rlitschk/wikidir huggingface dataset:
47.6008333333337.5927777777778Koordinate: 47° 36′ 3″ N, 7° 35′ 34″ O f1 D Palmrainbrugg übberschpannt bi Stròmkilometer 171,33 dè Rhy un vobindet s badische Weil am Rhy un s elsässische Hüningè mitènand. I dè Mitti vo dè Brugg volauft d Staatsgränz vo Dütschland un Frankrych. Vo 1878 bis 1937 isch si è Ysèbaanbrugg gsi, um s Elsass mit Südbaddè z vobindè. Sit 1979 isch d Palmrainbrugg è Strõßèbrugg. Scho 1863 hèn diè Badischè Staatsbaanè bi Wyl am Rhy vosuècht, è witeri Rhybrugg z bauè, um asè dè Ysèbaavokeer uss èm Elsass übber yr Streggènetz z füürè. Allerdings isch es èrscht 1869 zuè nèm Übberychò mit dè französischè Oschtbaan bezüglich im Bau von èrè Holzbrugg cho. Uffgrund vom Uusbruch vom Dütsch-Französischè Chrièg isch sell allerdings nimmi uusgfüürt worrè. Am 13. Mai 1874 isch schlièßlich mit èm Staatsvodraag zwûsche m Großherzogdum Baddè un èm Dütschè Rych, als neuem Dräger vo dè staatlichè Hoheit im Elsass, voybart worrè, è eingleisigi, 5,6 Kilometer langi Ysèbaavobindig zwûschè dè Leopoldshöchi (Wyl am Rhy) un St. Ludwig (Saint-Louis) mit èrè neuè Rhybrugg, uusglait für zwei Gleis, unter m Nammè Palmrainbaan z bauè. Im Juni 1875 hèt dè Bau vo dè Brugg agfangè, am 11. Februar 1878 isch s Bauwärch
D Baureiè V 100 isch eini vo dè Dütschè Bundesbaan (DB) am Èndi vo dè 1950er Johr bschaffti Disellok mit diselhûdraulischem Aadryb, welli uff nit elegtrifizyrtè Nebbèbaanè diè suscht vowendetè Dampflokbaureiè hettèt ersetzè söllè. D Baureiè V 100 isch in drei voschidenè Uusfüürungè broduzyrt worrè. D Lokomotyvè vo dè V 100 Familliè sind als Lokomotyvè mit zwei Drèègschtell mit je zwei aadribbenè Radsätz uusgfüürt. Als Motòrè sin i dè Urschprungsuusfüürig schnèlllaufendi Zwölfzilindermotòrè i dè V-Aaornig vo Maybach, Mercedes-Bènz odder MAN vowendet. D Chraftübberdrägig vom Motòr uff d Radsätz erfolgt übber è hûdrodûnamischs Getrybe mit zwei Drèèmomentwandler un èrè Strömigskupplig, bi dè steilschtreggètauglichè Loks abber mit hûdrodûnamischè Bremsè aaschtell vo dè Strömigskupplig, un nõchgschaltetem mechanischem Zweigang- un Wendegetrybè übber Glenkwellè uff diè einzelnè Radsatzvorgleege i dè Drèègschtell. D Drèègschtell vofüèged übber èn i dè Schweißkonschtruktion uusgfüürtè, H-förmigè Raamè mit zwei Längs- un zwei Querdräger. Uff dè Drèègschtell stützt sich èn mittels realè, uffgrund vo dè Glenkwellè zwûschè dè Radsätz als deilti Drèètürm uusgfüürti, Drèèzapfè un Schruubèfèdèrè mit Teleskopschtoßdämpfer dè uss gwalztè Staalbrofyl un Blèch ebbèfalls als Schweißkonschtruktion gfertigte Lokomotyvraamè ab. Für d Dämpfig vo dè Drèèbewegigè a dè Drègschtell gegèübber m Lokraamè sin beidersits vo dè Drèèzapfè witeri Stoßdämpfer aagordnèt. Uffgrund
Dr Yves Bisch (* 1945) ìsch a elsassischer Schrìftsteller un a pànksionniarter Schüellehrer wo jetz elsassischa Unterrìchta gìtt. Ar ìsch vu jehar a Unterstìtzer vum elsassischa Dialekt gsìì. Zitter àss d Delphine Wespiser bekànnt worra ìsch, düet'r ìn Pàrtnerschàft mìt ìhra dia Àktion fiahra, denn beida schätza ìhra Regionàlsproch. Dr Yves Bisch ìsch Schüellehrer un dernoh noch Dirakter gsìì. Ànna 1995 ìsch mìt da àkàdemischa Pàlma üsszeichnet worra. Ar gheert zu dara Generation Elsasser wo dr Dialekt àls Müetersproch glehrt han, un wo ìn dr Schüel strang zwunga worra sìn, numma noch Frànzeesch z'reda. Àls Schüellehrer ìm Frànkrìch hàt'r nàtiirlig uf Frànzeesch unterrìchta, ar hàt àwer ìmmer s Gfühl ghàà àss's schàd war, wenn dr Dialekt dat verschwìnda. Zitter àss'r pànksionniart ìsch, düet'r vìel Zitt àn d Unterstìtzung vum Elsassischa wìdma. Ar ìsch bi da gànz erschta Mìtglìeder vum Verein AGATE, wo mìt em Edgar Zeidler d Orthal Schrìftàrt grìnda han. Ar schribt àlla zwei Sunntig a kleina Kronick „leçon d'alsacien“ ìwer elsassischa Wärter ìn dr Zittung L'Alsace. Ànna 2006 hàt'r vum „Institut des Arts et Traditions Populaires d'Alsace“ s Guldbtatzala bikumma. Dr Yves Bisch, wo aui güet Hochditsch kààt, hàt scho ditscha Biacher uf Elsassisch ìwersetzt, zum Beispiel: „D'r
D Passhöchi bezeichnet di tüüfstmöglichi gangbari Stell zur Öberquerig bimene Bergchamm, Höherugge oder bim Grotverlauf zwüsche zwei Bergchettene, z. B. binnere Passstross oder eme Gebirgspass. Es wird die absoluti Höchi über em Meeresniveau vomene Pass i Meter oder Fuess aagee. D Passhöchi isch nöd immer de höchsti Punkt vome Übergang. De Verlauf vonere Passstross chan vor oder noch de Passhöchi us verschidnige Gründ nomol aastiige. Z. B. erreicht d Stross, wo vo Disentis her dur s Medelsertal uf de Lukmanierpass ufe chunnt, eren eigentliche Kulminationspunkt (d Scheitelhöchi) uf 1'972 m i de Galerii nördlich vo de eigentliche Passhöchi, wo sälber nu uf 1'915 m ü. M. liit. Da hät z tue demit, as i de 1960er Johr en Stausee baut worde isch und d Passstross hät müese witer ufe verlait wärde. Gebirgspass Talpass oder Engtal Alpepäss im Wallis zur römische Zyt Liste vo de Alpepäss Liste vo de Gebirgspäss z Frankrych Liste vo de Alpepäss z Italie Liste vo de Päss z Östrych Liste vo de Päss i de Schwiz Commons: Pässe – Sammlig vo Multimediadateie
Der letzte Fußgänger ischt a deitscha Filmkomeede us-em Jôhr 1960, wo zom greeschda Doil em Schwarzwald schbiilt. Regisseur isch dr Wilhelm Thiele gwäa. Dr sell hôt au s Drehbuech vorfasst, ond zwar zamma mit-em Eckart Hachfeld. En dr Bundesrebublik Deitschland isch der Stroifa zom erschda Môl am 15. Sebdembr 1960 ens Kino komma. Dr Gottlieb Sänger, a Môô em middlera Aldr, ischt Archivar bei deam Vorlag, wo dui viilgleasena Illuschdriirde „Zeitblick“ rausgeit. A Hehepunkt en seim bescheidena Leaba ischt jedes Jôhr a graußa Wanderong em Urlaub. Desmôl soll’s en Schwarzwald ganga. Uff-em Bôhhof siht’r a vornehma eldra Frau mit-ma Mädle, wo oogfähr 16 Jôhr alt sei dirft. Sella oobekannda Frau schbricht da Gottlieb ôô ond bidded-en, a bissle auf ihr Enkelin Kiki Cornelius uffzobassa. Dui sei nemlich uff-em Weag nôch Genf, wo-se fir a Internat ôôgmeldet wär. En deam Abdeil vom Gottlieb ond dr Kiki sitzet au zwoi Studenda, wo uff-em Weag nôch Konstanz send ond ganz oovrhola mit dr Kiki ôôbandlet. Zom Ärger vom Gottlieb wehrt des Mädle selle zwoi et ab; se lôôt sich dui Ôôbandlerei sogar ganz arg gfalla. Drom isch dr Gottlieb froh, wia dr Zug em Bôhhof vo Bada-Bada eifehrt, wo sei Wanderong losganga soll.
D Impetustheorii (vo latiin. impetus = dr Schwung) isch en überholti Theorii zum d Beweegig vo Körper „dünamisch“ z erklääre. Si isch us ere christlige Kritik vo dr materialistische aristotelische Beweegigsleer entstande. Dr Impetus isch drbii en unkörperligi (immaterielli) Beweegigsursach oder e Chraft, wo eender spirituell verstande wird, und uf e Körper übergoot, wo söll bewegt wärde, zum en beweege. Im Middelalter isch d Impetustheorii e wichdigi Grundlag vo dr Ballistik gsi. Erst d Mechanik vom Newton het dr Impetus abgschafft und ihn dur s Brinzip vo dr ursachlose Drääghäitsbeweegig ersetzt. Mä het bi Studieaafänger s Verständnis vom Verhalte vo bewegte Objekt undersuecht und uusegfunde, ass die intuitive Erkläärigsaasätz vom ene groosse Däil vo de Probande au hüte non e groossi Äänligkäit mit dr Impetustheorii häi. Michael McCloskey: Impetustheorie und Intuition in der Physik. In: Spektrum der Wissenschaft: Newtons Universum, Heidelberg 1990, ISBN 3-89330-750-8, S. 18. Ed Dellian: Does Quantum Mechanics Imply the Concept of Impetus?, Physics Essays 3 Nr. 4 (1990) S. 365. Klaus Hentschel: Zur Begriffs- und Problemgeschichte von 'Impetus', in Hamid Reza Yousefi und Christiane Dick (Hrsg.) Das Wagnis des Neuen. Kontexte und Restriktionen der Wissenschaft, Nordhausen: Bautz 2009, S. 479–499. Michael Wolff: Geschichte der Impetustheorie. Untersuchungen
Halbkanton (franzöösisch demi-canton, italienisch semicantone, rätoromanisch mez chantun) isch e üblechi Bezeichnig för di säbe sächs Schwizer Kantön, wo im Ständerot nu mit eim Sitz verträte sind, im Gegesatz zu de anderne Kantön, wo zwee Verträter im Stöckli händ. Bi gwüsse Volksabstimmige i de Schwiz bruchts s Ständemehr und dänn zelled d Halbkantön nu mit ere halbe Standesstimm. I de Alte Eidgenosseschaft (bis 1798) hät übrigens de Uusdruck Halbstand em Halbkanton überwoge. Beidi Uusdrück sind hüt nüme offiziell. Di beträffende sechs Kantön sind folgendi: Obwalde (OW) und Nidwalde (NW), mit em gmeinsame Name Unterwalden; Basel-Stadt (BS) und Basel-Landschaft (BL), trännt sit 1833; Appezäll Usseroode (AR) und Appezäll Innerooden (AI), trännt sit 1597. I de neue Schwizer Bundesverfassig vo 1999 chunnt de Begriff nüme vor. Döt wärded im Art. 142 Abs. 4 die betroffene Kantön ufzellt und gsait, die «Kantön» heged «je eine halbe Standesstimme». Sithär gilt offiziell d Zählwys, wie si au de Art. 1 beschribt. Es wärded ali Kantön als «ganz» und kani nu als «halb» zellt. D Schwiz hät drum 26 Kantön und nöd 20 Kantön und sächs Halbkantön, wie me früener öpe gsait hät. Am Status vo de Kantön hät di neu Bundesverfassig aber nüt gänderet; abgsee
Die fundamentale Wäggselwirkige si die grundlegend verschidnige Wääg, wo sich füsikalischi Objekt (Körper, Fälder, Däili, Süsteem) geegesitig chönne beiiflusse uf ene. Es git vier fundamentali Wäggselwirkige: d Grawitazioon, dr Elektromagnetismus, die schwachi Wäggselwirkig und die starki Wäggselwirkig. Mä bezäichnet sä au as die vier Grundchreft vo dr Füsik. Äinzeln oder in Kombinazioon si die vier fundamentale Wäggselwirkige verantwortlig für alli bekannte füsikalische Brozäss, sig es Brozäss zwüsche Elementardäili oder zwüsche Materie und Fälder in makroskopische Usmöss, sig s uf dr Ärde, in Stärn oder im Wältruum. Es gseet us, ass nid no mee Arte vo Wäggselwirkige brucht, zum d Natur z beschriibe; mä het zwar Hüpothese ufgstell, ass es e „fümfti Chraft“ gäb, wo mä bruchi zu bestimmti Beobachtige z erklääre, das het mä aber nid chönne bewiise. Aber bis jetz isch s au nonig glunge, alli beobachtete Vorgäng mit weniger as mit vier fundamentale Wäggselwirkige z erkläare. Mä muess aber ufbasse, ass mä das äifache Bild, wo öbbe um d Middi vom 20. Joorhundert usgarbäitet worde isch, noch nöijere Entwigglige muess modifiziere: Zwäi vo de vier Wäggselwirkige (die elektromagnetischi und die schwachi Wäggselwirkig) wärde im hütige Standardmodäll vo dr Elementardäilifüsik us ere gmäinsame Grundlaag härgläitet, wo män ere dr
Przemyśl ˈpʃɛmɨɕl(info) (ukr. Перемишль/Peremyschl; russisch Перемышль/Peremyschl; deutsch [numme selte bruucht]: Premissel) isch e Schtadt z Galizie in de Woiwodschaft Karpatevorland im Südoschte vo Pole, nöch an de Gränze zu de Ukraine. D Schtadt ligt am Fluss San und het öppe 65'000 Iiwohner. Di erschti schriftlich Erwähnig vo Przemyśl isch us em Johr 981, wo si mit em Name Peremyschl belegt isch. Sie isch Teil vo de Kiewer Rus gsi. Zwüsche 1085 und em 1269i isch si s Zäntrum vo eme russiche Teilfürstetum gsi. Nach de mongolische Verwüestig vo de Rus isch d Schtadt vo Pole erobered worde. Spöter het d Schtadt de Habsburger ghört und war Teil vom öschtriichische Kronland Galizie. In de Johrzehnt vor em Erschte Wältchrieg isch d Schtadt zu ere Feschtig usbaut worde und im 1914 sin meh wi 140'000 Soldate dete stationiirt gsi. Im Zweite Wältchrieg isch d Schtadt zerscht vo de Dütsche bsetzt gsi, wo sich aber am 28. September 1939 hinter den San zruckzoge hei und d Schtadt de Rote Armee übergeh hei. Vorher hei dütschi Iisatzgruppe Masseerschiessige vo Jude verüebt. D Wehrmacht het mit em Überfall auf die Sowjetunion Przemyśl wider bsetzt und em Generalgouvernement iiglideret. Am 28. Juli 1944 het dann d
D Äichbosone si in dr Elementardäilifüsik die Däili, wo d Grundchreft vermiddle. Das bassiert eso, ass Äichbosone vom ene Däili gschiggt und vom ene andere empfange wärde. Dorum wärde si au as Usduschdäili, Botedäili, Dräägerdäili, Chraftdäili oder Wäggselwirkigsdäili bezäichnet. S Foton isch s bekanntiste Äichboson. Es vermiddlet die elektromagnetischi Wäggselwirkig. Die andere Äichbosone vom Standardmodäll si die acht Gluone vo dr starke Wäggselwirkig und d W+--Bosone und Z-Bosone vo dr schwache Kärnchraft. David J. Griffiths: Introduction to Elementary Particles. Wiley, John & Sons, Inc. 1987, ISBN 0-471-60386-4 (Änglisch) Für Füsikstudänte in de middlere Semestern und intressierti Laie. Michael E. Peskin, Daniel V. Schroeder: An Introduction to Quantum Fields. Westview Press 1995, ISBN 0-201-50397-2 (Änglisch) Für Füsikstudänte wo sich für die Theoretischi Füsik intressiere (Kurs in dr Kwantefäldtheorii, erst im dritte Däil wärde Äichtheorie behandlet) Klaus Bethge, Ulrich E. Schröder: Elementarteilchen und ihre Wechselwirkungen – eine Übersicht. WILEY-VCH, Weinheim 2006, ISBN 3-527-40587-9. Harald Fritzsch: Elementarteilchen. Bausteine der Materie. Beck, München 2004, ISBN 3-406-50846-4. Henning Genz: Elementarteilchen. Fischer, Frankfurt a. M. 2003, ISBN 3-596-15354-9. Particle Data Group isch d Standardreferänz zu aktuelle experimentelle Befund im Bezug uf Elementardäili.
Im Joor 1687 isch im Isaac Newton si Wärk Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Mathematische Prinzipien der Naturphilosophie), wo dr Newton din drei Grundsetz (Gsetz) vo dr Beweegig formuliert het, wo als die newtonsche Axiom, d Grundgsetz vo dr Beweegig, die newtonsche Brinzip oder au d Gsetz vom Newton bekannt si. Si wärde im Newton sim Wärk mit Lex prima, Lex secunda und Lex tertia bezäichnet, zämme as Axiomata, sive leges motus (‚Axiom, oder Gsetz vo dr Beweegig‘). Die Gsetz bilde s Fundamänt vo dr klassische Mechanik. Au wenn si im Raame vo modärne füsikalische Theorie wie dr Kwantemechanik und dr Relatiwidäätstheorii nit ooni Iischränkige gälte, cha mä mit iirer Hilf innerhalb vom ene wit gfasste Gültigkäitsberiich zueverlessigi Vorussage mache. S erste Gsetz vom Newton wird au as lex prima, Drääghäitsbrinzip, Drääghäitsgsetz oder Inerzialgsetz bezäichnet. Es isch zum erste Mol vom Galileo Galilei im Joor 1638 formuliert worde. S Drääghäitsbrinzip macht Ussaage über wie sich füsikalischi Körper in Inerzialsüsteembeweege, wenn s käini Cgreft vo usse git: „E Körper blibt im Zuestand vo dr Ruhe oder dr gliichförmige Translazion, wenn käni Chreft uf en iiwirke und en eso zwinge, si Zuestand z ändere.“ Dr latiinisch Originalteggst: „Corpus omne perseverare in statu suo
S cgs-Äihäitesüsteem (us em Änglische „centimetre gram second“) isch e metrischs, koheränts Äihäitesüsteem wo uf de Äihäite Santimeter, Gramm und Sekunde basiert. D cgs-Äihäite vo dr Mechanik lön sich äidütig us dene Basisäihäite abläite, es existiere aber meereri konkurrierendi Erwitrige vom CGS-Süsteem für elektromagnetischi Äihäite. Die vier Wariante, wo am witiste verbräitet si, sin: s elektromagnetische CGS-Äihäitesüsteem (EMU), s elektrostatische CGS-Äihäitesüsteem (ESU), s Gaußsche Äihäitesüsteem und s Heaviside-Lorentz-Äihäitesüsteem. Vo Bedütig isch hüte nume no s gaußsche Äihäitesüsteem, mit „CGS-Äihäit“ isch in dr modärne Litratuur mäistens e gaußschi CGS-Äihäit gmäint. In dr Dabälle wärde die Abchürzige für elektromagnetischi CGS-Äihäite mit bsundrigem Naame verwändet: D = Debye Fr = Franklin, G = Gauß, Gb = Gilbert, Oe = Oersted Mx = Maxwell Encyclopaedia of Scientific Units, Weights and Measures: Their SI Equivalences and Origins. 3. Auflage. Springer, 2004, ISBN 1-85233-682-X.
D Fääderewoog und dr Fääderechraftmässer si Mässgräät, wo d Deenig von ere Schruubefäädere verwände, zum Chreft z mässe. D Fääderewoog bestimmt über d Gwichtschraft d Masse und het e Skala in Kilogramm (kg). D Skala vo de Fääderechraftmässer isch in Newton (N) aagee. D Fääderewoog nützt zum Zug- oder Gwichtschreft z mässe die lineari und elastischi Deenig von ere Schruubefäädere us, wenn e Zuugchraft uf sä wirkt. Doodrbii wird d Usdeenig vo dr Lengi gmässe, wo im lineare Deenigsberiich vo dr Fäädere noch em Gsetz vom Hooke broporzional zur Zuugchraft isch. In dr Braxis duet mä an die bäide Ändi von ere Schruubefäädere e Hogge oder e Ring zum Ufhänke oder festheebe draa, am undere Ändi vo dr Fäädere au e Zäiger und am oobere e Skala, so dass dr Zäiger uf dr Skala d Chraft cha aazäige, wenn die s undere Fäädereändi aabeziet. Gueti Fääderewooge chönne bis zu zwäi bis äi Bromill vom grösste Wärt uf dr Skala genau si. Commons: Federwaage – Sammlig vo Multimediadateie https://web.archive.org/web/20090816070541/http://www.admin.ch/ch/d/ff/2002/2607.pdf (Zulassung zur Eichung; PDF-Datei; 31 kB) Kraftmesser mit Abbildungen (LEIFI) Christof Windgätter: "On the Historiography of the Dynamometer"
Dr Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz (* 31. August 1821 z Potsdam; † 8. Septämber 1894 z Charlotteburg) isch e dütsche Füsioloog und Füsiker gsi. Er isch en Universalgleerte und äine vo de vilsitigste Naturwüsseschaftler vo sinere Zit gsi und d Lüt häi em mänggisch dr Riichskanzler vo dr Füsik gsäit. Sit 1995 häisst e Verbund vo groosse usseruniwersitääre Forschigszentre, d Helmholtz-Gemeinschaft Deutscher Forschungszentren, noch em Helmholtz. 1842 het dr Helmholtz in sinere Dokteraarbet zäigt, ass d Närvefaasere us Gangliezälle waggse. Er het dr Augespiegel entwigglet zum dr Augehindergrund z undersueche und het en Apparat erfunde, zum d Läitgschwindigkäit vo de Närve vo Frösch z mässe. Er het d Theorii vom Thomas Young verbesseret, wo gsäit het, ass mä mit e baar Grundfarbe - dr Young het säggs brucht, dr Helmholtz nume drei - alli sichtbare Farbe cha erzüüge. 1851 het er s Ophthalmometer erfunde zum dr Chrümmigsradius vo dr Augehornhut z mässe, und 1857 s Telestereoskop. In sim Handbuch der Physiologischen Optik het er d Rolle beschriibe, wo s Umbewusste bi dr Woornäämig spiilt. In dr Abhandlig Über die Erhaltung der Kraft (1847) het er dr Energiierhaltigssatz, wo denn no umstritte gsi isch, genauer formuliert und het en au
Dr Sidweschtfunk isch vu 1946 bis 1998 d Landesrundfunkaastalt vum Land Rhyland-Pfalz un em sidlige Bade-Wirttebärg gsii. Di gnau Gränze zum Sändebiet vum Siddytsche Rundfunk (SDR) z Bade-Wirttebärg isch an dr ehmolige Gränze vu dr Länder Baden un Wirttebärg-Hauezollre im Side zue Wirttebärg-Baden im Norde vum Land lang gloffe. Hauptsitz vum Sidweschtfunk isch Bade-Bade gsii, Landesstudio het s z Fryybeg, z Dibenga un z Mainz gee. Anne 1998 het dr SWF mit em SDR zum neie Sidweschtrundfunk (SWR) fusioniert. Bis anne 1945 het s fir s speter Sändebiet vum Sidweschtfunk kai aigeständigi Rundfunkaastalt gee. S Biet het zum Yyzugsberaich vu dr Sändegsellschafte bzw. Rychssänder z Frankfurt am Main, e Stuegert un z Saarbrücken ghert. Anne 1945 isch dur di franzesisch Bsatzig dr Sänder Radio Koblenz yygrichtet wore. Am 31. März 1946 isch dr Sidweschtfunk as Rundfunkaastalt fir di gsamt franzesisch Bsatzigszone, ußer dr Sonderzone Saarland, uf Sändig gange. D Yyrichtig isch dur d „Direction générale des affaires culturelles“ gferderet wore. Är isch zue dr Landesrundfunkaastalt fir Rhyland-Pfalz un du sidlige, franzesisch bsetzte Länder Baden un Wirttebärg-Hauezollre wore. Au no dr Bildig vum Land Bade-Wirttebärg 1952 isch dr SWF Landesrundfunkaastalt fir dr sidlig Landesdail vun em blibe, wu mit Bade-Baden au
S Spotjohr, au Spötlig oder Herbscht, isch aini vu dr vier meteorologische un astronomische Johreszyte un lyt zwische Summer un Winter. In dr gmäßigte Zone isch s d Zyt vu dr Ärn un d Zyt, wu d Bletter vu dr Baim aabegheie. Im Spotjohr vu dr Nordhalbchugle lauft d Sunne schymber vum Himmelsäquator zum sidlige Wändekrais. Je nodäm, eb s Spotjohr uf dr Sid- oder Nordhalbchugle herrscht, wird unterschide zwisch em Sidspotjohr un em Nordspotjohr. Wel dr Zenitstand vu dr Sunne zwisch em sidlige un em nerdlige Wändekrais wanderet, widerholt si s Spotjohr in jedere Hemisphäre all Johr. Aschtronomisch fangt s aa mit em Spotjohr-Äquinoktium: uf dr Nordhemisphäre am 22. oder 23. Septämber, uf dr Sidhemisphäre am 20. Merz oder in dr Nacht zum 21. Merz, un hert uf mit dr Wintersunnewändi (21. oder 22. Dezämber uf dr Nordhalbchugle bzw. am 21. Juni im Side) Wel d Umlaufbahn vu dr Ärd um d Sunnen um 1,7 Prozänt vun ere Kraisbahn abwycht, sin di vier Johreszyte nit ganz glych lang. Au dr klimatisch Aafang vum Spotjohr cha wäge däm e weng abwyche vum aschtronomische. In dr Meteorology wäre em Spotjohr d Monet Septämber, Oktober un Novämber in dr nerdlige Hemisphäre bzw.
Dr Winter isch di cheltscht vu dr vier Johreszyte in dr gmäßigte un arktische Klimazone vu dr Ärd. Je nodäm, eb dr Winter uf dr Nord- oder dr Sidhalbchugle herrscht, wird unterschide zwisch em Nordwinter un em Sidwinter. Dr Nordwinter findet glychzytig mit em Sidsummer statt. D Johreszyte entstehn, wel d Ärdrotation nit in dr Ebeni vu dr Umlaufbahn um d Sunne erfolgt, sundern um 23,4° gnaigt isch. Doderdur lige Sid- un Nordpol im Wächsel als e halb Johr im Sunneliecht, un dr Zenitstand vu dr Sonne wächslet im Johreskrais zwisch em sidlige un em nerdlige Wändekrais. An dr geografische Pol herrscht e halbes Johr lang d „Polarnacht“, in dr Nechi vu dr Polarkrais goht si ne baar Däg bis Wuche. Astronomisch fangt dr Winter mit dr Wintersunnewändi aa, em Zytpunkt, wu d Sunne sänkrächt iber em Wändekrais vu dr andere Ärdhelfti stoht un d Däg am chirzeschte sin: uf dr Nordhemisphäre am 21. oder 22. Dezämber un uf dr Sidhemisphäre am 21. Juni. Derno wäre d Däg wider lenger un d Nächt chirzer. Dr Winter hert uf mit dr Friehjohrs-Dag-un-Nacht-Glychi am 20. Merz oder in dr Nacht zum 21. Merz uf dr Nordhalbchugle un am 22. oder 23. Septämber
Charte mit allne verlinkten Seiten: OSM | WikiMap D Lischtè vo dè Rhybruggènè git d Bruggènè a, wo dè Rhy und sini verzweigte Ärm im Rhydelta übberquered. D Sortyrig erfolgt em Fluss no nidsi, sowit mò s kennt, suscht alphabetisch. Im Rhydal, am Vorder- un am Hinterrhy gits vili Bruggene, drunter au söttigi, wo architektonisch odder ingenieurtechnisch intressant sin, wi zum Byschspill: Rhiibrugg Diepoldsau, Strõssebrugg bi Diepoldsau (1985, Schrägseilbrugg, erschti seilabgschpannti Strõssebrugg i dè Schwiz) Alti Rhybrugg Vaduz-Sevelen (Holzkonschtruktion vo 1901) Di erschte Bruggènè vom Rhy ganz obe noch de Kwelle sind am Vorderrhy d Brugg vo der Alpstrooss under am Tomasee i der Bündner Gmeind Tavetsch und am Hinderrhy d Brugg bim Milidäärgländ i der Gmeind Hinderrhy. E ganzi Grubbe vo Bruggene für Auto, Ysebaan und Fuessgänger gits bi Bonaduz und Rychenau. Brugge bi Rychenau Luftbild mid de Bruggene bi Rychenau (Aalti) Konschtanzer Rhybrugg (Konzylschtrõß) Dõ fangt d Rhykilometryrig aa („Kilometer 0“). sognannti „Faarradbrugg“, è Fuèßgänger- un Faarradbrugg am Seerhy, wo d FH Konschtanz mit èm Konschtanzer Induschtrygebièt bim Unterlohn vobiendet Schänzlebrücke, B 33 (urschprünglich als Autobaanbrugg blaant, abber lang nu für dè lokale Vokeer vu Konschtanz-Paradys un èm Konschtanzer Induschtrygebièt bruucht, hüt Vobindung zu dè Schwizer A7) Rhybrugg
Dr Summer isch di wermscht vu dr vier Johreszyte in dr gmäßigte un arktische Klimazone vu dr Ärd. Je nodäm, eb dr Winter uf dr Nord- oder dr Sidhalbchugle herrscht, wird unterschide zwisch em Nordsummer un em Sidsummer. Dr Nordsummer findet glychzytig mit em Sidwinter statt. D Johreszyte entstehn, wel d Ärdrotation nit in dr Ebeni vu dr Umlaufbahn um d Sunne erfolgt, sundern um 23,4° gnaigt isch. Doderdur lige Sid- un Nordpol im Wächsel als e halb Johr im Sunneliecht, un dr Zenitstand vu dr Sonne wächslet im Johreskrais zwisch em sidlige un em nerdlige Wändekrais. An dr geografische Pol herrscht e halbes Johr lang d „Polardag“, in dr Nechi vu dr Polarkrais git s e baar Wuche lang Mitternachtssunne un „Wyssi Nächt“. Astronomisch fangt dr Summer mit dr Summersunnewändi aa, em Zytpunkt, wu d Sunne sänkrächt iber em Wändekrais vu dr aigene Ärdhelfti stoht un d Däg am lengschte sin: uf dr Nordhemisphäre am 20., 21. oder 22. Juni un uf dr Sidhemisphäre am 21. oder 22. Dezämber. Derno wäre d Däg wider chirzer un d Nächt lenger. Dr Summer hert uf mit dr Spotjohrs-Dag-un-Nacht-Glychi am 22. oder 23. Septämber uf dr Nordhalbchugle un am 20. Merz oder