklig durrègmacht. Durch diè zuènämmendi Mobilität isch oft è Drènnung vo Wohn- un Arbètsblatz d Folg gsi. D Gmeindè, wo als Woonort diènt hèn, abber kaum Gwerbe odder
Unterzèntrum, Grundzèntrum odder Chlyzèntrum isch èn Begriff uss dè Ruumordnung un Wǜrtschaftsgeography. Er bezeichnèt èn zentralè Ort uff dè unterè Stufè nõch èm Sischteem vo dè Zentralè Ört, wo im wesèntlichè uff dè dütsch Geograf Walter Christaller (1893–1969) zrugggòt. È Unterzèntrum diènt dè Grundvosorgig vo dè Iiwooner uss èm Umland. S sött è gwissi Vylfalt a zentralè Yrichtungè uffwysè, zum Byschpill: Grundschuèl un witterfüürendi Schuèlè Sportaalaagè Arzt- un Zahnarztpraxè Arbètsblätz Gmeinds- odder Amtsvowaltig Poscht Bank Apotheek Supermarkt, Tankschtell usw. Periodischi, übber dè dägliche Bedarf usègehendi Warè un Diènschtleischtungè stôn im nägschstè Mittelzèntrum zur Vofüègung, z. B. è Krankèhuus; bsunderi Aagebot für dè spezifische Bedarf sin dègegè im nägschstè Obberzèntrum z erreichè, z. B. è Universitätsklinik. Nõch sellèrè theoretischè Struktur sin Wägschtreggè i s nägschstglegeni Unterzèntrum wòrschinlich chürzer wiè d Entfèrnung zum nägschstè Obberzèntrum. Anderscht ummè aagluègt isch dè Umchrais von èm Unterzèntrum vill chlyner wiè s Yzugsgebièt von èm Obberzèntrum. D Begriff Unter-, Grund- un Chlyzèntrum chönnèd mit abwychendè Definitionè Vowendung findè. So vowendet d Bundesländer für iri Raumordnung kei einheitlichi Terminology. Dirk Wiebel: Christallers „Theorie der Zentralen Orte“ un iri bolitisch-adminischtrativi Inschtrumäntalisyrig (PDF, 1,06 MB) Vortragsfoliè von èm Hauptseminar
47.694428.256511663Koordinate: 47° 41′ 40″ N, 8° 15′ 23″ O Bèrau isch èn Ortsdeil vo dè baddischè Gmeind Üülingè-Birchèdorf im Landchrais Waldshuèt. S Dorf Berau lyt uff èm Südplateau vom Brändemer Bärg in èrè Höchi vo 663m NHH weschtlich obberhalb vum Schlüècht- un öschtlich vum Schwarzadal. D Hochflächi vum Brändemer Bärg keit i eim Stugg von èrè Höchi vo öppè 1100 m bim Hochschtaufè bis Berau a dè Südschpitzè bi 663 m. Vo Brändè, wo im Nordè vo Berau lyt, wörd d Hochflächi abbèzuès toujours breiter, dõrum gits weschtlich vo Berau, wo im südöschtliche Eggè vom Brendemer Bärg nò è baar Hektar Ackerflächi. D Hochflächi keit in Höchi vo Berau uff beidnè Sitè ekstreem gäch s Loch ab, sèll gildèt vo allem für d Schlüèchtdalflankè, wo sich èn fascht senkrächtè Steilhang befindet. Markanteschtè Abschnitt vo sèllèrè Felswand isch dè Schwedèfelsè, wo sich 1,5 km südöschtlich vo Bèrau öppè 50 m übber s Schlüèchtdal erhebbè duèt. Dè Schwedefelsè isch è Felswand, wo zuè 80% senkrächt isch un bi Kletterer zimli belièbt isch. Südweschtlich vom Dorf in èm Abschtand vo 1 km lyt im Loch unnè dè Witznauschtausee mit èm Chraftwärch Witznau, èm Mittelbeggi vom Schluchsee-Chraftwärchskomplèx. Nordöschtlich vo Berau begränzt s Mettmadal d
De Willehari isch en alamannische Herzog i dr Ortenau gsi. In dr Vita vum Heilige Desiderius wird bschribe, des dr fränkisch Husmeier Pipin der Mittleri in de Johr 709 bis 712 Feldzüg gege de dux Willehari, im Biet vun de Alamanne, gmacht het, wil dä, wie scho si Vorgänger Gottfried sich druf beruefe het, ass er de König vo de Franke wurd Lehnspflicht schulde, aber nit de Husmeier. Vita vum Heilige Desiderius Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen, Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956 Mittelalter-Genealogie: Willehari
Dr Matthias Glarner (* 19. Dezämber 1985 z Meiringe) isch e Schwyzer Schwinger. Dr Glarner dritt fir dr Schwingclub Meiringe aa un wohnt z Heemberg. Är isch glehrte Polymechaniker un uusbildete Sportlehrer. Dr Fueßballspiler Stefan Glarner isch sy Brueder. Dr Glarner het am Aidgnessische Schwing- un Älplerfescht 2016 bi Estavayer-le-Lac vor guet 50'000 Zueschauer dr Schlussgang gege dr Armon Orlik gwunne un isch dodermit zum nationale Schwingerchenig wore. As Siigerpryys het er näb em Chranz dr schwarzwyss gfläckt Muni «Mazot de Cremo» iberchuu. 2016: 1. Rang Aidgnessisch Schwing- un Älplerfescht bi Estavayer-le-Lac 1. Rang Bärnisch Kantonal Schwingfescht z Meiringen-Unterbach 1. Rang Abendschwinget z Frutige 1. Rang Klubschwinget z Inderlache 2015: 1. Rang Schwägalpschwinget 1. Rang Seeländischs Schwingfescht z Vinelz 1. Rang Oberaargauischs Schwingfescht z Grasswil/Seeberg 1. Rang Abendschwinget z Frutigen 1. Rang Ballenbergschwinget z Hofstette 1. Rang Jahresschwinget z Thun 1. Rang Hallenschwinget z Engelbärg 2014: 1. Rang Chemihütteschwinget z Aeschiried 1. Rang Gornergrat-Schwinget z Zermatt 1. Rang Nordweschtschwyzerischs Schwingfescht z Zuchu 1. Rang Seeländischs Schwingfescht z Stude 1. Rang Ballenbergschwinget ob Hofstetten 1. Rang Jahresschwinget z Thun 2013: 1. Rang Seeländischs Schwingfescht z Biel 1. Rang Hallenschwinget z Chiuperg 1. Rang Hallenschwinget z Thun 1. Rang Chemihütteschwinget z Aeschiried
S Schluchseewärch AG isch dè Bedryber vo füüf Bumpspycheraalagè im südlichè Schwarzwald z Baddè-Württèbärg. D Hauptvowaltig isch z Lauffèburg. Aadeilseigner a dè Schluchseewärch AG sin d RWE (50 %), EnBW (37,5 %), Energydiènscht (7,5 %) un d Energydiènscht Holding AG (5 %) (letschteri sin Döchter vo dè EnBW). D Schluchseewärch AG isch 1928 gründet worrè. Iren Hauptsitz isch z Fryburg i dè Rempartstrõß gsi. Im Johr 1931 isch s Chraftwärch Hüsèrè as Netz gangè. Wôrend sich d Arbètè am Chraftwärch Witznau infolg vo dè Wältwǜrtschaftskrisè bis is Johr 1943 vozögerèt hèt, hèt dè Büèz am Chraftwärch Waldshuèt wègè m Zweitè Wältchrièg 1944 komplètt ygschtellt wörrè müèsè. Èrscht 1951 (sechs Johr nõch Chriègsènd) isch s Wärch z Waldshuèt fèrtiggschtellt worrè. Im glychè Johr hèt d Gsellschaft d Blään für d Wuètèschluchtstaumuèr gschmydèt un e s umfangrych erwiterèt. Uffgrund vo Bedenkè im Nadur- un Umwältschutzberych un wègèm breitè Widderschtand i dè Bevölkerig isch s Brojèkt 1960 vo dè Landesregyrig ygschtellt worrè. Im Johr 1967 isch s Kavernèchraftwärch z Säckingè, wo durch s Eggbärgbeggi gschpysè wörd, as Netz gangè. Zitglych isch d Inbedrybnaam vo dè Laschtvodeilig/Schaltaalaag Kühmoos übber d Bünni gangè, als Stüèrungszèntralè vo dè Bumpschpycherchraftwärch, wo vo dè Schluchseewärch AG betribbè wörrèd.
Maximilian vo Bappèheim (* 1580; † 14. Februar 1639) isch dè Landgrõf vo Stüèlingè im Landgrõfschaft Stüèlingè un Rychserbmarschall. Maximilian vo Bappüheim isch dè Sohn vom Conrad vo Bappèheim († 1603) un sinèrè Gemahlin Catharina vo Lambärg († 1599). Uffgrund vom hohè Alter vom Alexander II. vo Bappèheim hèt er in Vodrèttig scho ab 1607 s Rychserbmarschallamt uusgübt. Uss sellèm Grund hèt er 1611 am Kurfürschtèdaag z Nürnbärch sowiè 1612 am Wahl- un Krönigsdaag vom Kaiser Matthias z Frankfurt deilgnòò. È Johr spôter, 1613, isch er Deilnèmmer uff èm Rychsdaag z Rägensburg un a dè Krönung vom Kaiser Ferdinand II. gsi. Am Kurfürschtèdaag z Rägensburg 1630, wo dè Wallèschtei entlòò worrè isch, hèt er ebbèfalls deilgnõ. Ab 1635 hèt er schlièßlich offizièll s Seniorat vo dè Bappèheimer übbernõ. Um sin aaschpruchsvollè Läbbènsschtyl uffrächtzerhaaltè, isch dè Maximilian vo Bappèheim zwungè gsi, Deile vo sim Bsitz z voüßèrè. Im Johr 1613 hèt er für 88.500 Guldè diè „hoche Forscht- Gelait- un Land-Grichtlichi Obrigkeit“ übber St. Bläsy vokauft, 1621 hèt er für 130.000 Guldè d Hèrrschaft Gräfèthal vokauft. Zu sèllèrè Zit, vo 1620-1624 hèt d Stüèlinger Burg zuè nèm Schloss umbaut, dèm mò hüt Schloss Hohèlupfè sait un übber Stüèlingè als Wòrzeichè thront.
Dr Dieter A. Hagenbach (* 24. Juli 1943 z Basel; † 17. Augschte 2016 z Basel) isch e Schwyzer Buechhändler, Verleger, Literaturagänt un Autor gsioi. Är isch dr Grinder vum Sphinx Verlag un dr gmainnitzige Gaia Media Stiftig gsii. Nod dr Matura het dr Dieter Hagenbach an dr Chunschtakademy z Düsseldorf Chunscht un Architäktur studiert. Anne 1969 isch er Dail vum Multimediateam „Cosmic Correspondence“ gsii. Wu dr Timothy Leary uf dr Flucht vor dr CIA 1971 in dr Schwyz um Asyl bätte het, het er e Zytlang bim Hagenbach gwohnt, wu si in eme Brief an dr domolig Schwyzer Bundesbresidänt Kurt Furgler fir Leary yygsetzt ghaa het. Im Spotjohr 1975 het dr Hagenbach z Basel d Buechhandlig Sphinx am Spalenberg mit em zuegherige Sphinx-Verlag ufgmacht. Dr Schwärpunkt vum Verlagsprogramm isch uf dr Theme Psychology, Philosophy, Bewusstsyy-Zueständ, indigeni Velker, Spiritualitet un Esoterik. In 15 Johr Verlagsgschicht het er zum Byschpel Wärch vum Alan Watts, dr Marilyn Ferguson, em Joseph Campbell, em Fritjof Capra, em Albert Hofmann, em John C. Lilly, em Timothy Leary, em Aleister Crowley un em HR Giger verlegt. Vu 1977 bis 1986 isch dr Hagenbach Rusgeber vum Sphinx Magazin gsii. Anne 1990 isch dr Sphinx-Verlag an d Verlagsgruppe
Dè Chlingègrabbè (Hauptnammè z Dütschland) isch èn 23,7 km langè, öschtlichè un rächtè Zuèfluss vo dè Wuètè. Er entschpringt im Kanton Schaffuusè i dè Schwiz un mündet im Landchrais z Baddè-Württèbärg i sellèn Hochrhy-Zuèfluss. Dè Fluss heißt in sim Schwizer Volauf abschnittswys au Ergoltinger Bach, Sèltèbach, Müllibach un Landgrabbè un ab dè Staatsgränz im Dütschè Chlingègrabbè sowiè im Unterlauf Kotbach. Dè Hauptschtrang-Obberlauf vom Chlingègrabbè entschpringt – etwa 380 m nordweschtlich vo Gränz zuè Dütschland – i dè Schwiz uff èm Südrandè, also a dè Südflankè vom Chläggi. Sini Quällè lyt öppè 4 km südöschtlich vo Nüüchilch (CH) uff öppè 560 m Höchi. Nõch knapp 200 m Streggi mündet vo Südè hèt dè èrschti Zuèfluss y, wo uff 581 m Höchi au no uff Schwizer Gebièt i dè Nõchi vo dè Staatsgränz entschpringt. Ennèt dè Gränz un 2,2 km dèvò wäg lyt Jeschtèttè. Öppis spôter passyrt dè Bach dè Ergoltingerhof, vo wo-nèr au Ergoltinger Bach heißè duèt. Denn lauft durch Nüüchilch durrè, vo rächts chunnt nõch èm Städtli dè Sèltèbach dezuè, dè Bach wörd ab dört Sèltèbach benamst. Im Sèltèbach chunnt s Wasser vom Randèmassyv dehèr. Schu uff dè èrschtè Kilometer erreichèd d Bäch diè lycht nõch Weschtè abbèkeiendi Ebèni vum
Dè Mèrèbach (Hauptnammè) isch èn rächtè Zuèfluss vo dè Wuètè. Er entschpringt am Stadtrand vu Bõõdorf un mündet bi Wizä-Baanhof öppè 2 km obberhalb vo Stüèlingè i s Wuètèdal. Dè Fluss heißt am Obber- un Mittellauf Mèrèbach, ab dè Wizämer Gemarkig Ehrèbach. Dè Obberlauf gòt vum südöschtliche Bõõdorfer Stadtrand in èm sanft abhäldigè Kèrbdal in südöschtlicher Richtung bis uff Wèllèdingè abbè. Nõchdèm er z Wèllèdingè durch s Wasser vo chlynèrè Bächle Chraft gwünnè hèt, schniidet sich dè Mèrèbach unterhalb vo Wèllèdingè in è düèfès, schluchtartiges Kèrbdal ii. Sèlli Schlucht gòt 2 km südöschtlich durab, denn chunnt vu links dè Brunnòdermer Dorfbach, wèllè vo sibbè Brunnòdèrè gschpysè wörd, i dè Mèrèbach drin iè. Witeri 1,15 km witer unnè gsellt sich dè Dillèdorfer Dorfbach zum Mèrèbach dezuè. A sèllèrè Stell lyt Dillèdorfer Sägi. sebbi isch markant, well vo Dillèdorf èn Bärgvorschprung dehèr chunnt, um dèsèll schlaat dè Mèrèbach èn Hòòkè nõch rächts. Scho vo Bõõdorf ewäg klèbt d Trassè vo dè B 315 dirèkt links näbbem Bach, für dè Hòòkè isch so wènig Platz gsi, dass mò èn churzè Strõßèdunnel i dè Fels gschprèngt hèt. In Höchi vum Dunnèl chunnt èrschtmòls vu rächts èn Zuèfluss dehèr, dè Wangemer Müllibach. È bitzeli unterhalb
De Rudolf Ernst Keller, schwyzertüütsch Ruedolf Ërnscht Chäller, gsäit händ em syni Fründ aber Ruedi, (* 3. Meerze 1920 z Wintertuur; † 19. Oktoober 2014 z Altrincham bi Manchester) isch en Schwyzer Gërmanischt gsy, wo sich au vill mit Dialäktology abggëë hät und a der Uni Manchester, Ängland, Profässer gsy isch. De Chäller isch z Wintertuur uufgwachse, au beed Eltere sind scho vo deet gsy. Gstudiert hät er vo 1939 bis 1944 a der Uni Züri Änglisch und Tüütsch, under anderem bi de Profässooren und Dozänte Eugen Dieth, Ruedolf Hotzeköherli, Manu Leumann, Otto Gröger und Manfred Szadrowsky. Syni Dissertazioon vo 1944, wo de Dieth bitröit hät, isch über «Die Ellipse in der neuenglischen Sprache als semantisch-syntaktisches Problem» gsy – vo Elipse redt men i de Spraachwüsseschaft, wänn Satztäil ewëggglaa wëërded. Nachanen hät er zwäi Jaar lang as Leerer z Wintertuur gschaffet und isch im 46i uf Ängland übere. Deet isch de Chäller im glyche Jaar a der Uni Manchester as Läktoor aagstelt woorde und isch vo 1947 bis 1949 «Assistant Lecturer» gsy. 1949 hät er deet der M. A. gmachet und isch drufabe as «Lecturer» a d Uni London, im 52i aber wider zrugg uf Manchester, zum bis i s
S Klappèhorn isch è Blèchblõsinschtrumènt, wo wègè sinèrè wittè Mensur zu dè Horninschtrumènt zellt wörd. Um è diatonischs odder chromatischs Spyl z ermöglichè, im Unterschyd zum Naturhorn, sin uff èm Korpus vom Inschtrumènt Klappè mit unterschydlicher Größi aabrocht. Selli Klappè sin i dè Ruheschtellung zuè. Inschtrumänt mit sebbè Eigèschaftè zellt mò zu dè Familliè vo dè Klappèhörner. Èrschti Klappühörner hüt s sit uugfäär 1760 gää. Dè Klappèmechanismus hèt gegèübber dè älterè Grifflochhörner (Zink, Sèrpènt) èn besserè Kompromiss zwǜschè dè Fingerschtellung vom Musiker un dè phǜsikalisch korrèktè Ort un Größi vo dè Löcher im Korpus sowiè im subbèrè Schlièßè vo dè Löcher un somit è Vobesserung vo dè Intonation brocht. Eins vo dè älteschtè Klappenhörner, wo sich vo allem i dè Militärmusig durrèsetzè hèt chönnè, isch sit öppè 1800 s Basshorn gsi. Au dè Sèrpènt isch mit Klappü vosää gsi un hèt sich bis is 19. Johrhundert iè haaltè chönnè. S git im Wesèntlichè zwei Bauartè vo Klappèhörner: D Bügelhörner mit Klappè, dèrrè iren Schallbecher nõch vornè zeigè duèt, un dè Ophikleidè, dèrrè iren Schallbecher sich nõch obbè richtet. S Waldhorn mit Klappè hèt sich nit behauptè chönnè, wa au uff Form vum Horn, nämlich chraisrund, zruggzfüürè isch. Denäbbè git s
47.7977428.351949745Koordinate: 47° 47′ 52″ N, 8° 21′ 7″ O Wèllèdingè (amtlich Wellendingen) isch èn Stadtdeil vo dè Stadt Bõõdorf im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg Wèllèdingè lyt im Südoschtschwarzwald zwûschè Bõõdorf un èm Wuètèdal bi Stüèlingè. Ußerdèm lyt s Dorf am Obberlauf vom Mèrèbach. S Mèrèbachdal volauft zwüschè sanftè Büggel vo dè Bõõdorfer Höchi ewäg bis zum untèrè Dorfrand, wo s Dal schmal wörd un i è Schlucht übbergòt. Z mitts im Dorf bildèt dè Mèrèbach è Dreiegg, i dèm innè s Gaschthuus Inslè lyt. Wèllèdingè isch èrschtmòs im Johr 1352 in èrè Urkundè erwäänt worrè, un zwar als Welelingen. Dè Nammè gòt vomuètlich uff d Bezeichnung Bi dè Aaghörigè vum Wahilo odder Walhilo zrugg. Wèllèdingè isch zèrscht a d Grõfè vo Lupfè, denn a d Hèrrè vo Mörschpèrg un 1609 a s Kloschter St. Bläsy vokauft worrè. S Dorf im Mèrèbachdal hèt dõmòls zu dè „füüf Flèckè“ um Bõõdorf ummè zellt. Im Johr 1806 isch Wèllèdingè è selbschtändigi badischi Gmeind worrè, èrscht vor dè Gmeindeform, im Johr 1972, hèt sich Wèllèdingè freiwillig a d Stadt Bõõdorf aagschlossè. S deilte Wappè vo Wèllèdingü zeigt rächts èn uffschtygendè Hirsch, s Zeichè für d Hèrrschaft vum Kloschter St. Bläsy un links obbè isch
D Witischutzzone isch e kantonali Landwirtschafts- und Schutzzone i dr Witi nördlich vo der Aare zwüsche Gränche und Soledurn. Dr gröschti Beriich drvo isch d Gränchner Witi oder Gränchewiti. D Witi gilt als Hasechammere von dr Schwiiz, wills dört no verglichswiis vieli Fäldhase giit. Aber au selteneri Vogelarte wie dr Kiebitz und d Fäldlerche chönnt dört no uuf offnem Fäld brüete. Das, will nur en schpeziell gfördereti extensivi Landwirtschaft, wo Rücksicht uuf d Natur nimmt, betriibe wird. D Schwiizer Landesregierig het d Witi zuedem zum Wasser- und Zugvogel-Reservat vo nationaler Bedüütig erklärt. Nebscht dr naturnahe Bewirtschaftig isch in dr Witi au en naturverträglichi Naherholig für d Mensche gwährleischtet. Au s angrenzende Aareufer schtoht unter Naturschutz. Kantonsverwaltig Soledurn: Kantonale Landwirtschafts- und Schutzzone Witi - Projekt zur Erhaltung einer einmaligen Landschaft