rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Zuzenhausen (südfränkisch Zuzehause) isch e Gmeind in de Kurpfalz im hütige Bade-Württebärg und ghört zum Rhii-Neckar-Chreis. Zuzenhausen ligt im Elsenztal im nördliche Kraichgau. Bis uf Sinsheim sind s öppe 8 km. Hüt sind d Überbauige, wo zu de Gmeind ghört, uf beidne Site vo de Elsenz z finde, frühner isch numme de Teil öschtlich vo de Elsenz mit em alte Dorf und de Burg überbaut gsi. Nebem Dorf ghört au s Ghöft Schloss zu de Gmeind Zuzenhausen. De Gmeindsbann isch 1164 Hektare gross, vo dene sind 24,6 % bewaldet, 60,2 % landwirtschaftlich gnutzt und 13,4 % sind überbaut. Nochbagmeinde vo Zuzenhausen sind Meckesheim, Eschelbronn, Waibstadt, Sinsheim und Dielheim. Zuzenhausen isch in de Namesform Zozenhusen zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 769 gnennt. D Ortsherrschaft isch in dere Ziit bi de Chlöschter Lorsch und Hirsau gläge. Zämme mit de Meckesheimer Zent isch Zuzehuuse im 1330i an d Kurpfalz cho, wobi d Grundherrschaft bim Bistum Speyer gläge isch, wo s de Herre vo Vennige zum Lehe geh hei. De Venniger het sit em 14. Johrhundert en Teil vom Dorf ghört, ab em 1637i de ganz Ort. Bi de Uflösig vo de Kurpfalz im Johr 1803 isch Zuzenhausen zu Bade
Dr Sikhismus oder d Sikh-Religion (Panjabi: ਸਿੱਖੀ, sikhī) isch e monotheistischi Religion, wo im 15. Joorhundert entstande isch und uf e Wanderbrediger Guru Nanak zrugggoot. Es isch e Reformbeweegig, wo im nord-indische Punjab ufchoo isch und hüte öbbe 23 Millione Aahänger het, die mäiste von ene in Indie. D Sikh-Religion bedoont d Äihäit vo dr Schöpfig und vereert e gstaltlose Schöpfergott, wo weder Maa no Frau isch. Anderi wääsentligi Merggmol si, ass „Aberglaube“ und dradizionelli religiöösi Rite abgleent wärde und au soziali Hierarchie. S Kastesüsteem bestimmt aber au s Alldaagslääbe vo de Sikh, wil es im indische Alldaag übermächdig isch. In dr religiöse Braxis git s verschidnigi formali Gebot wie zum Bischbil in Bezuug uf d Chläidig, uf s Gee vo Nääme und uf s Ufdräte. D Sikh-Religion orientiert sich nit dra, ass religiöösi Dogme erhalte wärde, sondern will, ass die religiöösi Wiishäit im Alldaag nützlig sig. Dr Guru Nanak und die nüün Guru (religiöösi Vorbilder) noch im understriiche in iiren Iisichte, wo schriftlig im Wärk Guru Granth Sahib überliiferet sin, ass si über vorhandeni Religione wäi uusegoo, und si distanziere sich vo de dominierende religiööse Dradizione vo iirem Zitalter, drunder vom Buddhismus, vom Hinduismus und vom Islam. J. S.
D Organisazioon vo de Länder, wo Ärdööl exportiere (churz OPEC, vo änglisch Organization of the Petroleum Exporting Countries) isch en internazionali Organisazioon, wo 1960 in Bagdad gründet worde isch. Sit 1965 het das Kartell si Sitz in Wien. Die ursprünglige Mitgliider si dr Irak, dr Iran, Kuwait, Saudi-Arabie und Venezuela gsi. Spööter häi sich no siibe Staate aagschlosse: Katar (1961), Libye (1962), die Veräinigte Arabische Emirat (1967), Algerie (1969), Nigeria (1971) und Angola (2007). Ecuador isch vo 1973 bis 1992 Mitgliid gsi und Gabun vo 1975 bis 1992. Am 17. Novämber 2007 isch Ecuador noch ere Pause vo 15 Joor in d Organisazioon zrugg. Indonesie isch im Januar 2009 usdräte. D Mitgliidstaate vo dr OPEC fördere öbbe 40 Brozänt vo dr Ärdöölbrodukzioon uf dr Wält und verfüege über drei Viertel de Ärdöölresärve uf dr Wält. Allerdings vermuete e baar Expärte, wie under anderem dr Matthew Simmons, ass d Aagoobe über d Resärve zum Bischbil vo Saudi-Arabie nit stimme. Wil alli ölbroduzierende Staate, wo nid in dr OPEC sin, immer weeniger Ööl chönne fördere, cha mä erwarte, ass dr Iifluss vo dr OPEC grösser wird. Vo de zää grösste Ärdölförderer sin Saudi-Arabie, Iran, Kuwait, Venezuela und die Veräinigte Arabische Emirat in
Dr Ulrich „Uli“ Hoeneß (* 5. Jänner 1952 z Ulm) isch e dytsche Unternämmer, Fueßballfunktionär un ehmolige Fueßballspiiler. Bis Mai 2014 isch er Bresidänt vum FC Bayern München un Ufsichtsrotsvorsitzer vu dr FC Bayern München AG gsii. Am 25. Novämber 2016 isch dr Hoeneß zum zwaite Mol zum Bresidänt vum FC Bayern München e. V. gwehlt wore. As aktive Fueßballspiiler het dr Hoeneß in dr 1970er Johr mit em FC Bayern München fascht alli wichtige Titel im europäische Verainsfueßball gwunne. Mit dr dytsche Nationalmannschaft isch er 1972 Europamaischter und 1974 Wältmaischter wore. No syre aktive Karriere het dr Hoeneß s Management bim FC Bayern ibernuu un het derzue bydrait, dr Verain finanziäll un sportli zue aim vu dr wältwyt erfolgrychschte Fueßballverain z mache. Är isch ab em Novämber 2009 Bresidänt vum FC Bayern München e. V. un syt Merz 2010 Vorsitzer vum Ufsichtsrot vu dr FC Bayern München AG gsii. Im Juli 2013 isch dr Hoeneß wäge Styyrhinterziehig aagchlagt un am 13. Merz 2014 vu dr 5. Strofchammere vum Landgricht München II zue dreihalb Johr Haft verurdailt wore. Är isch derno vu syne Ämter as Bresidänt vum FC Bayern München e. V. un Vorsitzer vum Ufsichtsrot vu dr FC Bayern
Dr Zen-Buddhismus oder Zen isch e Ströömig oder Linie im Mahayana-Buddhismus, wo in China vom 5. Joorhundert noch dr Zitewändi aa entstande und wääsentlig vom Daoismus beiiflusst worde isch. Dr chinesischi Naame Chan (chin. 禪, Chán) stammt vom Sanskritwort Dhyana (ध्यान), wo as Chan’na (禪那, Chán’nà) in s Chinesische überdräit worde isch. Frei übersetzt bedütet Dhyana so vil wie „Zuestand vo dr meditative Versänkig“, was uf s grundlegende Charakteristikum vo dere buddhistische Ströömig aanewiist. Si wird dorum mänggisch au as Meditazioons-Buddhismus bezäichnet. Dr Chan-Buddhismus isch in Südostasie vo Mönch verbräitet worde und es isch e koreanischi (Seon, korean. 선) und e vietnamesischi (Thiền) Dradizioon entstande. Vom 12. Joorhundert aa isch Chan au uf Japan cho und het dört as Zen e nöiji Usbräägig überchoo. Die isch in dr Nöizit in dr Weste choo und dört nöi interpretiert worde. D Begriff wo zum Zen ghööre und in Öiropa und de USA brucht wärde, stamme mäistens us em Japanische. Aber au koreanischi, vietnamesischi und chinesischi Schuele si sit churzem im westlige Kulturkräis iiflussriich. Es wird vilmol gsäit, ass Zen „nüt“ wurd biete: käi Leer, käi Ghäimnis, käini Antworte. Im ene Kōan (公案) säit dr Zen-Mäister Ikkyū Sōjun (一休宗純) zu äim, wo am
Dr Fundamentalismus (vo latiinisch fundamentum ‚Underbau‘, ‚Grund‘, ‚Fundamänt‘) isch en Überzügig oder soziali Bewegig, wo aanimmt, ass iiri Interpretazioon von ere inhaltlige Grundlaag (eme Fundamänt) die äinzig woori isch. Dr Fundamentalismus wird dur e stark polarisierti Usleegig von ere Letschtbegründig umgsetzt. Im witere Sinn stellt sich dr Fundamentalismus gege d Modärne und forderet, ass mä zu de Wurzle von ere bestimmte Religion oder Ideologii wurd zruggoo, und brobiert die Forderig wenn nöötig mit radikale und zum Däil intolerante Middel duurezsetze. Dr Vorwurf vom Fundamentalismus wird au uf soziali oder politischi Grubbe bezooge, wo mä von ene mit Rächt oder mit Unrächt säit, ass si iiri ideologischi Orientierig as absolut richdig gseen und um die gsellschaftligi Vormacht wurde kämpfe. In dr Alldaagssprooch verstoot mä under Fundamentalismus vilmol ooni Underschiid z mache konservativi religiöösi Grubbe, gwaltdäätigi Mitgliider vo gwüsse Volksgrubbe, wo mee oder weniger religiös motiviert si, oder Terrorischte. Daas macht dr Begriff chly unklar und eender broblematisch. Politisch bsundrigi Brisanz häi in de letschte Joor dr christlig Fundamentalismus in de Veräinigte Staate aagnoo, wo mit dr Teebardei d Politik vo dr Republikanische Bardei in groossem Maass beiiflusst, und dr islamisch Fundamentalismus, wo sich in de mäiste islamische Staate usbräitet het und
E Letschtbegründig isch in dr Filosofii und Wüsseschaftstheorii, wenn d Gältigsaasprüch in Bezug uf Wooret und Gwüsshäit uf letschti, sicheri Grundlaage zrugggfüert wärde. S Konzept von ere „letschte“ Begründig chunnt scho bim Platon und bim Aristoteles vor und isch im Lauf vo dr Gschicht vo dr Filosofii immer wider undersuecht worde. Wichdigi elteri Aasetz, zum em Dänke e sicheri Grundlaag z verschaffe, findet mä bim Anselm vo Canterbury, Descartes, Karl Leonhard Reinhold, bim Dütsche Idealismus (Fichte, Schelling, Hegel) und bim Jakob Friedrich Fries. Au dr Filosoof Husserl schliesst sich dere Aasicht in „Wissenschaft aus absoluter Begründung“ aa. As Letschtbegründigstheoretiker gälte hüte näben em Hugo Dingler bsundrigs dr Karl-Otto Apel, dr Vittorio Hösle, dr Wolfgang Kuhlmann und dr Harald Holz. Bsundrigs d Verdräter vom Kritische Razionalismus kritisiere d Idee vo dr Letschtbegründig. Reinhold Aschenberg: Letztbegründung? Beitrag zu einer typologischen Orientierung. In: Reinhard Hiltscher, André Georgi (Hrsg.): Perspektiven der Transzendentalphilosophie. Im Anschluß an die Philosophie Kants. Freiburg (Breisgau)/ München 2002, ISBN 3-495-48058-7, S. 11–42. Carl Friedrich Gethmann: Letztbegründung. In: Jürgen Mittelstraß: Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie. Zweite Auflage. Band 4, Metzler 2010, ISBN 978-3-476-02103-8, S. 549–552. Miriam Ossa: Voraussetzungen voraussetzungsloser Erkenntnis? Das Problem philosophischer Letztbegründung von Wahrheit. Paderborn, Mentis 2007, ISBN 978-3-89785-567-0. Wikibooks:
Waibstadt (in de örtliche Mundart Waibscht) isch es Schtädtli mit öppe 5700 Iiwohner im hütige Bade-Württebärg und ghört zum Rhii-Neckar-Chreis. Au wenn Waibschtadt in de Region Kurpfalz ligt, hets politisch numme e kurzi Ziit zu de Kurpfalz ghört. Waibstadt isch Sitz und Mitglied im Gmeindsverwaltigsverband Waibstadt und de Tourismusregion Brunneregion. Waibstadt ligt im Schwarzbachtal im nördliche Kraichgau, öppe 20 Kilometer südöschtlich vo Heidelbärg und 6 Kilometer nördlich vo Sinsheim. Zu de Gmeind Waibstadt ghört au s Dorf Daisbach, wo früehner e selbschtändigi Gmeind isch gsi. De Gmeindsbann umfasst 2557 Hektare. 29,6 % sind von Wald bewachse, 54,1 % landwirtschaftlich gnutzt und 15,1 % sind Sidligs- und Verkehrsflächene. Nachbargmeinde vo Waibstadt sind Neideschtei, Helmstadt-Barge, Neckarbischofsheim, Sinsheim, Zuzehuuse und Eschlbronn. Waibstadt isch zum erschte Mol gnännt wore anne 795. Waibstadt het sich mit dr Stadt Neckarbischofsheim un dr Gmaine Epfenbach, Helmstadt-Bargen, Neidenstein un Reichartshausen zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Waibstadt zämmegschlosse. Dr Burgermaischter isch dr Joachim Locher. Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke Dr Dialäkt vu Waibstadt ghert zum Sidfränkisch. 1200 Jahre Waibstadt: Beiträge zur Geschichte der ehemals freien Reichsstadt. Waibstadt 1995 Adolf M. Hirn, Gabriele Süskind (Red.), Jürgen Schütz (Hrsg.): Der Rhein-Neckar-Kreis. Stuttgart
D Marianna Madia (* 5. Septembär 1980 z Rom) isch e italiänischi Bolitikeri. Si sitzt sit 2008 für e Partito Democratico, e Middi-linggs Partei, in dr italiänische Camera dei deputati. Sit em 21. Februar 2014 isch d Madia Minischteri fir Verwaltungsreformen und -vereinfachig. D Marianna Madia isch sit em Juni 2013 mit em Film- und Färnseebroduzänt Mario Gianani verhürootet. «Italy's PM-designate Matteo Renzi names new cabinet» Commons: Marianna Madia – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Websyte vo de Marianna Madia
Glas (vo germanisch glasa „s Glänzige, Schimmrige“, au für „Bernstäi“) isch e Sammelbegriff für e Grubbe vo amorfer Feststoff, wo die wirtschaftli wichdigste von ene us Siliciumdioxid bestöön. Die mäiste Gleeser bestöön hauptsächlig us Siliciumdioxid, wie Drinkgleeser oder Fänsterglas; die Silikat-Gleeser si mäistens dransbaränt und häi vo alle Gleeser die wirtschaftlig grössti Bedütig. Au Metall, wo amorph fest worde sin, si Gleeser. Gleeser us organische Materialie si zum Bischbil dr natürligi Bärnstäi oder vil Kunststoff wie Acrylglas. Mä cha fast us jedem Stoff, wemm män en schnäll us em flüssige oder gasförmige Zuestand abchüelt, e (metastabils) Glas mache. Es git e seer groossi Zaal vo Gleeser mit verschidnige Zämmesetzige, wo wäge iire Äignschafte vo wirtschaftligem oder wüsseschaftligem Inträssi si. Glas wird für vili Aawändige iigsetzt und es git entsprächend verschidnigi Technike zum Glas mache und em si Form z gee. E Hufe vo dene Technike si scho seer alt und wärde au hüte no industriell umgsetzt, ooni dass am Grundbrinzip öbbis gänderet worde weer. Glas isch en amorfi Substanz. Gwöönlig wird Glas dur Schmelze erzügt, es cha aber au gmacht wärde, wemm mä Sol-Gel ufwermt und dur Stoosswälle. Thermodünamisch wird Glas as gfroreni, underchüelti Flüssikäit bezäichnet. Die Definizion gältet für
As Kunststoff – umgangssproochlig: Plastik – bezäichnet mä en organische, polymere Festkörper, wo sünthetisch oder halbsünthetisch us monomere organische Molekül oder us Biopolymer härgstellt wird. Mä unterschäidet zwüsche drei groosse Grubbe: d Thermoplast, d Duroplast d Elastomer. Sünthetischi Kunststoff macht mä us Monomer oder us Prepolymer dur Chettipolymerisazioon, Polyaddizioon oder Polykondensazioon. Dr Roostoff isch mäistens crackts Nafta, also Roobänzin, wo meischtens us Ärdööl gwunne wird. Halbsünthetischi Kunststoff entstöön dur d Modifikazioon vo natürlige Polymer (vor allem Zellulose zu Zelluloid) wäärend anderi biobasierti Kunststoff wie Polymilchsüüri oder Polyhydroxidbuttersüüri dur d Fermentazioon vo Zucker oder Sterki härgstellt wärde. E Wärkstück us Kunststoff bestoot us Millione vo seer lange Molekülchettene, wo inenander verschlunge si (Polymer) und us Grundäinhäite (Monomer) zämmegsetzt sin, wo sich die ganz Zit widerhoole. Der Kunststoff Polypropylen zum Bischbil bestoot us Propylenäinhäite, wo sich vilfach widerhole (lueg s Bild rächts). Kunststoff chönne us lineare Chettene, aber au us verzwigte und vernetzte Chettene bestoo. D Lengi vo de Chettene vo de äinzelne polymere Molekül goot von e baar dausig Moleküläinhäite bis zu über ere Million vo monomere organische Moleküläinhäite. Chemiifaasere, Kunstharz in Lagg und Chlääbstoff si au sünthetischi Polymer us monomere organische Molekül. In dr Wirtschaftsstatistik chömme die Broduktgrubbe aber drennt
Das Spukschloß im Spessart ischt a deitscher Schbiilfilm us-em Jôhr 1960 vom Regisseur Kurt Hoffmann mit dr Liselotte Pulver ond em Heinz Baumann en de Hauptrolla. Der Stroifa isch gewissermaßa als a loosa Fortsetzong vo sellem zwoi Jôhr vorher entstandena Film Das Wirtshaus im Spessart ôôzoseha. S Drehbuach ischt vom Autora-gschbann Günter Neumann ond Heinz Pauck vrfasst wôrra. Zom erschda Môl ens Kino komma isch des Werk en dr Bundesrepublik Deitschland am 15. Dezember 1960. Em Jôhr 1820 send dia Leit vo sellra Raiberbande us-em Schbessart, wo gfanga wôrra send, bei lebendigem Leib em Keller vo deam berihmda Wirtshaus eigmauret wôrra. Seither schbuket-se deet als Goischter rom. Enzwischa send 139 Jôhr vrganga, ond des altehrwirdige Gebeide stôht em Bau vo-ra Audobôh em Weag. Drom wuud’s jetzt aagrissa. De Goischtr bleibt nix andrs ibrig, wia nôch-ra nuia Bleibe zo suacha. Bald stoßet se uffs Schloss vo dr Gräfin Charlotte von Sandau (a Nôchfahrin vo dr Franziska von Sandau us-em Vorgengerfilm) ond nischdet sich deet heislich ei. Dui jonga Gräfin wohnt en deam Schloss alloi mit-ra alda Dande ond mit-ma alda Onkl. A Deanerschaft kôô sich der vrarmde Adl et leischda, weil des Ôwesa hoch vrschuldet ischt. Abr grad der Omstand ischt
D Maria Elena Boschi (* 24. Jänner 1981 z Montevarchi, Toskana) isch e italiänischi Rächtsawälti und Bolitikeri. Bis si am 4. Juni 2013 zruggdräte isch, isch si Mitgliid im Vorstand vom toskanische Wasserversorgigsundernääme Publiacqua spa gsi. D Boschi sitzt sit 2013 für d Middi-linggs Partei Partito Democratico in dr italiänische Camera dei Deputati. Sit em 21. Februar 2014 isch d Boschi Minischteri fir Verfassigsreforme und Beziejige zum Parlamänt. «Renzi sceglie un'aretina nella squadra che curerà il tour per le primarie Pd» «Italy's PM-designate Matteo Renzi names new cabinet» Commons: Maria Elena Boschi – Sammlig vo Multimediadateie Maria Elena Boschi in Camera dei Deputati Web Site
Zazaki (au Dımılki, Kırdki oder Kırmancki) isch e Sprooch, wo in dr Türkei, im Iran, z Syrie, z Georgie und z Kasachstan gschwätzt wird. Amtssprooch isch si nume in dr Türkei. D Zaza und mänggi Sproochwüsseschaftler säge dr Sprooch usser Zazaki au Dımılki, Kırdki oder Kırmancki. Mä schetzt, ass es zwei bis drei Millione Lüt git, wo Zazaki schwätze. Wäge dr Migrazion in de letschte Joorzäänt het sich d Sprooch au in West-, Middel- und Nordöiropa verbräitet. S Zazaki ghöört zum iranische Zwiig vo de indogermanische Sprooche. D Wikipedia uff Zazaki Ludwig Paul: Zaza(ki) – Dialekt, Sprache, Nation? In: Religion und Wahrheit: Religionsgeschichtliche Studien. Festschrift für Gernot Wießner zum 65. Geburtstag. Herausgegeben von Bärbel Beinhauer-Köhler. Harrasowitz, Wiesbaden 1998 S. 385-399. Online bi Google Books
Holz (vo urgerm. *hulta-) bezäichnet im allgemäine Sproochgebruuch s feschte bzw. herte Gwääb vo de Sprossaggse (Stamm, Escht und Zwiig) vo Böim und Strüücher. Botanisch tuet me s Holz as s sekundäre Xylem vo de Soomepflanze, wo vom Kambium erzügt wird, definiere. Noch dere Definizioon sin die holzige Gwääb vo de Palme und andere hööchere Pflanze allerdings käi Holz im ängere Sinn. Aber au doo isch s charakteristisch, ass Lignin in dr Zällwand iiglaageret wird. In ere Definizioon, wo witer goot, wird Holz dorum au as lignifizierts (verholzts) pflanzligs Gwääb begriffe. Kulturhistorisch gsee ghööre Ghölz woorschinlig zu de eltischte vo de Möntsche gnutzte Pflanze. Holz isch e vilsitige Roostoff, wo noochewaggst und au hüte no äins vo de wichdigschte Pflanzebrodukt für d Witerverarbäitig isch und au as e regenerative Energiidrääger wider zu Eere chunnt. Sit langem sin in dr menschlige Zivilisazioon Gegeständ und Bauwärk us Holz allgemein pruucht worde aber au Kunschtwärch gits, wo us Holz gmacht sin. S Abholze vo Wälder an de Küste vom Middelmeer im Alterdum isch äine vo de erste groosse Iigriff vom Mensch in en Ökosüsteem gsi. Roodige sin dr erst Schritt gsi, zum Öiropa, wo im Alterdum no zum e groosse Däil bewaldet gsi
De Matteo Renzi (* 11. Januar 1975 z Florenz) isch en italiänische Politiker. Sit em 21. Februar 2014 isch er de Ministerpresidänt vo Italie (17. Legislaturperiode). Woner gwählt worde isch, isch er 39 Johr alt gsi und isch dodemit de jüngsti Ministerpresidänt vo de italiänische Gschicht. De Renzi isch z Rignano sull’Arno ufgwachse, hät Jura gstudiert und ghört zur Partito Democratico, churz PD. Vo 2009 bis 2014 isch er de Bürgermaister vo Florenz gsi. Commons: Matteo Renzi – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Websyte vom Matteo Renzi «Intervista a Matteo Renzi di Claudio Sardo» Archivlink (Memento vom 1. Juli 2015 im Internet Archive) «Italy's PM-designate Matteo Renzi names new cabinet»
De Chaschper Bräwald (* 1. Mai 1838 z Mänidorf, † 10. Juli 1899 z Züri) isch en Chaufme und Undernämer us Mänidorf gsi. De Chaschper (Caspar) Bräwald isch de Soon vom Beck Chaschper (Kaspar) Bräwald vo Mänidorf gsi. Är isch Chaufme worde und hät 1862 im Handelshuus Hunziker & Co z Aarau gschaffet. Vo 1863-1864 isch är Legationsrat und Sekretär gsi vo de Japan-Mission, won är vom Bundesrat Aimé Humbert-Droz mid erscht 24i mit em holländische Tampfschiff «Medusa» i säb Land gschickt worden isch. Deet händs am 6. Februar 1864 de erschti Handelsvertrag zwüsched Japan und de Schwiiz abgschlosse. De Chaschper Bräwald häd uusfüerlichi Pricht über die Reis veröffentlicht. Är häd au es Tagebuech gschribe. Die Notize uf Französisch, Änglisch, Italienisch und Holändisch sind uf 548 Siite und füled foif Bänd. Familiemitglider und s Bundesarchiv z Bärn händ si ufbewaart. Es gaat drin um Politik, Wirtschaft, Kultur, Gschicht und s tägliche Läbe. Vo 2008 bis 2012 händ d Firma DKSH und s Stadtarchiv vo Yokohama d Tagebüecher is Japanisch überträit. Es Jaar druf, im 1865i, häd är z Yokohama mit em Hermann Siber d Handelsfirma Siber & Brennwald gründet. Mit däre Firma häd er vor allem Riis, Bauele und Side
Dr Giorgio Napolitano (* 29. Juni 1925 z Neapel; † 22. Septämber 2023 z Rom) isch en italiänische Politiker gsi. Vom 15. Mai 2006 bis zum 14. Jänner 2015 isch er dr elfti Presidänt vu Italie gsi. Er isch de ersti italiänisch Staatspräsident, wo för e zwaiti Amtszyt widergwählt worde isch. D Partei, woner hüt dezue ghört, isch d Partito Democratico, churz PD. De Napolitano hät Jura gstudiert, isch 1945 de komunistische Partei biiträtte und 1953 als Abgordnete i di italiänisch Abgordnete-Chammer gwählt worde. Auf dem Weg zum historischen Kompromiss. Ein Gespräch über Entwicklung und Programmatik der KPI. Frankfurt/Main 1978 ISBN 3-518-00851-X Commons: Giorgio Napolitano – Sammlig vo Multimediadateie Yytrag über Giorgio Napolitano in dr Abgordnete-Datebank vum Europäische Parlament Normdate: GND: 119295547 | LCCN: n80158751 | SUDOC/IdRef: 027044556 | VIAF: 44303019
Metall (vo griechisch μέταλλονVorlage:Lang – Invalid: 'gr' * probably 'el' intended metallon) si Materialie, wo in fester oder flüssiger Form vier charakteristischi Stoffäigeschafte häi: iiri elektrischi Läitfähigkäit isch hooch, nimmt aber ab, wenn Tempratuur uufegoot, si läite Wermi guet, si si verformbar und häi e metallische Glanz (Spiegelglanz). Metall si die chemische Elimänt, wo sich im Periodesüsteem vo de Elimänt linggs und unde von ere Drennigslinie vo Bor bis Astat befinde. Das sin öbbe 80 Brozänt vo de chemische Elimänt. Dr Übergang über d Halbmetall zu de Nitmetall isch fliessend. Dr Begriff wird au für Legierige und e baar intermetallischi Faase verwändet. Die charakteristisch metallische Äigeschafte chämme drvo, ass d Atom von ere metallische Bindig zämmeghebt wärde, wo s wichdigste Merkmol von ere isch, ass sich d Elektrone im Gitter vo de Atom frei chönne beweege. En einzelns Atom vom ene Metall het käini metallische Äigeschafte. E Metall entstoot erst, wenn meereri Atom nooch binenander si, e Wäggselwirkig zwüschen ine entstoot und si sich metallisch binde. Erst sonigi Grubbe vo Atom (cluster) häi metallischi Äigeschafte. Atom vo dene Elimänt chönne sich au amorf zämmelaagere, wemm mä sä extrem schnäll abchüelt, und bilde denn käi Kristallgitter und wärde metallischs Glaas. Under
Doon (uf Alemannisch zmäist Lätt(e)) isch e Material, wo in dr Natur vorchunnt und hauptsächlig us fiinchörnige Mineral bestoot. Wenn er gnueg füecht isch, chann er mäistens blastisch verformt wärde und er wird spröd, wenn er usdröchnet oder brennt wird. Im Doon het s mäistens Schichtsilikat, aber au anderi Materialie chönne din si, won em Blastizitet gääbe und wo usherte, wenn si dröchnet oder brennt wärde. As assoziierti Faase cha dr Doon Materialie enthalte, won em käi Plastizitet gääbe und au organischi Stoff. Im Geegesatz zu früenere Definizioone legt d Definizion vo dr AIPEA (Association Internationale Pour L’Etudes Des Argiles) und dr CMS (Clay Minerals Society) käi gnaui Gröössi vo de Doonchörner fest, wil verschideni Diszipline do iiri äigene Festlegige droffe häi. As Doonpartikel gälte in de Geowüsseschafte, noch dr Norm EN ISO 14688, Partikel < 2 µm (däilwiis au < 4 µm) und in dr Kolloidchemii < 1 µm. Materialie mit Äigeschafte vom Doon, wo künstlig härgstellt wärde und Materialie, wo vor allem us organische Däili bestöön, zellt mä nid zum Doon, au wenn si die blastische Äigeschafte vo Doon häi und us dr Natuur chömme. Doon wird as Roostoff für Döpferware und Keramik sit em Jungpaläolithikum brucht. Er
Leem oder Lätt(e) isch e Mischig us Sand mit ere Chorngrössi vo me as 63 µm, Schluff (Chorngröössi gröösser as 2 µm) und Doon (Chorngröössi chliiner as 2 µm). Er entstoot äntwääder dur Verwitterig us Fest- oder Lockergstäi oder dur die unsortierti Ablaagerig vo de verschidene Leembestanddäil. Je nochdäm wien er entstande isch, underschäidet mä zwüsche Bärgleem, Ghängleem, Gschiebleem (us em abglaagerete Moränematerial vo Gletscher), Lössleem (Löss) und Aueleem (wo vo Flüss ablaageret worde isch). Leem isch wit verbräitet und cha liicht abbaut wärde. Er isch äine vo de eltiste Baustoff. Commons: Loam – Sammlig vo Multimediadateie Woonhüüser und anderi Bauwärk us Leem Leem im Terrarium Grundlagenwissen Lehm und Mailingliste Bundesverband zur Förderung des Lehmbaus Noch em Neues Baseldeutsch Wörterbuch, Christoph Merian Verlag 2010, bedütet Lätte nid nume Leem sondern au Doon. S Wort wird, wenigstens im Baseldütsche, immer weeniger brucht und isch am verschwinde. In andere alemannische Dialäkt bruucht me vilmool s Wort Leim(e) für schriftdütsch ‘Lehm’, vgl. «Leim», Idiotikon Bd. 3, Sp. 1267 oder Leim(eⁿ), Els. Wb. Bd. 1, Sp. 587.