rlitschk/wikidir huggingface dataset:
De Bettenauer Waier isch e künstlich erwiterete Waier i de Gmaind Oberuzwil im undere Toggeborg. Er isch e Flachmoor und Naturschutzpiet mit ere regionaale Bidüttig und e biliebts Uusflugsziil vo de Region. Binennt isch er noch em Wiiler Bettenau, wo zo de Gmaind Jonschwil ghört. Er litt im Quellpiet vom Uzebach, wo i d Tuur mündet. De Waier messt öppe 400 mol 100 Meter und het im westliche End e Tüüffi vo guet 180 Santimeter, d Schlammschicht goot abe bis zonere Tüüffi vo 3 Meter. De Waier werd vom ene chliine Bächli im Weste gspise, de Ablauf werd bim Damm reguliert. De Abfluss isch ase baut, as s maist Wasser us em Waier usegloo were cha, wa früener mengisch gmacht woren isch. Östlich vom Damm isch e Torf mit Tümpel, wo s Wasser uufnemet. De Abfluss isch de Schoregrabe, wo bi Oberuzwil in Uzebach mündet. Im Bettenauer Waier lebet hüt fööf Fischarte: de Charpfe (Cyprinus carpio), s Rootoigli (Rutilus rutilus), de Rottel (Scardinius erythrophthlamus), de Hecht (Esox lucius) und d Forelle (Trutta salmo fario). Föf Amphibenarte chömet hüt no vor: d Erdchrott (Bufo bufo), s Brunechüeli (Triturus alpestris), de Fademole (Triturus helveticus), de Wasserfrosch (Rana esculenta), de Grääsfrosch (Rana temporaria)
D Lengg, amtlich Lenk, mängisch ou Lenk im Simmental, isch e Ywonergmeind im Vrwaltigskreis Obersimmental-Saanen im Kanton Bärn, Schwyz. D Lengg isch die högst glägeni Gmeind im Simmetal. S Gmeindgebiet umfasst mehreri Bärg, der högsti heisst Wildstrubel (3'244 m ü. M.). E bitzeli unterhalb vom Wildstrubel, bi de Sibebrünne, död entspringt d Simme. In d Simme münde etlichi Siitebäch, so au dr Iffigbach. D Lengg ligt öbbe 80 km vo Bern entfärnt und ungfär 100 km vo Montreux. Der tiefsti Punkt ufm Gmeindsgbiet isch s Niderdorf uf 1'020 m. D Lengg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1370 als An der Leng. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Obersimmetal ghört. Dr Name chunt wahrschyndli vo däm lange Bärggrat, wo Lengi Egge gheisst u vom Oberloubhore bis i Talgrund geit. Drum seit me bis hüt im Ortsdialäkt «an der Lengg» u nid öppe «z Lengg». Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 12,5 % gläge. 81,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,7 % si römisch-katholisch (Stand 2000). Bi de Nationalraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,0 %, CVP 1,1 %, EVP 2,7 %, FDP 8,8 %. GLP 3,1 %,
Dr Theodor-Haecker-Bryys wird syter anne 1995 all zwai Joor vu dr Stadt Esslenge an Persone vergee, wu sich dur e „bsundere bolitische Muet un Ufrichtigkait“ uuszaichne. Dr Bryys isch noch em dytsche Schriftsteller Theodor Haecker gnännt un zurzyt mit € 10.000 dotiert. Derzue wird e Ehregab zum Theodor-Haecker-Bryys an Wisseschaftler vergee, wu sich bsundersch verdient gmacht hän um Erforschig vum Läb un Wärch vum Theodor Haecker. 2007 isch d Ehregab au an s Fanbrojäkt Babelsberg vergee wore, as Byschpel fir e glungeni Arbet mit Jugedlige gege Gwalt, Rassismus un neonazistischi Tendenze. 1995: Sergei Kowaljow, russische Dissident un Bolitiker 1997: Jehan as-Sadat, d Frau vum friejere ägyptische Bresidänt Anwar as-Sadat 1999: Salima Ghezali, Schurnalischti vu Algerie 2001: Vesna Pesic, Mänscherächtleri un Fridensforscheri vu Serbie 2003: Laurien Ntezimana, Theolog vu Ruanda 2005: Eren Keskin, Mänscherächtler us dr Tirkei 2007: Judith Galarza, Mänscherächtleri vu Mexiko 2009: Kitwe Mulunda Guy, Mänscherächtler us dr Demokratische Republik Kongo 2011: Shiva Nazar Ahari, Mänscherächtleri us em Iran 2013: Leyla Yunus, Burgerrächtsaktivischti vu Aserbaischan 2015: Laísa Santos Sampaio, brasilianischi Umwältaktivischti 2017: Urmila Chaudhary, nepalesischi Mänscherächtleri 2020: Rugiatu Neneh Turay, Mänscherächtleri vu Sierra Leone 2022: Maryja Kalesnikawa, Mänscherächtleri vu Belarus Anne 2000 isch an dr verschwunde wyssrussisch Oppositionsbolitiker Viktor
Obberwolfä isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het 2578 Iiwohner (Stand: 31. Dezember 2022). Me kännt dr Ort in dr ganze Welt durich s Mathematisch Forschungsinschtitut Obberwolfä (MFO). Obberwolfä isch e Lufkurort im mittlere Schwarzwald am Unterlauf vun dr Wolf, eme Newefluss vun dr Kinzig. Dr Bann bstoht us 14,4 % Landwirtschaftsflechi, 82,1 % Wald, 3 % Sidlungsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi. Nochbergmaine sin Bad Peterstal-Griesbach im Norde, Bad Rippoldsau-Schapbach im Landkrais Fraidestadt im Oschte, d Städt Wolfä un Huusä im Side un Haamerschbach im Weste. Zue Obberwolfä ghere d Derfer Bi dr Kirich un Walke, d Sidlung Grienach, d Zinke Battegott, Erzebach, Frohnbach, Gelbach, Grangat, Kurzebach, Rankach un Diefebach, d Hef Happach, Landeck, Mitteldal, Oberdal, Schwarzebruch, Waldhans, Waldlehme un Zierli un dr Wohnblatz Unterdal, derzue d Wieschtig Diefebach. Obberwolfä isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1275 als Superioris Wolfach. Dr Ort isch 1291 an s Firschtedum Firschtebärg kumme un 1806 mit em ganze Wolfdal an s Großherzogdum Bade. Obberwolfä het mit dr Stadt Wolfä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 1983 bis 2015: Jürgen Nowak sitt 2015: Matthias Bauernfeind Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019: Frankreich Still, Elsass, Frankrich, sit 1965 Pfarrkirich St. Bartholomäus, Barockkirich vun
Ohlschbach isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het 3382 Iiwohner (Stand: 31. Dezember 2022). Ohlschbach leit in de Vorbärg vum Schwarzwald im Kinzigdal. Dr Bann bstoht us 29,6 % Landwirtschaftsflechi, 54,8 % Wald, 12,9 % Sidlungsflechi un 2,6 % sunschtiger Flechi. Nochbergmaine sin Durbach im Norde, Gängäbach im Oschte, Berghoupdä im Side un Orteberig un d Graisstadt Offeburg im Weschte. Zue Ohlschbach ghere s Dorf Ohlschbach, d Wiiler Bieche, Eberschwiir, Nothalde, Schluch un Wisebach un d Hef Hinterohlschbach un Maisegrund, derzue di ehmolige Ortschafte Hueberschgass un Schindelhof. Ohlschbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1234 als Olespach. Im Johr 1402 het Ohlschbach si Beidritt zue de Stadtrepublik Gängäbach verkindet. 1803 isch d Gmai zäme mit Gängäbach zum Kurfirschtedum Bade kumme. Ohlschbach het mit dr Stadt Gängäbach un dr Gmai Berghoupdä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. Dr Burgermaischter vun Ohlschbach isch dr Bernd Bruder (sitt 2012). Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019: Frankreich Bersch, Elsass, Frankrich Dreifaltigkeitskirch Mineralbrunneaalag (sitt 1982) Dr Dialäkt vun Ohlschbach ghert zum Owerrhinalemannisch. Hauptstroß Dreifaltigkeitskirch Mineralbrunneaalag Commons: Ohlsbach – Sammlig vo Multimediadateie http://www.ohlsbach.de Statistisches Landesamt Baden-Württemberg – Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht am 31. Dezember 2022 (CSV-Datei). Statistisches Bundesamt: Bodenfläche nach Art der tatsächlichen
Ordäberig (dt. Ortenberg) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het 3457 Iiwohner (Stand: 31. Dezember 2022). Ordäberig leit in dr Vorbärig vum Schwarzwald am Uusgang vum Kinzigdal an dr Badische Winstroß. Dr Bann bstoht us 53,9 % Landwirtschaftsflechi, 14,5 % Wald, 25,3 % Sidlungsflechi un 6,4 % sunschtiger Flechi. Nochbergmaine sin Offeburg un Ohlschbach. Zue Ordäberig ghere as Dorf Ordäberig, d Wiiler Freschlach, Käferschberig un Staigrueb un d Wohnblätz Bachgrabe un Schloss. In Ordäberig ufgange isch d Ortschaft Fraidedal. Ordäberig isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1148 als Dottenwiler/Tatenwilre. Ab dr Mitti vum 14. Johrhundert isch dr Name vun dr Burig, wu s erscht Mol anne 1233 als castrum Ortinberg gnännt worre isch, au fir s Dorf brucht worre. Ordäberig het mit dr Stadt Offäburig un dr Gmaine Durbach, Hohberig un Schudderwald e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 1969–2008: Hermann Litterst sitt 2008: Markus Vollmer Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019: Frankreich Stotze, Elsass, Frankrich, sitt 1965 Deutschland Ortenberg, Hesse, Ditschland, sitt 1976 Dr Dialäkt vun Ordäberig ghert zum Owerrhinalemannisch. Schloss Ordäberig, hit e Jugendherberg, 1838 bis 1843 vum livländische Kaufmann Gabriel Leonhard von Berckholtz no Blän vum Architekt Friedrich Eisenlohr baut wore an dr Stell vun dr
Ryyfränkisch isch d Bezaichnig fir e Gruppe vu weschtmitteldytsche Dialäkt. Si wäre vor allem in eme Biet zwische Lothringe un Hesse gschwätzt. Vum mittelfränkische Moselfränkisch im Norde un Nordweschte unterschaide sich di ryyfränkische Dialäkt dur d Sankt Goarer Linie oder „dat/das-Linie“, wu vu Völklingen an dr Saar iber Simmern, Sankt Goar un Limburg bis uf Dillenburg goht. Im Norde goht s ryyfränkisch Dialäktbiet bis an d Benrather Linie („maken/machen“-Linie), wu nerdlig vu Kassel verlauft, un dodermit an dr Niderdytsch Sprochruum. Vu dr sidfränkische, dr alemannische un dr oschtfränkische Dialäkt im Side un Oschte unterschaide si sich dur d Speyerer Linie („appel/apfel-Linie“) un d Germersheimer Linie („Pund/Pfund-Linie“), wu vu Waisseburch iber Wörth am Rhein, Speyer, Sinsheim, Eberbach, Mudau bis uf Wertheim goht. Lothringisch (Frankrych im Département Moselle) Pfälzisch (Ryyland-Pfalz), doderzue au s Pennsilfaanisch (in dr US-Bundesstaate Pennsylvania, Ohio, Indiana un im kanadische Ontario) Hessisch (Nord- un Oschthesse (um Kassel, Bad Hersfeld un Fulda), Mittel- un Sidhesse, Nordryy-Weschtfale (Wittgenstein), Ryyland-Pfalz (Ryyhesse) un Bayre (weschtligs Unterfranke) Dr Wortschatz vu dr ryyfränkische Dialäkt isch bschribe im Rheinische Werterbuech (ryyfränkischi Dialekt in dr ehmolige preußische Provinz Rheinland), im Pfälzische Werterbuech (pfälzischi Dialäkt), im Werterbuech vu dr dytsch-lothringische Mundarte (lothringischi Dialäkt), im Hessen-Nassauischen Werterbuech (Dialäkt z
De Chilch oder Chropffelche (Coregonus gutturosus; alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch. Er ghört wie de Blaufelche, de Gangfisch und de Sandfelche zo de endemische Felchenarte im Bodesee und isch vermuetli i de 1970er Joore uusgstorbe. De Chilch isch isch wie all Felche e längliche Fisch. Er cha maximal 30 cm lang were und wögt denn e halbs Pfund. Er het e wiissliche Buuch, de Rugge isch grüenlich-oliiv. Sini Auge und Flosse sind eener grooss. Sini erst Erwäänig isch im Fischbuech vom Mangolt usem Joor 1557. Er schribt zom Kirchlin: »Dis sind weiss schupfisch und geformiert wie die Gangfisch, habend gross beüch, werdend als gross als halb Felchen. Ir wonung ist in der tieffe, und ir leich zur Sommers zeyt, sind zu kochen wie die Felchen«. De gross Buuch, wo i de ältere Literatur as e typisches Merchmool gnennt werd, isch e Folg vo de Verformig, wo de Chilch erliidet, wener us de groosse Tüüfi a d Oberflächi zoge werd. Debii werd nemli de Fisch wegem starche Druckabfall - meeriri Bar! – uufbloose. Us dem Grund werd er au Chropffelch gnennt. De Chilch isch en endemische Fisch vom Bodesee und isch i andere Gwässer nöd vorchoo. Sit de 1970er isch er
Germersheimer Linie oder Pund/Pfund-Linie wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene p im Aalut vum uuverschobene p drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer Pund, Paif, Parrer, sidlig sait mer Pfund, Pfaif, Pfarrer (im Weschte) bzw. Fund, Faif, Farrer (im Oschte). D Germersheimer Linie verlauft zem Dail parallel zue dr Speyerer Linie (Appel/Apfel-Linie), in dr Literatur wird nit immer klar unterschide zwische däne bode Isoglosse. D Germersheimer Linie isch näbe dr Speyerer Linie aini vu dr wichtige Abgränzige vu dr oberdytsche zue dr westmitteldytsche Dialäkt. D Germersheimer Linie isch Dail vum Ryynische Fächer. Si goht vu dr Vogese uus, fascht idäntisch mit dr Speyerer Linie bis zum Ryy im Side vu Germersheim. Dert dränne sich di bode Linie, d Germersheimer goht derno iber Phillipsburg – Wiesloch– Adelsheim – Buchen – Walldürn bis zum Main im Oschte vu Stadtprozelten. Bi Gemünden drifft si wider uf d Speyerer Linie un verlauft derno zämme mit däre bis uf Vacha, wu si sich wider dränne. Im Oschte vu Kassel drifft d Germersheimer uf Benrather Linie, wu di mitteldytsche vu dr niiderdytsche Dialäkt drännt un verlauft zämme mit däre bis an d Oschtgränze vum dytsche Sproochruum, hite an dr Oder,
Speyerer Linie oder Appel/Apfel-Linie wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene pf im Inlut vum uuverschobene pp drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer Appel, kloppen, stoppen, sidlig sait mer Apfel, klopfen, stopfen. D Speyerer Linie goht e baarmol iber dr Main, wäge däm isch si zem Dail au Main-Linie gnännt wore. Die Isoglosse wird hit in dr Germanistik as Gränze zwische dr mitteldytsche un dr oberdytsche Dialäkt aagsääne. D Speyerer Linie verlauft zem Dail parallel zue dr Germersheimer Linie (Pund/Pfund-Linie), in dr Literatur wird nit immer klar unterschide zwische däne bode Isoglosse. D Speyerer Linie isch Dail vum Ryynische Fächer. Si goht vu dr Vogese uus, fascht idäntisch mit dr Germersheimer Linie bis uf Germersheim. Dert dränne sich di bode Linie, d Speyerer goht derno im Side vu Speyer iber dr Ryy un bi Eberbach iber dr Neckar. Bi Gemünden drifft si wider uf d Germersheimer Linie un verlauft derno zämme mit däre bis uf Vacha, wu si sich wider dränne. Bi Faulbach, Freudenberg un Großheubach goht d Speyerer Linie e baar mol iber dr Main, derno uf dr linke Spessartsyte bis zue dr Rhön. Iber dr Thüringer Wald, s Elstergebirg un s Erzgebirg,
Dr Rudolf Suter-Christ (ùff d Wält koo am 3. Februar 1920, gstòòrbe z Baasel am 17. April 2011, Bùrger vo Baasel) isch e Schwyzer Schurnalischt ùnd Dialäktfoorscher gsii. Beriemthait als «Dialäkt-Phaapscht» hèt er bsùnders in dr Regioon Baasel gnosse, wil är mèèreri Standardwäärgg zùm baaseldytsche Dialäkt gschriibe hèt. Dr Rudolf Suter isch z Baasel am Humanistische Gimnaasium («HG») in d Schuel gange. Drùfaabe hèt er an dr Uni z Baasel Germanischtigg, Gschicht ùnd Latyynisch studiert ùnd iber d Baasler Mùndart-Dichtig promoviert. Vo 1945 bis 1950 hèt er als Mittellèèrer ùnd derno Schurnalischt gschafft, ùnter anderem bim Raadio ùnd ab 1956 bi der «Basler Nachrichten», wo speeter mit der «National-Zeitung» zùr Baasler Zytig fusioniert hèt. Vo 1972 bis 1977 hèt dr Suter au no an der Inschenieerschuel vo baide Baasel Schuel gää ùnd isch Viizebresidänt vo der kantonaale Heimatschutzkommission (hitte Stadtbildkommission) ùnd bis zùm Dood Stiftigsroot vo dr Basler Hebelstiftig gsii. Syy greescht Vermächtnis isch d Biwoorig und d Dokumentazioon vom dradizionälle Baaseldytsch. Im Ùffdraag vo der Christoph-Merian-Stiftig (CMS) hèt er – noch em Vòòrbild von em Albert Weber syyre Grammatik – e Baaseldytsch-Grammatik verfasst, wo 1976 erschiine isch. 1978 isch er Redaktor bim Christoph-Merian-Verlag wòòrde. 1984 isch syy Baaseldytsch-Wèèrterbuech in
Benrather Linie oder au maken-machen-Linie wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene k im Inlut vum uuverschobene k drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer maken, sidlig sait mer machen. D Benrather Linie isch näbe dr Uerdinger Linie (ik/ich-Linie) aini vu dr wichtigeschte Abgränzige vu dr niiderdytsche zue dr mitteldytsche Dialäkt. Si isch aini vu dr nerdligschte Linie vu dr Zwoote Lutverschiebig un dodermit zwische Niiderdytsch un Hoochdytsch. Gnännt isch d Benrather Linie noch em Ort Benrath, wu si iber dr Ryy goht. D Benrather Linie isch Dail vum Ryynische Fächer. Si fangt im Sidoschte vu dr belgische Stadt Eupen aa un verlauft derno in eme Halbboge in Richtig niderländischi Gränze, wu si bi Broekhuizen driber goht un nerdlig vu Kerkrade uf di dytsch Syte chunnt. D Isoglosse goht derno iber Aachen – Hünshoven – Linnich – Odenkirchen – Neuss – Düsseldorf-Benrath – Merscheid – Solingen-Burg – Wipperfürth – Gummersbach – Freudenberg – Hilchenbach – Schmallenberg – Sachsenberg – Sachsenhausen – Zierenberg – Immenhausen – Hedemünden bis uf Worbis. Vu dert uus goht si e Stuck no Norde un ab Sachsa wider no Oschte iber Benneckenstein – Ballenstedt – Aschersleben – Calbe bis uf Barby,
S Albeli oder de Heglig (Coregonus heglingus; alemanischi Näme) isch e chllini Felchenart, wo im Walesee und im Zürisee vorchunnt. S gliicht starch em Albeli wo im Vierwaldstättersee lebt, aber en anderi Felchenart isch und e dunklere Rugge hett. S Albeli isch e chliine silbrige Fisch, wo öppe 25 cm lang werd. De Rugge cha liecht brüünlich sii. Es het chliini Auge und chliini Flosse, di dünkleri Schwanzflosse isch starch ggablet. S Albeli chunnt nume im Walesee und im im Zürisee vor. S reagiert recht empfindli uf Wasserverschmutzig und ghört drum zu de gföördete Fischarte. S Albeli isch e Schwebfelche, wo i fraiem Wasser underhalb vonere Tüüffi vo 10 Meeter “schwebt” und sich vo Plankton, aber au vo Wasserschnegge ernäärt. D Laichzitt vo de Albeli im Zürisee isch im Summer ab em Juli und findet inere Tüüfi vo 20 bis 80 Meter ufem Seebode statt. Di wichtigste Laichplätz sind bim Seedamm bi Rapperschwiil und bi de Halbinsle Au. Do s aber au Albeli gitt, wo im Dezember laichet, werd vermuetet, as es vermuetli zwoo verschidnigi Albeliarte im Zürisee gitt, wo aber optisch nöd underschide were chönd. D Albeli im Walesee laichet vom Oktober bis November. Vor 1900 hets zwoo Arte
S Albeli (Coregonus zugensis; alemanischi Näme) isch e chllini Felchenart, wo im Vierwaldstättersee vorchunnt. S gliicht starch em Albeli wo im Walesee und im Zürisee vorchunnt, aber en anderi Felchenart isch, und wo e hellere Rugge hett. S Albeli isch e chliine silbrige Fisch, wo öppe 20 cm lang werd. De Rugge isch brüünlich und düttli dunkler. Es het chliini Flosse, di starch gableti Schwanzflosse isch dunkelbruu. S Albeli chunnt nume im Vierwaldstättersee vor, het früener aber au im Zugersee glebt, isch aber dai wege de miise Wasserqualität uusgstorbe. S Albeli fresst voralem Plankton und Insektelaarfe. D Laichzitt goot vom November bis in Dezember und de Laich werd a de Seehalde innere Tüüffi vo 20 bis 80 Meter abglait. Maurice Kottelat: European Freshwater fishes. An heuristic checklist of the freshwater fishes of Europe (exclusive of former USSR), with an introduction for non-systematists and comments on nomenclature and conservation. Biologia (Bratislava) Sect. Zool., 52 (Suppl.). 1997. Maurice Kottelat & Jörg Freyhof: Handbook of European Freshwater Fishes. 2007, ISBN 978-2-8399-0298-4. Paul Steinmann: Monographie der schweizerischen Koregonen. Beitrag zum Problem der Entstehung neuer Arten. Spezieller Teil.. Schweizerische Zeitschrift für Hydrologie 12: S. 340-491. 1950. Albeli (Coregonus zugensis) uf Fishbase.org (englisch) Coregonus zugensis in
De Blaalig (Coregonus zuerichensis; alemanischi Näme) isch e Felchenart wo im Walesee und im Zürisee endemisch isch. De Blaalig ghört zo de groosse Felche und werd öppe 40 bis 60 cm lang. Er isch e graue längliche Fisch, sini chliine Flosse sind e bitzeli dünkler gfärbt, d Schwanzflosse isch gablet. Er hett groossi Auge und groossi Schuppe, siis Muul isch eener chlii. De Blaalig isch en endemischi Felchenart im Walesee und im Zürisee. Früener isch er au im Griiffesee und im Pfäffikersee haimisch gsii. Die beede Seeje sind i de Chriegszitt starch uusgfischet woore und d Industrilisierig het denn no de Rest ggee, well Blaalig recht empfindlich uf Wasserverschmutzig und Öberdüngig reagieret. Ab 1974 sind wider Blaalig usem Zürisee i dene zwee Seeje uusgsetzt wore und sind drum hüt wider i dene beede Seeje z finde. De Blaalig isch e Sandfelch, wo ufem Seebode umeschwümmt und gern Wasserschnegge fresst. Er taucht selte tüüffer as 10 Meter. D Laichzitt goot vom Novemeber in Dezember ine. Wichtige Laichplatz im Zürisee liged bim Seedam z Rapperschwiil und a saichte Stel im Becki vo de Stadt Züri. Noch öppe drai Joor wered Blaalig gschlechtsriiff, und sind denn rund 30 cm lang. Maurice Kottelat &
Uerdinger Linie oder au ik-ich-Linie wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene k im Uuslut vum uuverschobene k drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer ik, sidlig sait mer ich. D Uerdinger Linie isch näbe dr Benrather Linie (maken/machen-Linie) aini vu dr wichtigeschte Abgränzige vu dr niiderdytsche zue dr mitteldytsche Dialäkt. Si isch aini vu dr nerdligschte Linie vu dr Zwoote Lutverschiebig un dodermit zwische Niiderdytsch un Hoochdytsch. Des Dialäktbiet im Weschte zwische dr Benrather Linie im Side un dr Uerdinger Linie im Norde nännt mer Siidniiderfränkisch (Limburgisch), d Dialäkt nerdlig vum Siidniiderfränkisch ghere derno zum Niidersächsisch, siidlig dervu zum Ripuarisch. Des Siidniiderfränkisch isch e Ibergangsberaich zwisch dr niiderdytsche un dr mitteldytsche Dialäkt. Gnännt isch d Uerdinger Linie noch em Krefelder Stadtdail Uerdingen, wu si iber dr Ryy goht. D Uerdinger Linie fangt aa bim belgische Leuven (Löwen) un chunnt iber s niiderländisch Roermond un Venlo uf Viersen z Dytschland, goht zwische Krefeld-Uerdingen un Duisburg-Mündelheim iber dr Ryy, verlauft nerdlig vu Mintard an dr Ruhr, dur Bergisch Land un drifft bi Wuppertal uf d Benrather Linie. Ab do verlauft si im Große un Ganze idäntisch mit dr Benrather Linie un wycht nume an wenige Stelle
De Gropp (Cottus gobio; alemanischi Näme) isch e chliine Fisch, wo starch gföördet isch und empfindlich uf Wasserverschmutzig reagiert. De Gropp isch e längliche bruu marmorierte Fisch, wo lokal verschide uussiet. Er het e groosse braite Chopf mit eme braite Muul und Auge, wo geg ufe lueget. Sini stachlige Brusrflosse sind recht gross. Groppe hend kai Schuppe. Si weret 8 bis 12 cm lang und wöget öppe 10 bis 20 Gramm. De Gropp isch i Mitteleuropa verbraitet, i de Iizugspiet vom Po, Rotte, Rhii oberhalb vo Mannem, denn vo de Donau, Elbe, Weser und Ems. Dezue chunnt er au z Schwede und z Finnland vor. I de Alpe stiigt er bis i d Hööchi vo 1600 müM. De Gropp lebt nu i chalte, klare und subere suurstoffriiche Flüüsgwässer, aber au i Standgwässer, wone sandige und zom Tail e stainige oder felsige Grund hend. Er isch e schlechte Schwümmer und cha au chliini Hindernis fast nöd öberwinde. Öberhopt wechslet er siin Standort nöd gern und het Müe mit moderne verbaute Gwässer. All da füert dezue, as er zo de starch gföördete Fisch ghört. De Gropp isch e nachtaktive Bodefisch, wo sich dör de Tag döre i Hoolrüüm under de Stai oder
D Seeforele oder Seeforn (Salom trutta lacustris; alemanischi Näme) isch e europäische Süesswasserfisch, wo äänlich wie de Lachs zom Laiche Flüss ufewanderet. Well si recht empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert ghört si zo de starch gfördete Fisch. D Seeforn isch grösser as s Bachförnli. D Seeforele isch e längliche Fisch, wo öppe 80 cm lang werd und denn 15 kg wögt. Si isch silbriggrau und het schwarzi Tupfe. I de Laichzitt verformt siche de Underchifel bim Mandli zomene Hoogge, wo geg abe luegt. De Seeforele chunnt i Mitteleuropa, uf de Britische Insle und z Skandinavie vor. Si lebt i tüüffe subere und chüele Seeje bis zonere Hööchi vo 1100 müM. Zom Laiche wanderet d Seeforelle abem Augste Flüss und grösseri Bäch ufe. D Laichzitt goot vom Oktober bis in Jänner binere Wassertemperatur zwösched 4 und 8 Grad. S Wiibli schloot in Chiisbode e Muelte mit em Schwanz und lait 1000 bis 20000 Aier. Di junge Förnli wanderet noch aim oder zwai Joor zrugg in See und lebet i fraiem Wasser i mitllere Tüüffi und wered denn Schwebforele gnennt. Wenn si gschlechtsriiff wered suechets tüfferi Stele uuf und tauchet fast 30 Meter tüüff. Vor de Laichwanderig fresset si sich voll. Seeforne wered
D Äsche (Thymallus thymallus; alemanischi Näme) isch Süesswasserfisch, wo starchi Ströömig liebt. Si isch de Laitfisch vo de Äscheregion. Well si empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert, ghört si zo de gfördete Fisch. Si reagiert aber au schlecht uf Flussverbauige, wo d Ströömig abschwächet. D Äsche isch e dünne längliche Fisch, wo 30 bis 70 cm lang werd und 2 kg wöge cha. Si het e silbrige Körper mit groosse Schuppe. De Rugge isch eener grau und het dunkli Tupfe wo i Raie aagornnet sind. S Muul isch eener chlii. Typisch isch di groossi faaneförmigi Ruggeflosse, wo bim Mabndli grösser isch as bim Wiibli und i de Laichzitt rötlichi Flecke uufwiise cha. De Äsche chunnt i Mitteleuropa, z England, z Skandinavie und im Baltikum voor. Si lebt i chalte, suurstoffriiche und subere Flüüssgwässer mit eme chiisige oder sandige Grund. I de Alpe chunnt si bis zonere Hööchi vo 1800 müM vor. D Äsche lebt vo Insekte, Würmer und Schnegge, wo ufem Flussbode lebet. Ann vo de stärchste Find isch de Kormoran. D Laichzitt goot vom Märze bis in Mai bi Wassertemperature geg 8 Grad. S Wiibli schloot inere Tüüffi vo 20 bis 40 cm mit de Schwanzflosse e Muelte in Chiisbode und