rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Tingulli 3 isch e kosovarischi Hip-Hop-Grupp. D Erfolgsgschicht vun Tingulli 3 het in de Johr 1995-1996 ogfonge. Tingulli 3 het domals winig Erfahrung mit Musik ghet. Ihri Lieder sin bi de Jugendlige nit eso bekannt gsi un au nit erfolgriich. Noch em Krieg im Johr 1999 het sich die Grupp ney grindet. Om Schluss sin di zwo wichtigschte Persone blibe. Die hen ogfonge noch neye Ten z sueche. Im Johr 2000 hen si ihr neys Album mit em Titel Prishtina fuckin City gmacht. S Album isch bi de Jugendlige guet okumme un het vil Erfolg ghet. Aber vili sin nit z fride gsi mit Text wie z. B. Kishe une Pidh, wil der het vun de kosovarische Maidli ghondelt, wu sich arg freyzigig gäh hen un des au in de Text zum Ussdruck gäh hen. D Grupp het vil Kritik iistecke miesse, aber dodemit sin s zrecht kumme. 2002 isch ihr zweit Album Alboomi i 2te uff de Märik kumme, 2004 s dritt Tingulli 3 NT. In de Text vun Tingulli 3 geht s um d Jugend vun Kosova, d Politiker un di derzytig Situation in Kosova. Die 2 Sänger heissen: Getuard Selimi ('Ghetto Gold') und Agon Syleimani ('Big-Xig'). 1998:
D’ NRJ Group ìsch s’ greeschta Radio- un Farnsahunternamma ìn Öiropà. ’S ìsch ànna 1981 vum Jean-Paul Baudecroux grìnda worra; där ìsch àui Hàuipttailhààwer vu dr Gsällschàft. Sii Sìtz hàt d’ Grupp ìm 16. Arrondissement vu Pàriis. Dàdoo ìsch d’ NRJ Group ìn 18 Lander presänt. Naawa dr Dàchmàrka NRJ betribbt àui d’ Grupp dräi wittera Radiosander: Chérie FM, Rire & Chansons so wia Nostalgie, wo ìm Frànkrììch un àui mànckmol ìm Üsslànd z’ loosa sìnn. ’S gìtt àui a pààr NRJ-Farnsahsander, womm’r ìn Frànkrììch, Wälschschwiiz un Libànon känna sah. Üsserdam orgànisiart d’ Grupp mehrera Priisverlaihunga, fìr d’ Kìnschtler üsszaichna: d’ NRJ Music Awards z’ Cannes sitter 1999, d’ NRJ Radio Awards ìn Skàndinàvia, so wia sitter 2004 d’ NRJ Ciné Awards bzw. NRJ Movie Awards. NRJ ìsch d’ Àbkìrzung vum frànzeescha Nàmma Nouvelle Radio Jeunesse — dàs bediitet aifàch „Näi Jugendradio“. Uff Frànzeesch wìrd dàs [enɛʀʒi](info) üssgschproocha, wia s’ Wort énergie („Enärgii“). Üsserhàlb vum frànzeescha Schproochràuim ìsch ìm Logo dr anglischa Nàmma ENERGY [ˈɛn.ɚ.d͡ʒi](info) z’ laasa; ìn dana Lander ìsch dàs d’ Üssschprooch vu dr Nàmma vu da äntschpraachenda Radiosander. D’ NRJ Group ìsch àn dr Börsa Euronext Pàriis presänt. Energy Basel Commons: NRJ Group – Sammlig vo Multimediadateie
D’ Mariah Carey [məˈɹaɪə ˈkɛəɹi] (* 27. März 1969 z’ Huntington, Long Island, Näi York) ìsch a US-àmerikànischa Sangera, Liadermàchera, Müüsikproduzänta un Schàuischpììlera. Sa ìsch ìn Pop-, Hip-Hop- un R&B-Liader z’ loosa. Sa ìsch bekànnt fìr ìhra fìmf Oktààwa groossa Schtìmmumfàng, ìhra melismatischa Gsàngsschtiil un ìhra Nutzung vum Pfiffaregischter. D’ Mariah Carey ìsch ànna 1990 mìt ìhrem Debüü-Àlbum Mariah Carey berìahmt worra. Sa hàt àls äärschta Kìnschtlera ìhra äärschta fìmf Sìnggel uff dr Schpìtzaplàtz vum Billboard Hot 100 gebrocht —drunter d’ Liader Vision of Love un Emotions. Sa ìsch àui bekànnt fìr ìhra Feeriamüüsik, bsunderscht fìrs Wiahnàchtsliad All I Want for Christmas Is You (1994). Wagadam hàt maa sìe àls „Wianàchtskeeniga“ (Queen of Christmas) bezaichent. Ìn dr Carey ìhr Debüü-Àlbum ìsch unter dr Fiahrung vum Tommy Mottola, ema Vorschtànd vu Columbia Records, veräffentligt worra. Dräi Joohra schpeeter hàt’ne d’ Carey ghiiroota. Witterscht hàt sa a waltwitter Ärfolg ghàà mìt da Àlba Music Box (1993) un Daydream (1995); bsunderscht d’ Sìnggel Hero, Without You, Fantasy, Always Be My Baby un One Sweet Day sìnn gmärkt worra. D’ lätschta-n-ìsch dr längschta Nummer-Ains-Hit ìm Joohrzehnt gsìì un ìsch àm Schpìtzaplàtz vum Billboard Hot 100 vum Joohrzehnt 1990 gsìì. Noh dr Schaidung mìt’m Mottola
Dr Gilbert Lascault [ʒilbɛʁ lasko](info) (* 25. Oktoower 1934 z’ Schtroossburi; † 19. Dezamber 2022 z’ Pàriis) ìsch a frànzeescher Schrìftschtäller, Essayìscht, Kunschtkritiker un Hochschüallehrer gsìì. Dr Gilbert Lascault ìsch ànna 1934 z’ Schtroossburi ìm Elsàss uff d’ Walt kumma. Siina Äältra sìnn Iisawààrahandler z’ Ìwwernahn gsìì. Wahrem Zwaita Waltkriag ìsch dr Vàtter ìn Diitschlànd gfànga gnumma worra. Noh-n-em Kriagsand hàt’r dr Lascault s’ Gschaft vu da Äältra nìt wälla ìwwernamma. Schtàttdässa hàt’r àn dr Üniwärsiteet gschtudiart. Ànna 1960 hàt’r d’ Hàbilitàzioon vu dr Filosofii bschtànda. Siina Hàbilitàzioonsschrìft hàt „S’ Ungehöijer ìn dr wäschtliga Kunscht“ (Le Monstre dans l’art occidental) ghaissa; ’s ìsch a Essay ìwwer Ästheetik, wo sii schpeeter Wark vorààgdiita hàt. Dr Lascault hàt àb 1968 Ästheetik un Kunschtfilosoofii àn dr Üniwärsiteet Paris-X glehrt, un d’rnooh àn dr Üniwärsiteet Paris-Sorbonne sitter dr zwaita Hälfta vu da Joohra 1990. Ìn da Schtüdanta un Forscher hàt’r „Ungwìsshaitsseminààra“-n-ààgebotta. Ìm Lascault sii Schwarpunkt ìsch Surrealismus gsìì. Züa dam Theema hàt’r mehrera Biacher verfàsst. Ar hàt àui fìr zàhlriicha Zittschrìfta gschrììwa, wia Traverses, La Quinzaine littéraire, L’Art vivant, Artstudio, XXe siècle, Beaux Arts magazine, La Revue d’esthétique un Le fou parle. Ar hàt oft àn mehrera Radiosandunga uff France Culture mìtgmàcht, wia Des
France Culture [fʁɑ̃s kyltyʁ](info) ìsch a frànzeescher kültüräller Radiosander, wo sii Sìtz z’ Pàriis hàt. Ar gheert züa dr äffentliga Gsällschàft Radio France. Uff dr Schtàzioon sìnn Progràmma züa kültürälla, wìssaschàftliga un gsällschàftliga Theema z’ loosa. S’ Ziil ìsch, d’ Züaheerer zur Ìwwerleegung z’ brìnga. ’S wìrd àlso làngsàmer vorgschtällt àls àndra frànzeescha Radioprogràmma. France Culture ìsch ànna 1946 unter’m Nàmma Chaîne Nationale grìnda worra. Ànna 1958 ìsch’r ìn France III umbnännt worra, un ànna 1963 hàt’r sii hìttiger Nàmma bikumma. Atelier de création radiophonique (zitter 1969) Black and Blue (1970–2008) Le Bon plaisir (1985–1999) Le Panorama (zitter 1968) Les Chemins de la connaissance (1970–1997) Les Chemins de la musique (1997–2004) Du jour au lendemain (1985–2014) La Matinée des autres (1977–2002) Les Nuits magnétiques (1977–1999) Une vie, une œuvre (zitter 1984) Commons: France Culture – Sammlig vo Multimediadateie Offiziälla Websitta (frànzeesch) Normdate: LCCN: n78058195 | SUDOC/IdRef: 032035632 | VIAF: 312740226
De Steffesdàà wurt kurz nooch de Wihnààchte g’fiirt, àlso am 26. Dezamber fìr d kàtholisch un proteschtàntisch Kirich, un àm 27. Dezamber fìr d orthodox Kirich. Der Dàà gìlt bsùnders ìn de kathoolische Regione àls Gedankdàà fìr de Steffes, wi de eerscht Martyrer vu de Chrischtheit gewan ìsch, nooch’em Neje Teschtàment. Wil’s ìn de evàngelische Regione efters ken religieeser Fiirdàà isch, àwer nùmme e zwaiter frejer Dàà nooch de Wihnààchte, saat mìr 'em dert au de zwait Wihnààchtsdàà. Ìn de anglischsproochige Länder ìsch’r ehnder unter’em Nàmme „Käschtedàà“ (Boxing Day) bekànnt, wi vu’me kirichliche Fiirdàà züe’me komerzielle Üsverkaufsdàà worre-n-ìsch. Er isch e àrweitfrejer Dàà ìn e Hüfe europäischi Länder wie ìn Ditschlànd, Lüxeburri, Eschtrich, Itàlje, ìn de Nìderlànde, ìm greeschte Dejl vu de Schwiiz, ìn àlle nordische Länder (Dänemàrik, Norwaje, Schwede, Finlànd, Islànd), Irlànd, ìm Vereinichte Kennichreich, Polen, Ungàrn, Rumänje, un so wittersch. Ìn Frànkrich gìbt’s keh àrweitsfrejer Dàà, àwer d Litt, wi in Elsass-Mosell schàffe, hàn trotzdem frej, wil die Region e pààr G’setzer üs’em ditsche Kaiserreich b’hàlte het. Ìn Spànje b’schliesse d Regione ìwwer d àrweitsfreje Daj un dert drìwwe ìsch de Steffisdàà numme frej in Katalonje un uf de Bàlear-Insle. Commons: Steffesdàà – Sammlig vo Multimediadateie
Long Island [lɔŋ ˈaɪlənd](info) (uff Diitsch Lànga Ìnsla) ìsch a Ìnsla, wo zem US-Bundesschtààt Näi York gheert. D’ Ìnsla ìsch 190 km làng un bis 37 km brait. Domìt ìsch sa d’ längschta wia àui d’ greeschta Ìnsla vu da Verainigta Schtààta, wämmer d’ Ìnsla vun Alaska un Hawaii nìt zeehlt. Sa fàngt àm Näi Yorker Hààfa-n-àà, äbba 560 Määter äschtlig vu dr Ìnsla Manhattan, un làuift witter ìn dr Àtlantischa Ozeàn. Mìt äbba 8 Millioona Iiwoohner ìsch Long Island d’ Ìnsla mìt dr greeschta Beväälkerung ìn da USA. D’ Ìnsla ìsch ìn viar Counties getailt. Ìm wäschtliga Drìttel sìnn d’ Counties Kings un Queens —àlso d’ Näi Yorker Schtàdtbezirker Brooklyn un Queens— un s’ Nassau County. Dr Rascht vu dr Ìnsla ìsch vum Suffolk County gedäckt. Ìn da baida Schtàdtbezirker sìnn ìnsgsàmt 4,97 Millioona Iiwoohner; dàs ìsch 58,7 Prozant vu dr Schtàdtbeväälkerung vu Näi York (Schtànd: 2020). Ìn da Counties Nassau un Suffolk laawa-n-äbba 2,8 Millioona Litt; dàs ìsch äbba 20 Prozant vu dr gsàmta Beväälkerung vum Bundesschtààt. Long Island. In: Brockhüüs Enzüklopädii. Brockhüüs (brockhaus.de [abgerufen am 27. Dezember 2022]). Long Island. In: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. (britisches Englisch, britannica.com [abgerufen am 27. Dezember 2022]). Commons: Long Island
En Rächtsaawalt oder e Rächtsaawälti(n), churz au äifach Aawalt reschpäktyve Aawälti(n), elter und i de Kantön Basel-Stadt und Basel-Landschaft na hüt Advokat reschp. Advokaati(n) oder dialäktaaler Apfikaat, Af(f)likaat, Afrikaat, Af(f)ikaat, vertüütscht und hüt na i de Kantön Bäärn, Soleturn und täilwys Aargau Füürsprächer reschp. Füürsprächeri oder au Füürspräch, isch en jurischtische Bystand mit eme Badänt. Rächtsaawält händ d Uufgaab, irem Uuftraaggäber oder Kliänt mit rächtsstaatliche Mittel zu sym Rächt z verhälffe. Für daas chönd s öpperem raate oder öpper zum Byspil vor em Gricht verträtte. Imene Täil vo de tüütsche Länder und Schwyzer Kantöön und im Fürschtetum Liechtestäi chönd d Aawält au as Notaar tèètig sy. Früener sind d Rächtsaawält für vill oder grad für ales zueständig gsy. Sit Nöierem gits alewyl mee Fachaawält, aso Aawält, wo uf gwüssi Theeme spezialisiert sind. D Chöschte wèèrded gwöndli im Vertraag zwüschet em Aawalt und em Kliänt abgmachet. Dezue ane gits gwüssi Voorgaaben i de Gsetz und i den äigene Standesregle. D Aawält understönd eren Uufsicht, wo vo de Gsetz ygrichtet wiird. Im Kanton Züri zum Byspil isch es d «Uufsichtskomissioon», wo sibe Lüüt drin sitzed: Vier list s Obergricht uus und drüü d Aawält (dezue ane chömed jee vier reschp. drüü Ersatzlüüt).
Pakistan isch e Staat, wo am 14. August 1947 us dr mehheitlich muslimische Regione vu Britisch-Indie bildet worre isch. Sini Nachbäre sind Iran und Afghanischtan im Weschte, China im Norde, und Indie im Oschte. Haupstadt vu Pakistan isch sit 1958 Islamabad. Vorher isch die gröschti Stadt vo Pakistan, Karachi, ganz im Süde, d'Hauptstadt gsi. Islamabad isch ganz noi baut worde. Pakistan isch fascht ganz muslimisch, es lebed aber ganz verschideni Mensche und Kulture i dem Land. Im Weschte, im Gebirge a de Grenze zu Afghanischtan lebed vili Paschtune. Sie spreched Paschto. Sie sind au e grossi Minderheit im Nachbarstaat Afghanischtan. D'Regierig kämpft i de Grenzgebiet gege muslimische Extremischte. Im Südweschte lebed Belutsche, sie sind au im Iran z'finde. Aber au wenigi Chrischte und Hindus gits na in Pakischtan. Sie lebed vor allem in Lahore und in Karachi. Hauptsprach sind Urdu und Englisch worde. Urdu isch eigentli Hindi mit arabische (persische) Buechschtabe und Uusdrück. Englisch isch us de Ziite von de Engländer sehr präsent. Urdu wird aber nur vo de muslimische Iiwanderer us Indie gschproche. Die iiheimische Schprache sind Pandschabi (40%) i de Provinz Pandschab, Sindhi (15 %) i de Provinz Sindh im Süde, Paschto (15%) im Weschte und Belutschisch (4%)
Dr Serge Rieger ìsch a elsassischer Dìchter, Müüsikànt un Liadermàcher üss Sürburi. Ar schribbt un sìngt ìm Dialäkt. Schuu ìn da Joohra 2000 hàt dr Serge Rieger hüüfig ìn da Schüala ìm Nordelsàss un ìn Diitschlànd vor àn da Kìnder gsunga. Ar orgànisiart Traffa àm Büüramüsee z’ Kutzahüüsa; doo hàt’r àui Elsassisch glehrt. Fìr siina Àktiwiteet ìn da Schüala ìsch’r ànna 2012 mìt’ma „Friehjohrs Schwälmele“ üsszaichent worra. Ìm saalwa Joohr hàt’r dr Conrad-Winter-Priis fìr Dialäkt-Dìchtung bikumma. Ànna 2016 hàt’r biim Festival Summerlied dr 2. Priis vum Dìchterwättbewarb „Poésie Patrick-Peter“ bikumma. Ìm Jüüni 2018 hàt dr Rieger z’ Schlettschtàdt d’ Finààla vum Dialäkt-Gsàngswättbewarb D’Stìmme gwunna. Doo hàt’r sii Liad Nìt ùm’s verrecke gsunga — ’s ìsch a elsassischa Cover-Wärsioon vum Pierre Perret siim Liad Lily. Àls Belohnung hàt’r sii äärscht Àlbum Serge Rieger ìm Schtüdio vu France Bleu Elsàss därfa uffnamma. Àm Uffnamma hann dr Gaiger Daniel Muringer, dr Gitàrrìscht Jean Paul Distel un dr Zällìscht Joel Espesset mìtgmàcht. D’rzüa ìsch ìn’ma Liad d’ Sangera Cindy Blum z’ loosa. S’ Àlbum ìsch ànna 2019 üssagànga. Uff’m Àlbum ìsch s’ Liad Nìt ùm’s verrecke z’ loosa. Ìm Nowamber 2020 ìsch sii zwait Àlbum Horich de Storich üssagànga — ’s ìsch a Karaoké-Àlbum
S Nadurschutzgebièt Sèldèhaaldè lyt a dè nördlichè Gränz vo dè Gmaind Schlaatè im Kanton Schaffuusè i dè Schwyz un isch è Auèwald un è Biotop- un Artèschutzgebièt mit dè Kategory IV vo dè International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). Dè gschützte Deil vo dè Haaldè un dè linkè Flussauè vo dè Wuètè hèt è Flächi vo 9.75 Hektar (ha) un behèrbèrgt èn urschprünglichè Auèwald sowiè diè linki Wuètèauè. S Schutzgebièt lyt am Rand vo dè Banngränz ca. 2,2 km nördlich vo Schlaatè am linkè Ufer bzw. Flussauè vo dè Mittlèrè Wuètè. S NSG lyt uff èrè mittlèrè Höchi vo 513 NHN. Am andrè, rächtè Wuètèufer lyt s NSG Auäcker, wo zum Bann vo dè Stadt Stüèlingè un dõdemit zum dütschè Bundesland Baddè-Württèbärg ghört. A dè Wuètè ca. 1 km obsi lyt s Dorf Grimmelzofè, s NSG Sèldèhaaldè hört uff dè Höchi vo Wizä-Baanhof uff, beidi Ortschaftè sin Ortsdeil vo dè Stadt Stüèlingè. Öppè 65 Höchèmeter obberhalb vo dè Sèldèhaaldè stòt d Sendeaalaag Birbischtel als optimali Landmarkè, wo d Laag vu dè Sèldèhaaldè witthy sichtbar dokumentyrt. S Mittlèrè Wuètèdal gòt unterhalb vo dè Mündig vum Füètzemer Müllibach bi dè Grimmelzofer Wuètèbrugg los, ab dört wittèt sich s
Vosges Matin [voʒ matɛ̃] ìsch a frànzeescha regionààla Tààgeszittung. M’r fìnda sìe ìm Vogeesa-Département un àui ìn a pààr nochberliga Gmainda ìn Haute-Saône un Meurthe-et-Moselle. Ìhr Sìtz ìsch z’ Épinal. Vosges Matin ìsch uff dr Iniziàtiiwa vun L’Est républicain grìnda worra, fìr d’ ehamààliga regionààla Zittung La Liberté de l'Est ärsätza. Sa ìsch zem äärschta Mol àm 2. Janner 2009 ärschììna. Àb’m 16. Nowamber 2016 ìsch d’ Zittung ìm Tabloid-Formàt veräffentligt worra. dr Sìtz vu Vosges Matin z’ Épinal s’ offiziälla Logo bis ìm Oktoower 2022 Commons: Vosges Matin – Sammlig vo Multimediadateie Offiziälla Websitta (frànzeesch) Le quotidien La Liberté de l'Est remplacé par Vosges-Matin. In: Les Échos. 2. Januar 2009, S. 14 (französisch). L’Est Républicain et Vosges Matin changent de format dans l’espoir d’inverser la courbe des ventes. (Nicht mehr online verfügbar.) In: loractu.fr. 16. November 2016, ehemals im Original; abgruefen am 1. Januar 2023 (französisch). (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/loractu.fr
Dr Girolamo Maria Francesco Matteo Savonarola (latiinisch Hieronymus Savonarola; * 21- Septämber 1452 z Ferrara; † 23. Mai 1498 z Floränz) isch e italiäänische Dominikaaner, Buessbreediger und Chillereformator gsi. Er isch wäge sinere fundamentaale Kritik an dr Chille, wo immer scherfer worde isch berüemt und berüchdigt worde. Noch em Sturz vo de Medici, wo in der Republik Floränz d De-Facto-Machthaaber gsi si, vo 1494 bis 1498 dr gäistlig Füerer vo dr Bardei vo de Frateschi gsi und het in dere Rolle e bräiti politischi Partizipazioon gege d Oligarche verdäidigt. Für dass s Volk sini Ideä chönn verstoo, het er sini Schrifte nit nume uf Latiinisch verfasst, sondern au in dr italiäänische Umgangssprooch. Wo dr franzöösisch Köönig Karl VIII. sich us Itaalie zruggzooge het, isch d Laag vom Populist Savonarola brennzlig worde. Die alte Elite understützt vo de Franziskaaner und au äinige Dominikaaner häi z Floränz dr Opposizioon bi de stedtische Waale zur Signoria im Früelig 1498 zun ere Meehrhäit verholfe. Dr Savonarola isch iigspert, gfolteret und zum Dood verurdäilt worde. Er isch denn uf dr Piazza della Signoria zämme mit zwäi andere Mönch, vor ere riisige Menschemängi zerst ghänkt und denn verbrennt worde. D Lutheraaner häi im Savonarola e Reformator
Dr Ludovico Ariosto [ludoˈviːko aˈrjɔsto] (dytsch Ariost; * 8. Septämber 1474 z Reggio nell’Emilia; † 6. Juli 1533 z Ferrara) isch e italiäänische Humanist, Milidäär, Höfling und Autor gsi. Si Hauptwärk, s Värsepos Orlando furioso („Dr raasend Roland“), gältet as äine vo de wichdigste Text vo dr italiäänische Liddratuur und isch in ganz Öiropa rezipiert worde. Dr Ariost isch s eltiste vo zwölf Chinder vom nid seer woolhaabende Aadlige Niccolò Ariosto gsi, wo im Dienst vom Herzog Ercole I. d’Este (1431–1505) gstande, wo dr Herrscher vo Ferrara und Modena gsi isch. Dr Ariost isch vo 1484 aa uf d Latiinschuel z Ferrara gange und het 1489 an dr Uni dört e Jurastudium aagfange, sich aber mee mit humanistische Studie befasst. So het er sich für d Lüürik vom Petrarca und d Gschichte vom Boccaccio intressiert, und au für d Schrifte vo de Florentiiner Neuplatoniste. Am Hoof vom Ercole isch er 1493 Mitgliid vom ere Theatergrubbe worde, und het bald scho afo schriibe. Wo si Vater gstorbe isch, isch er Hauptmaa von ere Gränzfestig in dr Nööchi vo Canossa worde. 1503 isch er zrugg uf Ferrara und isch dr Sekretäar Kardinaal Ippolito d’Este worde. Vo öbbe 1505 aa het er nume
D Renée de France (* 25. Oktober 1510 z Blois; † 12. Juni 1574 z Montargis), au bekannt as Renata vo Ferrara, isch e kööniglichi Brinzässin vo Frankriich gsi. Si isch mit em Ercole II. d’Este vom 31. Oktober 1534 bis 3. Oktober 1559 verhürootet gsi und eso d Herzogin vo Ferrara und vo Modena und Reggio nell’Emilia. Si het d Reformazioon in dr Lombardei und Frankriich gförderet. D Renée isch as die zwäiti Dochder vom franzöösische Köönig Louis XII. und sinere Frau Anne de Bretagne im Schloss Blois uf d Wält cho. D Renée hätt äigentli dBretagne sötte erbe, was dr Louis aber verhinderet het. As Entschäädigung het si denn vom Franz, wo vom Louis d Bretagne überchoo het, s Herzogdum Chartres überchoo. Mit fümfi isch si e Vollwaise gsi und wil si chli, schwechlig mit ere chrumme Wirbelsüüle gsi isch, het si nid as e gueti Partii gulte. D Gründ für iiri Hüroot 1528 mit em Ercole d'Este si denn au vor allem bolitisch gsi. D Renée het zwüsche 1531 und 1538 fümf Chinder uf d Wält brocht. Wääred de Religioonschrieg im 16. Joorhundert het d Renée meehrere Calviniste s Lääbe grettet, und dr herzöglig Hoof vo Ferrara
Zentralvokääl si Vokääl, wo bi nene dr höggst Punkt vo dr Zunge in dr Middi vo dr Muulhööli isch – genau zwüsche dr Stellig vo de Vorder- und de Hinderzungevokääl. D Zentralvokääl si: dr ungrundet gschlosseni Zentralvokal [ɨ] dr grundet gschlosseni Zentralvokal [ʉ] dr ungrundet halbgschlosseni Zentralvokal [ɘ] dr grundet halbgschlosseni Zentralvokal [ɵ] dr Middleri Zentralvokal (Schwa) [ə] dr ungrundet halboffeni Zentralvokal [ɜ] dr grundet halboffeni Zentralvokal [ɞ] dr fast offeni Zentralvokal [ɐ] dr ungrundet offeni Zentralvokal – für dä git s käi offiziells IPA-Zäiche. Mäistens brucht mä äins vo dene drei Zäiche: s Kapitääli-A dr ungrundet offeni Vorderzungevokal [a] (d. h. mä underschäidet die bäide Vokääl nit vonenander) dr ungrundet offeni Vorderzungevokal mit em Diakritikum für Zentralisierig [ä] (Cha mit em Umlut ä [ɛ] verwäggslet wärde)
S Grad Celsius isch e Mässäihäit vo dr Tämpratuur, wo noch em Anders Celsius benennt isch. D Celsius-Tämpratuur t {\displaystyle t} isch über die absoluti Tämpratuur (thermodünaamischi Tämpratuur) T {\displaystyle T} mit dr Äihäit Kelvin (K) eso definiert: { t } ∘ C = { T } K − 273 , 15 {\displaystyle \left\{t\right\}_{\mathrm {^{\circ }C} }=\left\{T\right\}_{\mathrm {K} }-273{,}15} . Das häisst, d Zaalewärt vo dr Celsius- bzw. Kelvin-Skala underschäide sich um dr konstant Wärt 273,15. Zum Bispil stöön 293,15 K und 20 °C für die gliich Tämpratuur, und dr absoluti Nullpunkt bi 0 K entspricht −273,15 °C. Dur die Definizioon vo dr Celsius-Skala lige dr Schmelz- und dr Chochpunkt vo Wasser seer nooch bi 0 °C und 100 °C (bi 0,002519 °C und 99,9839 °C (99,9743 °C nach ITS-90)). As Formlezäiche für d Celsius-Tämpratuur wird noch SI s chliine t brucht, alternatiiv isch au s ϑ {\displaystyle \vartheta } (theta) üüblig. S groosse T hingeege daf nid eso brucht wärde, wil T nume für die absoluti Tämpratuur in Kelvin brucht wird. Dr Ardikel «Grad Celsius» uf dr dütsche Wikipedia
Moos (vo middelhochdütsch mos/mies) si grüeni Landpflanze, wo mäistens kä Stütz- und Läitgwääb usbilde. Noch dr hütige Uffassig häi si sich vor öbbe 400 bis 450 Millioone Joor us Grüenalge in dr Zoone zwüsche Ebbe und Fluet entwigglet. D Moos si dur e Generazioonewäggsel charakterisiert, wo binem die gschlächtligi Generazioon (Gametofüt) gegenüber dr ungschlächtlige (Sporofüt) dominiert. Dr haploid Gametofüt isch die äigentligi Moospflanze, er cha lappig (thallos) oder blätteret (folios) si. Kennzäiche für d Moos si d Fotosünthesepigmänt Chlorofüll a und b, Sterki as Späichersubstanz und Zällwänd us Zelluloose, aber ooni Lignin. Es git öbbe 16'000 bekannti Arte. D Wüsseschaft vo de Moos häisst Bryologii. Die drei klassische Sippe Hornmoos, Lääbermoos und Laubmoos häi jeedi für sich Abstammigslinie, d Moos im Ganze si aber kä natüürligi Verwandtschaftsgrubbe. Moos si Diplohaplonte und häi e heteromorfe, heterofaasische Generazioonswäggsel: Die bäide Generazioone häi en underschidlige Ufbau (heteromorf) und si häi underschidligi Kärnfaase (heterofaasisch). Die Art vom Generazioonswäggsel häi d Moos gmäinsaam mit de Farn und Soomepflanze. Dr Gametofüt isch drbii die äigentligi Moospflanze und isch fotoautotroof und haploid, d. h. het en äifache Chromosoomesatz. Dr Sporofüt isch in dr Entwicklig und Ernäärig vom Gametofüt abhängig und isch diploid, d. h. het e dobblete
As Sporofüt wird bi Pflanze und bi de mäiste Alge die diploidi Generazioon (mit dobbletem Chromosoomesatz) im Raame vom heterofaasische Generazioonswäggsel bezäichnet. D Sporofüte broduziere noch ere Redukzioonsdäilig (Meiose) haploidi Spore (mit eme äifache Chromosoomesatz). Us deene entwigglet sich die haploidi Gametofüte-Generazioon. Lääbewääse mit eme heterofaasische Generauioonswäggsel (wenn diploidi und haploidi Generazioone abwäggsle) wärde as Diplohaplonte bezäichnet. Bi de mäiste Pflanze cha mä d Sporofüte und d Gametofüte liicht vonenander underschäide (heteromorfe Generazioonswäggsel). Bi de Soomepflanze isch dr Sporofüt seer vil gröösser und komplizierter baut (Baum, Strauch, chrutigi Pflanze) as dr Gametofüt. D Spoore wärde bin ene nit freigsetzt, sondern bliibe in dr Mueterpflanze und entwiggle sich zum Pollechorn (männlige Gametofüt) oder zum Embryosack (wiiblige Gametofüt). Au bi de Farne isch dr Sporofüt die äigentligi Pflanze, wääred dr Gametofüt as e chliins Prothallium am Boode waggst. Umkeert isch s bi de Moos, bi deene isch die grüeni Moospflanze dr Gametofüt, wääred dr Sporofüt mäistens nume us dr Spoorekapsle und iirem Stiil (dr Seta) bestoot. Dä wird vom Gametofüt ernäärt. Bi vile Alge gseen d Sporofüte und d Gametofüte gliich us (isomorfe Generazioonswäggsel). P. Sitte, E. W. Weiler, J. W. Kadereit, A. Bresinsky, C. Körner: Strasburger Lehrbuch der Botanik, ISBN 3-8274-1388-5.
Dr Gametofüt (griech. gamete, gametes „Ehefrau, Ehemaaa“ und phyton „Pflanze“) isch bi Pflanze die sexuelli Generazioon, wo Gamete-bildet, also die haploidi Faase vom Generazioonewäggsel. Die diploidi Faase wird as Sporofüt bezäichnet. Dä broduziert bi niidere Pflanze (Moos und Farn) d Spoore, wo sich d Pflanze mit ene ungschlächtlig vermeert. E Gametofüt het immer meereri Zälle. Er waggst us ere Meiospore vom ene Sporofüt uuse und isch dorum immer haploid, jeedi vo sine Zälle het also nume en äinzige Chromosoomesatz. Dr Gametofüt entwigglet Sexualorgaan, wo Antheridie und Archegonie häisse und in deene d Gameete. Wenn zwäi vo deene Gschlächtszälle verschmelze, wird us ene e diploidi Zygote, wo am Aafang vo dr zwäite Generazioon (dr diploide Sporofütegenerazioon stoot. Andersch gsäit: Noch Verschmelze vo de Kärn wäggst d Zygote zum ene Sporofüt; dä broduziert Spoore, und vo deene chunt wider e Gametofüt und so isch dr Kräeislauf vo de bäide Generazioone gschlosse. Gametofüt vom ene Laubmoos Gametofüt vom ene Farn rächts unde D Gametofüte vo de Moos si die grüene Moospflänzli. Bi d Faarn hingege si d Gametofüte (Prothallium) so stark reduziert, dass mä si kuum no cha gsee und mä si liicht mit eme Lääbermoos cha verwäggsle. Bi de Farnpflanze isch dr