rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Der Johann Ignaz Felbiger, wo am 6. Jänner 1724 z Glogau uf d Wält cho und am 17. Mai 1788 z Pressburg gstorben isch, isch en öschtrychische Abt und Pädagoog gsi. Anne 1754 isch er der Vorsteher vom Auguschtiner-Chorherrestift Sagan worde. Zum syni Chlooschterschuel verbessere, isch er go nöji Büecher zum Schuelwääse studiere und e vorbildlichi Schuel uuf Berlin go aluege. Er het die zu säbere Zyt modärni Idee vom Schuelgää und vo der Lehrerusbildig imene eigete Lehrbuech beschribe, wonner au verlangt het, d Lehrer müssten imene Seminar uf iire Prueff vorbereitet wärde. Es isch under der Kaiserin Maria Theresia gsi, wo me der Schuelreformer us Schleesie anne 1774 uf Wien gholt het zum am Hof s Amt vom Generaldiräkter vo de Schuelen im öschtrychische Staat z übernää. Sys Methodebuech het men e Zyt lang im Piet vo der Habsburgermonarchy als Richtschnuer vo der Schuelreform aglueget; es isch d Grundlaag gsi für die theresianischi Allgemeini Schuelornig vo 1774. Öppis won em Felbiger au wichtig gsi isch: me sell Sorg haa zu der Schuelschrift. Em Felbiger syni Schuelreform het men au i de habsburgische Vorland und bsunders im aargauische Fricktal umgsetzt. Methodenbuch für Lehrer der deutschen Schulen in den kaiserlich-königlichen Erblanden:
Der Franz Xaver Wagner, wo am 28. Februar 1805 z Lauffeburg uf d Wält cho und am zääte Jänner 1879 gstorben isch, isch e Schwiizer Jurischt, Dichter und Politiker gsi. Nach em Studium z Fryburg und z Tübinge, dört näben andere au bim Ludwig Uhland, isch er 1832 Sekretäär vo der aargauische Regierig woorde. Und er isch au der Sekretär vom aargauische katholische Chileroot gsi. Sid synere Zyt z Tübinge het er under em Psöidonüm Wagner von Laufenburg Gedicht gschribe. Es sind chürzeri Väärs und au lengeri Ballaade. Sys Stück Der Laufengeiger isch wytume bekant woorde. Em Wagner syni Gedicht het men in divärse Zytschrifte chönne lääse, öpen i den «Alpenrosen». 1844 isch er der Rootsschryber z Aarau worde, und me het ii nau in Groossrot gwählt, und 1850 isch er in Chly Root, wie d Kantonsregierig zu säbere Zyt gheisse het, cho. Vo dämm Ampt isch er scho zwöi Joor spöter wider zruggträtte, zum meh Zyt z ha für s Dichte. Raoul Richner: Franz Xaver Wagner. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Biographisches Lexikon des Kantons Aargau 1803–1957. Aarau 1958. S. 810–812. Helmuth Mojem (Bearb.): Ludwig Uhland, Das Stylisticum. Band 2: Die Beiträger. Biographien und Dokumente. Wallstein, Göttingen 2022,
Der Dichyonire du patué dë Banye isch es Wörterbuech vo der Mundart i der Walliser Gmeind Bagnes. Dää wälsch Naame vom Wäärch heisst uf Düütsch: «Mundartwörterbuech vo Bangis». S Wort dichyonire entspricht em französische dictionnaire. Bagnes, wo uf Düütsch Bangis heisst, lyt im öschtliche Dransetal im Underwallis. Es isch eini vo de flächemässig gröschte Gmeinde vo der Schwiiz, und es het im längzogne Tal es paar Döörffer und Wyyler; d Gmeindverwaltig isch z Le Châble. I däm abglägne Bärgtal, wo druus kän guete Pass in es anders Tal übere lauft (d Stross zum Gross Bärnhardspass uf Itaalie lyt im Nochbertal), het sich der alt wälsch Dialäkt, won e Variante vom Frankoprovänzalischen isch, bis is zwänzigschte Joorhundert no als läbigi Umgangssprooch chönne hebe. D Sproochkönner säge, es sig en bsunders altertümliche Dialäkt vo der frankoprovänzalische Sproochgruppe vo de Savoier Mundarte. Das basst zu der Gschicht, wo s Dransetal bis anne 1475 zum savojische Chlooschter Saint-Maurice ghöört het. Die französischi Minderheitesprooch Savoyard het me scho sit em 19. Joorhundert zimli guet erforscht. Der Walliser Wörterbuechmaa Maurice Casanova (1925-1995), sälber au eine vo Bangis, het d Idee für das Lexikon gha, er het in joorelanger Arbet die öppe füfzgtuusig Zedel, wo me ganz
Der Alexi Decurtins, wo am 20. Novämber 1923 z Truns uf d Wält cho und am 7. Jänner 2024 z Chur gstorben isch, isch e Schwiizer Romanischt und Wörterbuechredakter gsi. Sy Vatter isch us der Surselva gsi und sy Muetter us em Surmeir. Er isch z Disentis ufs Gimnasium gange un het de z Züri, z Perugia un z Paris die Romanischi Filology studiert. 1958 het er s Dokterexame gmacht. Drufabe het der Decurtins z’eerscht a der Bündner Kanti z Chur Schuel ggää. Dernäbe het er mit synere Forschigsarbet zu der bündnerromanische Sprooch agfange, und scho gly isch er zum romanische Wörterbuech Dicziunari Rumantsch Grischun cho, won er 1955 bim Andrea Schorta als Redakter gschaffet het und 1975 sälber Scheffredakter worden isch. 1957 bis 1988 het er a der Uni Fryburg Rätoromanisch glehrt. 1962 und 1975 isch i zwöi Bänd s Surselvisch-Dütsche Wörterbuech usecho, wo der Decurtins mit em Ramun Vieli synere Hilf gmacht het. Wo der Alexi Decurtins 1988 bim Dicziunari pensioniert worden isch, het er de s Nöie Surselvisch-Dütsche Wörterbuech zämegstellt. D Lia Rumantscha, wo am Afang no für das Projäkt gsi isch, het sech de schynts nümme dra beteiliget, wil si sech uf die nöji bündnerromanischi Standardsprooch
Der Rangschierbaanhof Limettaal isch e grossi technischi Alaag vo der SBB im Limettaal. Das technische Sischteem, wo bis anne 1978 bout worden isch, gilt wyt über d Schwiiz use als eine vo de grööschte Rangschierbaanhööf vo Öiropa. Däm Baanwäärch sys riisige Gleisfäld lyt uf em Bode vo de Gmeinde Spreitebach im Kanton Aargau und Dietiken im Kanton Züri. Es bruucht öppe ei ganze Kwadratkilometer. Drüü Gwässer flüssen under de Gleis dure: d Reppisch, der Spreitebacher Dorfbach und der Bach, wo us em Dietiker Niderfäld chunt und bi Silbere in Spreiteibacher Dorfbach ymündet. Für d Gleis het d SBB töörffe d Sptreitebacher Underzälg und d Middelzälg und s Dietiker Moos verboue. Wäg em Bou vom Güeterbaanhoof und vo der Verbindigsstrooss vo der Hauptstross im Limettaal zu der Autobaanuuffaart uff d A 1 und uff Ötwil übere, het me d Kantonsgränze im Fäld usse ganz nöi usgrichtet. Bi de Baanhööf vo Kilwange-Spreitebach und vo Dietike zweige d Gleis zum Rangschierbaanhof vo der Baanlinie durs Limettaal ab. S Gleisfäld isch grad uf der Süüdsyte vo dere bedüütende Ysebaanlinie, wo d Züüg vo Basel und Bäärn uff Züri drüberfaare. Uf em Rangschierbaanhof lueget d Division Infrastruktur vo der SBB füre gsamt Betriib, und d
Der Xaver Widercheer, wo am sibeten Augschte anne 1817 z Spreitebach im Bezirk Baaden uf d Wält choo und am 29. Februar 1868 z Määre gstoorben isch, isch en aargauische Dichter, Zytigsredakter und Revoluzzer gsi. Er isch der Soon vom Spreitebacher Wirt Melchior Widercheer und vo der Genoveva Widercheer, wo vo ledig Zeender gheisse het, gsi. Er isch uf d Chlooschterschuel z Wettigen unde und het derno z Würzburg Rächtswüsseschaft studiert. Er schynt als Dichter bekant gsi z sy, vo iim isch em Schwiizerische Studänteverein sys Bundeslied. Anne 1840 het der Widercheer ghulfen e katolischi Jugendorganisazioon füren Aargau gründe, und drüü Joor spööter isch er in aargauisch Groossroot gwäält woorde, wo’s für d Katolike als Minderheit schwäär gsi isch. Es isch die strubi Zyt gsi, wo die liberaali Kantonsregierig mit em Sääge vom Groossroot d Chlööschter im Kanton het lo ufhebe; au der Konvänt vo Wettigen isch anne 1841 wägg choo; der «Aargauer Chlooschterstriit» isch e herte Komflikt am Ändi vo der alte Schwiiz gsi. Der Widercheer isch uf der Syte vo de Gägner vom nöie Sischteem gstanden und het anne 1844 als Nachfolger vom demokratische Politiker und Redakter Johann Nepomuk Schleuniger (1810-1874) vo Chlingnau fürs Parteiblatt «Stimme von der
D Maria Aurèlia Capmany, wo am dritten Augschte 1918 z Barcelona uf d Wält cho und am zwöiten Oktober 1991 gstoorben isch, isch e katalanischi Schriftstelleri, Politikeri und Feminischti gsi. Si isch d Dochter vom Volchskuntler und Autor Aureli Capmany gsi. Nach iirem Studium vo der Filosofy z Barcelona het si in iirere Stadt am Inschtitut Albéniz Schuel ggää. D Capmany isch als vilsytegi Autoori bekant woorde. Si het Romään, Verzelligen, Essay, Chinderbüecher, Memoire, Theater und Dräibüecher für s Radio und s Färnsee gschribe. 1959 het si d Theaterschuel Escola d’Art Dramàtic Adrià Gual gründet. In es paar vo iirne Wäärch goots um d Stadt Barcelona, und i vilnen andere ums Lääbe vo de Fraue. Si het vil Schriften us anderne Sprooche is Katalanischen übertreit. Anne 1976 isch si derby gsi, wo me die politischi Partei Partit Socialista de Catalunya gründet het. D Maria Capmany isch e Zyt lang d Presidänti vom P.E.N.-Klub vo Kataloonie gsi. Necessitem morir, 1952 L'altra ciutat, 1955 Traduït de l'americà, 1959 Historias de Barcelona, 1963 El desert dels dies, 1966 Un lloc entre els morts, 1967 Feliçment, jo sóc una dona, 1969 Vitrines d’Amsterdam, 1970 El feminismo ibérico, 1970 El jaqué de la democràcia, 1972
Der Emanuel Stickelbärger, wo am 13. März 1884 z Alassio, Liguurie, uf d Wält choo und am 16. Jänner 1962 z Sanggalle gstoorben isch, isch e Schwiizer Undernäämer und Schriftsteller gsii. Er isch z Locarno ufs Gimnasium un derno z Bellinzona un z Nöieburg uuf d Handelsschuel. Anne 1900 het er bi der «Gesellschaft für Chemische Industrie» agfange schaffe. 1909 het er z Basel un z Haltingen eigeni chemischi Fabrigge gründet. Sit 1926 het der Stickelbärger als Schriftsteller gläbt. Er het Romään, Verzellige, Gedicht und Theater gschribe. Er het 1932 ghulfe der Düütschschwiizer PEN-Klub gründen und isch au däm siin erscht Presidänt gsi. Für die schwiizerischi Bibliophile-Gselschaft het er d Zytschrift Stultifera Navis redigiert. Anne 1957 het s Minischterium für Wüseschafd, Foorschig und Kunschd Baade-Würdebäärg em Stickelbärger der Johann-Peter-Hebel-Preis gää. Wo der Emanuel Stickelbärger gstoorben isch, het men en uf em Friedhof am Hörnli z Basel beärdiget. Es Mundartstück vo iim mit ere Geischtergschicht vom Basler Münschter het der Georg Thürer i die alemannischi Blüetelääsi «Holderbluescht» uufgnoo. Adrian Wolfgang Martin (Hrsg.): Emanuel Stickelberger. Festgabe zum 75. Geburtstage. 13. März 1959. Huber, Frauenfeld 1959. Thomas K. Kuhn: Stickelberger, Emanuel. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. S Dotevolk im Minschter. In: Georg
S Gluri-Suter-Huus isch es alts Huus z Wettige. Es isch us em 18. Joorhundert, ufgrichtet het me s anne 1741. S Huus stoot im alte Doorffchäärn vo Wettigen und es ghöört der Gmeind. Es isch es schööns, grosses Rigelhuus i der Art vo de Züri Underländer-Hüüser us der säbe Zyt. Anne 1963 het der Kanton Aargau s Gluri-Suter-Huus under Tänkmoolschutz gstellt. Commons: Gluri-Suter-Huus – Sammlig vo Multimediadateie d Websyte vo der Galerie im Gluri Suter Huus 47.4663688.330531Koordinate: 47° 27′ 58,9″ N, 8° 19′ 49,9″ O; CH1903: 667244 / 257670
Der Induschtrykulturpfad Limmet–Wasserschloss isch e Wanderwääg im Kanton Aargau, wo me draa vil schöni und inträssanti Sache vo der Technik und dr Wirtschaft cha go aluege. Di marggierti und im Internet beschribeni Wäägstrecki foot bim Baanhof z Wettigen aa und goot bis uff Brugg. Andersch als me s em Naame noo chönt dänke bringt eim der Wääg nid nume dur d Landschaft a der Limet bis is «Wasserschloss», nei, er goot vo döört no wyter es Stückli der Rüüss und der Aare noo z’duruff. Me gseht am Wääg alti Fabrigge, Chraftwäärch und Brugge und no s eint und andere meh. Die eigets aazeiegete Objäkt: der Baanhof Wettige s Limmetchraftwäärch Wettige der Fischpass bi dämm Chraftwäärch d Ysebaanbrugg vo Nöiehof uf Wettige Holzbrugg über d Limet bim Chlooschter Wettige d Bauelespinnerei Wettige Wääberei i der Damsau der Schlachthof vo Baade d Ysebaanbrugg vo Wettigen uf Baade der Baanhof Baade d Verkehrsalaage im Zäntrum vo Baade d Villa Boveri die ehemoligi Spinnerei mit em Au-Chraftwäärch d Baadener Hochbrugg d Baadener Holzbrugg bim alte Landvogteischloss z Baade d Gäärbi Streule d Fabrigge Diebold und Wegmann d Güüsserei und Armaturefabrigg Oederlin s alte Gaswäärch vo Baade s Chraftwäärch Chappelerhof d Merker AG d Brauerei
Der Peter Schmid, wo anne 1559 z Baar im Kanton Zug uf d Wält cho und am 16. Septämber 1633 z Wettige gstorben isch, isch Abt vom Chlooschter Wettige gsi. Me luegt ne als der bedütendscht Wettiger Abt vo der jüngere Chlooschtergschicht sit em 16. Joorhundert aa. D Chlooschterchronischte säge vonnem, er sig so wie der zwöit Gründer vo der Abtei Marisstella z Wettige gsi. Der Schmid, e Soon vom Baarer Amme Gotthardt Schmid, isch anne 1574 mit füffzääni is Chlooschter Wettige gange, 1577 isch er Diakon worde und 1580 het er nach em Noviziat d Prieschterweih übercho. 1581 isch er uff Paris a d Sorbonne go d Theology studiere und isch döört bis 1588 blibe. Im Wettiger Konvänt isch er gly der Prior under em Abt Christoph Silberysen worde, und 1593 het men iin als Nochfolger vom Christoph Silberysen zum nöie Abt gwählt. Er het für ne besseri Oornig im Chlooschterläbe glueget. Und als Vorsteher vom Konvänt isch s em glunge, guet für d Chlooschterwirtschaft und d Pfarrchile, wo s Chlooschter drüber s Patronatsrächt gha het, z luege; so isch es zu synere Zyt möglech woorde, a de Hüüser vom Chlooschter vil lo z verbessere. Em Abt Peter isch
Dr Johannes Kaiser (* 28. Novämber 1958 z Löörech) isch e dytsche Lehrer un Autor. Dr Kaiser isch z Birdef im Hotzewald un z Steine im Wisedal ufgwachse. Noch em Abitur het er vu 1978 bis 1984 an dr Universitet Fryburg Germanischtik un Kadoolischi Theology studiert. An Schuele z Brysach un z Gundelfinge het er sy Referendariat gmacht. Syter 1986 unterrichtet är an dr St. Ursula-Schuele z Villinge, zytwys mit eme Daildeputat z Kennigsfeld, vu 2006 bis zue syre Pensionierig 2023 isch er Diräkter vu d St. Ursula-Schuel gsii. Är wohnt mit syre Frau z Villinge. Si hän zäme zwoo Deechtere. Dr Kaiser schrybt Gedicht, Lieder un Prosa uf Alemannisch un Dytsch, derzue het er au scho Theaterstuck un Heerspiil gschriibe. Im Wettbewärb „aktion junge mundart“ vum „Alemannische Gesprächskreis im Regierungspräsidium Freiburg“ anne 1976 het er, no as Schueler, en erschte Bryys fir syni Gedicht iberchuu. Syterhär duet er mit alemannische un hochdytsche Gedicht un Gschichte ufdrätte. Zytwys isch er mit sym jingere Brueder Magnus as „Kaiser & Kaiser“ ufdrätte. Iber d Grind, wurum er au im Dialäkt schrybt, het er anne 1983 gsait „Weil es um meine eigenen Gedanken und Gefühle geht und ich nun mal nur in meiner
S Bärgschtyyge – oder mit em Fachbegriff: der Alpinismus – isch e Sport, wo d Lüüt im Gebirge uf ganz verschideni Aarten en Tour mache. Derzue ghööre s Chläddere im Felsen am ene Bärg oder uf ere Kreete, s Lauffen uf Gletscher und über Schnee und Firn uf de Bärgen obe und au s Wandere mit Schy und Schneeschue uf de Hööchine. Zum Chläddere bruucht me nid uf ganz hööchi Bäärge z goo, es git au Felswänd a vilne chlynere Bärgen und Höger und i Bachtobel. Bim Bouldere chlädderet men uf einzelni Schteine, und au s «Indoor»-Chläddere a Chlädderwänd i Turnhalle isch wyt ume beliebt; das zellt den eigentlich nit zum «Bärgschtyyge», es chan aber guet sy zum Üeben und Treniere für d Touren i de Bäärge. Spektakulär zum aluege isch s Yschchlätteren a gfroorene Wasserfäll. Me tuet s «alpyne Wandere», wo me a schwirigeren Oort duregoot, underscheide vom eifachere Lauffe uf gwöönliche, guet boute Wanderwääg. Für alpyni Toure bruucht men e gueti Ruschtig, öppe d Hilfsmittel zum sech bim Ufeschtyygen und au bim Abechoo i jedem Fall z sichere, und grad au für Notfäll. Meischtens macht me so schwirigi Usflüüg mit Gruppe vo Lüüt oder wenigschtens z zwöite. Für
Der Adolf Frey, wo am 18. Februar 1855 z Chüddigen uf d Wält choo und am 12. Februar 1920 z Züri gstorben isch, isch e Schwiizer Schriftsteller und Filoloog gsi. Er isch der Soon vom Schriftsteller Jakob Frey (1825–1875) gsi. Er het Germanistik studiert und anne 1878 a der Uni Bärn s Dokterexame gmacht. Es paar Joor het er de a der Kanti z Aarau Schuel ggää, der Jost Winteler isch e Zyt lang e Kolleeg vo iim gsi, und eine vo syne Schüeler isch der Hermann Blattner gsi. 1898 isch der Frey als Nochfolger vom Jakob Baechtold Profässer für Dütschi Literatur a der Uni Züri woorde. Der Lehrer und Dialäktoloog Jacques M. Bächtold, d Germanischtin Elise Wipf, der Schurnalischt Eduard Korrodi und der Aargauer Dichter Paul Haller sind bi syne Studänte gsi. Er isch nach em Baechtold eine vo den eerschte gsi, wo über d Gschicht vo der Schwiizer Literatur gforschet het. I synen Arbete het er öppe vom Lääben und Wäärch vom Albrecht von Haller, em Gottfriid Chäller, em Conrad Ferdinand Meyer, em Salomon Gessner und em Dichter Johann Gaudenz von Salis-Seewis gschribe. Der Literaturhistoriker August Sauer het vom Frey synere Schrift übere Conrad Ferdinand Meyer gseit, die
Johannes Kaiser isch de Name vo däne Persone: Johannes Kaiser (* 1869), en Politiker, stellv. Mitgliid vom preußische Staatsrat Johannes Kaiser (Schauspieler) (1941–2018), en öschtriichische Schauspiiler Johannes Kaiser (Leichtathlet) (1936–1996), en dütsche Liechtathlet Johannes Kaiser (Autor) (* 1958), en dütsche Lehrer und Dialäktautor Johannes Kaiser (Politiker) (* 1958), en liechteschteinische Politiker (FBP) Lueg au Johann Kaiser (1882–1962), en öschtriichische Politiker (CSP)
Peter Schmid heisse die Lüüt: Peter Schmid (Abt) (1559–1633), Abt vom Chlooschter Wettige Peter Schmid (Pädagoge) (1769–1853), düütsche Grafiker Peter Schmid (Skisportler) (1898–??), Schwiizer Schyfahrer Peter Schmid (Archäologe) (* 1926), düütschen Archäoloog Peter Schmid (Historiker) (* 1945), düütsche Historiker Peter Schmid (Leichtathlet), Schwiizer Liechtathlet Peter A. Schmid (* 1959), Schwiizer Musiker Peter F. Schmid (* 1950), öschtrychische Theoloog
Dr Christoph Silberyse, wo anne 1541 z Baaden uf d Wält choo und anne 1608 z Weddige gstoorben isch, isch en Apt vom Chlooschter Weddigen i der alte Grafschaft Baade und e Chronischt gsi. Dr Apt Christoph het s Chlooschter i der Zyt churz nach der Reformazioon gleitet. Er isch anne 1563 zum Vorsteher gwählt woorden und het der Konvänt bis 1594 regiert. Syn Nochfolger isch der Apt Peter gsii. Im Christoph Silberyse synere Zyt sind z Weddige schööni Gschichtsbüecher gschribe woorde, bsunders bekant isch em Apt syni drüübändige Schwiizerchronik. Und s Chlooschter het bi de Raparatuure nach dr schwääre Brunscht vo anne 1507 no wyteri Wappeschyben übercho. d Lischte vo den Äbt vom Chlooschter Wettige Anton Kottmann: Silberysen, Christoph. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Christoph Silberysen – Sammlig vo Multimediadateie Normdate: GND: 138453489 | VIAF: 89992717
D Janine Gerspach (* 3. Juni 1993 z Bad Säckige) isch e dytschi Musikeri un Sozialarbaiteri. Mer chännt si in dr Region vor allem unter irem Chinschtlername Nine Gees. D Gerspach isch z Säckige ufgwachse un uf d Schuel gange. Noch em Abitur het si z Villinge un z Köln Sozialarbet studiert. Si schafft bim Landkrais as Sozialarbaiter. Aafangs het si z Löörech gwoont, syt em Summer 2019 läbt si z Schopfe. Wu si anne 2016 uf eme Mittelalterfestival Irish Folk chänneglehrt het, het si mit em Gyygespiile aagfange. Anne 2017 het si z Basel d Band „The Green Goblins“ mitgrindet. Si hän in dr Region Kunzärt gee un Stroßemusik gmacht. Mit dt Goblins hetd Gerspach dr Stroßemusikerbryys „Emmendinger Flöte“ gwunne. Speter isch si Mitglid vu dr „Spielleute Skadefryd“ wore, wu 2013 z Säckige grindet woore sin. 2018 hän si dr Publikumsbryys „Der güldene Trompeter“ gwunne. Derzue spiilt si as Gaschtmusikeri in verschidene Folk- un Mittelalter-Ensemble. Syter 2019 duet d Gerspach au Gyyge unterichte. Näbe Gyyge spiilt d Gerspach mänkmol au Whistle un Bodhran. Websyte vu dr Nine Gees Nine Gees ist die Geigerin im Mittelalter-Gewand, Badische Zeitung, 11. Dezeämber 2019
Dr Edwin Röttele (* 4. Juli 1928 z Wyhl; † 13. Februar 2017 z Markdorf) isch e dytsche Lehrer un Haimetautor gsii. Dr Röttele isch di erschte Johr z Wyhl ufgwagse un derno ab 1940 uf s Gimnasium z Konschtanz. In dr letschte Johr vum Zweete Wältchrieg, 1944/45 het er as Luftwaffehälfer z Friedrichhafe un z Manching bi Ingolstadt mieße diene. Noch em Chrieg isch er wider uf d Schuel un het anne 1947 s Abitur gmacht. Derno het er an dr Universitet Fryburg Klassischi Filology, Germanischtik un Filosofy studiert un anne 1952 mit em erschte Staatsexame abgschlosse. Ab 1954 isch er im Schueldienscht gstande, aafangs z Kähl, speter am Gymnasium Schloss Overhagen z Lippstadt, Westfalen, ab 1963 isch er dert Schuellaiter gsii. Anne 1973 isch er retuur chuu an Bodesee un isch Schuellaiter z Markdorf wore. Vu 1978 bis zue syre Pensionierig 1990 isch er Schueldiräkter vum Droste-Hülshoff-Gimnasium z Meersburg gsii. Är isch ghyrote gsii mit dr Mechthild geb. Pieper. Mit syre Frau un dr gmainsame Chinder het er z Markdorf gläbt. Am 13. Februar 2017 het er syni Auge fir immer zuegmacht. Är het Gedicht im alemannische Dialäkt vu Wyhl gschribe un derzue verschideni Publikation zue dr regionale
D Alpille sind e Bäärgchetti i der Provence. Uf Französisch heisst die Bärgreihe Massif des Alpilles. Das bedüütet eigentlich «die chlyne Alpe». Nid wyt wägg vo den Alpille gseht men uf der Oschtsyte d Uuslöifer vo de südfranzösische Voralpe. D Bärggruppe isch öppe dryssg Kilometer läng. Si lyt südlech vo Avignon. Iiri hööchschte Bärge sind so um die füüfhundert Meter hööch. Der Felse isch us Chalchschtei. Sit 2007 isch die Bärgregioon e regionale Naturpark. d Websyte vom Nationalpark vo den Alpille Commons: Alpilles – Sammlig vo Multimediadateie
Léaz isch e Gmeind im französische Departemänt Ain. Si ghöört zu der Regioon Pays de Gex. D Ortschaft lyt öppe 24 Kilometer weschtlich vo Gämf im Jura. Si isch uf ere Gländterrasse hööch über der Schlucht vo der Rhone döört, wo die vom Gämfersee häär und us der Schwiiz das Gebirge in ere Kluus durbricht. Me seit dere Juraschlucht uff Französisch Défilé de l’Écluse. Rings ums Doorff het’s vil Wald. Uf der Nordsyte vo der Ortschaft isch der letscht hööch Bäärg vom Jura, der Grand Crêt d’Eau. Grad näbem Doorff verby goot d Hauptstrooss D 1206 Route de Genève vo Gämf und Collonges uff Bellegarde und Lyon. D Ysebaan vo Gämf uf Lyon goot bi Léaz dur nes Tunäll under em Bärg dure. Der Gmeindbann vo Léaz isch im Regionale Naturpark Haut-Jura. Im Doorff, wo i der Gschicht s erschte Mool innere Urkunde vo anne 1272 öppis dervo ufgschriben isch, woone hüt öppe sibehundert Lüüt. Commons: Léaz – Sammlig vo Multimediadateie d Websyte vo der Gmeind Léaz
Der Sulcus (lat. der Grabe, Plural Sulci) isch ä Fachusdruck in verschidene wisseschaftliche Diszipline: in de Planetologi Usdruck fer parallel verlaufendi Gräbe un Furche, wo dur geologischi Prozess entstande sin. Uf folgende Himmelskörper chumme Sulci u. a. vor: Ganymed, größter Mond vum Jupiter Enceladus, ä Saturnmond un chlainster bekannter geologisch aktiver Himmelskörper im Sunnesystem in de Anatomie allgmain ä Rinni oder Furche (vgl. Fissura), z. B. an de Hirnoberflächi, wo d'Sulci d'Hirnwindige (Gyri) begränze oder als Chnocherinne, wie de Sulcus carpi an de Handglenkswurzle in der Zahnmedizin bezaichnet de Begriff d'Furche zwische Zahn un Parodont (Zahnflaisch) de Sulcus coronarius vum Herzs als so gnennti Chranzfurche zwische Vorhof un Chammere de Sulcus nasolabialis - d'Nase-Lippe-Furche
Der Begriff vom Nit-materielle het verschideni Bedüütige. S Adjektiv immateriell chunt als Frömdwort vom latynischen immaterialis, wo uf Düütsch nit-stofflich, nit-körperlich oder au geischtig heisst. I de grosse Fachberych bruucht me der Begriff für underschiidlechi Sache; es paar Bischpiil: Bi de Filosoofe und de Theolooge seit me vo so öppisem, wo’s nid als Gägestand zum aalänge git, es sig nit-materiell, so wie d Seel, der Geischt, en Idee und au alles «Übernatüürliche». D Naturwüsseschaftler und Techniker schaffe au mit so Sachen und mit Chreft, wo nit als feschts Material vorchöme, öppe mit dr Energy, dr Gravitazioon und au dr Informazioon. Bi de Jurischte könnt me der Begriff vom «nit-materielle Guet», wo öpper es Rächt druuf het; me diskutiert vill über s «Rächt am geischtige Bsitz» und über Patänt uf Erfindige. Für d Wirtschaft isch der nit-materiell Bsitz au öppis, wo me drmit cha rächne. Es «nit-materiells Guet» cha’s sy, wemme öpperem mit ere geischtigen Arbet z Hilf chunt; der modärn Fachbegriff füre ganz Wirtschaftszweig isch dä vo de «Dienschtleischtige», wo eben au nit-materielli Sache derzueghööre. I der Kulturwüsseschaft und der Antropology isch vil d Reed vo Nit-materiellem, wo meischtens mit em Zämelääbe vo de Mönsche z’tue het: wie funkzioniere soziali