rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Nikolaus Kardinal vo Kues, latinisiert Nicolaus Cusanus oder Nicolaus de Cusa (* 1401 z Kues an dr Mosel, hüte Bernkastel-Kues; † 11. August 1464 z Todi, Umbrie), e universal gebildete dütsche Filosoof, Theoloog und Mathematiker gsi, wo scho zu Läbzite berüemt gsi isch. Er het zu de erste dütsche Humaniste ghüürt wo s Spootmiddelalter in die Früeji Nöizit übergange isch. Er wird vilmol as „Müstiker“ bezäichnet, öb das sinnvoll isch, hängt vo dr Definizioon vom Begriff Müstik ab und wird in dr Forschig underschiidlig beurdäilt. In dr Chillepolitik het dr Nikolaus e bedütendi Rolle gspiilt, bsundrigs in de Usenandersetzige um d Chillereform. Uf em Konzil vo Baasel het er zerst d Meerhäit vo de Konzilsdäilnäämer understützt, d Macht vom Babst häi welle beschrängge. Spööter isch er aber ins bäbstlige Laager üübere, wo schliesslig gwunne het. Er het sich für die bäbstlige Inträsse iigsetzt, het diplomatischs Gschick bewiise und het e glanzvolli Karriere as Kardinal (ab 1448) gmacht, isch bäbstlige Legat, Fürstbischof vo Brixe und Generalvikar im Chillestaat worde. Z Brixe het sich aber dr Aadel und dr Landesfürst gegen in gstellt, und er het sich nit chönne duuresetze. As Filosoof isch dr Nikolaus in dr Dradizioon vom Nöiplatonismus gstande,
Di starchi Wächselwürkig (au starchi Chraft, Gluonächraft, Farbchraft, us historischä Gründ Chärnchraft oder starchi Chärnchraft gnännt) isch eini vo dä vier Grundchräft vo dä Physik. Mit ihrä wird d Bildig vo dä Quarks i dä Hadronä erchlärt. Vor dä Iifüerig is Quark-Modäll isch d Aaziehigschraft zwüschä dä Nukleonä (Protonä und Neutronä) vom Atomchärn als starchi Wächselwürkig bezeichnet wordä. Au hüt no isch mit dä starchä Wächselwürkig oft nur d Reschtwächselwürkig gmeint. Nach dä Quantächromodynamik (im Folgände: QCD) wird di starchi Wächselwürkig - wie di elektromagnetischi und di schwachi Wächselwürkig - dur de Ustuusch vo Eichbosonä beschribä. D Ustuuschteili vo de starchä Wächselwürkig werded als Gluonä bezeichnet, vo däne gits acht Sortä (unterschidlichi Farbladigszueständ). Die Gluonä überträged e Farbladig zwüsche de Quarks. Es Gluon cha debii mit anderne Gluonä ineragiärä und Farbladigä uustuuschä. D Aziehigschraft zwüsche Quarks blibt konstant, au wenn d Entfernig grösser wird, andersch als z. B. bi de Coulombchraft, wo s immer liechter wird, zwei Teili, wo sich aaziehend, z'tränne, je grösser dr Abstand isch. Si isch demit grob vergliichbar miteme Gummiseil oder enere Zugfädere. Wird de Abstand z gross, „riisst“ s Seil i däre Analogii und es wird es Meson bildet dur Erzügig vomene Quark-Antiquark-Paar us em
Dr Arbetsrappe isch e Stüür vo äim Brozänt uf s Iikomme gsi, wo z Baasel vo 1936 bis 1984 erhoobe worde isch. In de 1930er Joor isch wäge dr Wältwirtschaftskriise au z Baasel d Arbetsloosikäit hooch gsi. Dr dütsch Ökonoom Edgar Salin, wo sit 1927 an dr Uniwersidäät Baasel as Brofässer gschafft het, het d Idee von ere Stüür uf s Arbetsiikomme gha, wo mä drmit d Wirtschaft chönn aakurble. Dr Bund het zu sällere Zit uf e deflazionääri Wirtschaftspolitik gsetzt bis 1936 en Abwärtig vom Franke nöötig worde isch. Z Baasel isch d Arbetsloosikäit bsundrigs hooch gsi, wil bis 1932 d Baubransche wägen eme Baubuum in dr Stadt gröösser worde isch und noch em Kollaps vom Buum mee as zwäi Driddel vo de Arbetsloose Bauarbäiter gsi si. Gwärkschaftler, Verdräter vo dr Industrii und dr Finanz si under em Salin zämmeghoggt und hän zämme e Löösig gsuecht. Si hän ghofft, ass wemm mä d Baubransche wider chönn aakurble, s Gröbste vrbii sig. Zwaar si die wirtschaftlige und politische Differänze zwüsche de Bardeie speziell z Baasel grooss gsi, aber mä het e Kompromiss gmacht. Wil s gwöönlige Büdsche sowiso scho überlastet gsi isch und dr Kantoon käi Kredit het chönne ufnee,
Dr Niccolò Tartaglia [nik:o'lɔ tar'ta:ʎ:a] (* 1499 oder 1500 z Brescia, Italie; † 13. Dezämber 1557 z Venedig) isch e venezianische Mathematiker in dr Rönessans gsi, wo für sini Biidrääg zur Löösig vo dr kubische Gliichig bekannt isch. In sim Buech Quesiti et Inventioni Diverse (Verschiideni Ufgoobe und Erfindige), wo 1546 erschiine isch, verzellt dr Tartaglia, ass si Vater e Briefdreeger gsi sig und Michele ghäisse häig. E Familienaame kenn er nit. Dr Naame Tartaglia häig er aagnoo, wil er im Februar 1512, won er öbbe zwölfi gsi isch, vom ene franzöösische Soldat schweer im Gsicht verletzt worde sig und er ooni Vollbart wien e Monstrum wurd usgsee. Wäge de Verletzige häig er e zitlang nume chönne stottere und d Chinder häige iim dr Spitznaame Tartaglia (Stotterer) gee. Dä Naame häig er as Aadänke an si Unglück bhalte. Mit vierzääni het er in ere Schribschuel in zwäi Wuche s ABC bis K gleert und denn sig em s Gäld usgange. Vo denn aa het er alles was er gwüsst het, as Autodidkt gleert: Lääse, Mathematik, Milidäärkund. 1516 isch er vo Brescia, über Crema, Bergamo und Mailand uf Verona, won er vo öbbe 1521 bis 1534 gwoont het und denn isch
Dr Thomas Venatorius (* um 1488 z Nürmbärg as Thomas Gechauf oder Jäger; † 4. Februar 1551 z Nürmbärg) isch e Mathematiker und evangelische Theoloog und Reformator gsi. Dr Venatorius isch e Schüeler vom Mathematiker Johannes Schöner gsi, aber nid as Bueb, wil dr Schöner denn gar nit in Nürmbärg gsi isch, sondern villicht erst vo dr Middi vo de 1520er Joor aa. Er het sich für d Theologii afo intressiere und isch villicht in dr Orde vo de Dominikaner iidräte. As Humanist isch dr Venatorius früe uf Italie und het z Padua studiert. Zrugg z Dütschland isch er vo 1519 aa im Dienst vo dr Chille in sinere Vaterstadt gstande. 1522 isch er Brediger bim Häilig-Gäist-Spidaal z Nürmbärg worde, 1532 im Nonne-Chloster St. Katharina. Vo 1533 bis zu sim Dood isch er Brediger an dr Jakobinerchille gsi. Vo 1534 het er s stedtische Schuelwääse gläitet und e Hufe latiinischi Gedicht, Übersetzige vo griechische Dragiker und astronomischi Wärk uusegee. Vo 1544 bis 1554 het er ghulfe d Reformazion z Rotheburg ob dr Tauber und z z Donauwörth iifüere. Bi dr religiööse Polemik het er nid vil mitgmacht, het aber gegen e Andreas Osiandergschriibe und gegen e Johannes Haner, wo dä
Mit Schiffsleit sind die Besatzunge vun de alte Laschtesegler (Lädi und Segi) und au uff dere motorisierte Nachfolger (Schäeff), d’Fahrgaschtschiff (Dampf- und Motorschiff), aber au d’Fischer und Sägler gmeint, wo uf em Bodesee underwägs sind. Viele seealemannische Uusdrick sind, wie de Dialekt im Allgemeine, sälte odder nimme im Gebruuch. Oft liegts au dodra, dass die spezielle Uusdrick nimme vum Schiffsmeischter odder vum Vatter zum Sohn wittergäbbe weret, sondern us de hochdeutsche Fachliteratur, die für alle Revier gilt und vun de Küschteschifffahrt und de dortige Bezeichnunge prägt isch. Dodefir soll die Lischt au dem regionale Bewahre und dem Verschtande vu alte Text diene. Die Uusdrick sind aber it ieberall gliech am See, si sind underschidlich im badische Seeteil, um Fridrichshafe, Lindau, Bregenz, Rorschach und im Thurgau. Vor de Mainau siet mer d'Wysse, d'Halde und s blaue Wasser. Die Karlsruhe bi nem helle Luft vorem Schweizer Ufer. En Pfäh mit schtarke Gwell im Obersee. De See ruuchet vorem Häfele vu Immeschdaad. Bei de Seegfrörne 1963 sind sogar Auto und Flugzeug uffm Eis gsi. E nachbaute Lädi. Uff dere ka mr vu Immeschdaad us mitsägle. E moderne klei Gundl mit Ruder und Motor. De einzig erhaltene Raddampfer Hohentwiel fahrt ruckwärts ussm Meerschburger Hafe.
Dr Stäbler (au Stebler) isch e Münze gsi, wo d Stadt Basel gschlaage und uusegee het, wo si 1372 s Münzrächt überchoo het. D Münze si kwadratisch gsi und nume uf äinere Site gschlaage worde. Si häi öbbe 0,15 Gramm Silberfiingwicht ghaa. S Münzbild, e Baaselstaab (Bischofsstaab), s Wabbe vo dr Stadt Baasel, isch im ene hooche Rölief, wäärend die hinderi Site hool bliibe isch. Wäge däm wird dr Stäbler in dr Numismatik as Brakteat (Hoolmünze) bezäichnet. Wo dr Rappemünzbund gründet worde isch, isch dr Naame denn für Zwäirappestück brucht worde. Mä het dr Stäbler bis ins 16. Joorhundert as Zaaligsmiddel verwändet. Au anderi schwizerischi Münzständ häi Stäbler brägt, allerdings si die weniger wärt gsi as die vom Rappemünzbund. Stäbler und Rappe (Zwäiling) si am Aafang die äinzige Silbernominale vom Rappemünzbund gsi, bi gröössere Gäldgschäft het mä Goldgulde brucht. Antiquarische Gesellschaft in Zürich (Hrsg.): Stäbler. in: Schweizerisches Idiotikon Band X Spalte 1060ff. J. Huber, Frauenfeld 1939, ISBN 3-719-30420-5. Basel und seine Münzgeschichte uf altbasel.ch Kwelle Das große Münzen-Lexikon. Abschnitt: Rappenmünzbund uf reppa.de Das Numis-Lexikon. Abschnitt: Stäbler uf numis-online.ch
Dr Johann(es) Müller, spööter latiinisch Regiomontanus (= dr Königsbärger) (* 6. Juni 1436 im underfränkische Köönigsbärg in Bayre; † 6. Juli 1476 z Rom), isch e bedütende Mathematiker, Astronom und Verleger im Spootmiddelalter gsi. Si Humanistenaame isch Joannes de Monteregio oder Joannes de Monte Regio. Dr latinisiert Naame Regiomontanus häi sini Zitgenosse und är sälber nonig brucht. Zum erste Mol chunnt er 1531 vor bim Philipp Melanchthon. Dr Regiomontanus gältet as dr bedütendsti Mathematiker (u. a. Gründer vo dr modärne Trigonometrii) vo sinere Zit und as früeje Reformator vom Julianische Kaländer. Scho 1514 het dr Georg Tannstetter e Verzäichnis vo de Wärk vom Regiomontans zämmegstellt, und zwar in sinere Gschicht vo de Wiener Mathematiker und Astronome: Viri mathematici. Zerst het dr Tannstetter mee as 20 Wärk vo andere Autore ufzelt, wo dr Regiomontan ediert het, und denn mee as 20 Büecher vom Regiomontans sälber. 1468 si sini Dabälle für d Sunnedeklinazion (Tabula primi mobilis) erschiine. Si Calendarium für d Zit vo 1475 bis 1531 mit nöi berächnete Posizionsaagoobe vo Sunne und Mond, inklusiv präzisi Zitbestimmigsdabälle, und d Ephemerides astronomicae ab anno 1475–1506 si für d Seefaarer vo sinere Zit unverzichtbari Hilfsmiddel worde – au wäge dr Zueverlässigkäit vo sine Berächnige
D Astrologii (altgriech. ἄστρον, astron, „Stärn“, λόγος, logos, „Leer“ - Stärndütig) isch d Dütig vo astronomische Eräigniss und Stärnskonstellazione in Bezug uf irdischi Verheltniss und Vorgäng. Näbe dr „westlige“ Astrologii, wo hüte vor allem in Öiropa und Amerika verbräitet isch, si au die chinesischi und die indischi oder vedischi Astrologii bedütend. Die westligi Astrologii het iiri Ursprüng in dr vorchristlige Zit z Babylonie und Egüpte. Im hellenistisch brägte griechisch-egüptische Alexandria het si iiri Dütigs- und Berächnigsgrundlaage überchoo, wo mä in Grundzüg au hüte no gseet. D Astronomii as dütigsfreiji Beobachdig und mathematischi Erfassig vom Stärnehimmel isch us ere uusegwaggse, und isch lang für d Astrologii e Hilfswüsseschaft bliibe. In Öiropa het d Astrologii e Gschicht voller Wäggsel. Wo s Christedum im Römische Riich zur Staatsreligion worde isch, isch si bekämpft und ins Absits drängt worde. Im spooten Middelalter het si aber wider an Reputazion gwunne, und vo dr Rönessans bis zum 17. Joorhundert isch si en anerkennti Wüsseschaft gsi. Mit dr Ufkläärig het si denn in bildete Kräis iiri Plausibilidäät verloore. Erst um 1900 isch wider en ärnsthafts Inträssi an dr Astrologii ufchoo, und sit de spoote 1960er Joor, isch si mit dr New Age-Beweegig in dr westlige Hemisfääre wider
Esoterik (vo griechisch ἐσωτερικός esōterikós ‚innerlig‘, ‚wo zum innere Beriich ghöört‘) isch in dr ursprünglige Bedütig vom Begriff e filosofischi Leer, wo nume für e begränzte „innere“ Personekräis zuegänglig isch, im Geegesatz zu Exoterik as allgemäin zuegängligs Wüsse. Anderi dradizionelli Wortbedütige bezien sich uf en innere, spirituelle Erkenntniswääg, öbbe sünonüüm mit Müstik, oder uf e „hööchers“, „absoluts“ Wüsse. Drnääbe wird dr Begriff für e bräits Spektrum vo verschiidenartige spirituelle und okkulte Leere und Praktike brucht. Egil Asprem und Kennet Granholm (Hrsg.): Contemporary Esotericism. Equinox Publishing, 2013. Antoine Faivre: Esoterik im Überblick. Geheime Geschichte des abendländischen Denkens. Herder, Freiburg im Breisgau 2001, ISBN 3-451-04961-9. Antoine Faivre und Wouter J. Hanegraaff (Hrsg.): Western Esotericism and the Science of Religion. Peeters, Löwen 1998, ISBN 90-429-0630-8. Nicholas Goodrick-Clarke: The Western Esoteric Traditions: A Historical Introduction. Oxford University Press, 2008, ISBN 0-19-532099-9. Wouter J. Hanegraaff: Esotericism and the Academy: Rejected Knowledge in Western Culture. Cambridge 2012. Wouter J. Hanegraaff in collaboration with Antoine Faivre, Roelof van den Broek and Jean-Pierre Brach (Hrsg.): Dictionary of Gnosis & Western Esotericism. 2 Bände, Brill, Leiden/Boston 2005, ISBN 90-04-14187-1. Rüdiger Hauth: Taschenhandbuch Esoterik. Von Bachblüten bis Yoga. Ein kritischer Leitfaden. Brockhaus, Witten 2007, ISBN 978-3-417-20675-3 (aus protestantischer Sicht). Julia
Dr Amiga isch an Hoim-Combudr von dr Firma Commodore, mo bsonders in de 80er Joar vrbroided gwäa isch. S erschte Modell isch dr Amiga 1000 gwäa, schpäter send aus dem dr Amiga 500 als billiger "Taschtaturcomputer" ond dr Amiga 2000 für professionelle Owender (mit em Bussystem für Schteckkarte) entwickelt wore. S häufigschte Modell isch dr Amiga 500 gwäa, grad en Deidschland hend an haufa Leid oin ghet. Au wenn ellaweil gsaid wora isch, das dr Amiga blos en Schbielcombudr gwäa sei, ischr wega seim Multitasking ond de vile Farba, mo r hod zoiga kenna, au ofd vom Fernsäh ond von Kindschdlr gnuzt wora. Oiner vo de Gründe dofir isch, daß der Grafiktschip a Bild ausgebe hot, des die gleiche Ufflösong ond Wiederholfrequenz wie's Fernsehbild ghett hot, so hot mr des gut kombiniere könne. Des Betriebssystem vom Amiga hot Kickstart ghoisse, die grafische Benutzeroberfläche Workbench. Der Amiga war oiner von de erschte Rechner der haupsächlich für's Bediene mit der grafische Oberfläche vorgsehe war. Seid Commodore 1994 bleide ganga isch, hods en haufa Vrsuch geba ghet, dr Amiga widr zom beläba, bis heid isch des abr koim so richdig glonga. Commons: Amiga – Sammlig vo Multimediadateie
Aschperg isch a Schdädle em Strohgäu nordweschtlich vo Ludwigsburg. Nerdlich vo der Schdadt liegt dr große Aschperg, obedruff liegt die Feschdung Hohenasperg. Südlich vo der Schdadt liegt's kloi Aschpergle, sell isch en Grabhügel vo de Kelte. Vo dr Gmarkong send 38,8% Landwirtschaftsfleche, 2,8 % Wald, 57,1 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschtiche Fleche. Zua Aschberg gheret d gleichnamig Stadt Asperg ond d Wohnplätz Altach, Hohenasperg, Lehenfeld, Osterholz, Schöckinger ond Silberhälden. Aschberg ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 819. Der Berg isch scho seit viele hondert Johr a schtradegisch wichtiger Ort weil mr vo do die ganze Gegend vom heutige Schtuegert bis henterm Enztal überblicke ko, deswege henn sich scho die Kelte vor zwoiehalbdausend Johr rom do ogsiedelt. Ab 1535 hot mr den Berg zur Feschtung ausbaut, dofir hot mr die Bewohner nonder and en Fuaß vom Berg omgsiedelt; schpäter hot mr die dann als Garnison ond als Gfängnis gnutzt. Von doher sagt mr no der Aschperg sei dr höchschte württembergische Berg, drobe sei mr zwar in ra Viertelschtond, bis mr wieder nondr kommt dauerts abe zehn Johr. Hohenasperg isch bis 1909 noch a selbschtändige Schdadt gwä, bevor mrs zu Aschperg eigmeindet hot. Aschperg selber isch a bedeutends Schtädtle
Dr Willibald Pirckheimer (au: Pirkheimer, Bilibald, * 4. Dezämber 1470 z Eichstätt; † 22. Dezämber 1530 z Nürmbärg) isch e Humanist und Fründ vom Albrecht Dürer gsi und e Berooter vom Kaiser Maximilian I. Dr Pirckheimer het e Hufe klassischi Wärk uf Dütsch übersetzt und griechischi Wärk uf Latiinisch. Er het sich fest für e Johannes Reuchlin und für e Martin Luther iigsetzt und woorschinlig isch s är gsi, wo 1520 under em Bsöidonüüm „Joannefranciscus Cottalambergius“ d Satire Eccius Dedolatus (öbbe: Dr ghobleti Egge) veröffentligt het, wo dr Gegner vom Luther Johannes Eck din verspottet wird. Aber er isch im Protestantismus eender kritisch gegenüber gstande. Mit em Johannes Stabius zämme het er s allegorische Grundgrüst für e „Triumphzug“ und für d „Ehrenpforte“ (wo dr Albrecht Dürer illustriert het) entworfe, wo s politische Konzept vom Maximilian I. din propagiert worde isch. Er het au s Sääge ghaa bim Entwurf vom ikonografische Brogramm vom Nürmbärger Roothuussaal. Dr Dürer het s vo 1521–1522 aa umgsetzt; dr Saal isch nit vor 1528–1530 fertig gmoolt gsi. Dr Willibald Pirckheimer het e groossi Rolle in dr Rezepzion vom römische Rächt z Dütschland gspiilt. Willibald Pirckheimers Briefwechsel. Gesammelt, herausgegeben und erläutert von Emil Reicke (Band 1-5) und
Dr Federico Commandino, au Federigo, latinisiert Federicus Commandinus, (* 1506 z Urbino; † 5. Septämber 1575 z Urbino) isch en italiänische Humanist, Arzt und Mathematiker gsi. Dr Commandino isch us ere adlige Familie z Urbino gstammt. Si Groossvater isch dr Sekretär vom Herzog vo Urbino gsi und si Vater Battista het d Festigsaalaage vo Urbino entworfe. Dr Federico het Griechisch und Latiinisch z Fano bim Humanist G. Torelli gleert und in Mathematik bim Leerer vo dr Orsini Familie, wo vor em Sacco di Roma 1527 us Rom uf Urbino gflüchdet isch. 1533 isch er Brivatsekretär vom Babst Clemens VII. worde, wo denn aber no im gliiche Joor gstorbe isch. Er isch uf d Uniwersidääte z Padua (1534 bis 1544) und Ferrara gange, won er dr Dokter in Medizin gmacht het. Usser Medizin het er au Filosofii und s klassische Quadrivium studiert. Noch em Studium het er as Arzt z Urbino welle braktiziere, isch denn aber Huusleerer und Arzt vo dr herzogliche Familie worde. Er het ghürootet und het zwäi Döchder und e Soon ghaa, si Frau isch aber bald druf gstorbe. Bim Herzog vo Urbino het er dr Kardinal Farnese kennegleert und isch mit däm am Aafang vo de 1550er
Dr Jacob Henricpetri, au Jakob Henricpetri oder Jacob Petri (* 28. Juli 1644 z Baasel, † noch 1695 vermuetlig z Wien) isch e Baasler Jurist, Rootheer und Revoluzzer gsi. Dr Jacob Henricpetri het us dr bekannte Basler Buechdruckerfamilie Henricpetri gstammt und isch as Soon vom Baasler Rootheer Franz Jakob Petri und dr Magdalena Felgner uf d Wält cho. Mit vierzääni het er 1658 an dr Uniwersidäät Baael afo studiere, het 1659 dr Bakkalaureus Artium und 1661 dr Magister Artium gmacht. 1665 het er d Nöijeburgere Isabella de Thielle ghürootet. 1667 het er s Studium mit em Dokter vo dr Jurisprudänz abgschlosse. Im gliiche Joor isch er in dr Basler Groossi Root gweelt worde. Lueg au dr Ardikel 1691er-Wesen 1690 het dr Groossi Root dr Chlii Root entmachdet und denn häi d Zümft brobiert, d Regierig z demokratisiere und häi Usschüss afo bilde. Dr Henricpetri het vo dr Baasler Obrikäit gsäit, si sig «pure Tyranney oder Oligarchey». Er isch im Februar zum Füerer vo de Usschüss gweelt worde, het denn aber für e Boste vom Rootschriiber kandidiert und eso s Verdraue vo de Zümft verloore, wil si gmäint häi, ass er d Site well wäggsle. Si Gusää Johannes Fatio het en
Aarau esch d Hauptschtadt vom Kanton Aargau. Wäret de Helvetik esch Aarau för es paar Mönet d Hauptschtadt vo de Schwiiz gsi, de Tetel het si aber leider bald weder verlore. D Schtadt liit ofemene Fels ade Aare, südlech vom Jura. D Altschtadt esch sehr schön. Vor allem d Gebel send berüemt, veli send konschtvoll bemolt. Em Schtadtbeld schtäche vor allem d Schtadtchele, de Torm Rohre (Rothus), de Obertortorm ond s AEW Hochhus is Aug. Es betzeli osserhalb vode Altschtadt liit s Schlössli. Es esch öppe om 1200 pout woorde ond esch för d Bewachig vode Aarebrogg gsii. Dor d Altschtadt flüüsst de Schtadtbach. Früener het er d Energii för Möline, Saagine ond anders Gwärb gleferet. Er esch aber scho sed Jorzäänte zueteckt. Vo de Bachschtroossmöndig aa bachufwärts esch er aber no offe. 1367 esch z Aarau e Gloggegüüsserei pout woorde, wos höt no get. Si heisst höt H. Rüetschi AG ond güüsst als einzigi e de Schwiiz no Cheleglogge. Vo 1904 bes 1981 het Aarau au e Glüeberefabrek ghaa. Di zwöi wechtigschte Fescht z Aarau send de Mäjezoog ond de Bachfeschet. Mäjezoog heissts wäge de Bluemeschtrüss (Mäje) wo d Chend am Omzoog träged. Eimool em Joor het ame de
Dr Neanderdaaler (Homo neanderthalensis) isch ä Spezie us dr Gattung Homo, wo im Mittel un Niederpaläolithikum z'Europa un i Teile vum Nahe Oschte glabt hät. D'Neanderdaaler sin vor uugfähr 130.000 Johr ufdaucht un vor 27.000 Johr usgschtorbe (im Nahe Oschte scho vor 40.000 Johr). Bi dem "Usschterbe" het aber unseri Menscheart höchschtwohrschinli middelbar wenn nit direkt chräftig nochgholfe. D'Neanderdaaler stamme vum Homo heidelbergensis ab; d'letschti gmeinsami Vorfahre vum Neanderdaaler un em Homo sapiens hän warschynlich vor 600.000 Johr gläbt. D'wyt verbreiteti Vorstellig vum Neanderdaaler als Affe-ähnlichem Dubel isch falsch un zum Teil dodurch entstande, dass viili vo dä z'erscht gfundeni Neanderdaaler a Atritis glitte hän. Dr erschti Neanderdaaler isch 1856 im glychnamige Neandertal bi Düsseldorf endäggt worre. Bis hüt sin über 400 Neanderdaaler gfunde wôre. D'Neanderdaaler sin chlyner un chräftiger als moderni Mänsche gsi. Si sin ca. 1,60 - 1,70 gross gsi un hän zwüsche 55kg (d'Froue) un 70kg (d'Männer) gwoge. Si hän chürzeri Chnoche gha, wo aber viil dicker gsi sin, dick gnueg um sogar dä Zammeprall miteme grössri Sügetiir z'überläbe. S'Längeverhältnis vum Unter- un Oberschenkel isch bim Neanderdaaler circa 71% gsi, zum Verglych hän hütigi Lappländer ä Längeverhältnis vo 79% un Afrikaner vo 86%. D'chürzri Statur isch ideal
De Cotentin isch e Halbinsel in de Normandi, im Nordweschte vo Frankrych. Dezue ghört de Groossdeil vùm Département Manche ùn en chlyne Deil vùm Département Calvados. De Cotentin bstoot uss vier historische Biet: s Cap de la Hague im Nordweschte, s Val de Saire im Nordoschte, im Zäntrùm d Bocage ùn im Süde s Bauptois, e Sùmpf- ùn Heidelandschaft. E Groossdeil vùm Süde wird dur de Parc naturel régional des Marais du Cotentin yygnoo. Dur d Nööchi zum Meer ùn zum Golfstrom het de Cotentin e sehr milds Klima. Im Norde, Weschte ùn Oschte gränzt de Cotentin aa de Ärmelkanal, im Oschte aa d Landschaft Bessin, ùn d Bocage Virois ùn d Landschaft Avranchin im Süde. Es git zwei Definitione vùm Cotentin, e geografischi ùn e historischi. Historisch wird de Cotentin vo Sùmpflandschafte im Süde begränzt, do ghört also au e Biet bi Coutances dezue. Geografisch meint mer demit d Halbinsel wo vo de Flüss Vire un Ay begränzt wird. Wänn nötig sait mer zur historische Region pays Cotentin, ùn zur Halbinsel presqu’île du Cotentin. Allgmein ghört also de Groossdeil vùm département Manche ùn e Deil vùm Calvados dezue. Geologisch ghört de Cotentin zum Armorikanische Massiv. Vùm Landschaftsbild ùnterscheidet sich
Dr Brienzersee isch e typische Auperandsee. Är ligt im Kanton Bärn. Dr See wird vor Aare dürflosse. Drnäbe fliessä hüüfe chlyneri Bäch i See. Witume bekannt sy d Giessbachfäu, wo s Wasser über 14 Stufe i Brienzersee abe stürzd. Dr See isch 14 km lang u 2,8 km breit. Syni Flächi betreit 29,8 km2, die maximali Tiefi isch 260 m. Dr Inhaut isch rund 5,2 km3. Bym normale Wasserstand liegt dr Seespiegu uf 564 m überem Meer. Di steile Ufer göh ou ungerem Wasserspiegu töif abe wyter, so dass dr See nume weni Flachwasserzone hed. S Yzugsgebiet isch 1127 km2 gross. Am nördlichen Ufer ligt ds Dorf Brienz wo em See dr Name gäh hed. A sym Süd-Weschtändi, ygbettet zwüsche Thuner- u Brienzersee, ligt ds Bödeli mit de Gmeinde Interlake, Matte u Unterseen. Dr Brienzersee isch nährstoffarm u eine vo de süberschte See ir Schwyz. D Fischerträg sy drum nid seer gross, aber d Brienzerseefische gäute aus regionali Delikatässe. Dr Gsamtertrag hed im Jahr 2001 grad 10.078 kg Fisch gää. Syt 1839 gits uf em See e Passagierschifffahrt. Hüt betrybt d BLS Lötschbergbahn AG e Flotti vo 5 Schiff. Wasserschi uf em Brienzersee Brienz Brienzersee im Herbscht Brienzersee im Winter
Jacob Henricpetri, mänggisch au Jakob Henricpetri, Jacob Petri oder Jakob Petri isch dr Naame vo dene Persone: e Brofässer an dr Uni Basel, * 1570, † 1641, Soon vom Brofässer Adam Henricpetri (*1543, † 1586) e Bürgermäister vo Mülhuuse, * 1593, † 1660, Soon vom Brofässer Jacob Henricpetri (*1570, † 1641) e Basler Jurist, Rootmitgliid und Revoluzzer, * 1644, † noch 1695, Soon vom Franz Jacob Henricpetri, Nöwöö vom Bürgermäister Jacob Henricpetri