rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Siibnerkonkordat isch e sicherheitspolitischs Abkomme under de „regenerierte“, liberale Kantön Züri, Bärn, Luzärn, Solodurn, Sanggalle, Aargau und Thurgau gsi, wo am 17. Merz 1832 ohni en aazkünde und gegen e Widerstand vo de konservative Kantön abgschlosse worden isch. D Pariser Julirevolution vo 1830 het de liberale Chreft in dr Schwiiz noch ihrer Underdruckig in dr Restaurationsziit wiider Ufdriib gee. In zäh Kantön si in de Johr druf d Aristokrate dur Petitione und Volksversammlige gstürzt und neui Verfassige in Chraft gsetzt worde, wo d Volkswahl vo de Kantonsregierige uind die bürgerlige Rächt wider iigfüehrt hai. Nit überall isch die Regeneration vo de liberale Wärt vo Duur gsi. In de Kantön Wallis, Neueburg und Schwyz si die Liberale bluetig niidergschlage worde, z Basel hai d Komflikt zwüsche de Liberale und de Konservative zum ene Bürgerchrieg gfüehrt, wo erst mit dr Deilig vom Kanton 1833 siis Änd gfunde het. Vor em Hindergrund vo dere Bedrohig hai sich die rästlige „regenerierte“ Kantön zum Siibnerkonkordat zsämmegschlosse. As Reaktion hai die konservative Kantön dr Sarnerbund abgschlosse. S Siibnerkonkordat isch e typisch militärischs Bündnis gsi, ähnlig wie dr hütig Nordatlantikverdrag. Es het d Konkordatskantön, wo denn no souverän gsi si, verpflichtet, sich bim ene Umsturz vo
De stimmlosi glottali Plosiv (au Glottisschlag oder Knackluut gnännt) isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch [ʔ]. De Luut isch lycht z imitiere: mer muess nùmme de Mund ùffmache ùn ùff ei Mool Lùft usstoosse. Im Hochdütsche chùnt de Luut oft vor; in viile Sprooche, wie em Hawaiianische oder Arabische isch es sogar en wichtige Luut. Im Alemannische git es de Luut nùmme in Verneinige wie nöh öh [nœʔœ] oder äänlichem. Z Süddütschland, Öschtrych ùn de Schwyz, spricht mer s Hochdütsch meischt au ohni Glottisschlag. Im Hochdütsche vo Norddütschland tritt de Luut dörte ùff, wo e Wort miteme Vokal aafängt, z. B. acht [ʔaxt]. Des trifft au allgemein ùff de Silbeaafang zue, z. B. in beachten [beˈʔaxtən] oderBeamter [beˈʔamtɐ]. Im Schwyzer Hochdütsch ùn allgemein z Süddütschland, bruucht mer bi de Ussprooch vùm Hochdütsche meischt kei Glottisschlag. S Wort „Verein“ wird deno statt als „Ver-ein“ [fɐˈʔaɪn] im Norde vo Dütschland, als „Ve-rein“ [fəˈraɪn] ussgsproche. De Glottisschlag isch e ùffälligs Merchmool vùm Akzänt vo Dütsche, wo Sprooche wie Änglisch oder Französisch schwätze. Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert ùn deno wird d Lùft ùff eimool dur s Muul abgloo. De Artikulationsort
D Bundesverfassig vo dr Schwizerischen Eidgnosseschaft vom 18. April 1999 (rätoromanisch , abkürzt BV, SR 101) isch d Verfassig vo dr Schwizerischen Eidgnosseschaft. Si goht zrugg uf die ersti Bundesverfassig vom 12. Septämber 1848, wo d Schwiz drmit vom Staatebund zum Bundesstaat geint worden isch. Die gältendi Verfassig isch am 18. April 1999 erloo worde und am 1. Januar 2000 in Chraft drätte. D Bundesverfassig stoht uf dr oberste Stuefe vom schwizerische Rächtssystem. Ihr si alli Gsetz, Verordnige und Erläss vom Bund, vo de Kantön und vo de Gmeinde undergordnet und dörfe dr Bundesverfassig dorum nit widerspräche. D Bundesverfassig vo dr Schwiz het im Vergliich mit andere Verfassige en Eigeheit: Si gseht kei Verfassigsgrichtsbarkeit für Bundesgsetz vor, d. h. Gsetz, wo vo dr Bundesversammlig erloo worde si, müesse vom Bundesgricht oder andere Gricht, au wenn si verfassigswidrig si, aagwändet wärde. Die spezielli Reglig isch Usdruck für die sterkeri Gwichdig vom Demokratiiprinzip gegenüber em Rächtsstaatsprinzip. Es söll nit möglig si, ass Gsetz, wo vo dr Volksverdrättig erloo worde si – und allefalls im ene Referendum vom Stimmvolk agnoo worde si – vom ene Gricht usser Chraft gsetzt wärde. D Verfassig wird mit dr Präambel iigleitet, wo mit em Gottesbezug «Im Namen
Di stimmlosi labiodentali Affrikate isch e Konsonant uss dr mänschliche Sprooch, wo ùnter de Sprooche vo dr Wält arg sälte isch. De Luut fängt mit eme [p̪] aa, ùn goot zumene [f] über. S Alemannische het, wäge vo de hochdütsche Luutverschiebig, als eini vo de weenige Sprooche, en sonige Luut in Wörter wie „Pfyl“. Allerdings fängt de Luut statt mit eme labiodentale Luut mit eme bilabiale aa, ùn goot deno zumene [f] über. Im internationale phonetische Alphabet wird de Luut mit [p̪͡f], [p̪f] oder [p͡f] transkribiert. Viilmool loot mer de Booge über de Affrikate au eifach ewäg: [pf]. Es isch e Affrikate; d Artikulation fängt wie bimene Verschlùssluut demit aa, dass d Lùft im Muul ùffgstaut wird, ùn s Lööse vùm Lùftstrom duuret lang gnue, dass en Frikativ entstoot. De Artikulationsort isch labiodental; si wird mit dr Ùnterlippe ùn de Zään artikuliert. D Phonation isch stimmlos; derwyylscht si produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit. Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse. Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.
Di stimmhafti labiodentali Affrikate isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wo ùnter de Sprooche vo dr Wält arg sälte isch. De Luut fängt mit eme [b̪] aa, ùn goot zumene [v] über. Es isch bis jetz nùmme ei Sprooch bekannt, wo es sonne Luut als Phonem git, ùn zwar de XiNkuna Dialäkt vùm Tsonga, enere Bantusprooch, wo z Südafrika, Mosambik ùn Simbabwe gschwätzt wird. Im internationale phonetische Alphabet wird de Luut mit [b̪͡v], [b̪v] oder [b͡v] transkribiert. Viilmool loot mer de Booge über de Affrikate au eifach ewäg: [bv]. Es isch e Affrikate; d Artikulation fängt wie bimene Verschlùssluut demit aa, dass d Lùft im Muul ùffgstaut wird, ùn s Lööse vùm Lùftstrom duuret lang gnue, dass en Frikativ entstoot. De Artikulationsort isch labiodental; si wird mit dr Ùnterlippe ùn de Zään artikuliert. D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht si produziert wird, vibriere d Stimmbänder. Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse. Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut. Kutsch Lojenga, Constance (1994), Ngiti: a Central-Sudanic language of Zaire, Köln: Rüdiger Köppe Verlag, ISBN 978-3-927620-71-1
Nideröschtriich isch s gröschte Bundesland va Öschtriich. D Landeshoptstadt hoasst St. Pölten. Es grenzt im Norda an Tschechia und im Nordosta a d Slowakei. Im Südosta ligt s Burgaland, im Südwesta d Staiermark, im Westa kunnt Oberöschtriich und metta dinna isch Wien. Nideröschtriich wird umgangssprochlich o gnauso wie Wien und s Burgaland zu Ostöschtriich zählt. Des Bundesland glidrat si wia Oberööschtriich in vier Viertel. Dia hoasand Weinviertel, Waldviertel, Industriiviertel und Mostviertel. Commons: Nideröschtriich – Sammlig vo Multimediadateie Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn nach administrativen Gebietseinheiten (Bundesländer, NUTS-Regionen, Bezirke, Gemeinden) 2002 bis 2023 (Gebietsstand 1.1.2023) (ODS) Bevölkerung zu Jahresbeginn seit 2002 nach zusammengefasster Staatsangehörigkeit - Niederösterreich, Statistik Austria Landtag konstituiert sich: Neue Ära in Niederösterreich. In: noen.at. 22. März 2018, abgruefen am 25. März 2018. Basisdaten Österreich Regional 2016. In: wko.at. Wirtschaftskammer Österreich, 1. Februar 2018, abgruefen am 4. April 2018. Normdate: GND: 4075391-8 | LCCN: n79079223 | SUDOC/IdRef: 027287688 | VIAF: 147169281
Dr Guillaume Henri Dufour (* 15. Septämber 1787 z Konstanz; † 14. Juli 1875 z Les Eaux-Vives, hüt e Deil vo Gämf) isch e Schwiizer Humanist, General, Politiker, Kartograf und Ingenieur gsi. Dr Dufour het zu de erste Generäl in dr Gschicht vo dr Schwiizer Armee ghört und het die eigenössische Druppe im Sonderebundschrieg aagfüehrt. As Kartograf het er die ersti detaillierti topographischi Charte vo dr Schwiiz härgstellt. Er isch Mitgliid vom Komitee vo de Fümf gsi, wo 1863 z Gämf sich zsämmegfunde het und s Internationale Komitee vom Rote Chrüz grundet het und vo 1863 bis 1864 däm si erst Presidänt. Dr Dufour isch ufgrund vo siim vilsiitige Wirke scho zu Läbziite usserordentlig populär gsi und het as eine vo de bekanntiste und iiflussriichste Mensche in dr Schwiiz golte. D Dufourspitze im Monte-Rosa-Massiv an dr italiänische Gränze, wo mit 4'634 Meter dr höggsti Punggt in dr Schwiiz isch, isch 1863 noch ihm benennt worde. En anders Indiz für die groossi Bedütig vom Dufour isch d Datsach, ass noch siim Dod im Juli 1875 öbbe 60'000 Lüüt us alle Deil vom Land zu siiner Beärdigung uf em Cimetière des Rois z Gämf cho si. Au hüt no wird dr Dufour
De Saubannerzug isch en Zug vo Freischärler us de Kantön Uri und Schwyz gsi, wo im Februar 1477 schtattgfunde het. Urner und Schwyzer Chriegslüt sind noch de Schlacht bi Nancy mit de Verteilig vo de Büte nöd zfrie gsi. D Schtadt Gänf het zwei Johr vorher e Brandschatzsumme vo 24'000 Gulde verschproche gahn, wo no nöd zahlt gsi isch. Di Innerschwiizer hei sich wäge dem zu de Gsellschaft vom torechte Läbe zämegschlosse und hei welle uf Gänf ziie, wo si irs Gäld hei welle go hole. Am 21. Februar 1477 isch di Freischar us de Innerschwiiz loszoge. Es sin öppe 700 Maa gsi, wo sich über Lozärn und Bärn uf de Wäg Richtig Gänf hei gmacht. Es hei sich noch witeri Manner, bsunders vo Unterwalde und Zug, de Freischärler aagschlosse, bis öppe 1'700 bis 2'000 Chriegslüt si unterwägs gsi. De Röt vo Züri, Bärn und Lozärn het der Zug gar nöd passt. Si sind grad in Verhandlige mit Frankriich und Savoye gsi und hei nöd welle de Iidruck vermittle, si heige ihri Soldate nöd unter Kontrolle. Doderwäge sind us de Ört vo de Eidgnosseschaft, aber au us Gänf, Basel und Stroosburj Gsandti zu de Freischärler gschickt worde, wo-n-es glungen isch,
D Steiermark (bair. Steiamårk, slowen. Štajerska, ungar. Stájerország) isch e Bundesland z Eschtrych. Landeshauptstadt isch Graz. D Steiermark isch vu dr Flechi här s zwootgreescht, vu dr Yywohnerzahl här s viertgreescht Bundesland vu Eschtrych. S gränzt an Kärnten, s Land Salzburg, Obereschtrych, Nidereschtrych un s Burgeland un im Side an Slowenie. D Bewohner nänne sich Steirer. S Bundesland Steiermark het e Flechi vu 16.401,04 km² un isch dodermit s zwootgreescht Bundesland vu Eschtrych. S het e 145 km langi Ussegränze mit Slowenie. D Steiermark isch in e baar Regione glideret. Vu dr Flechi här am greschte isch d Obersteiermark, wu vu dr nerdlige Landesgränze bis zum Steirische Randgebirg sidlig vu dr Mur-Mürz-Fuure goht. D Weschtsteiermark lyt sidlig dervu, weschtli vu dr Mur. D Oschtsteiermark lyt eschtli vu dr Mur un sidli vum Wechsel un dr Fischbacher Alpe. Zwische Oscht- un Weschtsteiermark lyt d Landeshauptstadt Graz. Die Yydailig vu dr Steiermark chunnt us dr Zyt vor em Erschte Wältchrieg, wu Oscht- un Weschtsteiermark zämme d „Mittelsteiermark“ bildet hän, derwylscht d Untersteiermark s gmischtsprochig dytsch-slowenisch Biet gsii isch mit dr Hauptstadt Marburg an dr Drau (slowenisch Maribor) un wu noch em Erschte Wältchrieg zue Jugoslawie chuu isch un hite zue Slowenie ghert.
Koptisch isch e usgschtorbeni Afro-asiatischi Sproch wo z'Ägypte vo dr Antike bis is 17te Johrhundert gsproche worre isch; hüt wird d'Sproch numme no vo dr koptische Chilch als Liturgi Sproch bnutzt. S'Koptisch isch d'letschte Phas vo dr ägyptische Sproch. Koptisch isch im Gägesatz zum Demotische im griechische Alphabet, un spöter imene eigne koptischi Alphabet gschribe worre. S'het im Koptische zwee Schriftdialäkt gää un mehreri gsprochene. Dr sahadischr Dialäkt isch vo heidnischi Prieschter entwiggelt worre un isch e reini Schriftsproch gsi; er het nüt ufeme gsprochene Dialäkt basiirt. Sahadisch isch bis is 11te Johrhundert au vo dr koptische Chilch bnutz worre un isch drno vum bohairische Dialäkt verdrängt worre. Bohaisch het sich us dr gsprochene Sproch vum Nil Delta entwiggelt. D'andre gsprocheni Dialäkt sin s'Achmimik, Lykopolitan (beidi i Oberägypte), un s'Fajümisch (z'Unterägypte) gsi. Noch dr arabische Erobrig vo Ägypte im 7te Johrhundert isch s'Koptisch immer meh verdrängt worre; z'ärscht i dr Oberschicht wo Arabisch het müesse lehre zume ihri Positione bhalte. Sell het langsam zunere Abnahm vo literarischi Koptischsprecher gführt. I derre Zit isch trotzdem e huufe Literatur uf Koptisch gschribe worre, vorallem chrischtlichi Teggscht. I derre Zit isch au Griechisch no als Zweitsproch i dr Chilch bnutz worre. Irgetwenn zwüschem
Dr Johann Heinrich Wieland (* 14. Februar 1758 z Basel; † 4. Mai 1838 ebd.) isch e Basler Politiker und Bürgermeister in dr Restaurationszit gsi. D Wielands si en altiigsässeni Familie gsi. Dr Hans Konrad Wieland us Mülhuuse het 1587 s Basler Bürgerrächt übercho und isch Stadtschriiber im Chläibasel gsi. Under de spötere Wielands het s nit wenigi ge, wo in fremde Dienste gstande si. Dr Vater vom Johann Heinrich, wo dr gliich Name gha het, isch Pfarrer vo dr Basler Petersgmeind gsi und het mit dr Dorothea Buxtorf siibe Chinder gha. Dr Johann Heinrich Wieland isch am 4. Februar 1758 z Basel uf d Wält cho. Won er nüüni gsi isch, isch dr Vater gstorbe, und d Mueter het d Chinder elei ufzoge. Dr Johann Heinrich isch uf s Gymnasium und het sich denn 1770 an dr Uni immatrikuliert. Er het dr Isaak Iselin kenneglehrt und het s Lizenziat in Rächtswüsseschaft gmacht. Denn isch er uff Gämf und vo dört noch Colmar, won er in dr Chriegsschuel vom Dichter Gottlieb Konrad Pfeffel as Privatsekretär gschafft het und im Pfeffel e väterlige Fründ gfunde het. Z Göttinge het dr Wieland sis Studium beändet, isch uf Basel zrugg und isch dört
Savoye (franzöösisch Savoie, italienisch Savoia, frankoprovenzalisch Savouè) isch e Landschaft in de weschtliche Alpe. Es isch einisch e Grafschaft, spöter es Herzogtum gsi. Im weschtliche Alperuum het Savoye im Mittelalter e wichtigi Rolle gschpilt und witi Teile vom Welschland hei bis zu de Mitti vom 16. Johrhundert zu Savoye ghört. D Landschaft Savoye ligt südlich vom Gänfersee und weschtlich vom Piemont, zum gröschte Teil in de hütige französische Departements Hochsavoyen (frz. Haute-Savoie) und Savoyen (frz. Savoie). Savoye isch di höchscht glegeni Landschaft vo Europa und umfasst d Savoyer Alpe und d Grajische Alpe. Z Savoye läbet öppe 1'000'000 Mönsche (1999), wo hüt französisch redet. Teilwiis beherrscht d Bevölkerig noch di ursprünglichi Schprooch von de Gegend, s Arpitan, wo zu de frankoprovenzalische Sprooche ghört. Savoye isch in de keltische Ziit vo de Allobroger bsidlet gsi. D Römer hei de Volksstamm im 121i vor Chrischtus unterworfe und s Gebiet mit Gallie zäme glegt. Im 443i hei d Römer derte d Burgunder aagsidlet, wil di nach de Niderlaag gäge d Hunne, irs Riich am Rhii hei müesse verlaa. Nöd emol 100 Johr schpäter, im 534i, hei d Franke s Gebiet eroberet. Sit em 838 het Savoye zu Hochburgund ghört, ab 934 zum Königriich
Dr 1. Augschte isch dr 213. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 214. in Schaltjohr), dodermit blybe no 152 Däg bis zum Änd vum Johr. 0527: Dr Justinian I. wird Chaiser vum Remische Rych. 1203: Dr Alexios IV. Angelos wird Chaiser vu Byzanz. 1291: Noch em Schwyzer Nationalmythos schwere an däm Dag Abgsandti us dr drei Urkanton (Waldstätte) Uri, Schwyz un Unterwalden dr Rütlischwur un begrinde dodermit d Schwyzer Aidgnosseschaft. Au d Unterzaichnig vum Bundesbrief vu 1291 wird fir dää Dag aagnuu. 1855: Ere Sailschaft unter dr Laitig vum Charles Hudson glingt d Erschtbstyygig vu dr Dufourspitze im Monte Rosa-Massiv, dr hegschte Bärgspitze vu dr Schwyz. 1891: In dr Schwyz finde zem erschte Mol Bundesfyyre zum Gedänke an dr Rütlischwur un dr Bundesbrief vu 1291 statt. 1896: Mit dr Fusion vum FC Turicum mit em FC Exelsior wird dr FC Züri grindet. 1907: Uf Brownsea Island fangt s erscht Pfadfinder-Lager aa, veraastaltet vum Robert Baden-Powell, mit 22 Buebe us verschidene soziale Milieu. 1946: Ungarn fiert dr Forint yy. 1958: Dr Film «Schwarzwälder Kirsch» chunnt in d Kino. 1960: Benin wird unabhängig vu Frankrych. 1979: Z Friburg wird s Klai Stuck-Museum ufgmacht. 10 v. Chr.: Claudius, remische Chaiser 1605: Felix Platter, Basler
Reaktion (vo latiinisch reactio ‚Rückhandlig‘) stoht für: e chemischi Reaktion, e Vorgang in dr Chemii, wo us chemische Verbindige anderi chemischi Verbindige entstöhn. Kernreaktion, e physikalische Prozäss, wo en Atomkärn bim Zsämmestoss vom eme andere Atomkärn oder mindestens Deili vom ene Kärn in en anders Nuklid und/oder in freiji Nukleone umgwandlet wird. Chettereaktion, e Prozäss, wo ei physikalischi oder chemischi Umwandlig wiiteri gliichartigi Umwandlige noch sich zieht. e Verhaltensänderig, wo generell noch em Sigmund Exner uf e Reiz folgt und zwäckgrichtet isch. Bin ere Undersuechig vo Verchehrsunfälle spiile d Reaktion und d Reaktionsziit mit Abstand die grössti Rolle. Reaktion in dr Politik isch en Usrichdig, wo sich an Modäll vo dr Vergangeheit orientiert. Reaktionsbildig, en Abwehrmechanismus in der psychoanalytische Theorii s Reiz-Reaktions-Modäll in dr Psychologii: S Verhalte vom ene Mensch wo d Folg isch vo Reiz. in dr Physik: 3. Gsetz vom Newton (au: 3. Axiom vom Newton: actio = reactio). Jedi Chraft uf e Körper (Masse) bewirkt e gliich grossi Chraft, wo dr erste entgege gsetzt isch; z. B. d Gegereaktion, wo ufdritt, wenn e Masse beschleunigt wird, (Rückstoss). Reaktionsära, vo 1849-1858 in dr Gschicht vo Dütschland d Ziit zwüsche dr Revolution vo 1848/49 und dr „Neue Ära“.
Regeneration (v. lat. regeneratio = Neuentstehig) bezeichnet D Periode vo dr liberale Regeneration in dr Schwizergschicht 1830-1848 D Widerhärstellig vom physiologische Gliichgewichtszuestand im Sport In dr Biologii d Fähigkeit vom ene Organismus, Körperdeil z ersetze, wo verlore gange si. In dr Chemii s Wiiderertüchtige vom ene Stoff, z. B, Katalysator, Ioneduuscher, Adsorptionsmittel usw. S Zruggfüehre vo Abwermi in dr Technik In dr Physiologii s Ersetze vo abgstorbene Zälle mit neue Erholig
Dr Sarnerbund vo 1832 isch e Bund vo de konservative Schwiizer Kantön Uri, Schwyz (ohni Usserschwyz), Obwalde, Nidwalde, Neueburg und Basel gsi, wo si mit em d Regenerationsbesträbige vo de Liberale hai welle bekämpfe. Dr Sarnerbund isch noch gheime Verhandlige am 15. Novämber 1832 gründet worde. Er isch as Gegebündnis zum liberale Siibnerkonkordat z gseh, wo im Merz vo däm Johr abgschlosse worden isch. Im Bund siini Mitgliider hai sich zerst emol bsundrigs drfür iigsetzt, ass dr Kanton Basel nit in zwei Halbkantön ufdeilt und ass d Deilig vom Kanton Schwyz rückgängig gmacht wurd. Wo dr neu Halbkanton Basel-Land in d Dagsatzig iiglade worden isch, hai d Kantön vom Sarnerbund us Protest zweimol z Schwyz e Gegedagsatzig duuregfüehrt. Dr Versuech, die neuentstandene Kantonshauptstedt am 1. August in Usserschwyz und am 2. August im Baselbiet z bsetze, het zun ere Intervention vo dr Dagsatzig gfüehrt. S Baselbiet het sich vo dr Stadt drennt, Usserschwyz het sich uf Befähl vo dr Dagsatzig wider mit Innerschwyz vereinigt. Dr Sarnerbund isch am 12. August 1833 vo dr liberale Mehrheit vo dr Dagsatzig ufglöst worde, wil er nit mit em Bundesvertrag chönni veriibart wärde. René Roca: Sarnerbund. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Häberle ond Pfleiderer hoißt a ganza Serie vo Sketsch, wo vom schwäbischa Komikerduo Willy Reichert ond Oscar Heiler vo 1931 bis 1972 gschbiilt worra send. En de Dreißgrjohr vom voriga Johrhondort hot’s en Stuegert neabem graußa Friedrichsbautheatr au noh a kleis Theäterle gäa, wo sowohl s Varieté wia au s Kabarett pfleagt hot, s Excelsior. Deam sei Chef isch dr Schweizer Emil Neidhard gwäa, wo vo seine Freind bloß dr Schneizle ghoißa worra ischt. Jeda Dag hot’s zwoi Vorstellonga gäa, ond emmr noch 14 Däg isch a nuis Programm rauskomma. Dr Emil Neidhard hot a feis Nesle ghet, om z merget, weam’r was zuadraua kâ. Oft hot’r da Willy Reichert uf de Brettr vom Schauschbiilhaus bewondret ond denkt, dass’r dean au uf s e i r a Biine braucha kennt. Dr Willy Reichert isch au dadsächlich zom Excelsior gwexlet ond hot glei noh da Oscar Heiler mitbrocht. Vo dera Zeit â isch em Excelsior neaba Hochdeitsch au zom erschda Mol Schwäbisch uf der Biine gschwätzt worra. Ama scheena Dag isch deane zwoi Schwoba a Sketsch vom Ungar László Vadney em jiddischa Dialekt en d Fenger komma, Die Friedenskonferenz. D Haubtfigura en deam Stickle send dr franzesisch Außaminischdr Aristide Briand ond
p3 D Gueteburg, au Guetebärg gnännt, isch e Burgruine bim glychnameige Ortsdeil vu Aiche, eme Stadeil vu Waldshuet-Düenge im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. D Burgruine lyt am Fueß vum Sidschwarzwald am untere Änd vum diefe Dalyyschnitt vu dr Schlücht. E natyrlige Buckel mit eme herte Chärn us Granit vum Schwarzwaldgrundgebirg het d Erosion vu dr Schlücht iberstande un het as strategisch ginschtige Standort fir die Burg dient. E wenig wyter abezues goht s Dal uf un bildet dr Ibergang zem Chleggi. Im 10. Johrhundert isch vum Chloschter St. Galle as erscht Böuwärch e Durm böue loo wore. Dää het as Stitzpunkt dient un as Schutzböuwärch fir di große Bsitz, wu s Chloschter zwische dr Johre 900 un 1000 im Biet zwische dr Schwarzwaldfliss Alb un Schlücht gha het. Anne 1128 het s Chloschter St. Galle dr Durm mitsamt syyne dertige Bsitzige un Rächt ere Adelsfamilie zum Läche gee, wu mer dr Namme vun ere nit weiß. Die Adelsfamilie het sich derno ne Burg um dää Durm böue loo, wu si derno as ihre Eigetum aagsäh gha het, zämme mit dr Gieter im Umland. Dr Durm isch aber alsfurt e Läche gsi. 1187 isch dr Bsitz an d Herre von Gutenburg
Gallisch isch e usgstorbeni keltischi Sproch, wo vo de keltischi Stämm in Gallie un Gebiet, wo dra gränze, gsproche worre isch. D'Gallischi Sproch isch spöteschtens noochem 6te Johrhundert komplet vum Vulgärlatin bzw. vo germanischi Sproche verdrängt worre. Gallisch ghört zu de Feschtlandkeltischi Sproche, wobi s'Gallisch sich warschynlich nüt bsunders vo de brythonischi Sproche unterschiide het un usserdem bodi P-keltischi Sproche gsi sin. D'inselkeltischi Sproche unterscheide sich hüt vor allem durch de Wegfall vo dr Morphologi un d'Aluutmutation. D'sprochlichi Spure erlaube e rächt gueti Rekonschtruktion vum Gallische. Allerdings sin numme wenigi Verbe, Adjektive etc. überliifert. Wege dem wird e detailiirti Rekonschtruktion nie möglich sy. Gallisch isch im früenere Gallie, öppe em hütige Frankrych, gsproche worre, mit Usnahm vo denne Regione, wo Aquitanisch (e Vorstuf vum Baskische) gsproche worre isch (domols warschynts wyter verbreitet wie hüt). Usserdäm isch Gallisch vo de Kelte i dr hütige Schwiiz un Süddütschland gsproche worre. D'keltischi Sproch vo Norditalie (Lepontisch) un s'Galatische werre zwar separat bhandlet, hen sich aber warschynts nüt bsunders vonenander unterschiede. Hütigi Linguischte ordne s'Gallische zämme mitem Britannische y; d'goidelische Sproche un Keltiberisch werre dergege als archaischeri Sproche agseh. Nordweschtlich vum Gallische sin Vorstufe vum Gälische gsproche worre, öschtlich devo Germanisch, im Südoschte Etruskisch,
Gutenburg isch dr Name vu däne Ortschafte: Gueteburg BE, Gmei im Kanton Bärn, Schwyz Gueteburg, Ortsdeil vu Aiche, eme Stadtdeil vu Waldshuet-Düenge, Landchreis Waldshuet, Bade-Wirttebärg, Dytschland Gutenburg isch dr Namme vu däne Burge: Gueteburg, Burgruine z Aiche-Gueteburg, Waldshuet-Düenge, Bade-Wirttebärg, Dytschland Burg Gutenburg, Gmei Gutenberg, Landkreis Bad Kreuznach, Rhyyland-Pfalz, Dytschland Verglych au: Gutenberg Guttenberg