rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Als Lichtruumbrofyl wörd è definyrti Umgränzungslinniè benamst, wo meischtens für èn vertikalè Querschnitt von èm Faarwäg (byschpillswys vo dè Strõß odder nèm Baan-Gleis) bschtimmt wörd. Mit èm Lichtruumbrofyl wörd einersits dè „lichte Ruum“ vorgschribbè, wo uff èm Faarwäg vo Gegèschtänd bzw. Hindernis freizhaaltè isch, anderersits diènt s au als konschtruktyvi Vorgaab für d Ußèmaß vo dè Faarzüüg (s komplementäre Laddemaß bzw. Faarzüügumgränzungsbrofyl). Sèlli dürfèd im Querschnitt nit diè defininyrti Gränzlinniè übberschrittè, woby au brüggsichtigt wörrè mué, ob si bi bsunderer Längi vom Faarzüüg au in Kurvè no innerhalb vom Lichtruumbrofyl bliibèd. Dè voantwortliche Vokeersdräger (z. B. è Baangsellschaft) odder è Behördi (z. B. s Ysèbaa-Bundesamt odder s Strõßèbauamt) bschtimmt für alli odder für uusgsuèchti Deil vom Vokeerswägenetz d Gschtalt un Maaß vom Lichtruumbrofyl. S Lichtruumbrofyl wörd nit nu im ängè Zämmèhang mit dè Faarzüügmaß bschtimmt, sondern au mit Rüggsicht uff witteri Sicherheitsabschtänd z. B. für Diènscht- un Vosorgungswäg gegèübber elegtrischi Aalaagè sowiè eventuèll au dè freiè Sicht uff Signaal un wittero bedryblichi Bedürfnis. Dè Regèllichtruum odder s Umgränzungsbrofyl isch dè Blatz, wo alli angränzendè Bebauungè a dè Ysèbaagleis nõch mindeschtens frei lõ müèn, demit sich alli Faarzüüg gfòòrlos bewegè chönnèd. D Differänzè zwǜschè dè Umgränzungslinniè ergäbèd dè Sicherheitsabschtand. Früèner hèt
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1962 (spanisch Campeonato Mundial De Futbol; änglisch Football World Championship) vu dr Manne isch d sibt Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 30. Mai bis zum 17. Juni 1962 z Chile stattgfunde. Wältmaischter isch dr Titelverdaidiger Brasilie wore, wu im Finale gege d Tschechoslowakei gwunne het. D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in vier Stadie in vier chilenische Stedt uusdrait wore: Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1962 qualifiziert: Commons: Fueßball-Wältmaischterschaft 1962 – Sammlig vo Multimediadateie Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1962 Normdate: GND: 5075395-2 | LCCN: n2015012096 | VIAF: 127394692
Dr Audogar het im achte und vilecht no bis am Afang vom nüünte Joorhundert gläbt; wenn er uf d Wält cho und au wenn er gstorben isch, weiss me nit gnau. Er isch dr erscht Apt vo Kempte gsi. Er het anne 752 s Chlooschter vo Kempten im Allgäu gründet. Wo d Königin Hildegard, e Frou us Alemannie und d Frou vom Kaiser Karl em Grosse, es baar Joorzähnt spöter s Chlooschter starch understützt het – so dass men ere däm sini «zwöiti Gründerin» seit – isch dr Apt Audogar uf all Fäll no drby gsi. D Hildegardschronik und anderi Kwelle säge sogar, dr Audogar und d Hildegard sige mit enand verwandt gsi. Birgit Kata: Jubelfeiern zur Geschichte des Fürststifts Kempten. In: Birgit Kata u. a. (Hrsg.): Mehr als 1000 Jahre: Das Stift Kempten zwischen Gründung und Auflassung 752 – 1802. Kempten 2006, ISBN 3-980-76286-6.
Dr Dominic Oppliger isch anne 1983 z Schlieren uf d Wält cho, und r isch e Schwiizer Musiker und Mundartschriftsteller. Hüt läpt dr Oppliger z Züri. R het i verschidene Prüef, öppen im Gaschtgwärb, im soziale Beraich und als Gärtner gschaffet. Vo 2014 bis 2017 het r a dr Zürcher Hochschuel für Künscht s Fach Transdisziplinarität gstudiert. Sid anne 2005 het r i verschidene Gruppe Musig gmacht und Song zerscht uf Änglisch und sid öppe 2010 i dr Mundart gschribe, gsungen und useggä. Zäme mit anderne Musiker tritt r i dr Gruppe Doomenfels uuf, wo Mundartrock spiilt; Doomenfels isch dr Künschtlername vom Oppliger (gsi). Für s ensemble tzara, wo zytgössischi Musig macht, het r es Wärch komponiert. Im 2018ni het r sini Mundartgschicht acht schtumpfo züri empfernt bim Verlag Der gesunde Menschenversand useprocht. Die fantasyvolli Gschicht spiilt im hüttige Läbe vo Züri. Mit sinere ungwoonte Schrybwys, wo frei em foneetische Usdruck vom farbige Zürcher Tieläkt noogoot, bringt eim dä Tegscht es nöis Lääserläpnis vo dr Mundart. Öppis wo dr Oppliger au no gschribe het, isch s glorihoul / da cha nöpfil schiäf ga. Dr Autoor list a vilnen Oort i dr gschnällen Art vo Spoken Word-Performances us dr Novälle acht
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1958 (schwedisch Världsmästerskapet i Fotboll; änglisch Football World Championship) vu dr Manne isch d sechst Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 8. bis zum 29. Juni 1958 z Schwede stattgfunde. Wältmaischter isch dr Brasilie wore, wu im Finale gege dr dr Gaschtgeber gwunne het. Dr Titelverdaidiger BR Dytschland isch Vierte wore. D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in zwelf Stadie in zwelf schwedische Stedt uusdrait wore: Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1958 qualifiziert: Schwede - Mexiko 1934 Mexiko dr Pelé im Finale Friedebert Becker: Fussball-Weltmeisterschaft 1958. Copress, München 1958 (Lizenzausg. für den Bertelsmann Lesering) Werner Skrentny: Fußballweltmeisterschaft 1958 Schweden. AGON, Kassel 2002 ISBN 3-89784-192-4 Süddeutsche Zeitung WM-Bibliothek: 1958 Schweden. München 2005 ISBN 3-86615-157-8 Commons: Fueßball-Wältmaischterschaft 1958 – Sammlig vo Multimediadateie Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1958 Normdate: GND: 5075397-6 | VIAF: 230009820
D' Sunne (lat. Sol ) isch dr Stern im Zentrum vu üsrem Planetesystem, wo noch ihre as Sunnesystem bezeichnet wird. Umgangssprochlich wird dr Individualnamme vu üserem Zentralgstirn au synonym zue Stern verwendet. S'Zeiche vu dr Sunne isch: D'Sunne isch fer s'Läbe uf dr Erde vu fundamentaler Bedütig. Vili wichtigi Prozess uf dr Erdoberflächi, wie s'Klima un s'Läbe selber, werre dur d'Strahligsenergi vu dr Sunne atribe. So stamme satti 99,998 % vum gsamte Energibitrag zum Erdklima vu dr Sunne – dr winzig Rescht chummt vu geothermale Wärmequelle. Au d' Gezitte gen zue eme Drittel uf d'Schwerchraft vu dr Sunne zruck. D' Sunne beherrscht dur ihri Masse s'Planetesystem - si het 99,9 % vu sinere Masse. (De Drillimpuls lit allerdings hauptsächlich in dr Gasplanete, vor allem em Jupiter). Dr Sunnedurmesser betrait 1,3925 Millione km (109-facher Erddurmesser), was chnapp unterem gschätzte Middelwert vu allene Sterne in dr Milchstross lige düerft. Si isch e Stern vu dr so gnennte Hauptreihe, ihri Spektralklass isch G2, un si het d'Lüchtchraftklass V. Säll heisst, dass d'Sunne e durschnittliche, gäle „Zwergstern“ isch, wo sich in dr Middi vu sinere guet 10 Milliarde Johre lange Hauptphase vu sinere Entwicklig befindet. Ihr Alder wird uf circa 4,6 Milliarde Johr gschätzt.
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1954 (franzesisch Championnat du Monde de Football, italienisch Campionato Mondiale di Calcio, änglisch Football World Championship) vu dr Manne isch d fimft Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 16. Juni bis zum 4. Juli 1954 in dr Schwyz stattgfunde. Wältmaischter isch dr Ussesyter BR Dytschland wore, wu im Finale gege Ungarn 3:2 gwunne het. Z Dytschland isch des „Wunder vu Bärn“ vu vyl Lyt as Simbol vum Ufbruch noch em verlorene Wältchrieg aagluegt wore. Dr Titelverdaidiger Uruguay isch Vierte wore. D Fueßball-Wältmaischterschaft 1954 isch di erscht gsii, wu offiziäll Fueßball-Wältmaischterschaft ghaiße het, zum erschte Mol sin Spiil diräkt im Färnsee iberdrait wore. D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in sechs Stadie in sechs Schwyzer Stedt uusdrait wore: Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1954 qualifiziert: Entschaidigsspiil um Blatz 2: Entschaidigsspiil um Blatz 2: 1 Siig no Verlengerig Andreas Bauer: Das Wunder von Bern: Spieler, Tore, Hintergründe. Alles zur WM 54. Wißner-Verlag, Augsburg 2004; ISBN 3-89639-426-6 Ludger Schulze, Josef Kelnberger, Markus Schäflein, Thomas Hummel, Christian Andiel: Die Fußball-Weltmeisterschaften – 1954, Schweiz (= Süddeutsche Zeitung WM-Bibliothek 1). Süddeutsche Zeitung, München 2005; ISBN 3-86615-153-5 Christian Jessen u. a.:
Kanien'keha:ka isch d'Eigebezeichnig vum glychnamigi Volk für d' Mohawk Sproch. Mohawk isch e Irokesischi Sproch un wird uf insgsamt 6 Reservate un Gmeinde z'Kanada un i dä USA gsproche. Mohawk isch zwar im Verglych zu dä andri nordirokesischi Sproche no relativ guet dra, isch aber ebefalls vum uschterbe bedroht. Mohawk wird vo 2.500 – 3.500 Lüt gsproche. Mohawk isch e nordirokesischi Sproch. S'isch eng verwandt mit dä andri Sproche vur Irokesischi Langhuus Liga, bsunders eng mitem Oneida. D'Verständlichkeit zwüsche dä nordirokesischi Schprôche isch zwar nüt ganz unmöglich, aber üsserscht komplizirt. Mohawk het sich i dä letschti 300 Johr in verschiedni Dialäkt ufgspalte. Hüt hät jedi vo dä 6 Mohawk-sprochigi Gmeinde syn eigne Dialäkt. D'Unterschied finde sich vor allem im Wortschatz; so het zum Byschpiil dr Dialäkt vo Ohswé:ken kei grosse Wortschatz meh für Sache wo mitem Wassser z'tue hän. Au neui Wörter un mangi Lehnwörter werre verschiede in d'Mohawk Gramatik ybunde. So werre d'beliebti Chanadischi Chaffegschäft Tim Hortons z'Ohswé:ken als tímne bezeichnet, z'Ahkwesáhsne aber als tim hortenhne. Usserdem het jeder Dialäkt mangi grammatischi Forme ufgäh. Dr Dialäkt vo Ohswé:ken (Six Nations) isch dr archaischte. Mohawk wird uf dä Reservate un Gmeinde Tyendinaga, Ahkwesáhsne, Wáhta, Ohswé:ken, Kanehsatà:ke un Kahnawà:ke gsproche. Früher
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1950 (portugiisisch Copa do Mundo FIFA) vu dr Manne isch d viert Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 24. Juni bis zum 16. Juli 1950 z Brasilie stattgfunde. Wältmaischter isch zum zwaite Mol Uruguay wore, wu im letschte Spiil vu dr Finalrundi gege Brasilie gwunne het. D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in sechs Stadie in sechs brasilianische Stedt uusdrait wore: Die Mannschafte hän si fir d WM WM 1950 qualifiziert: * uf Start verzichtet Indie het si vor em Wettbewärb zruggzoge. Schottland un d Tirkei hän si vor em Wettbewärb zruggzoge. Hardy Grüne: Fußball WM Enzyklopädie. 1930–2010. AGON Sportverlag, Kassel 2006, ISBN 3-89784-290-4. Lorenz Knieriem, Matthias Voigt: Fußballweltmeisterschaft 1950 Brasilien (= "AGON WM-Geschichte." Bd. 4). AGON Sportverlag, Kassel 2003, ISBN 3-89784-217-3. Commons: Fußball-Weltmeisterschaft 1950 – Sammlig vo Multimediadateie Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1950 Normdate: GND: 5068506-5 | LCCN: n2013201245 | VIAF: 135590398
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1938 (franzesisch Coupe du Monde) vu dr Manne isch d dritt Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 4. bis zum 19. Juni 1938 z Frankrych stattgfunde. Wältmaischter isch dr Titelverdaidiger Italie wore, wu im Finale gege Ungarn 4:2 gwunne het. Dr Gaschtgeber Frankrych isch im Viertelfinale uusgschide. D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in zeh Stadie in zeh franzesische Stedt uusdrait wore. Lyon isch fir s uusgfalle Spiil Schwede gege Eschtrych vorgsääne gsi. Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1938 qualifiziert: 1 Noch em Aaschluss vu Eschtrych an s Dytsch Rych isch bi dr WM 1938 z Frankrych e großdytschi Mannschaft aadrätte. Dr Blatz vu Eschtrych isch dr Ängländer aabote wore, wu aber abglähnt ghaa hän. Doderdur hän nume 15 Mannschafte bi dr Ändrundi mitgmacht. 1 Siig no Verlengerig 2 Siig no Widerholigsspiil Widerholigsspiil: Widerholigsspiil: Grüne, Hardy: Fußball-WM-Enzyklopädie 1930–2006, AGON-Sportverlag, Kassel, 2004, ISBN 3-89784-261-0 Commons: Fueßball-Wältmaischterschaft 1938 – Sammlig vo Multimediadateie Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1938 Normdate: GND: 5075399-X | LCCN: n2014205811 | VIAF: 132078415
D Fueßball-Wältmaischterschaft 1930 (schbanisch Campeonato Mundial De Futbol) vu dr Manne isch d erscht Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 13. bis zum 30. Juli 1930 z Uruguay stattgfunde. Wältmaischter isch dr Gaschtgeber Uruguay wore, wu im Finale gege Argentinie gwunne het. Alli Spiil vu dr erschte Wältmaischterschaft sin z Montevideo uusdrait wore, in drei Stadie. USA : Belgie Rumänie : Peru Jugoslawie : Brasilie Bolivie : Jugoslawien Wältmaischter-Mannschaft 1930 R. Keifu: Erste Fußball-Weltmeisterschaft 1930 in Uruguay. Agon-Sportverlag, Kassel 1993, ISBN 3-89784-014-6. Folke Havekost, Volker Stahl: Fußballweltmeisterschaft 1930 in Uruguay. Agon-Sportverlag, Kassel 2005, ISBN 3-89784-245-9. IFFHS: Weltmeisterschaft 1930 – World Cup 1930. In: Fußball-Weltzeitschrift, Kassel, 25/26 (1994) 1-124 Hardy Grüne: Fußball-WM-Enzyklopädie 1930-2006, AGON-Sportverlag, Kassel, 2004, ISBN 3-89784-261-0 Commons: Fueßball-Wältmaischterschaft 1930 – Sammlig vo Multimediadateie Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1938 Normdate: GND: 5075401-4 | LCCN: n2013054476 | VIAF: 150822671
E Fachhochschuel (FH) isch e Typ von ere Schuel, wo tuet Studänten usbilde und Sache erforsche und drby gmäss wüsseschaftliche Regle und nooch bi dr Arbetspraxis handlet. Drum het mene au dr Name Hochschuel für di agwändeti Wüsseschaft ggä. Im Änglische heisse die Schuele University of Applied Sciences. Dr Name isch i dr 1960er Joore z Dütschland uufcho, wo’s i de Bundesländer immer me sötigi Schuele ggä het. Z Öschtryych het me anne 1990 pschlosse, Fachhochschuele yzrichte, und i dr Schwiiz anne 1995. So wie a de Universitääte isch au bi de Fachhochschuele sid öppe anne 2000 s Studium noch em Bologna-Syschteem organisiert, und es het Bachelor-Küürs und Master-Küürs. Fachhochschuel Nordweschtschwiiz Commons: Universities of Applied Sciences – Sammlig vo Multimediadateie
Dr Adolf Hermann Ribi (* 1. Novämber 1902 z Chur; † 22. Dezämber 1988) isch e Sproochwüsseschaftler, Schriftsteller und Radiomaa us dr Schwiiz gsi. Dr Ribi isch 1902 z Chur als Soon vom Adolf Ribi und dr Lina Ribi-Ribi uf d Wält cho, er isch Bürger vo Trübeltinge und Ärmatinge im Tuurgi gsi. Bis zur Matur het er z Chur gläbt, drufabe isch er für s Studium vo dr Romanische und dr Germanische Filology uf Gämf zum Charles Bally und spöter uf Züri ggange, won er näb anderne au bim Romanischt Jakob Jud gstudiert het. Anne 1938 het er s Dokterexame gmacht. D Diss, won er bim Profässer Albert Baachme gschribe het, isch 1942 usecho. Do drin undersuecht dr Ribi d Nääme, wo d Lüüt für d Fisch im Undersee bruuche. Dr Adolf Ribi het drno deils als Fachmaa für d Sprooche bi dr NZZ und als Gymilehrer z Züri gschaffet. Er isch 1942 dr Sekretär vom Bund Schwyzertütsch worde und het drnäben als Lektor und Redakter am Schwiizer Radio gschaffet, won er vo 1941 bis 1977 vil eigeti Sändige gmacht het, öppen über d Schwiizer Mundarte vo verschidene Kantöön, und au über s Rätoromanische, wo churz forhär, anne 1938,
p3 D Ruinè Laufèburg isch d Ruinè von èrè Höèburg im Kanton Aargau. Si lyt südlich vom Hochrhy uff ènèm Höger, wo annedubaki dè Südrand vo dè Altschtadt bildèt hèt un hützdaags zmitts im Städtli Laufèburg lyt. Öppè im Johr 1180 sin d Habsburger i dè Bsitz vo dè Gegènd am Hochrhy uff Höchi vom hütigè Laufèburg chò. D Habsburger hèn a beidè Sitè vom Rhy Befeschtigungsaalaagè baut, drunter au diè èrschte Laufèburg. Deile vo sellèrè Burgaalaag sin spôter wòrschinlich i diè neui Burgaalaag integryrt worrè. Als Gròf Rudolf II. vo Habsburg bi dè Burgaalaag è Stadt hèt gründè wellè, hèt d Äbtissin vom Kloschter Säckingè s Brojèkt mit èm Schydsschpruch blockyrt. Spôter hèt dè Sohn vom Rudolf sin Woonsitz i diè südlichi Burgaalaag gnõ. Er hèt sèlli in è Residènzburg umbaut un d Dǜnaschty vo dè Habsburg-Laufèburger begründèt. Wôrènd sèllèrè Zit isch dè hüt no vorhandene Bürgfryd entschtandè. Nò im 13. Johrhundert hèt d Sidlung, wo sich rund um d Burghöger entwicklèt ghaa hèt, trotz èm Schydsschpruch, wo 1328 erneuert worrè isch, s Stadträcht chriègt. D Habsburg-Laufèburger sin abber mee un mee in wǜrtschaftlichi Nöt chò, so dass dè Graf Hans IV. im Johr 1386 d Burg un d
Dr Traugott Vogel (* 27. Februar 1894 z Züri; † 31. Jänner 1975 au z Züri) isch e Schwiizer Schriftsteller und Lehrer gsi. Dr Traugott Vogel isch z Züri im Kwartier Wiedike uf d Wält cho. Sin Vater isch dr Konrad Vogel gsi, und d Muetter d Elisabetha Vogel-Hug. Er het z Züri, z Gämf und z Berlin d Germanischtik gstudiert und drufabe au no d Zürcher Lehrerschuel psuecht. Dänn hät er als Lehrer gschaffet, zletscht no im Schuelhuus Lette z Züri. Anne 1920 hät er d Ida Karoline Kradolfer ghüraatet. Dr Vogel hät Jugendbüecher, Romään und Theaterstuck gschribe, und drzue Artikel für Zytige, chürzeri Tegscht uund Höörspiil, und es bsunders Kapitel sind sini Mundartschrifte uf Züritüütsch. I sine Arbete hät er s Läbe im Stadtkwartier beschribe, wo am Rand vo dr Grosstadt lyt und vil Lüüt i de Fabrigge schaffed, und im letschte Roman verzelt er vom Pruef als Lehrer. Für e Bund Schwyzerdütsch, won er es Mitgliid gsi isch, hät er es Mundartläsebuech für d Schuele mit Värsli vom Rudolf Hägni zämegstelt. Anne 1971 het dr Schriftsteller in ere Sändig vom Schwiizer Radio e Gschicht vo iim sälber verzelt. Anne 2012 het s Radio die Nummere im Gfäss
Verzasca isch de Name vo däne geografische Objekt: Verzasca (Fluss), en Fluss im Kanton Tessin, Schwiz Valle Verzasca, uf Dütsch Verzascatal, es Tal, wo vom obe gnennte Fluss prägt wörd Kreis Verzasca, en administrativi Einheit im Bezirk Locarno vom Kanton Tessin Verzasca TI, e politeschi Gmeind, wo fasch s ganze Verzascatal umfasst
D Mainau isch en Insle im Bodesee. Es isch die drittgröschti Insle vo däm See, und si lyt im Überlinger See; si het e Flechi vo öppe 45 Hektaare und ghört zum Gebiet vo dr Stadt Konstanz. Anne 1242 isch d Mainau s erschte Mol erwäänt, si isch es Guet vom Chlooschter Rychenau gsi. Es het druff sid em Middelalter e Burg gha. A dere irem Platz isch vo 1739 bis 1747 es barocks Schloss bout worde, wo em Düütschen Oorde ghört het. Näbedra isch e Chile usem 18. Joorhundert. Sid 1928 isch d Insle im Psitz vom Königshuus vo Schweede gsi, und hütt isch si dr Lennart-Bernadotte-Familiestiftig. Dr Fürscht Niklaus dr Zwöit vo Esterhazy het noch 1827 agfange sälteni Pflanze uf dr Insle z setze. Anne 1856 het dr badisch Grossherzog Friedrich dr Erscht bim Schloss es Arboreetum lo yrichte. Do drinn sind es baar hundert Baumsorte, wo me us vil Länder vo dr Wält gholt het. Im Zäntrum vom grosse Park het’s es Palmehuus und e grosse iteliänische Roosegarte mit öppe 500 Roosesorte, und ussedra sind uf dr Insle no vil mee Roose z gseh; me schetzt, es sigen öppe drissgtuusig. Und im Park verdeilt sind vil anderi
47.5636111111118.0606944444444Koordinate: 47° 33′ 49″ N, 8° 3′ 38″ O; CH1903: 646815 / 268285 f1 D Lauffèbrugg isch è Bogèbrugg, wo dè Hochrhy zwǜschè m südbaddischè un èm aargauischè Laufèburg übberschpannt. Graad unterhalb vo dè Lauffèbrugg isch früèner dè Chlyne Lauffè im Hochrhy gsi. Diè beidè Deil vo Laufèburg sin schu im Mittelaalter (1208) a einè vo dè ängschtè Stellè vom Hochrhy durch è feschti Brugg vobundè worrè. 1810 hèt dè Zimmermaameischter Blasius Balteschwiler è Holzbrugg uff Steipfyler mit vyr Joch baut. Uff dè rächtè Sitè isch è längeres Fäld mit èm übberdachtè Hängewärch aagordnèt gsi, wo mit drei chürzèrè Fälder mit offnè Sprängwärch fortgsetzt worrè isch. Bis vomuètlich 1799 hèt s obberhalb vom Chlynè Lauffè am Hochrhy witterhy è Brugg gää, im Volauf vom Zweitè Koalitionschrièg isch sèlli innterstädtischi Brugg, wo Groß- un Chly-Laufèburg vobundè hèt, kabutt gmacht worrè. Annè 1802 isch durch d Drènnung vo ehemòlig Groß-Laufèburg am Südufer, wo dè Schwiz zuègschlagé worrè isch, un ehemòlig Chly-Laufèburg am Nordufer vom Hochrhy, wo ab 1806 im Großherzogdum Baddè zuègschlagè worrè, isch è Karrièrè vo dè 1810 widder uffbautè Lauffèbrugg als Gränzbrugg vorzeichnèt gsi. Sit dèm stòt bim südlichè Widerlager è schwizer bzw. aargauischs Zollhüsli, bim nördlichè Widerlager è baddisches
Dr Zoll isch e Deil von ere Staatsverwaltig, wo dr Warevercheer zwüsche de Länder tuet aaluege und vo deil Sache a dr Landesgränze en Abgoob yziet. D Zölner kontroliere im Zollgebiet vome Land dr Handel mit de Güeter, so wyt s vom Gsetz vorgseh isch. Und si vrfolge d Schmuggler, wo unerlaubti Sache uf gheime Wääg und öppen au versteckt i de Auto oder uf anderi Aarte ines Land ynebringe. Do goot’s au em nid erlaubti frömdi Dier und Pflanze. Es het nid nume a de Landesgränze Zollpöschte, sondern au uf de Flughäfe, wil d Passaschier vo dört us eme Staat wägflüüge oder dört ynechöme. In Weschteuropa isch mit em Vertraag vo Schengen dr gröscht Deil vo de Gränzkontrollen abgschafft worde. Z Dütschland isch d Bundeszollverwaltig für d Warekontrolle a dr Gränze, füre Wasserzoll am Meer und für gwüssi Stüüre und anderi Sache zueständig. Und es isch au iri Sach, gäge d Schwarzarbet vorzgoo. Z Öschtrych heisst d Berhörde mit de ähnlechen Ufgaabe d Zollverwaltig. Bis anne 2004 het men au Zollwach gseit. Frankrych het d Direction Générale des Douanes et Droits Indirects. Italie het d Agenzia delle Dogane und d Guardia di Finanza. I dr Schwiiz isch die Äidgnössischi
47.5617916666678.0747694444444Koordinate: 47° 33′ 42″ N, 8° 4′ 29″ O; CH1903: 647876 / 268092 f1 D Hochrhybrugg isch è Strõßèbrugg, wo dè schwizer (Groß-Laufèburg) un dè dütsche Stadtdeil (Chly-Laufèburg) vo Laufèburg übber dè Hochrhy mitnand vobindèt. D Brugg isch i d Schlagzyylè chò un sitdèm regional berüümt-berüchtigt, well uffgrund von èm Blaanungsfääler bim Bau è Höèunterschyd zwǜschè dè beidè Widerlager entschtandè isch. Sèllè Vomessungsfääler isch Aafang vo de 2000er Johr als pragtisch uumöglich aagluègt worrè. Die Hochrhybrugg isch i dè Johr 2003 bis 2004 als zweiti Vobindung zwǜschè dè beidè Stadtdeil aaglait worrè, well diè aalt Rhybrugg für dè wachsende Faarzüügvokeer nǜmmi un für dè Schwèrvokeer (Gwichtslimit 12 t) sowyso nit glangt hèt. Diè neu Brugg isch am öschtlichè Stadtrand vom baddischè Laufèburg am Rand von Gwerbegebièt Laufèburg Oscht mit öppè 100 m Abstand vom öschtlichè Stadtrand vom aargauischè Laufèburg plazyrt worrè. Si wyst zwei Faarbaanè un beidsitigi Fuèßwäg uff. Für d Schifffaart eksischtyrt è Durchfaart mit 80 m Breiti un 7,0 m Höchi bim högschstè schiffbarè Rhypegèl. D Spannbedongbrugg hèt é Längi vo 225 m. Si wyst i dè Längsrichtung dè Durrèlaufdräger als Baubrinzyp uff. D Stützwittè sin für diè dreifäldrigi Strõßèübberfüürung 95 m im mittlerè Joch un 65 m
D Varroamilbe (latynisch: Varroa destructor) isch es Spinnedier vo dr Familie vo de Varroidae, wo als Parasit bi de Imbi läpt. Si isch öppe 1,1 Millimeter lang und 1,6 Millimeter breit. Ires ganze Läbe lang isch si i de Imbistöck oder uf de Hunggimbi sälber. D Imker luege se näbe de starche Insektegift als die zwöiti Ursach für d Schääde vo irne Völker a. Dr Name vo däm Dier chunt vom Römer Marcus Terentius Varro, won es Buech über d Landwirtschaft gschribe het. D Wiibli vo dr Varroamilbe läbe uf de Imbi und legge iri Eier i d Chammere, wo d Imbi drinn d Bruet lönd lo gross wärde. Us de Eier entwicklet sech zerscht e Larfe und denn e Nymphe, wo zletscht e usgwachseni Milbe wird. Bim Wachse frässe d Dier dr Saft vo dr Imbibruet. Das macht, ass d Imbi weniger gsund sind und nid gnueg zum Überläbe vom Volch byträge. D Milbe verbreite au anderi Chrankete. Und drum goots, wenn ime Imbistock d Varroamilbe achunt, nume öppe drüü oder vier Joor bis s ganze Imbivolch z Grund goot. S Uufträtte vo de Milbe heisst bi de Fachlüüt d Varroose, si gilt als schlimmi Diersüüch. Wil me so