rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Erklärig vo de Mensche- und Bürgerrächt (Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen) isch ein vo de Grundtext, mit welem am 26. August 1789 d Demokratii und d Freiheit z Frankriich begründet worde si. 1793 isch ä zweiti, längeri Fassig gschriibe worde. D Verfasser vo dr Erklärig vo 1789, beiiflusst vo dr Ufklärig und vo dr Doktrine vo de natürlige Rächt, hai scho denn kei Rücksicht gnoh uf dr Stand, won ä Mensch drzue ghört, sondern hai Rächt definiert, wo universell und für alli gliich si. Vili vo dene Ideä hai sich über ganz Europa verbreitet. Am 24. Mai 1773 isch z Frankriich d „Grande Loge Nationale“ vo de Freimuurer, hüte d „Grand Orient de France (GOdF)“ entstande und für die isch ä Verfassig gschriibe worde. Deren ihri Prinzip si vo der Französische Revolution übernoh worde, mänggisch sogar wort-wörtlig. So isch im enä Rundschriibe vo dr Groossloge 1775 d Wändig „S Gsetz isch der Usdruck vom Wille vo der Allgemeinheit“ (La loi est l'expression de la volonté générale) bruucht worde, wo sich au in der Erklärig vo de Mensche- und Bürgerrächt wiiderfindet. Noch der Unabhängigkeitserklärig vo de britische Kolonie z Amerika, isch dr Marquis de Lafayette 1777 noch
Napoleon bezeichnet die folgende Herrscher und Adlige: Napoléon Bonaparte (Napoleon I.), Kaiser vo de Franzose vo 1804 bis 1814/15 Napoleon Franz Bonaparte (für d Bonapartiste Napoleon II.), der Sohn vom Napoleon I. Napoléon III., Kaiser vo der Franzose vo 1852 bis 1870 Napoléon Eugène Louis Bonaparte, der Sohn vom Napoleon III., 1874 Proklamation zu Napoleon IV. wo nit glunge isch Napoléon Louis Bonaparte (1804–1831), der Brueder vom Napoléon III. Napoleon isch dr Familiename vo: Phil Napoleon (1901-1990), en amerikanische Jazztrompeter, Gründer vo de Original Memphis Five. Marty Napoleon (*1921), en amerikanische Jazzpianist und Bandleader vom Oldtime Jazz und Swing Napoleon isch der Vorname vo: Napoleon Achille Murat, für ä Ziit Prinz vo beide Sizilie, Sohn vom König vo Neapel Napoleon bezeichnet au no: ä Film vom Abel Gance us em Johr 1927, lueg Napoleon (1927) ä Film vom Yves Simoneau us em Johr 2002, lueg Napoleon (2002) Napoleon ist an allem Schuld, ä Film vom und mit em Curt Goetz (1938) Napoleon oder Die hundert Tage, ä Drama vom Christian Dietrich Grabbe ä Fisch, lueg Napoleon-Lippfisch än Altersklass vo Cognac, lueg Napoléon (Cognac) ä Bromelie, lueg Napoleonae imperialis
Dr Ludwig XVI. (Louis XVI Auguste) (* 23. August 1754 z Versailles; † 21. Januar 1793 z Paris) isch vo 1774 bis 1791 König vo Frankriich und Navarra gsi, vo 1791 bis 1792 König vo de Franzose in erä konstitutionelle Monarchii. Noch em Sturm uf d Tuilerie am 10. August 1792 isch er abgesetzt und vor der Nationalversammlig wäge Hochverrot ageklagt und schuldig gfunde worde. Am Morge vom 21. Januar 1793 isch er as Bürger Ludwig Capet vom Scharfrichter Charles-Henri Sanson mit dr Guillotine gchöpft worde. Währed der Französische Revolution het män em dr Familiename Capet ge, noch em Hugo Capet, em Gründer vom französische Herrschergschlächt. Mit dr Bezeichnig Bürger Ludwig Capet isch si Status as König in Frog gstellt worde. Dr Louis isch mit nünzähni noch em Dod vo siim Grossvater, em Louis XV, König worde und het ä Königriich gerbt, wo dief verschuldet gsi isch. 1774 het er dr Anne Robert Jacques Turgot as Finanzminister iigsetzt, aber däm siini Reforme si vo de Adlige und de parlements abglehnt worde, und dr Turgot het müesse go. Zu dere Ziit si no neui groossi Usgobe gmacht worde, wil Frankriich si Flotte vergrösseret het und denn im Amerikanische Unabhängikeitschrieg d Koloniste
D Sondermülldeponii Chölike (SMDK) isch e Deponii für Sonderabfäll in de Schwiizer Gmeind Chölike, wo me vo 1978 bis 1985 betribe het. Ab em 2007 isch si wider zruggbaut worde. Sit Mitti 2015 sind Abfäll besitiget. D Arbeite gönt no öppe bis ins 2016. Z Chölike het es scho zu de Zit vo de Römer e Ziigelei gä, wil de Ton derte von ere sehr guete Qualität isch gsi. Au für di Zit ums 15. Johrhundert sind Brennöfe z Chölike nochgwise. Im 1823i isch dann e Ziigelei gründt worde, wo us em Lehm vo de Chöliker Tongrueb Ziigel und Bachstei brönnt het. Im 1976i isch di Ziigelei zue gange und 1979 het me d Brennöfe abbroche. D Tongrueb, wo es Fassigsvermöge vo öppe 450'000 Kubikmeter het gha, isch übrig blibe und me het si so schnell wi möglich welle fülle. In dere Ziit sind vili Rückschtänd und Gift us de chemische Induschtrii, aber au us andere Betriib, dezentral glageret gsi, meischt bi de Firmene selber. Um di Gift unter Kontrolle z bringe, isch d Idee von dere Sondermülldeponii entschtande und de ABN (Bund für Naturschutz), wo e Deponii im Jura het welle verhindere, het aagregt, d Tongrueb z Chölike für
Necker cha si: Necker, e Fluss im Toggeborg in dr Schwiiz Necker, e Dörfli im Toggeborg, wo en Tail zo de Gmaind Neckertal und tailwiis zo Oberhelffetschwil ghört Jacques Necker (1732–1804), e Gämfer Bankier, wo Finanzminister vom Ludwig XVI. vo Frankriich gsi isch Lueg au: Neckar, en Fluss im Würtebärgische, Dütschland
Dr Sarganserländer isch a Schwiizer Regionalzitig mit em Redaktionssitz ds Mels. Dr Sarganserländer isch ds einzige regionale Nachrichteblatt vu dr Region Sargaserland und eine vu de eltischte Zitige vu dr Schwiiz. D Druggi findet me im Rhiintalische Haag. Dr Sarganserländer würd jede Tag druggt. Jede Dsiischtig würd er zue dem als Grossuuflag mit rund 19'000 Exemplar ad Bewohner vum Sarganserland zuegschiggt. Dr jetzig Chefredaktor isch dr Heinz Gmür, dr Verwaltigsratspräsident vum Unternehme isch dr Paul Frei. In konservative Kreis vum damalige katholische Bezirk Sargans hett mes meh und meh als störend empfunda, dass es in dr Presselandschaft nebem liberal-orientierte Oberländer Ahzeiger uf konservativer Site kais Gegegwicht geh hett. Dr Oberländer Ahzeiger hett bis zum Erschine vum Sarganserländer fascht nüün Johr sis politisches Gedankeguet chönne drugge. De Gründig vom Sarganserländer isch im März 1873 e Versammlig vom katholische Männer- und Piusverein voruusgange. Am 30. Dezember 1874 isch de Sarganserländer vom katholische Männerverein als „siis“ Organ gründet und am 2. Januar 1875 isch schliesslich die ersti Uusgob veröffentlicht worde. De Sarganserländer isch jewils am Mittwoch und Samstig erschine. Bruno Pfiffner, Leo Pfiffner: 125 Jahre Sarganserländer. Sarganserländer Druck AG 1998, ISBN 3-907926-21-8 Daniel Rei: Ein Sprung ins kalte Wasser – Praktikumsbericht beim Sarganserländer
De Beda Humbel (* 20. November 1933 z Birmischtorf; † 15. Juni 2019 z Baade) isch en Schwiizer Politiker vo de CVP gsi . Vo 1965 bis 1980 isch de Beda Humbel Grossrot im Kanton Aargau gsi, i de Amtsperiode 1977/78 als Präsident vom Grosse Rot. Im Johr 1997 isch er in de Nationalrat gwählt worde und isch derte bis 1990 blibe. Sini Schwerpünkt im Nationalrot sin d Energii- un Sicherheitspolitik gsi. I de Johr vo 1986 bis 1990 isch de Beda Humbel Präsident vom Energiiforum Nordweschtschwiiz gsi. De Beda Humbel isch z Birmischtorf gebore un ufgwachse. D Bezirksschuel het er z Baade bsuecht. Nach de obligatorische Schuelziit het er e Lehr als Verwaltigsagstellter absolviert, uf em zwaite Bildigsweg studiert un 1961 s aargauische Awaltspatent erworbe. Vo 1960 bis 1961 isch de Beda Humbel Gmeindschriiber z Äike gsi. Ab em 1962 het er es Notariatsbureau z Baade gha, wo nach sinere de Pensionierig vo sim Sohn Benedikt übernoh worde isch. Andreas Steigmeier: Humbel, Beda. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
In de letschte fümf Johrhundert si dreimol z Basel Friide abgschlosse worde. 1499 dr Friide zwüschem Maximilian I und dr Eidgenosseschaft as Abschluss vom Schwobechrieg 1795 am 5. April: dr Friide zwüsche Preusse und dr Französische Republik 1795 am 22. Juni: dr Friide zwüsche Schbanie und dr Französische Republik
Di normännischi Sprooch (in dr Normandi normaund, ùff Jersey nouormand) ghört zue de Langues d'oïl ùn wird z Nordfrankrych in dr Normandi ùn ùff de Kanalinsle gschwätzt. Es gilt als e bedrooti Sprooch ùn isch nùmme ùff de Kanalinsle offiziell anerkannt. In dr Normandi isch es offiziell nit anerkannt, es wird aber amene Deil collèges ùff de Halbinsel Cotentin ùnterrichtet. S Normännisch het zum eine Gmeinsamkeite mitem Pikardische (domaine normano-picard) im Weschte ùn mitem Gallo (domaine de l'ouest) im Süde. S Normännisch wird traditionell in dr Normandi, e Region vo Nordfrankrych, ùn de Kanalinsle, wo zur britische Chron ghöre, gschwätzt. Im Süde vo dr Normandi ghört de Dialäkt südlig vùnere Isogloss, wo ligne Joret heisst, eigetli scho nümm zum Normännische ùn wird als normand méridional bezeichnet. Im Oschte ghöre bstimmti Gegende scho mee zum Pikardische. Am sterchschte isch d Sprooch no ùff dr Kanalinsel Jersey, dr Halbinsel Cotentin ùn em Pays de Chaux. Aber au ùff Jersey lait de Aadeil vo Sprecher vùm Jèrriais nùmme bi 2-3%. Ùffem Cotentin sin Sprecher, wo jünger wie 30 Joor alt sin, sälte. D Wytergab vo dr Sprooch zue dr näggscht Generation isch dört in de 60er ùn 70er-Joor abbroche. S Normännische isch Deil
Dr Alpenexpress Enzian isch e atriibeni Achterbahn im Europa-Park z Ruescht. Är stoht im Themeberych "Österreich" und isch 1984 eröffnet worde. D'Bahn het ein Zug, wo uss 10 Wage bstoht. Jede Wage het zwoo Reihe und in jedere Reihe hän zwoo Persone Platz, bis uf dr letschti Wage, wo nur zwoo Persone insgesamt Platz hän. Im ganze Zug hän 38 Persone Platz. Dr Zug isch nochere alte Dampflokomotive nochbildet worde. Är fahrt normalerwys zwoo Rundene, teilwys aber au drei; des chunnt uf Azahl vo de Lüt drufa. Dr Alpenexpress Enzian isch mit 45 km/h und G-Kraft knapp 2 die langsamschti Achterbahn vom Europa-Park. Pro Stund bsueche ihn ca. 1'100 Lüt. In jedem Wage befindet sich e elektrische Motor. D'Räder verlaufe nit auf dr Kontaktschiine, sondern befinde sich uf dr Laufschiine näbe dr Kontaktschiine. So wird dr Zug beschleunigt und abbrämst. Nochem Start gits e chleini Helix und denn gohts in Zauberwelt der Diamanten, wo au d'Wasserbahn Tiroler Wildwasserbahn inefahrt. Nocheme dunkle Tunnel und eme 1 Meter hoche Fürball gohts wieder use an d'Station. Dr Alpenexpress uf dr Parkwebsite E Video vom Alpenexpress Enzian uf YouTube by E-Coasters Dr Europa-Park-Fanclub
Dortmund (Plattdytsch: Düörpm) isch e Stadt z Nordrhy-Westfale und mit yber 585'000 Ywohner die gröschti Stadt vom Ruhrgebiet und die sibtgröschti vo Dytschland. Dortmund ghört zum Ruhrgebiet. D Ruhr fließt im Süde vo de Stadt dure, usserdem durchkryzt d Emscher d Stadt. De Kanal Dortmund-Ems verbindet d Stadt mit de Nordsee. De Dortmunder Hafe isch de gröschte a me Kanal gleagene Hafe. Dortmund isch au als die "grieni Metropole" vo Westfale bekannt; fast d Hälfti devo bstoht uss Wald, landwirtschaftliche Fläche und Grienfläche, usserdem hät s Parks wie de Westfalepark oder de Rombergpark. Sell Merkmol stoht im Kontrast zu de minimale Bewirtschaftig und de Ise- und Stahlindustry, wo in de Region yber hundert Johr betrybe worde isch. Entfernig zu europäische Metropole: Die ursprünglich vo me fränkische König gründeti Stadt isch 880 erschtmols in de Werdener Urbare erwähnt worde. Wyl d Stadt an de Kryzig vo de Handelsstroß Hellwäg und re Handelsstroß vo de Ruhr yber d Lippe in Richtig Norde ligt, hät sie sich schnell entwickelt. Wäge me Brand im Stadtarchiv im Johr 1232 hät mer keini friehnere Urkunde könne finde. Zu seller Zit isch Dortmund aber scho Rychsstadt und bis 1803 die einzigi solchi gsi. Im Mittelalter isch Dortmund
D Tiroler Wildwasserbahn isch e Wildwasserbahn im Europa-Park z Ruescht. Au wenn si zwee steili Hügel het und e hochi Fahrgschwindigkeit erreiche cha, zellt si nit zu de Achterbahne vom Europa-Park. D Tiroler Wildwasserbahn ligt im Themeberych "Österreich". D'Bahn het keine Wage, wo uf Schiine fahre, sondern Boot, wo imene lange Becki schwümme. Die sin alli nocheme Baumstamm nochbildet worde. D'Bahn het insgesamt 20 Boot. In jedem Boot hän 6 Persone Platz. D'Bahn isch 800 Meter lang und Fahrzyt durt ca. 4-5 Minute. Pro Stund bsueche ca. 1'600 Persone d Tiroler Wildwasserbahn. D Tiroler Wildwasserbahn isch 1978 vo dr Firma Mack Rides und vo dr Firma Arrow baut worde. Si fahrt sit 1998 dur d Zauberwelt der Diamanten, wo au dr Alpenexpress Enzian durefahrt. Vorhär isch si e Halle gsi. 2005 sin alli Boot repariert worde. Noch dr Station drehe alli Boot no e Rundi und denn schwimme si uff me Förderband dr Hügel duruf und steil wider durab. Denn gits e paar Kurvene und nochher gots in d'Höhli ine, wo au z Fuess zuegänglich isch. Noch dr Höhli gots denn wider e 18 Meter hoche Hügel duruf und wider ganz abe. Noch e paar Kurvene kunnt mer denn wider
Plattdütsch oder Niiderdütsch (uff Platt: Plattdütsch, Plattdüütsch, Plattdütsk, Plattdüütsk, Plattduitsk, Plattduitsch, Plattdietsch, Neddersassisch) ghört zu de westgermanische Sproche. Sälli Sproch hät de zweit germanisch Lutwandel nit mitgmacht und isch dodemit e niiderdütschi Sproch. De jüngst gmeinsam Vorläufer vo allne plattdütsche Dialäkt isch s Westgermanische. S jüngere Altsächsische, d Sproch vo de Sachse, isch nit dr direkt Vorläufer vo allene niiderdütsche Dialäkt, z. T. hän si sich parallel derzue entwicklet. S Plattdütsch isch mit em Niiderländische un em Änglische noch verwandt. Die älteste Tekscht uff Altsächsisch, wo gfunde worre sin, stamme uss em 9. Johrhundert. Im 12. Johrhundert hät sich uss em Altsächsische s Mittelniiderdütsch usebildet. Sälli Sproch isch d Handelssproch vo de Hanse gsi. Mit de Hanse-Kauflüt hät sich s Mittelniiderdütsch im ganze Nord- und Ostseeruum usbreitet und isch dört die wichtigsti Sproch gsi. Vyli mittelniiderdütschi Wörter hän dodeby Ygang in di skandinavische Sproche gfunde. Am End vom 16. Johrhundert isch d Zit vo de Hanse aber vorby gsi und s Hochdütsch isch zumindest in Gschäftssache die gwohnti Sproch gsi, usserhalb dodevo isch s Plattdütsch aber immer no gängig gsi. Durch die mittelniiderdütschi Umgangssproch, wo sich usebildet hät, sin d Dialäkt verdrängt worre. Nur in e baar Egge isch s
Glaris (frz. Glaris, rät. Glaruna, lat. Claruna) isch e politischi Gmei und de Hauptort vom Kantu Glaris. Wäge de Glarner Gmeindreform hät di alt Gmei Glaris uf de 1. Jänner 2011 mit de Gmeinde Änneda, Netschtel und Riädärä zu de nüüe Gmeind Glaris fusioniert. Glaris liit öppä idä Mitti vom Kantuu, a dä Linth und äm Fuess vom rund 2'300 Meter höche Vorderglärnisch. Dr höchschti Punkt isch mit 2'914 Meter de Bächischtogg, ebäfalls ä Teil vum Glärnischmassiv. Vu dr Gmeindsflächi (6'921 ha) sind 3 Prozent überbuut, 25 Prozent Wald, 34 Prozent land- und alpwirtschaftlich nutzbar, 38 Prozent sind Schtei, Fels und Wasser. Dä gröscht See im Kantu Glaris, dä Chlüntelersee isch ebäfalls uf em Gebiet vu dä Gmei. Nachbersgmeindä sind Glaris Nord und Glaris Süd im Kantuu Glaris, sowie im Kantuu Schwyz, Muotathal und Innerthal. Z erschtmal wird de Ort Clarona im 8. Jahrhundert i dä Läbesgschicht vo dä Heilige Felix und Regula erwähnt. Bevor sich d Lüüt im Ändi vom 14. Jahrhundert frykauft händ, hät Glaris zum gröschtä Teil zum Chloschter Säckinge kört. 1387 hät di erschti Landsgmei schtattgfundä, ä Inschtituziuu wos hütt nuch git und i dä Reglä äm 1. Sunntig im Mai schtattfindet. Zum Hauptort vum Linthtl
Als Huusrind odr eifach Rind, oder hüfig als Chueh bezoichnet ma Rinder, wo vom Urochs abstamme, wo weage ihrem Floisch, ihrere Millich, ihrere Zugleischtig und ihrem Leader domeschtiziert und züchtet worde si. Rinder si grossi, schweri Paarhuefer, hai relativ churzi Bei, ä groosse Buuch und im allgemeine ä Hörnerpaar uf em Chopf, wo in dr Intensivhaltig hüfig entfärnt wird, für zum Verletzige z verhindere. D Hoor vo de meiste Rinderarte si churz, aber es git au Rasse wie d Yak oder die schottische Angus, wo langhöörig si. Farblich sin se imene Spektrum vo rötlig-bruun-schwarz-wiiss, öb eifarbig oder mehrfarbig, vorzfinde. S Rind zellt zu de Däuer (hochdytsch „Wiederkäuer“) und het vier Mäge, wo s Fueter drin verdaut wird. Die mehrfachi mechanischi Verchliinerig vom Fueter im Muul zsämme mit dr chemische und biologische Zersetzig in de Mäge und em Darm holt au us schwerverdauligem Fueter ä groosse Deil vo dr Energii use, wo drin gspeicheret isch. Dank em Däue si Rinder bescheide in dr Qualitet vo dr Nahrig, bruuche aber groossi Mänge drvo. Wenn si gweidet wärde, frässe si meistens Greser und mänggisch au Laub. In dr intensive Rinderhaltig, wie mä si us vile Gegende in Europa und Nordamerika kennt, wärde si
D Schwiz (dytsch , franzöösisch , italienisch Svizzera, rätoromanisch , frankoprovenzalisch Chuiche oder Suisse, latiin. Helvetia), offiziell Schwizerischi Eidgnosseschaft, isch es Land vo Mitteleuropa. De Name Schwiz chunnt vom Urkanton Schwyz. Drum wird i vilnen alemannische Dialäkt de Name vom Land gliich usgsproche wie de Name vo säbem Kanton. D Schwiz liit zwüschem Bodesee und em Gämfersee, s Land goot vom Alperhy und em Inntal bis zum Jura und vom Hochrhy bis an Südrand vo den Alpe. Si chunt im Norde a Dütschland, im Oschte a Liechtestei und Öschtriich, im Süüde a Italie und im Weschte a Frankriich. De Name Schwizerischi Eidgnosseschaft – uff französisch Confédération suisse, uff iteliänisch Confederazione Svizzera – isch der offizielli Titel vo der Schwiz as politischi Einheit sit dr Mediationsverfassig vo anne 1803. Dä Begriff chunnt eso zum erste Mol in offizielle usländische Dokumänt us der Zit vom Drissigjöhrige Chrieg uf Dütsch vor. Im 18. Johrhundert isch er gängig worde, so het der Jean de Müller 1780 e Buech mit em Titel Der Geschichten schweizerischer Eidgenossenschaft usegee. Am 5. Juli 1803 het dr neu Schwizer Senat d Inschrift Schweizerische Eidgenossenschaft uf em Sigel beschlosse. Dä Name isch au vom Schwizer Staatebund 1815 übernoh worde und
Vindonissa isch es ehemoligs römischs Legionslager i dr Schwiiz. Dr archäologisch Platz ghöört zu de Kulturgüeter vo nazionaler Bedütig im Kanton Aargau. D Milidärsidlig isch vermutlech im Joor 14 noch Chrischtus gründt worde. Si lit weschtlich vom Zämefluss vo de Rüüss u de Aare uf em hütige Gebiet vo de Gmeind Windisch im Kanton Aargau. Das isch a der römische Hauptstrooss vo Aventicum, em hütige Avenches, uf Turicum (hüt Züri) gsi. D Laag vom Römerlager isch an ere strategisch günschtige Stell erfolgt, wo wichtigi Nord-Süd- und Wescht-Oscht-Wäg zämme chömed. Zwüschet 58 vor Chrischtus, wo d Helvetier mit de Röömer under em Caesar sin go kämpfe, und de römische Bsetzig isch a dem Ort e Oppidum vo de Helvetier gstande. Ugfähr zum Regierigsaatritt vom Kaiser Tiberius im Johr 14 noch Chrischtus het en Abteilig vo de Drizääte Römische Legion aagfange es Lager z errichte, zerscht us Holz. S isch dann etappewiis usbaut worde, bis es ums Johr 40 sini ganzi Grössi het gha. Wo im Johr 45 oder 46 die Äinezwänzigschti Legion die bishärig Bsatzig abglöst het, hei sie s Legionslager teilwiis umbout. D Holzbaute sin durch Fachwerkgebäud mit Steisockle u Ziegeldächr ersetzt worde. Wo im Johr 70 die Elfti römischi
ff D Lägere isch en schmale, langgstreckte Bergrugge im Nordweschte vo de Stadt Züri un im Oschte vo de Stadt Bade. Er isch de öschtlichschti Berg vom Kettejura. De Hügelzug isch öppe zäänehalb Kilometer läng. Er verlauft vo Bade im Weschte, wo d Limet de Jura duet in ere Klus durschniide, bis uf Rägeschbärg un Tielschtoorf im Oschte. De weschtlichi Teil vom Berg ligt im Kanton Aargau, de öschtlichi im Kanton Züri. D Kantonsgränze goot übere höchschti Punkt vo dr Lägere, s Burghorn. De Bergrugge het uf de Weschthälfti en steile Grat, wo nach Norde Richtig Äredinge rasch abfallt un au uf de Südsite noch Wettige seer stotzig isch. Wäge dr Wescht-Oscht-Usrichtig vom Höhezug isch s Klima a de Lägerenordsiite düütlich anderscht wi uf de Südsite. Im Früehlig cha me de Unterschiid bsunders guet gsee, aber au d Bsidlig am Lägerehang goot uf de Südsite düütlich wyter ue wi uf de Nordsite. D Lägere isch in Schichte ufbauet, wo vo Norde nach Süde düent abfalle. Di oberi Schicht, wo teils us hertem, teils us weicherem Chalchstei bestoht un i d Wettiger-, d Badener- un d Wangenerschichte iiteilt wird, bildet de Grat vom Bergrugge. Drunter ligt di sognannti Effingerschicht us Chalchstei
Hywys: Sälle Artikel behandelt vor allem d Verbe im Alemannische. Für d Verwendig etc. in andere Sproche lüeg bim entsprechende Artikel. Als Verbe bezeichnet mer alli Wörter wo e Handlig beschrybe. Im Alemannische und vyle andere Sproche chönne d Verbe an Person und Zit abasst werde. Die allermeiste Verbe ende uff -e. Mer basst an die erschti, zweiti und dritti Person Singular und Plural a. Konjugationsmuster vo alemannische Verbe im Präsens I de erste Person Singular isch d Endig je noch Tielekt oder je noch Position im Satz Null (i mach) oder er lutet uf Schwa (i mache). I de zwaite Singular hend östlichi Tielekt zum Tail no Forme uf -scht (du machscht). Bi Verbe wo de Stamm uf -s oder -sch endet, lutet d Endig <-isch>: du rissisch, du wäschisch. Da gelt au för schwirigi Konsonantegruppe wie bi lisme: du lismisch. I de dritte Singular luutet d Endig au <-et>: I gwüsse Mundarte nume, wenn schwirigi Konsonantegruppe entstönd: si lismet Und i vilne andere Mundarte je noch däm, zu welere Konjugation vom schwache Verb s Verb im Althochdütsch gört het: Bi de ôn- und de ên-Verbe gits <-et>, bi de jan-Verbe gits <-et>: er fischet, er loset, aber er
Sali, Saly, Sali, Salü, Sale oder Soli isch e alemannischí Begrießig, wo meistens nu an Persone grichtet wird, wo mer duzt. Si isch nümmí überall so wyt verbreitet, zem Dail sait mer hyfiger „hoi“. Sali und die andere Versione vom Wort leite sich vom französische Wort salut ab, wo dört so vyl wie „hallo“ bedytet und ähnlich brucht wird wie im Alemannische.
Modalverb sind Zitwörter wo de Modus vomene andere Verb veränderet, maist inere Bidütig vo Zwang, Erlaubnis, Wille oder Fähigkait. S Hoptverb stoot debi im Infinitiv oni as Präpsition z vorane stoot. Si chömet i allne Germanische Sprooche vor und wiiset Bsunderhaite i de Konjugation uuf. Well si im Präsenz wie Präterita konjugieret, nennt mer si au Präteritopräsentia. Zu dene ghört ono s Verb wüsse, degege ghört s Modalverb wöle nöd dezue, es flektiert nämli as anzigs Verb im Präsenz wienen Konjunktiv. Im Alemannische gitses sechs Modalverbe: chöne, möge, wöle, söle, töre/dörfe, müesse. Vo dene hend ainigi Churzforme, wo för Churzverbe typisch sind. S Partizip Präteritum luutet immer gliich wie de Infinitiv und di erst Person Singular und die dritt Singular sind identisch. Di baide Verbe töre und dörfe hend früener zwoo verschidnig Bidütige gha, debii het dörfe d Erlaubnis uusdruckt und töre Widerstand gege Zwang: ich tar singe het öppe i trau z singe (obwoll i nöd darf) bidütet (vgl. Englisch: I dare sing). Präteritopräsens
Dr Jules Mazarin (* 14. Juli 1602 z Pescina; † 9. März 1661 z Vincennes) isch ä Kardinal und Staatsma gsi, wo die französischi Regierig gleitet het, wo dr Louis XIV. no minderjehrig gsi isch. Er het im Kardinal Richelieu si Politik wiitergfüehrt und än entscheidendi Rolle gspiilt im Ufstiig vo Frankriich zur Hauptmacht im westlige Europa. Dr Jules Mazarin, wo eigentlig Giulio Mazarini gheisse het, isch am 14. Juli 1602 z Pescina z Italie uf d Wält cho. Er isch vo de Jesuite erzoge worde und isch ä hervorstehende Diplomat vo der Römisch-katholische Chille gsi. 1634 isch er vom Papst noch Frankriich gschickt worde. Dört het er em Richelieu, wo im Louis XIII si Minister gsi isch, im Versteckte im Driissigjöhrige Chrieg gege d Habsburger ghulfe. 1639 isch er z Frankriich iibürgeret worde und dr Louis XIII het ihm as Belohnig für siini Dienst vom Papst d Kardinalswürde lo zuecho. Dr Richelieu isch 1642 gstorbe, und wo au dr König im Johr druf gstorbe isch, het si Witwe, d Anna vo Östriich, dr Mazarin zum Erzieher vom Louis XIV, wo denn fümfi gsi isch, gmacht und ihm d Regierig aaverdraut. Dr Mazarin het die absolutistischi Monarchii z Frankriich verdeidigt