rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Walter Rüegg (* 4. April 1918 z Züri; † 29. April 2015) isch e Schwiizer Soziolog gsii. Dr Rüegg isch uf d Kantonsschuel Schaffuuse gange un het vu 1936 bis 1941 Klassischi Philology un Nationalökonomy an dr Universitete z Züri un Paris studiert. Vu 1941 bis 1952 het er as Gymnasiallehrer fir Griechisch un Latynisch gschafft. No dr Promotion (1944) un dr Habilitation (1950) z Züri isch er vu 1950 bis 1961 zerscht Privatdozent un Titularprofässer (1959) fir „Geschichte der Geisteswissenschaften unter besonderer Berücksichtigung des Humanismus“ an dr Universitet Züri gsii. Anne 1961 isch er as ordelige Profässer fir Soziology an d Universitet Frankfurt gruefe wore. Vu 1965 bis 1970 isch er dert Räkter gsii. 1967/68 isch dr Rüegg au Bresidänt vu dr Weschtdytsche Räktorekonferänz gsii. Vu 1973 bis zue syre Emeritierig anne 1986 het dr Rüegg an dr Universitet Bärn glehrt. Är het Gaschtprofässure z Chicago, z Köln, z St. Galle un z Paris gha un Fierigsfunktionen in schwyzerische, dytschen un europäische Wisseschaftsorganisatione. Dr Rüegg isch Autor un Rusgeber vu zahlryche Vereffetlichunge zue dr europäische Bildigsgschicht, -soziology un -bolitik gsii. Am bekannteschte isch di vierbändig Geschichte der Universität in Europa, wu vu ihm uusegee woren isch, di erschte
D Hut (gr. derma; lat. cutis) isch funkzionell s vilsitigste Organ vom menschlige oder dierische Organismus. D Hut gränzt s Innere vom Organismus vo dr Umgääbig ab (Hüllorgan), si bewaart d Homöostase (s innere Gliichgwicht), schützt vor Umwältiiflüss, und wird iigsetzt für zum sich representiere und zum kommuniziere. D Hut übernimmt au no wichdigi Funkzione im Beriich vom Stoffwäggsel und vo dr Immunologii und het verschidnigi Mechanisme zum sich aabasse. Die üsseri Hut bestoot im Wääsentlige us drei Schichte: dr Epidermis (Oberhut), dr Dermis (Lääderhut, lat. Corium) und dr Subcutis (Underhut). D Epidermis und d Dermis bilde zämme d Cutis (oder Kutis). Bernd Kardorff: Gesunde Haut − Lexikon von A bis Z. Springer Verlag, Berlin/Heidelberg 2004, ISBN 3-540-20565-9 Gerhard Deutschmann: Die Haut und ihre Anhangsgebilde. Springer, Wien 2005, ISBN 3-211-83670-5 Ernst G. Jung (Hrsg.): Kleine Kulturgeschichte der Haut. Steinkopff Verlag, Darmstadt 2007, ISBN 978-3-7985-1757-8 Andra Joeckle, deutschlandradiokultur.de: Am tiefsten ist die Haut. Schrecken und Schönheit einer Oberfläche. Deutschlandradio Kultur, 2012. 7. Januar 2015 Commons: Hut – Album mit Multimediadateie Elektronenmikroskopische Originalabbildungen Dr. Jastrows EM-Atlas Informationsportal zum Thema Haut und Körperpflege www.haut.de Rezeptore vo dr Hut (änglisch) Präventionskampagne Haut Maßnahme der DGUV (2007/2008)
47.92258.7852777777778747Koordinate: 47° 55′ 21″ N, 8° 47′ 7″ O Hattingè isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Immèdingè im Landchreis Duttlingè z Baddè-Württèbärg. Im Johr 2013 hèt Hattingè 953 Ywooner ghaa. Dè Ort Hattingè lyt uff 780–850 Meter übber m Meeresschpygel. S Dorf lyt unterhalb vom Witthoh uff dè Hegaualb. Vom Dorf uus hèt èn Bligg übber s Hegau un dè Boddèsee bis zu dè Alpèchettè. Hattingè lyt è bitzeli südlich vo dè Donauvosickerig, wo s Wasser vo dè Donau vosickerè duèt un 11,7 Kilometer witer südlich i dè Karschtquällè vom Aachhaffè bi Aach widder hinnè fürrè chunnt. Nit wit wäg vom Ort lyt dè Naturschutzgebièt Rambärg-Rehledal mit sèltènè Orchideè. Diè èrscht urkundlichi Erwäänig gòt i s Johr 973 zrugg. Graf Berchtold hèt Hattingè im Reichenauer Schenkigsvozeichnis selli èrschti Erwäänig beschèrt. Hattingè sèlber isch abber wesèntlich älter, well d Endig „-ingè“ uff è alemannischi Gründig im èrschtè Johrdausend hywyst. S Dorf Hattingè hèt im Mittelaalter voschidnè Ortshèrrè ghört, 1588 hèt s zum Hèrrschaftsgebièt vo dè Hewè ghört un isch denn 1806 zum Land Baddè chò. Uss wùrtschaftlicher Not sin im 19. Johrhundert vill Hattinger nõch Amerika uusgwanderet, diè meischtè am 18. Oktobèr 1859. Auch Hattingè isch vom Zweitè Wältchrièg nit voschont
Arzneimittel (früener au Arznei) oder Medikamänt (latiinisch medicamentum – Häilmiddel) si Stoff, wo brucht wärde zum Chrankhäite vo Mensche oder Dier z häile oder verhüete. Im Körper vo Lääbewääse beiiflusse si füsiologischi Funkzioone zum sä dur e farmakologischi, immunologischi oder metabolischi Wirkig widerhärzstelle oder z korrigiere. Im Arzneimiddelrächt het s au Vorschrifte, wie mä Arzneimiddel söll bezäichne und weli Informazione dr Härsteller im Aawänder und Verbruucher muess vermiddle. Wil s eso vil verschidnigi Medikamänt git, bechunnt mä nume no danke spezielle Klassifikazionssüsteem und Arzneimiddelverzäicniss en Überblick. Nöiji Arzneimiddel wärde in dr Farmaforschig entwigglet, wo noji Arzneistoff identifiziert und experimentelli Arzneimiddel in Laborversüech und klinische Studie brüeft. Arzneimiddel si mäistens käini Räinstoff, sondern Mischige vo Arzneistoff mit Hilfsstoff. Die gängigst Arzneiform isch d Dablette, wo mä dur s Muul, also peroral, iinimmt. Arzneimiddel wärde hüte fast immer vo Farmaundernääme as so genannti Fertigarzneimiddel härgstellt. In e Hufe Länder daf mä die Fertigarzneimiddel nume mit ere Gnäämigung vo dr zueständige Behörde, ere Arzneimiddelzuelassig, aabote oder verchauft wärde. Au d Abgoob isch sträng reglementiert. Die mäiste Arzneimiddel döfe nume in Apideeke an Ändverbruucher abgee wärde, vili von ene nume mit eme ärztlige Rezäpt. D Wüsseschaft, wo sich mit dr Beschaffehäit, Wirkig, Brüefig, Härstellig
Dr Dickdarm (lat. Intestinum crassum) isch dr letscht Däil vom Verdaujigsdrakt bim Mensch und bi vile Dier. Er foot noch em Dünndarm aa und ändet am Anus. Dr Dickdarm lit zum grösste Däil in dr Buuchhööli, e chli wien e Raame um d Schlaufe vom Dünndarm ume. Er foot bi de mäiste Mensche im rächte Underbuuch aa, wo dr Dünndarm vo dr Site in en iine chunnt und d Bauhin-Chlappe bildet. Frad undedraa wo dr Dünndarm in en iine chunnt, het s non e Zipfel vom Dickdarm wo men em Blinddarm (Caecum) säit. Am Ändi vom Blinddarm het s non e dünni Fortsetzig, dr Wurmfortsatz (Appendix vermiformis), wo d Laag von em seer variabel isch. Oobe vo dr Bauhin-Chlappe foot dr Grimmdarm (Colon) aa, wo bis zur Lääbere ufestigt (Colon ascendens), unde vo dr Lääbere uf linggs abbiegt (Flexura coli dextra) und kwer dur d Buuchhööli in dr lingg Ooberbuuch witergoot (Colon transversum). Dört biegt gege aabe ab (Flexura coli sinistra) und stigt in s Becki ab (Colon descendens), vo dört het er d Form vom ene S und goot gege hinde (dorsal) zum Chrüzbäi (Colon sigmoideum). Er biegt denn gege unde (kaudal) ab, goot us dr Buuchhööli uuse und
Dr Dünndarm (lat. Intestinum tenue) isch dä Däil vom menschlige Verdauigsdrakt, wo zwüschen em Magen und em Dickdarm lit. Dr Dünndarm isch dr lengsti Däil vom Verdauigsdrakt. Mä däilt dr Dünndarm in drei Däil ii: dr Zwölffingerdarm (lat. Duodenum) dr Leerdarm (lat. Jejunum) dr Chrummdarm (lat. Ileum) In dr Viszeralchirurgii wärde mäistens nume dr Leer- und dr Chrummdarm zum Dünndarm zelt. In dr Anatomii wärde die bäide Darmabschnitt au als Intestinum tenue mesenteriale zämmegfasst. Zum Naarigsbestanddäil guet chönne resorbiere, isch die inneri Oberflechi dur Falte (Kerckring-Falte, au Plicae circulares), Zotte und Mikrovilli enorm vergröösseret. D Falte eläi vergröössere d Oberflechi scho um s Dreifache, d Zotte um e zuesätzlige Faktor vo 7 bis 14, und d Mikrovilli non emol 15 bis 40fach. Dorum het dr Dünndarm schliesslig e Resorpzionsoberflechi vo öbbe 180 m². Zwüsche de Zotte lige d Krüpte vom Dünndarm (Glandulae intestinales), wo d Oberflechi no gröösser mache aber au für d Sekrezion do si. Bsundrigs am Zwölffingerdarm si d Brunner-Drüese (Glandulae duodenales). Si lige in dr Tela submucosa, dr Wand vom Duodenum, und schäide Muzin, e Trypsinaktivator, und Hüdrogencarbonat ab (zum dr suur Magesaft z nöitralisiere). Arteriell wird dr Dünndarm zum grösste Däil vo dr Arteria mesenterica superior
D Lääbere (latiin. iecur, altgriech. ἧπαρ hepar) isch s zentrale Organ vom ganze Stoffwäggsel und die grössti Drüese im Körper vom ene Wirbeldier. Die wichdigste Ufgoobe si d Brodukzioon vo lääbenswichdige Äiwissstoff (z. B. Grünnfaktore), d Verwärtig vo Naarigsbestanddäil (z. B. s Spiichere vo Glykogen und Vitamin), d Gallebrodukzioon und dr Abbau und d Usschäidig vo Stoffwäggselbrodukt, Medikamänt und Giftstoff, wo mit däm zämmehängt. Nährstoff, wo us em Darm ins Bluet ufgnoo wärde, chömme über d Pfortadere (Vena portae) zur Lääbere und wärde denn vo dere je noch Bedarf ans Bluet abgee oder us em Bluet uudegnoo. Bim Mensch lit d Lääbere im rächte Oberbuuch, diräkt under em Zwärchfäll und iire lingg Lappe chunnt bis in die linggi Helfti vom Oberbuuch. Wolfgang F. Caspary u. a. (Hrsg.): Therapie von Leber- und Gallekrankheiten. Springer, Berlin 2000, ISBN 3-540-67390-3 Helmut Denk u. a.: Pathologie der Leber und Gallenwege. Springer, Berlin 2000, ISBN 3-540-65511-5 (Spezielle pathologische Anatomie; Bd. 10) Erwin Kuntz, Hans-Dieter Kuntz: Praktische Hepatologie. Historie, Morphologie, Biochemie, Diagnostik, Klinik, Therapie. Barth, Häidelbärg 1998, ISBN 3-335-00568-6 Ellen Schmidt u. a. (Hrsg.): Lebererkrankungen. Pathophysiologie, Diagnostik, Therapie. Wissenschaftliche VG, Stuttgart 2000, ISBN 3-8047-1640-7 Renate Lüllmann-Rauch: Taschenlehrbuch Histologie. Thieme, Stuttgart 2006 Commons: Lääbere – Album mit
China chan folgendes heisse: China, en kulturelle, politisch-geographische Ruum s Kaiserrych China, wos vo 221 v. Chr. bis 1912 ge hät d Republik China, wos sit 1912 git, bekannt au als Formosa oder Taiwan Volksrepublik China, wos sit 1949 git, bekannt au als Feschtlandchina Usserdem bezychnet China mehreri Ortschafte: China, Kagoshima, Japan China, Maine, USA China, Michigan, USA China, Texas, USA Witeri Bedütige: (1125) China, en Himmelskörper vom Asteroide-Hauptgürtel China (Band), e Hard-Rock-Band us de Schwiz China-Becke, es Musiginstrument, lueg under Becken (Musikinstrument) de Spitzname vom Leonardo Bruno dos Santos Silva, eme brasilianische Fueßballer China (Schiff), es Passagierschiff vo de britische Reederei P&O
S Integumänt (lat. integumentum „Decki“, „Umschlag“, „üsseri Hut“) bezäichnet in dr Zoologii dr üsseri Körperumschlag bi alle Gwääbdier, wo sich vo allem übrige Gwääb underschäidet. Dr Usdruck wird im Bezug uf d Funkzioon und nid uf d Anatomii brucht. In dr Grundfunkzion muess en Integumänt zwäi Funkzione erfülle, wo gegesätzligi Aaforderige stelle. Uf dr äinte Site muess es dr Organismus gege Iiflüss vo Dusse wie z. B. mechanischi Belastige und en ungsunds chemischs Miliöö biete (Homöostase), uf dr andere Site muess es dr Kontakt vom Organismus mit dr Ussewält zueloo. E Hufe Grubbe vo Organisme häi für das konwergänt zuenander e stabile mechanische Usseumschlag entwigglet, wo in em Sinnesorgan und Drüese mit de verschiidenste Funkzion stecke. Es git e Hufe Grubbe vo Organisme wo au dr Gasusdusch (s Schnuufe) über s Integumänt funkzioniert. Die Organisme häi e Körperoberflechi, wo immer füecht isch. Dr Suurstoff diffundiert us dr Luft dur die füechti Oberflechi vom Körper in s Innere iine und gliichzitig diffundiert Choolestoffdioxid vo inne noch usse. D Arthropode häi für das bsundrigi Organ entwigglet, d Tracheä, wo s Integumänt ins Körperinnere iineglitzt isch. Zuesätzlig zu dene Grundfunkzione het s Integumänt bi vile Grubbe vo Organisme e Hufe Sonderfunkzione. Farbmuster und
D Integumänt si e Bestanddäil vo dr Sooemaalaag vo de Soomepflanze. Es si Schichte vo dr Schale, wo dr Nucellus umschliesse. Noch dr Befruchdig wärde d Integumänt zur Testa. Dr Däil vo dr Soomeschale, wo us em innere Integumänt entstoot, wird as Tegmänt bezäichnet. Si löön e chliises Loch offe, d Mikropyle. Bi de Magnoliopsida waggst bi dr Befruchdig dur die Mikropyle dr Polleschluuch duure vom Polle, wo uf dr Narbe lit.
D Zoologii (altgriech. ζῷον, zóon „Dier, lääbigs Wääse“ und λόγος [lógos], „Leer“), im witiste Sinn au Dierkund, isch d Disziplin vo dr Biologii, wo d Dier (Animalia), bsundrigs die Vilzällige Dier (Metazoa) erforscht. D Zoologii undersuecht mit verschiidene naturwüsseschaftlige Methode d Gstalt und dr Körperbau (Morphologii, Anatomii), die füsikalische und biochemische Vorgäng (Füsiologii), d Entwickligs- und Stammesgschicht (inklusiv Paleozoologii), d Vererbig (Genetik), d Umwältbeziejige (Ökologii), d Verbräitig (Zoogeografii) und s Verhalte (Verhaltensbiologii) vo de Dier und stellt e Süstematik vom Dierriich uf. Die mäiste Zoologe häi hüte Biologii als Studiefach studiert. Aber au Dierärzt, Forstwüsseschaftler und Geografe schaffe zum Däil as Zoologe. Westheide, Wilfried; Rieger, Reinhard (Hrsg.): Spezielle Zoologie. Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere. 2. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2006. ISBN 3-8274-1575-6 Westheide, Wilfried; Rieger, Reinhard (Hrsg.): Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere. Spektrum Akademischer Verlag 2003. ISBN 3-8274-0900-4 Storch, Volker; Welsch, Ulrich: Kükenthal - Zoologisches Praktikum. 25. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2006. ISBN 3-8274-1643-4 Storch, Volker; Welsch, Ulrich: Kurzes Lehrbuch der Zoologie. 8. Aufl. Spektrum Akademischer Verlag 2004. ISBN 3-8274-1399-0 Hentschel, Erwin; Wagner, Günther W.: Wörterbuch der Zoologie. 7. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2004. ISBN 3-8274-1479-2 Storch, Volker; Welsch, Ulrich: Systematische Zoologie 6. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag
S Närvesüsteem (latiin. Systema nervosum) si d Närvezälle vom ene Organismus wo mit sine Gliazälle zämmehänge. Das Organsüsteem vo de Eumetazoa übernimmt d Ufgoob, Verändrige in dr Umwält und im Innere vom ene Organismus as Signal ufznee, ufenander z bezieh und mit früenere z vergliiche, und denn möögligerwiis im Organismus Reakzione uszlööse und mit dene sich besser an wäggselndi Umgääbigsbedingige chönne aabasse. Eso git s Närvesüsteem eme vilzällige dierische Lääbewääse d Räizbarkäit und d Erregbarkäit as Grundäigeschafte vo sim Lääbe. Im Lauf vo dr Ewoluzioon het s bi gwüsse Abdäilige vom Dierriich e Konzentrazioon und e Spezialisierig vo Däil vom Närvesüsteem gee. Wääred bi primitive Dier vilmol no äinzelni Nöitrone spezielli Funkzioone häi, sis in hochkomplexe Närvesüsteem bis zu meerere Milliarde Nöirone, wo im Verbund spezielli Ufgoobe usfüere. In Närvesüsteem mit Zentralganglie cha d Erregigsläitig vo de Nöirone in Afferänze iidäilt wärde, das häisst Zällfortsetz, wo über sä Signal in e gwüsse Beriich iine fliesse, und in Efferänze, wo d Signal an Zälle im ene andere Beriich witergläitet wärde. As die primitivste Närvesüsteem gälte die relativ homogene Närvenetz vo de Nesseldier, wo mä bin ene Marksträng findet. Blattwürm und Faadewürm häi e strangförmigs Närvesüsteem. Bi de Arthropode git s hööcheri
As Hirni (latiin. cerebrum, altgriechisch ἐγκέφαλος, enképhalos) bezäichnet mä dä Däil vom Zentralnärvesüsteem (ZNS) vo de Wirbeldier, wo sich im Chopf in dr der Schäädelhööli befindet. Es bestoot hauptsächlig us Närvegwääb, isch vo dr Hirnhut umgee und wird vo de Schädelchnoche gschützt. S Foramen magnum verbindet s Hirni mit em Ruggemark. S Hirni vo de Wirbeldier verarbäitet hochdifferenziert was d Sinn woornäme und koordiniert komplexi Verhaltens­wiise. Es isch dr Hauptintegrazioonsort für alli komplexe Informazioone, wo dr Organismus verarbäitet. Nit jedi Informazioon chunnt bis zur Hirnrindi und wird eso bewusst. Närvegflächt in dr Periferii (Plexus) und vor allem Zentrum im Hirnstamm verarbäite umbewusst die mäiste Erregige, wo vo Rezeptore aachömmen. Reflexböge übernäme Ufgoobe, wo mit dr höggste Gschwindigkäit sötte erledigt wärde, ooni dass si bewusst verarbäitet wärde, was d Reakzioon wurd verzöögere. Au bim Mensch git es e sonigs autonoms Närvesüsteem. Es koordiniert wegetativi Funkzioone wie s Schnuufe, dr Härzkräislauf, d Naarigsufnaam, d Verdauig und d Abgoob vom Unverdaulige, d Ufnaam vo Flüssigkäit und iiri Uusschäidig und d Fortpflanzig. Im Hirni interagiere stark vernetzti Nöirone. Mä undersuecht, wie s schafft, in vivo dur d Mässig vo de Hirniström im EEG (Elektronezefalografii) und dur die elektrische Fälder wo s vom Hirni broduziert
As nöironals Netz wird in de Nöirowüsseschafte e Grubbe vo Nöirone bezäichnet, wo mitenand verchnüpft si und wo als Däil vom ene Närvesüsteem e funkzionelle Zämmehang bilde. In de Computational Neuroscience verstoot mä drunder au veräifachti Modäll von ere biologische Vernetzig. In dr Informatik, Informazioonstechnik und Robotik wärde deren iiri Strukture as künstligs nöironals Netz noochebildet, simuliert und abgwandlet. C. W. Eurich: Was sieht eine Katze? [Neural coding and reconstruction], Gehirn & Geist, 3/2003 Sven B. Schreiber: Natürliche Intelligenz. Neuronen und Synapsen – alles nur ein organischer Computer? (Teil 1), c't – Magazin für Computertechnik, 1987 (4), S. 98–101. Commons: Nöironals Netz – Album mit Multimediadateie Einführung in die Grundlagen und Anwendungen neuronaler Netze Einführung in Neuronale Netze (Memento vom 15. Mai 2001 im Internet Archive) Geschichte der Neuronalen Netze bis 1960 (Memento vom 3. Februar 2006 im Internet Archive) (engl.) Ein kleiner Überblick über Neuronale Netze (D. Kriesel) (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/www.dkriesel.com Normdate: LCCN: sh85091089
D Nöirobiologii beschäfdigt sich im Wääsentlige mit de molekulare und zällbiologische Grundlaage vo de Nöirowüsseschafte. Si undersuecht d Zälle vo de Närvesüsteem, wie si in funkzionelli Netz organisiert si, wo Informazioone verarbäite und s Verhalte vom Organismus entsprächend stüüre. Die nöironale Aktividääte wie d Kommunikazioon zwüsche Närvezälle ghööre im groosse Ganze eender in s Gebiet vo dr Nöirofüsiologii. D Nöirobiologii isch Däil vo dr Biologii und vo de Nöirowüsseschafte. E Däilgebiet von ere isch d Nöiroanatomii, wo dr strukturelli und morfologischi Ufbau vom Närvegwääb studiert. En umstritteni Forschigsdisziplin isch d Pflanzenöirobiologii, wo brobiert z verstoo, wie Pflanze iiri Umwält woornäme und druf reagiere, und die pflanzligi Signalverarbäitig undersuecht.
E Närvezälle oder Nöiron (vo griechisch νεῦρον neũron ‚Fläggse, Seene‘; ‚Närv‘) isch e Zälle, wo uf s Läite und Überdrääge vo Erreegig spezialisiert isch. Si chunnt as Zälltüp in Gwääbdier vor und eso in fast alle vilzällige Dier. Alli Närvezälle vom ene Dier zämme bilde mit de Gliazälle s Närvesüsteem. E tüpischi Süüger-Närvezälle het e Zällkörper und zwäi Arte vo Zällfortsetz: d Dendrite und e Nöirit bzw. en Axon. D verzwigte Dendrite näme vor allem d Erreegig vo andere Zälle uf. Dr Nöirit vom ene Nöiron, s Axon, isch mit Gliazälle umwigglet, und cha über e Meter lang si und läitet zerst emol en Erregig vo dere Zälle in d Nööchi vo andere Zälle witer. Drbii wird e Spannigsänderig über e Fortsatz witergläitet, wenn churzi Ioneström dur bsundrigi Kanäl in dr Zellmembrane duuregloo wärde. D Andi vo de Axon stöön über Synapse im Kontakt zu andere Närvezälle, Musklezälle (nöiromuskuläri Ändblatte) oder zu Drüesezälle. D Erregig wird nume sälte diräkt elektrisch witergee, sondern mäistens mit Hilf vo Botestoff (Nöirodransmitter) chemisch überdräit. Es git au Närvezälle, wo Signalstoff in d Bluetbaan chönne abgee, z. B. modifizierti Nöirone im Nääbenieremark oder im Hypothalamus as Sekrezioon vo Nöirohormon. Mä schetzt, ass s menschlige Hirni
D Scottish National Party (schott.-gäl. Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba, Scots Scottis Naitional Pairtie, alem Schottischi Nationalbartei) isch e separatistischi, linksliberali Bartei z Schottland. D SNP isch di grescht Bartei vu Schottland un het syter anne 2011 en absoluti Meehait im schottische Barlemänt. Dr Schauspiler Sean Connery isch ain vu dr greschte finanziälle Ferderer vu dr Bartei. D SNP isch anne 1934 entstanden us dr Fusion vu dr „National Party of Scotland“ un dr „Scottish Party“. Dr erscht Barlemäntssitz het d Bartei 1945 bi re Noowahl gwunne, dr Kandidat het si aber us Brinzip gwaigeret, dr s Madat z ibernee, drei Monet speter isch dr Sitz derno wider verlore gange. Dr negscht Erfolg isch dr Siig vu dr SNP-Kandidati Winnie Ewing bi dr Noowahl im schottische Wahlkrais Hamilton am 2. Novämber 1967 gsii. Ihre erschte Hegschtpunkt het d SNP in dr 1970er gha: Unter em Slogan It’s Scotland’s oil het fir si dr Aaspruch vu Schottland uf s nei gfunde Nordseeel gstellt – s Land chennt si no dr SNP vun eme subventionsabhängige Biet zue aim vu dr rychschte Länder vu Europa entwickle. Dr Slogan isch seli erfolgrych gsii: in dr Johr derno het si dr Stimmenaadail vu dr SNP vervierfacht.
D Grõfè vo Küssèbärg au Grõfè vo Küssabärg un Stüèlingè sin è süddütsches Adelsgschlècht mit Sitz uff dè Küssaburg im Chleggau gsi. Si sin nit z vowèchslè mit dè Güssè vo Güssèburg uff dè Burg Güssèburg z Oschtwürttèbärg. Diè edelfreiè Herrè vo Küssèbärg sin 1135 èrschtmòls gnennt worrè als Bsitzer vo dè Küssaburg, in èrè Urkund vom Kloschter Allerheiligè, sie stammèd woll uss èm Gschlecht vo dè Hèrrè vo Wittlisbärg (erwähnt um 1087 bis 1124) ab. 1177 hèn si d Burg Stüèlingè, s hütige Schloss Hohelupfè un d Landgrõfschaft Stüèlingè erworbè un hèn sich ab dènn als Grõfè vo Küssabärg un Stüèlingè betitlèt. Am 10. April 1141 wörd dè Heinrich I. als Heinricus de Cussachberc am königlichè Hoflager vom Konrad III. z Strõßburg als Zeug aaläßlich von èrè Schlichtig zwǜschè m Bischtum Baasel un èm Kloschter St. Bläsy in èrè Urkund gnennt. Aawesènd sin unter anderè dè Bischof Ortlyb un dè Abt Berthold un dè spôtere Kaiser Fridrich I.. Heinrich isch uffdaucht in witerè Urkundè bis 1168, er isch èn Bruèder (odder Cousèng) vom Abt Werner vo Küssèbärg gsi. 1177 isch èrschtmòls èn Heinricus als Comes (Graf) de Stuèlingè Henricus de Cussachberch in èrè Urkundè vom Berthold IV. vo Zääringè
D Naase (lat. nasus; griech. ρις rhīs) isch in dr Anatomii das Organ vo de Wirbeldier, wo d Naaselöcher und d Naasehööli din si. Bim Mensch und bi de mäiste andere Süüger lit d Naase in dr Middi vom Gsicht bzw. am vordere Spitz vo dr Schnauze. Hinder em Naaseruum befindet sich dr Rache, wo d Spiisrööre und d Luftrööre mitenander verbindet. S Indiwiduum schnuuft d Luft dur d Naase ii und us. Drbii wird bim Iischnuufe chalti Luft an dr Oberflechi vo dr Naaseschliimhut ufgwermt und füecht gmacht. D Schliimhut wird drbii abküelt und usdröchnet, sich bechunnt aber bim Usschnuufe e groosse Däil vo dr Wermi und dr Füechtigkäit wider zrugg. D Naasehoor fange groobi und s Naasesekret fiini Fremdpartikel ab. S Naasensekret wird die ganz Zit dur d Bewergig vo de Flimmerhöörli in dr Richdig vom Rache dransportiert. Überschüssigs Sekret und Fremdpartikel wärde dur s Niesse uuse beförderet. Dank dr Naase cha mä au mit zuenigem Muul schnuufe. Das wird bim zirkuläre Schnuufe usgnützt. D Naasemuschle si sogenannti unächti Schwellkörper und iiri Gröössi cha sich dorum stark verändere. Dr Mensch schnuuft nit gliichmäässig dur bäidi Naaselöcher, wenn er usruet. Dä Vorgang bezäichnet mä as Naasezüklus. Dr Luftstrom wird
E formals Süsteem isch e Süsteem vo Sümbolchettene und Reegle. D Reegle si Vorschrifte für wie mä äi Sümbolchetti in en anderi umwandlet, also Brodukzione von ere formale Grammatik. D Reegle chönne drbii räin süntaktisch aagwändet wärde, das häisst, ooni dass mä d Bedütig vo de Sümbol kennt. Formali Süsteem wärde in verschiidene wüsseschaftlige Diszipline wie dr Logik, dr Mathematik, dr Informatik und dr Linguistik verwändet, bsundrigs zum us bekanntem Wüsse nöiji Ussaage abzläite. Kalkül wird vilmol in dr gliiche Bedütig wie formals Süsteem verwändet; mänggisch verstoot mä aber under eme Kalkül e formals Süsteem mit bestimmte Iischränkige. Douglas R. Hofstadter: Gödel, Escher, Bach, ein endlos geflochtenes Band. DTV 1991, ISBN 3-423-30017-5. David Hilbert, W. Ackermann: Grundzüge der theoretischen Logik. 6. Uflaag, Springer 1972, ISBN 3-540-05843-5. Logische Sprachregeln. Eine Einführung in die Logik. (Zämme mit em H. Wessel) - Berlin, 1975, Münche/Salzburg, 1975, 592 Seiten, ISBN 978-3-7705-1264-5.