rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Vogt stoht für: Vogt, en Amt Vogt (Gemeinde), e Gmeind im Landkreis Ravesburg, Bade-Württebärg Funker Vogt, e Musigprojekt us Hamle Vogt isch dr Name vo dene Persone: Anton Vogt (* 1891), e dütsche Riichsdagsabgeordnete vo dr NSDAP Caspar Christian Vogt von Elspe (1632–1701), Drost vo Medebach, Marsberg und Volkmarse Christopher Vogt (* 1984), e dütsche Politiker (FDP) Elmar Vogt (* 1966), e dütsche Bankchaufmann, Kommunalbolitiker un Haimetforscher Franz Johann Vogt vo Altensumerau und Prasberg (1611–1689), Fürstbischof vo Konstanz Friedrich E. Vogt (1905-1995), e dütscher Schriftsteller Hannah Vogt (1910–1994), e dütschi Schriftstellere Martin Vogt (1781–1854), e dütsche Konzertorganist, Cellist und Komponist Nedim Peter Vogt (* 1952), e schwiizerischer Rächtsawalt, Hochschuellehrer und Autor Oskar Vogt (1870–1959), e dütsche Hirnforscher Peter Vogt (1897–1941), Riichsdagsabgeordnete vo dr NSDAP und SA-Füehrer Sixt Werner Vogt vo Altensumerau und Prasberg (1575–1627), Fürstbischof vo Konstanz Stefan Vogt (* 1987), e dütsche Iishockeyspiiler Ute Vogt (* 1964), e bade-württebärgischi Landesvorsitzendi vo dr SPD
Unter a'ma Römer verschteht ma: an Bürger vum Römische Rich an Iiwohner vo dr italienische Houptschtadt Rom a beschtimmte Art vo'ma Wiiglas, lueg Römer (Glas) de Brief des Paulus an die Römer (Römerbrief) in dr Bibel 's mittelalterliche Råthuus vo Frankfurt am Main, lueg Römer (Frankfurt)
S Grumm Èlsass (uf Franzeesch Alsace Bossue) isch e nadìrlige Region ìn Frankriich un bsteht üs de Kanten Sarre-Union un Drulìnge wie oi üs La Petite-Pierre un de Dèrfer ìn ihrer Umgäbig. Obwohl ìm Grumme Èlsass ìm Gegesatz zu de rästlige Deil vum Èlsass e rhiifränkischer Dialäkt gredet wìrd, ìsch es ans alemannischsproochige Èlsass aagschlosse wore. Säll lìt draa, ass di lothringische Gmeine e häuptsächlig brotestantische Bevèlkerung ghaa hän; noochdäm si ans Frankriich vum Louis XVI. aagschlosse wore sìn, hän se e lutherische Region ere fast numme katholische voorzoge. D Region ìsch sitt em Neolithikum bsìdelt. Es ghere Gmeinde derzüe, wuu friehjer zu de Groofschafte Sarrewerde un La Petite-Pierre odder zu de Hèrrschafte Diermerìnge un Asswiller gheert hän. Noch hìtte sìn vile Schlèsser un wittere Üssgrabunge erhalte. S Grumm Èlsass ìsch 1793 als eine vu de letschte Regione an Frankriich aaglìdert wore. Dervoor, während em Ancien Régime, ìsch es vu Holländer, Franzose, Schwizzer, Dittsche un Eestriicher bewohnt gsìì. Es gìt Gmeine, wuu gliichzittig e katholische Kìrech, e brotestantischer Tempel un e Synagoge hän. Sälle Region hat e üssergwehnlig kültüräll Èrbe chènne erhalte: Bonnefontaine ìm Nìderèlsass, einer vu de wìchtigste Standort ìm Neolithikum un sinnem Schloss, odder Mackwìller, wuu's e romanischer
Dr Kanton Säntis isch e Kanton in dr Helvetische Republik gsi. Er isch 1798 us em Gebiet vo dr Stadt und dr Fürstabtei Sanggale, dr Landvogtei Rhiidaal und de beide Appezäll bildet worde. Dr Name isch em noch em Bispil vo de französische Départements ge worde, noch eme geographische Merkmol, nämlig em Bärg Säntis. Dr Kantonshauptort isch Sanggalle gsi. Dr erst Entwurf vo dr helvetische Verfassig vom Früehlig 1798 het vorgseh, ass d Fürstabtei Sanggale und d Stadt Sanggale zsämme dr Kanton Sanggale wurde bilde. Die ehemolige Gmeine Herrschafte Rhiidaal, Uznach, Rapperswil, Gaster und Sargaas und d Underdanegebiet vo Glarus und Züri, Wärdebärg und Sax-Forstegg, hätte sölle zum Kanton Sargaas zsämmegfasst wärde, d Kantöön Glarus und Appezäll wäre sälbständig bliibe. Wo sich d Landsgmeindkantön gweigeret hai, die helvetischi Verfassig freiwillig aznäh, het me se zerst gwaltsam underworfe und denn d Gebiet neu verdeilt, mit em Ziil, s Stimmegwicht vo de widerspänstige Kantöön in dr Helvetische Republik z minimiere. Us däm Grund het me die neue Kantöön Linth und Säntis bildet, wo ehemoligi Underdanegebiet, wo als politisch zuverlässiger gulte hai, die konservativi Bevölkerig vo de Altkantön Glarus und Appezäll dominiert hai. Mit dr Mediationsakte vo 1803 hai die beide Appezäll ihri
Dr Kanton Basel isch e historische Kanton uf em Bode vo dr hütige Schwiz gsi, wo sit 1501, wo d Stadt Basel dr Äidgenosseschaft biidrätten isch, bis zur Kantonsdäilig im Johr 1833 existiert het. Im 13. und 14. Johrhundert het sich d Stadt Basel noh di noh vo der Herrschaft vo ihrem Fürstbischof befreit. Si het em sini historische Rächt und Ortschafte abkauft, so zum Bispil 1392 s Chlaibasel und 1400 Liestel as Pfand und isch e Freiji Stadt im Dütsche Riich worde. Au Adligi häi ere ihri Territorie verkauft, wenn ene s Gäld usgangen isch. Gälterchinde isch mit der Herrschaft Farnsburg 1461 zur Stadt cho, und sit 1465 isch au Sissech baslerisch gsi. D Münch vo Münchestäi, wo meh as äi Basler Bischof gstellt und in der Regierig vo der Stadt bis ins 15. Johrhundert e Rolle gspiilt hai, häi ihri Burg und s Dorf Münchestäi scho 1470 an Basel verpfändet. Au d Wartebärgburge, denn scho Ruine, und s Dorf Muttez, wo derzue ghört het, häi si zerst verpfändet und denn 1515 verchauft. Bettige isch 1513, d Herrschaft Ramstäi mit Brätzbel 1518 und Rieche 1522 zu Basel cho. 1525 het d Stadt Brattele vo de Eptiger erworbe und so
De Kanton Bade isch e Verwaltigsbezirk vo de Helvetische Republik gsi und het mid däre vom 1798i bis 1803 exischtiert. s Wappe vo Bade, wo vo dr Grafschaft Bade chunt Bi de Gründig vo de Helvetische Republik im 1798i isch de Kanton Bade us zwei gmeine Herrschafte, wo d Eidgnosse vo 1415 bis 1798 gha hend, zämegestzt worde. Das sind d Grafschaft Bade im Norde und di Freie Ämter im Süde gsi. D Kantön sind in de Ziit vo de Helvetische Republik nume Verwaltigsbezirk gsi, keini eigeti Länder, und di helvetisch Zentraalregierig hed se vo Regiirigsschtatthalter lo verwalte. Für e churzi Zyt isch d Stadt Bade do drmit e Kantoonshauptstadt gsi. Im 1799 het de Kanton Bade 40'982 Iiwoner gha, wobi d Jude, wo z Lengnau und z Endige gläbt hei, nöd zellt worde sind. I dr Mediationsziit, wo vo 1803 bis 1813 ggange isch, hend d Kantöön wider vil Suveränität zrugg übercho. De Kanton Bade isch im 1803 ufghobe und sis Biet em Kanton Aargau zudeilt worde. Hüt bildet de Grossteil vom ehemalige Kanton Bade de öschtlich Teil vom Kanton Aargau mit de Bezirk Bade, Brämgarte, Muri und em Zurzibiet. Andreas Steigmeier: Baden (AG, Kanton). In: Historisches Lexikon vo
In dr Alten Eidgenosseschaft het me dene Kantön wo die politischi Macht im Wäsentlige in dr Hauptstadt konzentriert gsi isch, as Stadtort bezeichnet. D Landort si die Kantön gsi, wo d Bürger us em ganze oder grösste Deil vom Herrschaftsgebiet dur e Landsgmeind e Mitsprochrächt gha hai. D Stadtort si gsi: Züri Bärn Luzärn Freiburg Solodurn Basel Schaffhuuse D Landort si gsi: Uri Schwyz Underwalde Glarus Appezäll Stadt- und Landort: Zug isch in ere Mittelstellig gsi. Dr Kanton het e Hauptstadt mit Herrschaftsrächt und au e Landsgmeind gha. Dr kulturelli und politischi Gegesatz zwüsche Stadt- und Landort het zu mehrere Komflikt innerhalb vo der Eidgenosseschaft gfüehrt. Bsundrigs schwer isch d Krise vo 1481 gsi, wo d Ufnahm vo zwei Stedt, Freiburg und Solodurn, plant gsi isch. D Landort hai Angst gha, ass ihri Inträsse under dr neue Mehrheit vo de Stadtort chönnte liide. Mit dr Vermittlig vom Niklaus von Flüe und em Stanser Verkommnis isch dä Striit biigleit worde. Mit dr Reformation het dr Gegesatz zwüsche Stadt- und Landort e neui Dimension übercho. D Landort si zum grösste Deil katholisch bliibe, währed d Stadtort vo denn aa in protestantischi und katholischi Ort gspalte gsi si.
D Helvetier (latiin. Helvētiī; altgriech. Ἑλουήτιοι, Helouētioi) sind es keltisches Volch gsi. Das Volch isch us mehrere Schtämm zämegsetzt gsi. Vo de Helvetier händ di Helvetische Republik und di hütigi Schwiiz de offiziell Name öberchoo: Confoederatio Helvetica und uf tütsch Helvetischi Eidgnosseschaft. D Helvetier sind e keltische Stamm gsii und hend noch Zügnis vo Orts- und Personenäme en Gallischi Sprooch gredt. Iri Sprooch hend si entweder mit Griechische oder mit Latinische Buechstabe gschribe. De Cäsar het brichtet, as d Helvetier Verzaichnis gha hend, wo d Aazal vo de Mensche agee hend, wo am Uuszug bitailigt gsii sind. Die Liste seied mit griechische Zaiche gschribe gsii. Die maiste helvetische Inschrifte sind i de latinische Sprooch gschribe und nu wenigi Text sind uf Gallisch, so s Berner Zinktefeli oder e Schwert womer z Port bi Biel gfunde het und de Manename ΚΟΡΙСΙΟС (Korisios) zaigt. Die baide Inschrift sind i de griechische Schrift gschrebe. Im Verlauf vo de Zitt isch s Gallische vom Galloromanische, em Vorgänger vom Französische, verdrängt wore. De Name vo de Helvētiī wird maistens düüted als a Zämsetzig us em gallische elu-, wo haisst „riich“ oder „zaalriich“ (us indogerm. *pelh1u- „vill“). De zwaiti Teil vom Name wird mängmol mit emene
Dr Kanton Léman isch e Kanton vo dr Helvetische Republik vo 1798 bis 1803 gsi, wo uf em Gebiet vom hütige Kanton Waadt bestande het. As ehemoligs Underdanegebiet vo Bärn isch s Waadtland noch ere Unabhängigkeit as Lemanischi Republik, wo vier Möned duurt het, as Kanton Léman Deil vo dr Helvetische Republik worde. Dr Kanton Léman het nit numme die früehjeri bärnischi Waadt unfasst sondern au die ehemolige Gmeine Herrschafte Echallens, Orbe und Grandson. D Bezirk Payerne und Avenches hai bis 1803 zum Kanton Freiburg ghört. Dr Kanton Waadt isch 1803 dur d Mediationsakte us em Kanton Léman erschaffe worde. Dr Kanton Léman het im Früehlig 1798 alle Bärner, wo Güeter im Waadtland gha hai, für churzi Ziit s Verfüegigsrächt über ihr Eigedum entzoge. Für d Usreis in en andere Kanton het me e Pass bruucht, wo me erst übercho het, nochdäm me e Bürgereid uf die helvetischi Ordnig gschwore het. Die Vorschrift het sogar für Senatore und Grossrööt gulte, wenn si zu ihre Versammligen uf Aarau greist si. D Kantonshauptstadt isch Lausanne gsi. Dört hai dr Prefekt, d Verwaltigschammere und s Tribunal gresidiert. Dr Kanton isch in 17 Verwaltigsbezirk iideilt gsi, wo vo Underprefekte gleitet worde si. Dr Kanton
Dr Kanton Rhätie oder Räzie isch e Kanton in dr Helvetische Republik gsi. D Republik vo de Drei Bünd, wo i dr Zyt vom Ancien Regime im Gebiet vom hütige Kanton Graubünde bestande het, het sich 1799 dr Helvetische Republik verdraglig agschlosse, aber ohni ihri Underdanegebiet vo Chiavenna, Vältlin and Bormio, wo sich in ere französisch inspirierte Revolte vo de Bünd glöst und am 10. Oktober 1797 dr Cisalpinische Republik agschlosse hai. S rätische Parlamänt isch vo Elektore i de Distrikt gwehlt worde und het 35 Abgordneti gha. Es isch im August 1801 zum erste Mol zsämmedräte. D Regierig het us eme Präfekturroot und ere fümfchöpfige Administration bestande. Dr Kanton isch in elf Distrikt iideilt gsi, wo vo Präfekte verwaltet worde si. Am 22. Jänner 1802 isch dr Präfekturroot abgschafft und dur ne Verwaltigskammere ersetzt worde. Dr erst helvetisch Kommissär z Chur isch dr Zuger Joseph Leonz Andermatt gsi, und dr Kanton het sächs Abgeordneti an d Dagsatzig gschiggt, aber dr Zentralismus vo dr Helvetische Republik isch im Volch nid beliebt gsi. Wo d Franzose 1802 us Rätie abzooge si, isch im August en Ufstand usbroche, und im Moned druf isch die alti republikanischi Verfassig wider iigfüehrt worde; si isch
Dr Kanton Oberland isch vo 1798 bis 1803 e Kanton vo dr Helvetische Republik gsi. Er het s Gebiet vom Bärner Oberland umfasst. Noch em Iimarsch vo de französische Druppe ane 1798 in d Schwiiz isch die alti Ornig im Kanton Bärn z Änd gange, und im ganze Land isch es zentralistischs Syschtem igfüert worde. Vom Bärner Territorium si d Waadt, s Oberland und dr Unteraargau abdrennt worde. Wil im Oberland gar kei starki separatistischi Strömig existiert het und d Bevölkerig ehnder konservativ iigstellt gsi isch, isch d Begeisterig für e neu Kanton chlii bliibe. 1801 isch in dr Verfassig vo Malmaison vorgseh gsi, ass s Oberland wider zum Kanton Bärn wurd ghöre. Die beide Johr druf si allerdings vom e Duurenander und vo Staatsstreich brägt gsi und d Ordnig vo dr Helvetik isch braktisch ganz zsämmebroche. D Mediationsakte vo 1803 het die definitivi Wiidervereinigung vom Oberland mit em Kanton Bärn brocht. Dr Regierigshauptsitz vom Kanton Oberland isch z Thun gsi. Dr Kanton isch in zäh Distrikt iideilt gsi (dr Hauptort isch in Chlammere, wenn er nit gliich wie dr Distriktname isch): Saane Ober-Simmedaal (Zweisimme) Niider-Simmedaal (Erlebach) Frutige Aeschi Thun Unterseä Interlake (Wilderswil) Brienz Oberhasli (Meiringe) Anne-Marie Dubler: Oberland. In:
Dr Kanton Waldstätte isch e Kanton vo dr Helvetische Republik gsi, wos zwüsche 1798 und 1802/03 ggää het. Wo d Kantonsgränze in dr Helvetische Republik 1798 neu feschtgleit worde si, het me d Kantön und Republike vo dr Innerschwiiz, wo dr neu Einheitsstaat abglehnt hai, zum Kanton Waldstätte verschmulze. Das sind d Gebiet im Süde und im Oschte vom Vierwaldstettersee gsi. Dodrdur isch dr politisch Iifluss vo dr Innerschwiiz dütlig chliiner worde, wo noch em erste Entwurf für e Kantonsiideilig im Verheltnis zur Bevölkerigszahl überproportional usgfalle wer, wil im helvetische Senat jede Kanton vier Abgeordneti het döfe stelle. Anstatt vo de 16 Sitz für d Kantön Zug (mit Freiamt und Bade), Schwyz (ohni March mit Gersau), Underwalde (Ob- und Nidwalde, Ängelbärg) und Uri (ohni d Leventina, mit Ursere), wie s ursprünglig vorgeseh gsi isch, isch d Innerschwiiz vo numme vier Senatore representiert gsi. D Bezeichnig «Waldstätt» het uf die gmeinsami Bezeichnig vo de Urkantön Uri, Schwyz und Underwalde zrugggriffe, wo sit em Middelalter gläufig gsi isch. Dr Kanton Waldstätt het us dene Territorie, Republike und Kantön vo dr Alten Eidgenosseschaft bestande: Kanton Zug Kanton Schwyz (ohni d March und d Hööf) Kanton Uri (ohni d Leventina, mit em Ursere) Kanton
Dr Kanton Linth isch e Kanton vo dr Helvetische Republik 1798–1803 gsi. Noch em Zsämmebruch vo dr alten Eidgenosseschaft 1798 hai sich verschiidnigi ehemoligi Gmeini Herrschafte und zuegwandti Ort in dr Ostschwiiz zu eigeständige Kantön erklärt. Mit dr Schaffig vo dr Helvetische Republik si die Gebild wider ufglöst und in de Kantön Linth und Säntis zsämmegfasst worde. Noch em Vorbild vo de französische Departemänt si Fluss- (Linth) bzw. Bärgnäme (Säntis) zur Bezeichnig usgwehlt worde. Dr Kanton Linth isch am 4. Mai 1798 gründet worde. Er het us em ehemolige eidgenössischen Ort Glarus und siim Undertanegebiet Wärdebärg, ehemolige Undertanegebiet vom Ort Schwyz (Höf, March, Eisiidle) und vom Ort Züri (Herrschaft Sax), den ehemolige gmeine Herrschafte Uznach, Gaster, Sargans, dr Stadt Rapperswil und em Obertoggeburg bestande, wo vorhär zur Fürstabtei Sanggalle ghört het. Dr Hauptort isch zerst Glarus gsi, denn noch dr Widerhärstellig vom Kanton Glarus Rapperswil. Dr Kanton Linth het siibe Distrikt umfasst: (lueg Charte) Wärdebärg; Hauptort Wärdebärg, 30 Wahlmanne, öbbe 10 500 Iiwohner Neu St. Johann; Hauptort Neu St. Johann, 30 Wahlmanne, öbbe 11 600 Iiwohner Mels; Hauptort Mels, 25 Wahlmanne, öbbe 9800 Iiwohner Schwande; Hauptort Schwande, 29 Wahlmanne, öbbe 10 100 Iiwohner Glarus; Hauptort Glarus, 38 Wahlmanne, 12 700
Eidgenosseschaft isch der Name vom Bund vo de Schwiizer Kantön gsi, wo sich mit beeidete Bundesbrief vom Ändi vom 13. Johrhundert aa zum ene Staatebund zsämmegschlosse hai. Vo 1353 bis 1501 het de Bund acht und vo 1513 bis zum Iimarsch vo de Franzose 1798 drizäh Mitglider ghaa. Eidgenosse isch die konventionelli Übersetzig vom latinische Begriff conspiratores (eigentlich «Verschwörer») im Bundesbrief worde. «Eidgenosseschaft» wird au as dr inoffizielli Name für de schwiizerischi Bundesstaat vo 1848 brucht. Er berueht uf de Ideeä vom 19. Jahrhundert über de Rütlischwur, luut em Bundesbrief en Eid, wo 1291 die drüü Urkantön gleischtet händ, mitem Inhalt, dass si sich gäge d Habsburger biischtaa händ welle und en eigeni Grichtsbarkeit underhalte. De offizielli Name «Schweizerische Eidgenossenschaft» für d Schwiiz isch nach 1848 ehner äs nostalgisches Relikt, und i de andere Bundes-Spraache heisst d'Schwiiz eifach «Schwiizerbund» (und uf Latiinisch, Confoederatio Helvetica «Helvetische Bund», au en ehner anachronistische Name, wo vor allem dur d'Romantik erchlärt isch). Eidgenoss als ä Bezeichnig für en Schwiizer wird dementsprächend au fascht nume no ironisch pruucht. Übrigens chunnt s franzeesisch Wort Huguenot (die franzeesische Proteschtante, lueg Hugenotte) vermuetli vo Eidgnoss. Alti Eidgenosseschaft Schwiiz
Under em Sǜǜdschwarzwald vostoht mer de oberst Deil vùm Schwarzwald. Er isch vù Gletscher uss de Iiszitt starch ǜbberformt worre ùn lìt sǜǜdlig vù-n-ere Lìnie vù Friburg ìm Briisgau am Obberrhy ùf Donaueschinge uff dè Baar. De Sǜǜdschwarzwald entspricht nìt gnau èm Hoochschwarzwald, wùù au no de höchst Deil vùm Mìttlere Schwarzwald dezüeghöört, sǜǜdöstlich vùm Elzdaal. S Gliich gältet fǜr de Naturpark Südschwarzwald, zù dem sinnem Gebiet ghöre no moll e baar Randgebiet. Westlig vù de Lìnie Hölledaal-Wehraschlucht hèrrsche steili Häng ùn großi Hööcheunderschììd voor, östlig devùù sìn voor allem wälligi Hoochgebièt un zaahlrychi Däler mit è bitzele gringerè Hööcheunderschììd. De Sǜǜdschwarzwald hät e Hoochgebièt ìm Mìttelpunkt, ìm Gegèsatz zùm Nordschwarzwald mìt de fast parallèle Bärgchämm ùn Ebene odder em Mìttlere Schwarzwald, wùù vù zahlriiche Däler bräägt wörd. Als markanteschti Gipfel vù dem Hoochgebièt zeichne sich dè Fäldbärg (1.493 m) ùn s Hèrzogehorn (1.415 m) ab. D Landschaft vù de Rhiiebeni isch bräägt vùm Belche (1.414 m), em Schauinsland (1.284 m) ùn em Hoochblaue (1.165 m). Ìm Sǜde falle de Blößling ùn de Hoochchopf ùf, ìm Oste de Hoochfirscht (1.192 m). Vùm Fäldbärg uss flûßed fächerförmig vo Weschtè nõch Oschtè: d Wìse nooch Sǜǜdweste bis zum Rhyknüè z Basel d
Saint-Louis ìsch a Stàdt ìm Arrondissement Mulhouse (Kanton Saint-Louis) ìm Owerelsàss (Haut-Rhin), nawa dr schwitzer Stàdt Bàsel. Saint-Louis ìsch aui gànz nohch vu da schwitzer un ditscha Granza. Dia Gegend nennt ma "Drèiecklànd". D Stàdt hat 22.835 Iwohner (1. Januar 2020). D Iwohner vu Saint-Louis heißa "Ludoviciens", uf Frànzeesch. Uffem Gebìet vu Saint-Louis lìegt dr groß Flughàfa vu Bàsel-Milhüsa-Friiburg. Saint-Louis lìegt ìm Owerrhii-Tàl, gega Bàsel, wo dàs Tàl àfàngt. Saint-Louis ìsch 3,5 Kilometer-witt vu Bàsel, ìn dr Schwiz, 4 Kilometer-witt vu Wiil àm Rhii, ìm Ditschlànd, 25 Kilometer-witt vu Milhüsa, ìm Frànkrìch. 7 Kilometer südäschtlig vu Saint-Louis fànga d erschta Bìckel vum Jura à. Drèi kleina Flìss, wo vu dana Jura-Bìckel harkumma, gehn d Stàdt dura: dr Lertzbach, dr Augraben un dr Denschengraben. Dr Rhii ìsch gànz nohch: a bìtsi mehr às 1 Kilometer entfarnt. Àm 26. Novamber 1684 ìsch d Stàdt grìnda worra, vum Keenig Ludwig XIV., mìt sim Nàma. Àlso ìsch's offiziell a sehr junga Stàdt; àwer scho làng han Menscha do glabt. Ma hàt Gräwer vu 1500 vor J-C gfunda, un aui a gàllischer Schàtz vu 80 vor J-C. Ìn dr Reemischa Zit hàt's a Ort gaa wo Arialbinum gheißa hàt, do han salamols drèi ehmàliga Reemerstroßa
D Ahmadiyya (احمدیہ) isch e Glaubensgmeinschaft, wo dr Mirza Ghulam Ahmad 1889 z Indie as islamischi Bewegig gründet het und 1901 under däm Name in die offizielle Zensusliste vo dr britisch-indische Regierig het lo iidräge. D Ahmadiyya git vor, ass ihre Name nit vom Gründer, sondern vom Mohammed agleitet isch, won er im Koranvärs 61:6 as Ahmad vom Isa ibn Maryam bezeichnet und as e Nochfolger akündigt wird. In ihrer Namensgäbig wird d Absicht vo dr Ahmadiyya dütlig, an die früehji Ziit in dr Verkündig vom Mohammed azchnüpfe. Dr Gründer vo dr Ahmadiyya het mit siiner pazifistische Haltig dr friidlig Charakter vo siiner Mission bedont, wo dr Ufdrag haig, die ursprüngligi Lehr vom Islam wider härzstelle. Us soziologischer und religionsgschichtliger Sicht het d Ahmadiyya nit wenig mit de Bahai gmeinsam, mit em Underschiid, ass sich d Ahmadiyya wiiterhii as Deil vom Islam gseht, was vo Muslime deilwiis heftig bestritte wird. Si het sich 1914 in d Undergruppe Ahmadiyya Muslim Jamaat (AMJ) und Ahmadiyya Anjuman Ischat-i-Islam Lahore ufdeilt D Lehr vo dr Ahmadiyya basiert uf em Koran, dr Hadith und dr Sunna. Drnäbe hai d Schrifte vom Gründer vo dr Ahmadiyya-Bewegig, vom Mirza Ghulam Ahmad, grossi Bedütig, won er sich din
Dr William Wordsworth (* 7. April 1770 z Cockermouth, Grossbritannie; † 23. April 1850 z Rydal Mount, Grossbritannie) isch e britische Dichter und e füehrends Mitgliid vo dr änglische Romantik gsi. Er het 1798 zsämme mit em Samuel Taylor Coleridge die Lyrical Ballads (Lyrische Gedichte) verfasst, wo as ersts Wärk vo dr änglische Romantik gälte. Siis Meisterwärk isch s früehje autobiografische Gedicht The Prelude (Präludium). Wie anderi Romantiker (z. B. dr Friedrich Schiller) au isch er vo de politische Ereignis stark beiflusst worde. Im Napoleon het er d Verkörperig vo dr Tyrannei gseh, und er het es Gedicht, Thought of a Briton on the Subjugation of Switzerland (Gedanke vom ene Brit über d Underwärfig vo dr Schwiiz) gschriibe, wo vom Ufstand vo de Schwiizer Föderaliste im Stäcklichrieg gege d Regierig vo dr Helvetische Republik, ere Dochderrepublik vo dr revolutionäre Erste Französische Republik, beiiflusst worden isch. Lyrische Balladen, mit einigen weiteren Gedichten (1798) „Simon Lee“ „We Are Seven“ „Lines Written in Early Spring“ „Expostulation and Reply“ „The Tables Turned“ „The Thorn“ „Lines Composed A Few Miles above Tintern Abbey“ Lyrische Balladen, mit einigen weiteren Gedichten (1800) Preface to the Lyrical Ballads „Strange fits of passion have I known“ „She Dwelt among
D Rätoromane (au Bündnerromane oder eifach Romane; rätorom. Rumantschs, Romontschs, Rumauntschs oder Rumàntschs) sin e Minderheit in dr Schwyz, wo Rätoromanisch schwätze. Als Gsamtheit werde si au mangmool als Rumantschia (öbe: ‚Romaneheit‘) bezeichnet. Si läbe hauptsächlig, mit 35'000 Sprächer öpe 60 %, im Schwyzer Kanton Graubünde, di gröscht rätoromanisch Diaspora läbt z Züri, mit rund 1330 Rätoromane (Stand 2017). D Interesse vo de Rätoromane werde vo de Lia Rumantscha verträte. S Rätoromanisch isch in meereri Dialäkt mit fümf verschiidne Schriftsprooche ùffdeilt: Surselvisch (rm. sursilvan) im Bündner Oberland, Sutselvisch (rm. sutsilvan) im Hinterrhytal, Surmeirisch (rm. surmiran) im Oberhalbstei ùn im Albulatal, Oberengadinisch (rm. putèr) ùn Unterengadinisch (rm. vallader). E gmeinsami Identität vo de Rätoromanisch-Sprecher isch nùmme schwach ussbildet, ùn vorallem in intellektuelle Chreis verbreitet. Di meischte Sprecher identifiziere sich änder mit ihrem Heimetort ùn ihrer Region, deno als Bündner oder Schwyzer, ùn ersch de, wänn überhaupt, als Rätoromane. E Verständigung zwüsche de verschiidne Idiom isch au nit immer eifach, ùn isch Gwohnheitssach. Uss däm Grùnd schwätze viili Romane deno mit romanischsproochige Persone uss andre Regione änder Schwyzerdütsch. Als gmeinsami Schriftsprooch vo de Rätoromane isch ab 1982 s Rumantsch Grischun yygfiert worde, wo aber ùnter de Romane sehr ùmstritte isch. S Rätoromanische
D Pfründ, in dr Schwiiz au Pfrund, het ursprünglig e Schänkig bezeichnet, spöter s Iikomme us eme wältlige oder kirchlige Amt, bsundrigs d Nahrig, Verköstigung oder Underhaltszahlig, wo von ere natürlige oder juristische Person entrichdet worden isch. Me sait em au Präbende, wo vom Mittellatiinische praebenda für „Underhalt“ abgleitet isch. Überdrage wird dr Begriff au für s Amt sälber (mit eme sälbstständige Iikomme für e Amtsinhaber) oder für en Abgob zur Finanzierig vo somn ä Amt bruucht. S System vo dr indiräkte Finanzierig vom ene Amt isch im früehje und hoche Mittelalter, bevor d Gäldwirtschaft sich allgemein duuregsetzt het, die einzig sinnvolli Möglichkeit gsi, sonigi Böste unabhängig und langfristig z finanziere. Noch dr Reformation si d Pfründ allerdings in beide Chille noh di noh mit ere diräkte Besoldig vo de Amtsinhaber ersetzt worde, nit zletzt wägem Missbruuch vom Pfrundwäse, wo im Spootmiddelalter wiit verbreitet gsi isch. Z Dütschland hüte isch e Pfrund hüfig e rächtsfähigi Stiftig, wo aber zum chirchlige Vermöge ghört und im Allgemeine vo chirchlige Organ rächtlig verdräte wird (z. B. Ordinariat, Chillevorstand). Au Küsterschuelstiftige und Chilleschuellehe, wo an vile Ört no vorhande si (z. B. z Sachse), hai dr rächtlig Charakter von ere Pfrund. Pfründ git s