rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D' Fluchtgschwindigkait oder Entwiichgschwindigkait (au 2. kosmischi Gschwindigkait) isch die minimal Gschwindigkait, wo ä ubeschlünigends Objekt benötigt, um s'Gravitationsfeld vume Himmelskörpers verlo z'chänne. Wirft oder schießt mer uf de Erde ä Gegestand nooch obe, so erraicht er ä bestimmti Höchi un gheit no wiider uf d'Erde zruck. Je höcher d'Afangsgschwindigkait vum Objekts isch, desto größer isch die erzilt Höchi. Säll giltet, solang d'Afangsgschwindigkait chlainer wie d'Fluchtgschwindigkait vu de Erde isch. Schießt mer ä Objekt mit mindistens de Fluchtgschwindigkait nooch obe, so längt d'Schwerchraft vu de Erde nit us, um s'Objekt vollständig abzbremse. Das Objekt entziegt sich de Gravitationschraft vu de Erde un wird sich fer immer vu de Erde entferne. Wes fer d'Erde giltet, giltet au fer alli andere Himmelskörper. D'Fluchtgschwindigkait vu de Oberflächi vu de ainzelne Himmelskörper hängt debi vu dere Masse un ihrer Größi ab. Ainigi Fluchtgschwindigkaite: Um s'Gravitationsfeld verlo z'chänne, muess ä Objekt ä kinetischi Energi besitze, wo größer oder glich de potentielle Energi vum Gravitationsfeld isch. Fer d'Fluchtgschwindigkeit v {\displaystyle v} giltet also: 1 2 m v 2 = G M m r {\displaystyle {\frac {1}{2}}mv^{2}={\frac {GMm}{r}}} v = 2 G M r {\displaystyle v={\sqrt {2GM \over r}}} wobi G {\displaystyle G} d' Gravitationskonstante, M {\displaystyle
Dr Tänkmoolschutz isch drfüür doo zum alti Sache wägem Adänken an öppis ufbhalte. Mäischtens goot’s um Hüüser; me säit dene i däm Zämehang denn «Boutänkmööler». Das isch e zuesätzlichi Kwalitäät, won es Huus näbet em äigentliche Zwäck no überchunt, und es isch nit s glyyche wien es Tänkmool im ängere Sinn, wo äxtra zum eim an öppis maane doo isch. Es isch e Froog vom «kollektyve Gedächtnis». Wemmen es alts Huus oder en anderi Sach wott gäge grobi Veränderige oder s Abrysse schütze, so bruuchts drfüür gueti Gründ. Bi de mäischte Bouwäärch isch es normaal, ass si irgendwenn wider verschwinde, sig’s das me sen abrysst zum öppis nöis uf dä Platz z stelle oder das me so staarch veränderet, bis men iiri Form vo früener nümme gseht, und es chunt au immer wider voor, ass es Unglück es Geböid kabut macht. Bi so Hüüser und andernen Objäkt i dr Kulturlandschaft, womes schaad fungt wenn si nümm doo wääre, cha men im Voruus öppis gäge die Veränderige mache, und dämm säit me dänn Tänkmoolschutz. Es isch e hohäitlichi Ufgaab vo de Länder, de Stedt und Gmäinde, für «schützenswärti Sache» uf iirem Piet Gsetz und anderi Hilfsmittel zu iirem Schutz z mache
De Antares, au α Scorpii gnennt, isch de hellst Stern im Sternbild Skorpion (lat. Scorpius). Er isch etwa 520 Leechtjohre vu de Erde entfernt. De Namme stammt us em Grichische un bedütet sovil wie »Ares entgegegsetzt«. De Gott Ares isch vu de Römer Mars gnennt worre, un de Antares het sowohl ä ähnlichi Farb, wie au - usser bi Marsoppositione - ähnlichi Helligkait wie de Mars, weshalb baidi liicht z'verwexsle sin, wemmer vu Sternbilder nit vil waiß, zuemol si sich stets in de Nächi vu de Ekliptik befinde. Witteri Nämme sin Kalb al Akrab (arab. qalb al-ʕaqrab "Herz vom Schkorpio") un Vespertilio. Mit ere schinbare Helligkait vu 0,96 mag isch er de 15.-hellste Stern vum Himmel. Si absoluti Helligkait betrait -5,2 mag. D'Oberflächi isch relativ chalt, d'Temperatur betrait lediglich 3.400 Kelvin, weshalb de Antares ä orangeroti Farb ufwiist un bsunders viil, fer s'Auge usichtbars Infrarot abstrahlt. Ziegt mer säll in Betracht, besitzt Antares die etwa 40.000-fach Lüchtchraft vu de Sunne. Si Spektralklasse isch M1, d'Lüchtchraftchlasse isch Iab. Wie die maiste Rote Yberriise isch Antares ä veränderliche Stern vum Typ vu de My-Cephei-Sterne. Us de nidrige Temperatur un de starche Helligkait losst sich schließe, dass de Antares gwaltigi Usmaß besitzt. Si
Dr Conteur vaudois isch e wälschi Zytschrift us dr Schwiiz. Uf Tüütsch häisst dää Titel öppe «Wadtländer Gschichteverzeller». Es isch d Zytschrift vo dr Wadtländer Mundartgselschaft Association vaudoise des amis du patois gsi. Anne 1862 het se dr Waadtländer Louis Monnet (1831–1901) zäme mit em Henri Renou gründet. Es isch es Heft, wo all Wuchen äinisch use chunt, und es het drin Gschichten us em Wadtland, anderi Verzellige, Sache wo im Patois gschribe sind, Bytreeg zu Nöjikäite i dr Wirtschaft, Tegscht vo Wadtländer Dichter und Nöjikäite us dr ganze Wält. Für d Patois-Tegscht het psundersch dr Wadtländer Mundartdichter Louis Favrat (1827–1893) glueget, wo syni Sache vor allem im Conteur publiziert het. Wo dr Monnet im Joor 1901 gstorben isch, hän dr Journalischt Julien Monnet, em Louis Monnet sy Soon, und em Louis Favrat si Soon Victor Favrat mit dr Redakzioon wytergmacht bis anne 1934. Zum iine z hälfe isch dr Veräin Société des amis du Conteur uf d Bäi gstellt woorde. Die Heft sind e gueti Kwelle für d Wälschschwiizer Mundarte. Me het se au bi dr Redakzioon vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande chönne bruuche. Mee weder zää Joor isch dr Conteur vaudois de nümmen
S Diccionari de la llengua catalana, abkürzt DIEC, isch s Wörterbuech vom Katalanisch. S Wäärch isch eisproochig, es erkläärt also d Wörter i dr glyche Sprooch. Es isch es Projäkt vom Inschtitut für katalanischi Forschig, em Institut d’Estudis Catalans IEC z Barcelona, und me luegt s als s Standardwörterbuech vo dere Sprooch vo Kataloonie, däm Land im nordöschtliche Spanien a. Mit däm Wäärch het men en äinhäitlichi Schriftsprooch für s Katalanisch ygfüert. Es isch dr Filoloog Pompeu Fabra i Poch (1868–1948) gsi, wo drmit für die lexikografischi Abtäilig vom IEC im Joor 1928 agfange het. Dr Schwiizer Romanischt Louis Gauchat isch au Mitgliid vom IEC woorde und het em Pompeu Fabra i Poch mit sinere Erfaarig mit em Wälschschwiizer Mundartwörtebuech Glossaire des patois de la Suisse romande ghulfe. Vier Joor spööter isch die eerscht Fassig vom Wörterbuech mit em Titel Diccionari General de la Llengua Catalana (DGLC), katalanisch für «Allgemeines Wörterbuch der katalanischen Sprache», usecho. Sit 1954 het me s DGLC als offiziells katalanischs Wörterbuech chönne bruuche. I de 1980er Joore isch bi de Schriftsteller d Idee ufchoo, s Lexikon sött nöi gmacht wärde und die ganzi modärni Sprooch zäige. 1995 isch s komplet nöi bearbeitete Wörteerbuech s erschte Mol
Dr Jules Auguste Eugène Surdez, wo am 10. Nofämber 1878 z Saint-Ursanne uf d Wält choo und am 21. Februar 1964 z Bäärn gstorben isch, isch e Schwiizer Leerer, Mundartschriftsteller und Volchskuntler gsi. Er het sech psunders für d Mundarte vo synerer Gägend im Jura ygsetzt. Dr Surdez isch dr Soon gsi vom Jules Surdez und dr Maria Chappuis vo Undervelier und isch z Saint-Ursanne uf d Wält cho. Wo si Vatter uf Amerika usgwanderet isch, het er mit dr Muetter z Ocourt gwoont, i däm Doorff underhalb vo Saint-Ursanne am Doubs. Und so het näbem Französische s Patois vom Piet Clos du Doubs gredt. Er isch z Ocourt und z Vendlincourt i d Schuel und het z Leereseminaar z Pruntrut bsuecht. De isch er sit 1897 füüfevierzg Joor lang Primar- und de Sekundaarleerer z Epauvillers, Saignelégier, z Les Bois und z Epiquerez gsi und het doo drby au die alte Dialäkt vo de Freibäärgen aglueget. Das Land het zu synere Zyt no zum Kanton Bäärn ghöört. Em Surdez syni Frou het Amélie Macquat ghäisse und isch vo Bonfol choo, si isch au Schuelmäischterin gsi. Er het mitere vier Chind gha. Vo 1914 bis 1918 het me dr Jules Surdez,
Dr François Fridelance, wo vo 1859 bis anne 1933 gläbt het, isch e Schwiizer Lehrer, Mundartforscher und Volchskundler gsi. Er isch usem Elsgau choo, wo zu synere Zyt im Kanton Bäärn gsi isch, und het z Charmoille als Schuelmäischter gschaffet. Er het i synere Gägend gluegt, wie d Lüüt i dr alte Mundart rede und het drvo vil Sachen ufgschribe. Er het alti Brüüch beschribe, Mundartlieder und Sprichwörter und Zaubersprüüch notiert und alles das für die Schwiizerischi Gselschaft für Volchskund dokumäntiert. Im rychen alte Achyv vom ehemolige Bischtum Basel isch er go früeni Beleeg über s Zaubere im Jura usesueche. Und er het sich als öpper, wo zimli nooch a dr Sproochgränze zum düütschsproochige Laufetaal woont, au füre Sproochkontakt züschem Patois und em Schwiizerdüütschen inträssiert und er isch gon e Lischte mache vo Leenwörter, wo men usem Düütschen is jurassische Patois übernoo het. Me het dr Fridelance bi de Redaktoore vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande als zueverlässigen und flyssigen Informant über s Patois vom Land im Halltal bi Pruntrut gschetzt. Äär un dr chly jünger Jules Surdez (1878–1964), Leerer im Clos-du-Doubs und uf de Freibäärge, sin die beschte Gwäärslüüt für die regionali Freigrafschäftler Sprooch im
E Zwöitsprooch – uf Änglisch redt me vo dr second language acquisition – isch d Sprooch, wo öpper näbe synere Muettersprooch au no guet cha. Wenn öpper als hüffigi oder vilech sogar dominierendi Umgangssprooch döört won er läbt spööter als d Muettersprooch nonen anderi Sprooch muess leere, so säit me dere Zwöitsprooch. I vilne Fäll isch das bi Lüüt, wo in en andere Sproochruum chöme, so, und de au wenn öpper vo Huus us i dr Kultur von ere Minderhäitesprooch läbt und e nazionali Standardsprooch oder öppis äänlichs muess chönne. Und grad bi meersproochige Länder oder Regioone wie öppen em Bündnerland und em Südtirol bruuche vil Lüüt e Zwöitsprooch. Die zwöiti Sprooch isch eini, wo me guet gleert het und wenn s nötig isch au probleemlos cha reden und lääse. Me underscheidet se vo de Frömdsprooche. Gabriele Kniffka: Deutsch als Zweitsprache – Lehren und lernen. Schöningh UTB, Paderborn 2007, ISBN 978-3-8252-2891-0 Susanne Rieckborn: Erst- und Zweitspracherwerb im Vergleich – eine Studie zum Erwerb von Tempus und Aspekt im Deutschen und Französischen (Diss.). Kovac-Verlag, Hamburg 2007, ISBN 3-8300-2905-5.
D Louise Odin-Pilliod, wo am 14. März 1836 z Tercier i dr Wadtländer Gmäind Blonay uf d Wält cho und am 19. Jänner 1909 au döört gstoorben isch, isch e Schwiizer Leererin und Mundartforscherin gsi. Si isch d Dochter vom Jean François Pilliod und vo dr Marie Antoinette geb. Bonjour gsi. Si het dr André-Martin Odin, e Dütschen us em Kurland, ghürootet, wo si e Zyt lang als Leererin z Düütschland und z Russland gsi isch. Wo iire Maa früe gstorben isch, isch si anne 1868 mit de beede Chinder zrugg in iiri Heimet i dr Riviera oben am Gämfersee. Iire jünger Soon, dr Auguste Odin, Mathematiker z Lausanne, isch anne 1890 bim ene Unglück ufem Bäärg Rochers de Naye gstorbe, und iire elter, dr Filoloog Alfred Odin, 1896 an ere Chranket. D Odin-Pilliod het sech wyters s Lääbe lang mit dr lokale Mundart vo Blonay beschäftiget. Si het es halbs Joorhundert lang d Wörter und Gschichte vo dämm frankoprovänzalische Patois ufgschribe. Iires grosse Glossaar het zletscht öppe zwölftuusig Nummere gha, und drzue no öppe füüfhunderet Sprüüch und Redewändige, und me findet drin au Gschichtli, Sache vom lokalen Alltagslääbe, Chindersprüüch, Verzellige vo den alte Brüüch und Spuure vom alten Aberglaube.
D Universiteet Liachtaschtaa isch e staatligi Hoochschuel mit dr fachlige Schwäärpinkt Architäktuur un Ruumentwicklig un Wiirtschaftswisseschafte (Entrepreneurship, Finance, Wiirtschaftsinformatik, Wiirtschaftsräächt). Si het ire Sitz z Vaduz im Fiirschteduum Liachtaschtaa. Di inhaltli Fokussierig orientiert dodraa, was Wiirtschaft, Bolitik un Gsellschaft vu Liachtaschtaa un dr Regioon (Alperhyydaal, Boodesee) bruuche. Vorlaifer isch s anne 1961 uf Initiativ vu Wiirtschaft un Staat grindet Abendtechnikum Vaduz. Anne 1965 isch us em Oobetächnikum di Höcheri Techneschi Lehraastalt (HTL) entstande, wo 1988 in Liachtaschtaaneschi Ingenieurschuel (LIS) umbenennt woren isch. Im Joor 1992 isch d LIS as Fachhoochschuel anerkännt woore. 1997 isch d LIS zue dr Fachhoochschuel Liachtaschtaa as Stiftig vum effetlige Räächt umgwandlet woore un 2005 zur Hochschule Liechtenstein. Im Juli 2008 het d Regierig vum Fiirschteduum Liachtaschtaa d Duurfierig vu Doktoraatsstudiegäng (Promozioonsräächt) gnäämigt. Dr offiziäll Iibergang zue dr «Universiteet Liachtaschtaa» isch zum 1. Februar 2011 uf dr Basis vum Gsetz iber d Universiteet Liachtaschtaa vollzooge woore, wu dr Landdaag am 25. Novämber 2010 verabschiidet het, S Orgaan fir Akkreditierig un Qualiteetssicherig vu dr Schwyzerische Hoochschuel (OAQ) het uf Basis vun ere umfangryyche Evaluazioon bsteetigt ghaa, ass d Qualiteetsriichtlinie vu dr Schwyzerische Universiteetskumferänz (SUK) erfillt wääre. Dreeger sin dr Staat un Organisazioone vu dr Wiirtschaft. Rund 800
In der Chemi isch ä Silikat ä Verbindig vu Silicium un Sürstoff (SixOy), ainem oder mehrere Metalle un eventuell au Hydroxid-Ione. Mit Silikat bezaichnet mer au d'Salze vum Silicium un vu de Chiselsüri, lueg au Quarz. In de Mineralogi bilde d' Silikate oder Silikatminerale ä großi Mineralgruppe. D'Erdchruste bestot zue yber 90 Prozent, de Erdmantel fast vollständig us Silikate. Die hüfigste Silikate in de Erdchruste sin mit 50-60 Volumenprozent d'Feldspäte. Anderi wichtigi gstaibildendi Minerale sin Glimmer, Tonminerale, Amphibole, Pyroxene, Granat un Olivin. S'hüfig Mineral Quarz (SiO2) wird in dytschsprochiger Literatur zue de Oxide zellt, im anglo-amerikanische Schrifttum zue de Silikate grechnet. Alle Silikatminerale isch ä gmainsams Bauprinzip aige, deshalb len si sich relativ aifach in ä systematischi Ornig bringe. D'Grundbaustai vu alle Silikate sin SiO4-Tetraeder. Ä Siliciumatom isch debi vu viir Sürstoffatome umgä. D'Sürstoffatome berüehre sich wäge ihrer Größi, in de Mitti blibt Platz fer s'relativ chlai Siliciumatom (de fri Ruum haißt Tetraederlucke). Ä witteri Aigeschaft vu de Silikate bestot in de Fähigkait vu de Sürstoffatome gliichzittig an verschidene SiO4-Komplexe dailzha. Dorus ergäbe sich näbe isoleerte SiO4-Tetraeder witteri, zämmegsetzte Bauelemente: isoleerti Tetraeder Doppeltetraeder Ringstrukture Aifach- un Doppelchette Schichtstrukture Grüststrukture Aluminium verhalded sich chemisch ähnlich und cha des Silicium ersetze (substitueere),
Dr Rapport Grégoire isch e sproochpolitische Pricht vo anne 1794 a französisch Nazionalkonvänt. Es isch es Schrybe vom Abbé Grégoire, wo äigentlich Henri Grégoire ghäisse und vo 1750 bis 1831 gläbt het. Dr Grégoire isch e wichtige Maa vo dr kulturelle Modärnisierig vom revoluzionierte Frankrych gsi. Er isch e vilsytig bildete Intellektuelle und e Filantroop gsi, und er het sich öppen au für Demokraty vo dr Schwiiz inträssiert. Das Dokumänt, wo s jetz do drum goot, isch am 4. Juni 1794 em Nazionalkonvänt vorgläit worde. Es verzellt, was dr Grégoire vom Zuestand vo de Sproochen im Land usegfunde het und was syner Mäinig noo jetz z tue sig. Um was es ggangen isch, gseet men am ganze Titel; dä häisst Rapport sur la nécessité et les moyens d’anéantir les patois et d’universaliser l’usage de la langue française. Dr Abbé Grégoire isch nach dr französische Revoluzioon dr Mäinig gsi, die standardisierti französischi Sprooch i dr Aart vo dr Langue d’oïl, so wie me se z Paris schwätzt, sig im ganze modärne Frankrych als äinzegi offizielli Umgangssprooch durezsetze. Es sig doch d Sprooch vo dr Revoluzioon und vo dr modärne Fräihäit. Alli andere regionaale oder soziale Sproochforme, d Minderhäitesproochen und Dialäkt –
D Gisela Biedermann (* 5. April 1948 z Alzey as Gisela Jung) isch e dytsch-liachtaschtaanischi Bolitikeri (VU) un isch vu 2009 bis 2013 Abgoordneti liachtaschtaanische Landdaag gsii. Si isch Fachäärzti fir Inneri Medizin. D Biedermann isch Doochter vum Gimnasialleerer Fritz Jung un syre Frau Erna Elisabeth, geb. Krebs. Si isch zäme mit der Brieder z Alzey, ere Chraisstadt z Rhyyhesse ufgwachse. Iri Familie isch arg engaschiert gsii in dr Chilche. Vu 1958 bis 1966 isch si z Alzey uf s Gimnasium gange. Noch em Abitur het si vu 1967 bis 1972 an dr Universiteete Mainz un Fryburg Medizin studiert. Anne 1973 het si dr Dr. med. gmacht un syter 1983 isch si Fachärzti fir Inneri Medizin. As Ärzti het si ire speetere Mann chännegleert, dr Theoloog Richard Biedermann (1948–1995), wu vu aus Muura gstammt isch, chännegleert, Am 31. Meerz 1978 hän si ghyroote, si isch dodermit au Buurgeri vu Liachtaschtaa woore (vu Schellabärg, syt 2009 vu Vaduz). Si hän zäme drei Chinder, e Doochter un zwee Siin. Aafangs hän si zäme z Bensheim an dr hessische Bärgstrooß gwoont, anne 1981 sin si uf Liachtaschtaa zooge. Im Joor 1983 het si d Konzession as Ärzti z Liachtaschtaa iberchuu un 1989 het
D Magui Bétemps, wo am 8. Jänner 1947 uf d Wält cho und am 19. Nofämber 2005 gstoorben isch, isch die bekantischti Mundart-Sängerin und Liedermacherin vom Augschttaal, e Cantautrice, wie me z Itaalie säit. Si het iiri Lieder i dr tradizionelle Augschttaler Sprooch, em Valdotèn, und täils au uf Französisch gschribe. Dr Marie Rita Maquignaz, wie si vo ledig ghäisse het, iiri Familie het früner z Votornèntse gläbt, si isch aber z Ivrea im Piemont unden uf d Wält cho. Si isch em Alexis Bétemps syni Frou gsi; dää isch e bedüütende Gschichtsforscher und Volchskuntler gsi und het s Zäntrum für frankoprovänzalischi Forschig «René Willien» gläitet. Das Huus z Sen-Nicolà isch für d Sprooch und d Kultur vom Augschtal doo und maanet mit sym Naamen an grooss Augschttaler Kulturaktivischt René Willien (1916–1979). S Bétemps sind uf Sen-Cretoublo go woone. Do het d Magui Bétemps bim örtliche Theater Lé badeun de Choueley mitgmacht. Wäge däm git’s hüt dr regional Dichterweppewäärb für Theaterautoore Concours d'écriture théâtrale Magui Bétemps. Mit irne Lieder, wo me cha zu dr Folk-Kultur zellen, isch d Magui Bétemps i dr autonome Regioon Augschttaal populäär worde. Si het s in irne Songtegschte als Sproochkämpferin mit dütliche Woort drvo gha,
Dr (1036) Ganymed isch e Asteroid vum Amor-Typ un isch am 23. Oktober 1924 vum Walter Baade an dr Sternwarte Bergedorf bi Hamburg entdeckt worre. Der Planetoid isch nooch em Ganymed, Mundschenk vu dr Götter un Gliebter vum Zeus, us dr grichische Mythologi benennt. D'Bahn vum Ganymed isch um 26,659° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,5362. Ganymed het e Durmesser vu ebba 38,5 Kilometer un isch demit ein vu dr grösste (wenn nit dr grösst) Amor-Asteroid. Einigs bekannter in dr Astronomi isch dr gliichnammig Jupitermond Ganymed, dr grösst Mond vu unserem Sunnesystem. Liste vu dr Asteroide
Dr Jean-Daniel Blavignac, wo am 15. Mai 1817 z Gämf uf d Wält choo und am 21. Februar 1876 gstorben isch, isch e Schwiizer Architekt, Gschichtschryber und Volchskuntler gsi. Em Jean-Daniel Blavignac sy Vatter isch Töpfer gsi. Dr Jean-Daniel het z Gämf d Kunschtschuel und d Induschtryschuel bsuecht und isch füüf Joor bim Architekt Jean-Pierre Guillebaud s Boue go leere. Als Architekt und guete Könner vo dr mittelalterliche Kunschtgschicht het er bi dr grossi Reschtaurierig vo dr Kathedraale Saint-Pierre z Gämf mitgschaffet. Anne 1851 het er d Boute fürs Äiggnössische Schützefäscht z Gämf entwoorffe. Die eigete Bouwäärch, wo s vo iim no git, sind es paar Brünne z Carouge und es Huus am Boulevard de la Cluse z Gämf. Dr Blavignac isch im Stadtroot vo Gämf gsi, het e Zyt lang zu de Freimuurer ghöört und isch am Änd 1869 zum katolische Glauben überträtte, was men em schynts im protestantische Gämf zimli übel gnoo het. Sid 1845 isch dr Gämfer als schrybends Mitgliid bi dr Akademy vo Savoie drby gsi. Und au bi Schwiizer Verein het er mitgmacht, öppe bi dr Société d’Histoire de la Suisse romande. 1866 het er mit eme Gschichtsbuech vo Carouge agfange. Me könnt en als
Dr François Isabel, wo am 19. Juli 1859 z Vers-L’Eglise im Wadtland uf d Wält cho und am 31. Augschte 1936 z Antagnes gstorben isch, isch e Schwiizer Lehrer und Volchskuntler gsi. Er het z Lausanne s Leereseminaar bsuecht und isch einedryssg Joor lang Lehrer z Villars-sur-Ollon i de Wadtländer Voralpe gsi. Me het em döört au eifach dr Régent Isabel gseit. Er het verschidene Sache über d Gschicht und d Wirtschaft vo sym Doorff und vo andernen Oorten im Pays d’Enhaut gschribe. So het men en gäärn bin es paar Projäkt lo mitschaffen, öppe em Dictionnaire historique du canton de Vaud und em Livre d’or des familles vaudoises. Syni Bytreeg, es sind hunderti, sind i verschidene Zytschrifte abtrukt, au i dr Revue historique vaudoise. Er isch eine vo de Gründer vo dr Wadtländer Gschichts- und Archäologygselschaft Société vaudoise d’histoire et d’archéologie gsi. Dr Isabel het sich für s Patois, die lokali Variante vo dr tradiziuonelle Wadtländer Sprooch, wo zum Arpitanische ghöört, inträssiert. Er isch e guete Wadtländer Informant für d Redakzioon vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande (GPSR) gsi. Notize vo iim het s Archyv vom Glossaire, und e Teil vo synere Dokumäntazioon isch hüt
Dr Fürschtesteig isch en alpyne Wanderwääg im Liechtästäinische. Es isch e luftige, chly schwirige Wääg i dr hööche Felswand am Alpspitz, em Bäärg ganz am nördlichen Egge vom Rätikon grad oben a Vaduz. Dr Fuesswääg zu däre Stell chunt vo Gaflei uf den Alpen i dr Gmäind Triisebäärg und goot wyter gäge Norde zum Gafleisaddel ufe. Me het dr Bärgwääg anne 1898 ygrichtet, und dr liechtestäinisch Fürscht Johann dr Zwooti het d Arbete zum grööschte Teil zaalt; e grosse Bytraag isch vo dr Vorarlbärger Sekzioon vom Dütschen und Ööschtrychischen Alpeverein cho. Oben a dr Felsepassaasche isch e Wääg bis uf die Drüü Schwöschteren ufe, wo me vo iirne Gipfel uus e gueti Ussicht uf s Rintl het. Die Fürstensteig Wanderung uf tourismus.li Fürstensteig Gaflei-Gaflei uf schweizmobil.ch Fürstensteig uf wandersite.ch 47.1453299.547967Koordinate: 47° 8′ 43″ N, 9° 32′ 53″ O; CH1903: 759975 / 223745
D' (52) Europa isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 4. Februar 1858 vum Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt worre isch. Daift worre isch der Asteroid uf Europa, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi. Europa beweggt sich ime Abstand vu 2,75 (Perihel) bis 3,43 (Aphel) astronomische Einheite, in 5,45 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 7,5° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,101. Mit eme Durmesser vu 302,5 km isch Europa ein vu dr grösste Asteroide im Hauptgürtel. Si besitzt e dunkli Oberflächi mit ere Albedo von 0,058. Einigs bekannter in dr Astronomi isch dr gliichnammig Jupitermond Europa. Liste vu dr Asteroide
Dr Hans Stricker, wo anne 1944 z Grabs im Sanggaller Rhintl uf d Wält choo isch, isch e Schwiizer Romanischt, Dialäktoloog und Naameforscher. Er isch am Grabserbäärg als Soon vom ene Schryner ufgwachsen und isch z Grabs id Schuel ggange. Nach dr Zyt am Gimi z Sanggallen isch er uf Züri go Romanistik studiere. No bevor er anne 1970 s Studium mit em Lizänziaat apgschlosse het, isch dr Stricker als Studänt bim Gerold Hilty sid 1966 bim Projäkt für s Sanggaller Naamebuech agstellt gsi. Das isch e Plaan gsi vom Romanischt Hilty und em Germanischt Stefan Sonderegger usem Joor 1957. Mit däm Undernäämen isch es de so choo: Dr germanistisch Teil isch us verschidene Gründ leider gschyteret, und anne 1989 het mer en ufgää. Mit em romanistische Teil aber isch me besser fürschi cho, und dr Valentin Vincenz un dr Stricker händ e paar Bänd usebroocht; so het dr Stricker Namebüecher für Grabs und Wartau, zwo vo de groosse Gmäinden im sanggalische Waalchräis Wèèrdebäärg, verfasst. Mit dr Hilf vom Germanischt Peter Masüger, em Romanischt Valentin Vincenz und dr Barbara Stricker Frommelt het er den als Chröönig vo däm Forsche s Wèèrdebäärger Namebuech für di ganz Regioon chönne mache. 1973 het