rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Mille isch e Stadt im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg (Dytschland). Dr Namme vu dr Stadt leitet sich vum Althochdytsche Mulinhaimo ab, wo si Ursprung in ere Vilzahl vu Mühlene het, wo sich früeher entlang vum Chlemmbach befunde hänn. Erscht 1810 isch Mille ändlich "Stadt" worde, des Stadtfescht git's syt 1971. Bis zum 1. Jänner 1973 isch Mille Sitz vum glichnammige Landchreis gsi, wo im Zug vu dr Kommunalreform ufglöst worre isch. Als Usgliich isch domols dr Gmeiverwaltigsverband Mille-Badewiler gründet worre, wo Ufgabe vu dr Undere Verwaltigsbhörde wohrnimmt. Usserdem sin in Mülle diversi Ussestelle vum Landrotsamt agsidelet. Im Landesentwickligsplan isch d'Stadt als Middelzentrum usgwiise. Säll Gedicht hät de Johann Peter Hebel Mìlle gwidmet: Z Mìlle an de Bost, Dausigsappermost! Drinkt me nìt e güete Wii! Goht er nìt wie Baumööl ii, z Mìlle an de Bost! (in: „Der Schwarzwälder im Breisgau“) Mìlle isch schù zù de Zitt vù de Römer ùn vù de Alemanne bsììdelt gsìì ùn noo frieier vù de Kelte, wùù doo 2000 bìs 3000 Johr alti Urnegraabstätte hinderloo hän. Bi Grabige ìm Zämmehang mìt de Ernöierig vù de Martinschilch hät mer d'Ruine vù-ne-ere Vìlla entdeckt, wùù wohrschinnts s Zändrùm vù de römische Landgieter gsìì isch. Schù ìn de
E Monophthong isch - im Gegesatz zum Diphthong - e eifache Vokal, e Eilüt (Einlaut). S git langi un kurzi Monophthong. Im Ditsche wäre langi Monophthong aü mit zwee gliche Buechstabe gschriibe, z. B. Moos, See - in dr Dieth-Schriibung wäre langi Monophthong grundsätzlig mit zwee gliche Buechstabe gschriibe. S Wort Huus enthaltet e lange Monophthong (uu), im Elsass kunnt des Wort mit kurzem Monophthong vor: Hüss (ü). Dr Monophthong in Werter wiä Huus, Iis un Füür isch typisch fir s Alemannisch "im engere Sinn" (des heißt, s Alemannisch ohni s Schwebisch). Diä Monophthong sin aber nit iberal glich üsprägt - lueg in dr Tabälle. Do isch Vokallängi nit agää, si isch im Elsass un in dr Ortenau viilmol kurz, im weschtlige Briisgaü seltener, im ibrige Gebiit noch seltener. Numme im Schwebische heißts do ohni Monophthong Hous, Ejs, Fejer. S Schwebisch isch vu dr neihochditsche Diphthongiärung betroffe (lueg unter Diphthong). Im 11. un 12. Johrhundert hän sich im eschtlige Mittelditschland ie, uo un üe zu > ii, uu un üü entwicklet un sich in etlige ditsche Dialäkt un in dr Standartsprooch iibirgeret. Im Bayrische un im Alemannische het sich diä Monophthongiärung nit kenne durchsetze, z. B. im Alemannische (mit samt
Pfaffewiler isch e Gmei im Schnäggedal öppe 10 km südli vu Friburg im Brisgau am nördliche Rand vum Markgräflerland. Wappedier isch dr Schnägg. Dr Ort isch under anderem dur s Schnäggefescht bekannt, wo alljohr verastaltet werd. Pfaffewiler lit im sognennte "Schnäggedal" im nördliche Markgräflerland zwischem Batzeberg im Weschte un em Hohfirscht als Deil vum Schimbergmassiv im Oschte. Durs Dal fliesst dr Dufferebach. S Schimbergmassiv bestoht us Gsteischichte vu Buntsandstei bis Tertiär. S Gstei isch in mehrere Steibrüch bis zum Afang vum 20. Johrhundert vu ortsasässige Steimetze abbaut worre. Im Norde Schallschedt un Ebringe, im Oste Bollschwil, im Süde Chilchhofe (Ehrechilche), im Weste Norschige un Scherzige (beidi zue Ehrechilche ghörig). D Gmei bestoht us dr Ortsdeiler "Ehlischwiler" (dt. "Öhlinsweiler", au Oberdorf gnennt) un "Pfaffewiler". Dr Ort isch meglicherwiis erschtmols in ere Schenkigsurchunde vu Räbland ans Chloschter St. Galle als "Openwilare" erwähnt worre: "Propterea vernacula terra juris mei in loco, qui dicitur Openwilare, tradimus sancto Galloni viginti juchos, et in Eberingen unum juchum de vinea." D Urchunde datiert vumr 16. Jänner in dr Herrschaftszit vum Frankechenig Chilperich II., wo vum Juni 715 bis im März 721 regiert het, ohni e gnaui Johresagab, s wird bloss dr herrsched Chenig Chilperich (ohni Nummere) erwähnt.
Europa stoot für Europa (Mythologie), e Gliebti vum Zeus in de grichische Mythologi Europa, e Kontinent vu de Erde Europäisch Union, umgangssprochlich au eifach Europa. Europa (Mond), ä Mond vum Jupiter (52) Europa, e Asteroid Europa (Insel), e Insle im Indische Ozean, wo zue dr französische Süd- un Antarktisgebite ghört Europa (Rakete), e europäischi Rakete Europa (Film), e Film vu Lars von Trier Europe 1, e Programm vu dr Europäische Rundfunk- un Fernsehgsellschaft dr Namme vu mehrere Schiff, under anderem Europa (Schiff), vum e Passagierschiff vum Norddeutschen Lloyd Europa (Schiff), vum e Chrüzfahrtschiff vu dr Hapag-Lloyd AG Europa (Hörspiel), s Label vu ere Hörspilproduktionsfirma dr Titel vum e Hit vu dr postum veröffetlichte Falco-CD "Verdammt wir leben noch", lueg Falco in dr englisch-/französische Schribig Europe git's witteri Bedütige vu Europa. Dr Namme Europa isch vermuetli e ursprünglich asiatischi Schöpfig fer „Obeland“, vu semitisch ereb „Obe“, bzw. phönizisch un hebräisch erob „dunkel“, vgl. grichisch erebos „Dunkel, Schatteriich“. Im ibertragene Sinn isch des Wort bi dr Phönizier au fer „Obedämmerig“ oder „Sunnenundergang“ gstande. Europa isch fer die under anderem in Nordafrika un in dr Levante läbende Phönizier geographisch dr dunkel Erddeil im Nordweste gsi, nämli dert gläge, wo d'Sunne undergoht.
Europa isch de zwait un chlainst vu de große Mond vum Planet Jupiter. De Europa ihr Entdeckig wird im italienische Glehrte Galileo Galilei zuegsproche, wo anno 1610 si ajfachs Fernrohr uf de Jupiter grichtet het. Die veer große Mond Io, Europa, Ganymed un Kallisto werre au als die galileische Mond bzajchnet. Allerdings het de Dytsch Simon Marius in sinem 1614 erschinene Werch Mundus Jovialis ihr Entdeckig fer sich basprucht, indem er behauptet het, die große Jupitermonde brajts einigi Nächt vor Galilei entdeckt z'ha. Galilei het des azwiflet un het im Marius´ si Werch als Plagiat bzajchnet. Noch hütige Erchänntnisse isch nit uszschließe, dass Marius die Mond uabhängig vu Galilei entdeckt het, jedefalls gen ihri Nämme uf ihn zruck. Daift worre isch der Mond uf Europa, äre Gliebte vum Zeus us de grichische Mythologi. Obwohl de Namme Europa brajts churz noch sinere Entdeckig vu Simon Marius vorgschlage worre isch, het er sich iber langi Zit nit dursetze chänne. Erst in de Mitti vum 20. Johrhundert isch er wiider in Bruuch kumme. Vochher sin die galileischi Mond iblicherwiis mit römische Ziffere bzajchnet worre un Europa isch de Jupitermond II gsi. Die galileische Mond sind so hell, dass mer si brajts mitäme Fernglas
Bìì isch e Munizipalgmaind (politeschi Gmeind) im Bezirk Goms im Kanton Wallis. D Gmeind lyt im Bììtaal, wo s einzige grosse südleche Sytetaal vom Goms isch. Dur das Taal flüsst d Binna, wo am Ofehorn afoot und bi Äärne zum Rottu abe chunnt. Vo Süde chunt s Lengtalwasser id Binna, und die het als gröschte Sytebach dr Saflischbach, wo i dr Nochbergmeind Grengiols vom Rothorn abeflüsst. Vo rächts flüsset s Turbewasser, wo vom Turbegletscher chunt, und vo Schene Biel dr Fäldbach abe id Binna. Im Taal het d Gmeind sächs Dörfer: Schmidigehischere, Wilere, Giesse, Fäld, Holzerhiischere und Ze Binne. Im Lengtal isch dr Wiiler Heiligchrüüz. S Dorf Usserbìì liit nid i dr Gmeind Bìì, sondern um undere Lauf vo dr Binna i dr Gmeind Äärne. E Deil vo dr Gmeindgränze vo Bìì bildet au d Landesgränze vo dr Schwiiz zu Italie. Die ziet sech der Bärgchetti noo, wo au en Abschnidd vo dr kontinentale Wasserscheide i de Alpe und glichzytig d Sproochgränze vom Walliserdüütsch und do dermit vom alemannische Sproochruum zum Iteliänische oder gnauer: zum Lombardische bildet. Me het de Bärge uf däm Chamm drum vo beide Syte deils underschidlechi Näme uf Dütsch und uf Iteliänisch ggä. Das sind vo
D' Taygete (Jupitermond XX) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter. D'Taygete isch am 25. November 2000 vu dr Astronomè Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worrè. Si het zerscht die vorlaifig Bezeichnig S/2000 J 9 erhalde. Daift worre isch dr Mond uf dr Namme vu dr Taygete, eini vu dr Plejade un Gliebte vum Zeus us dr grichischè Mythologi. Taygete umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.800.000 km in 732 Däg, 9 Stund un 50 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2525 uf. Mit ere Neigig vu 165,272° isch d'Bahn retrograd, des heisst, dr Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet. Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird d'Taygete in dr Carme-Gruppe, benennt nochem Jupitermond Carme, zuegordnet. D'Taygete besitzt e Durchmesser vu ca. 5 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, Si isch vermuetli iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut. D'Taygete besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit (Magnitude) betrait 21,9m.
f Dr Schimberg (uf Ebringerisch: Schimmbagg, amtlich: Schönberg, früeher au Schinberg) am südliche Stadtrand vu Friburg im Brisgau isch dr 644 Meter hoch Husberg vu dr Gmei Ebringe (dt. Ebringen). Er isch als e Vorberg vum Schwarzwald die höchscht Erhebig im Oberrhigrabe. Usser Ebringe, zue dem dr Gipfel ghört, lit dr Berg au uf dr Gmarkige vu Schallsched, Friburg im Brisgau, Merzhuse, Au, Wittnau un Sailede. Am Hohfirscht, wo dr südlich Näbegipfel vum Massiv bildet, lige Schallsched, Ebringe, Sailede, Bollschwil, Ehrechilche un Pfaffewiler. Zämme mitem 496 Meter hoche Hohfirscht im Süde bildet dr Berg s Schimbergmassiv, e Vorgebirg vum Schwarzwald, wo scho in dr Bruchzone vum Oberrhigrabe lit. Die geologische Oberflächeformatione umfasse ufgrund vu zahlriiche Verwerfige un Grabebrüch alli Periode vum Erdmiddelalder un au tertiäre Vulkanismus. Vulkanisch sin e chleine Tuffschlot am Südhang bi dr Berghuser Chapelle un e grössere Schlot am Nordhang bim Undere Schimberger Hof. Entlang vum Südoschthang weschtlich vu dr ehemolige Tongruebe befindet sich e yber 100 Meter lange Basaltgang. Die undere Lage am Weschthang sin usserdem vu mächtige Leessschichte bedeckt. Dr Oschthang vum Schimberg fallt steil zum Hexedal ab. Am Fuess vum Oschthang bezügt u. a. dr Wittnauer Chapuzinerbuck grossi Hangrutschige. Uffgrund vum ab 1937 im
Dr heilig Georg (* im 3. Joorhundert; † 23. April um 303) isch e chrischtleche Heilige, wo – wies d Legände vezellt – under em röömische Kaiser Diokletian i dr Provinz Palästina als Märtürer gstorbe isch. Sid der Eroberig vo Jerusalem bim erschte Chrüüzzug isch dr heilig Georg als Schutzpatron vo de obeländische Ridder vereert worde. Dr Georg zellt zu de Vierzää Nothälfer, und er isch dr Schutzpatron vo Länder, vo Stedt, vo adlige Familene und vo Ridderorde. Dr Vorname «Georg» isch z Europa sid em Middelalter immer sehr beliebt gsi. Sys Symbol isch s Georgschrüüz, es roots Chrüüz uf wyssem Hindergrund. Er wird au gärn als Ridder im Kampf mid emene Traache abbildet. E Relikwie vom Heilige wird sid em Joor 896 im Georgschloschter uf dr Rychenau ufbewaart. S Chloschter Sant George im Schwarzwald isch under em Yfluss vo dr Rychenau im 11. Joorhundert entstande. Dr Fyrtig vom heilige Georg isch dr 23. April. Wandbild i dr Chilche Sogn Gieri z Rhäzüns es Bild am Schwoobetor z Friburg Statue uf der Burg Hohenzollern Figuregruppe am Basler Münster Herbert Donner: St. Georg in den großen Religionen des Morgen- und Abendlandes. Göttingen 1983. Clemens Jöckle: Der heilige Georg: Legende, Verehrung und
f Dr Hohfirscht (dt. Hohfirst) lit guet 10 km südlich vu Friburg im Brisgau zwischem Schnäggedal im Weschte un em Hexedal im Oschte. Dr Berg isch 496 Meter hoch un bildet dr Süddeil vum Schimbergmassiv. Am Berg lige – vu Norde im Uhrzeigersinn – Dalhüse, Sailede, Bollschwil, Güetighofe, Ehrestette, Chilchhofe, Pfaffewiler mit Ehlischwiler un Wolfewiler. Dr Gipfel isch e chleis Plateau un ghört zue Wolfewiler un Pfaffewiler. Underhalb vum Gipfel isch dr Hohbannstei, wo fimf vu dr Hohfirschtgmeinde anenandergrenze. Zsämme mitem 644 Meter hoche Schimberg bildet dr Berg s Schimbergmassiv, e Vorgebirg vum Schwarzwald, wo scho in dr Bruchzone vum Oberrhigrabe lit. E Näbegipel vum Hohfirscht isch dr Eelberg bi Bollschwil, e Art Vorgebirg isch dr Batzeberg uf dr andere, weschtliche Side vum Schnäggedal. Dr Hohfirscht bestoht vorwiged us Chalchstei. Bi Pfaffewiler hets grossi Steibrüch gha, in dene ihri Bruchstei e guets Murwerch gä hän un wo au im Friburger Minschter verwendet worre sin – mitunter werre sogar hit noch Stei fiers Münschter vu dert gholt. Bi Bollschwil befindet sich noch e Chalchbergwerch, wo bis ins Friehjohr 2011 d Firma Marmorit betribe het un wo dr Chalch fier Schotterstei un Gips verwendet worre isch. Obwohl d Förderkonzession verlängeret worre isch
De Wiler Gietighofe ghört sowohl zue Ehrechilche, als au zue Bollschwil. D'Grenze vu dene zwaj Gmaje verlauft gnau uf de einzige Stroß. wo au Gietighofe haißt. Gietighofe lit am Igang vum Hexedal, am Zsämmefluss vu Eckbach un Meehlin, direkt underhalb vu äre mächtige Chalchstajformation am Hohfirst, (ä Näbegipfel vum Schimberg), wo sich sowohl d'Burg Hauenfels, als au die „Deifelschuchi“, ä Höhlenkomplex us de mittlere Stajzitt, drin bfinde. Uf de östliche Dalsyte isch de Schwarzwald. S'ältist Gebei vum Wiler isch die scho anno 1341 erwähnt Felsemihli. Wohrschins hän sich die landwirtschaftliche Ghöft später drumrum gruppeert. Mittlerwili git's aber kaj haupterwerblichi Landwirtschaft meh am Ort. Die ca. 40 Iwohner us allene Altersschichte nenne Gietighofe au „s’Dörfli“ un schätze säll wäge sinere bsunders roihge Lage. Sit 1994 findet im Summer s'sognennt „Dörflifescht“ fer alli ehemalige un jetzige „Dörfler“ statt. Dann wird au ä inoffizielle Vogt gwählt. Ä aigene Ortschaftsrat gits nit. Kommunalpolitik wird in Ehrechilche un Bollschwil gmacht. Ajnzigs asässigs Unternämme isch d'Schriinerai un Zimmerai „Steiert und Armbruster“ D'Felsemihli isch 1972 komplett umbaut worre, vu de Mihli isch chum no ebbis z'sähne. Deifelschuchi Deifelskanzel (Ussichtspunkt) Burg Hauenfels Sit 2005 zeigt dr „Wetterstei Güetighofe I“ Passante s'aktuell Wetter a. 47.91757.7711111111111Koordinate: 47° 55′ N, 7°
D Mehli isch e chleine Näbefluss vum Rhy uff em Biit vum Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald. Dr Ursprung vom Namme isch meglicherwiis keltisch; e Oppidum isch ame Zuefluss vu dr Meehlin archäologisch belegt. Ihr Quellbiit lit uf ca. 1000 m Höchi oberhalb vu Sankt Ulrich im Schwarzwald. De natürnoch Oberlauf fliesst dur d Gmei Bollschwil am Fuess vum Schwarzwald im südliche Hexedal un erreicht bi Ehrechilche d Rhyebeni. Scho uff em Biit vu dr Stadt Bad Chrozige, wo au dr Neimage, wo meistens meh Wasser füehrt, vum Minsterdal her in d Meehlin mündet, isch dr Flusslauf starch kanalisiert. Bevor si bi Brisach in dr Rhy mündet, verbindet sich d Mehli mit ehemolige Näbearme vum Rhy un het dert echer dr Charakter vu me stehende Gwässer. Nit zueledscht ufgrund vu dr intensive Landwirtschaft in dr Rhyebeni dröchnet d Mehli uf ihrem Middellauf in heisse Summer us. Umchehrt cha dr echer beschaulich Fluss bi starche Rägefälle oder pletzlicher Schneeschmelzi gfährli aschwelle. Commons: Möhlin (Rhein) – Sammlig vo Multimediadateie
OpenLogos isch eins vun de vier Standardibersetzungstools uf de Welt. D Linux Version isch untre GPL kompatible Lizenz im Oktobar 2005 freygä worre. S kompiliert in de Version 1.0.0 no nit gonz uf AMD64 durch. Wänns lauft, kôns vun Änglisch oder Ditsch no Ditsch, Änglisch, Franzesisch, Italienisch, Schponisch un Portugiesisch ibersetze. Entwicklertools fähle, in dem Sinn, dass mer nit ä Ditsch-Alemannischer Ibersetzer boue konn. Heise Meldung Homepage fyr de Linux Port Mailinglischt Crashkurs uf pro-linux.de
Super League chan folgendes bedüte: Super League (Schweiz), di höchschti Schwizer Spilklass im Fuessball Super League (Griechenland), di höchschti griechischi Spilklasse im Fuessball Indian Super League, di höchschti indischi Spilklass im Fuessball Iraqi Super League, di höchschti irakischi Spilklasse im Fuessball Super League (Europa), di höchschti englischi Rugby-League-Spilklass Super League (Australien), e auschtralischi Rugby-League-Spilklass Samsung Super League, e Turnierserii im Springrite Lueg au: Superliga
◄ | 17. Jh. | 18. Jh. | 19. Jahrhundert | 20. Jh. | 21. Jh. | ► 1800er | 1810er | 1820er | 1830er | 1840er | 1850er | 1860er | 1870er | 1880er | 1890er S 19. Johrhundert het am 1. Jänner 1801 agfange un am 31. Dezember 1900 ufghert. S'ghert zu de Epoch vu de Neizit, wo um d'Johrhundertwendi zum 16. Johrhundert agfange het. Frogt mer noch de Organisationsforme, denach in wellene Ajnhajte sich d'Lüt wohrgnu hänn, no derft des die groß Veränderig si, wo mit de erste Dekande vum 19. Johrhundert itrette: isch. De Nationalstaat isch als neji politischi Institution ufebaut worre. Er het neji Theme gforderet, neji Bildigssystem, neji wirtschaftlichi Strukture, ä neji Vorstellig vu Syte vu dene, die in ihm gläbt hänn: d'Brajtschaft, sich als Bürger z'sähne un sich dementsprechend z'organieere. Herrschaft goht im 18. Johrhundert noch vu de Herrschaftshüser un politische Partaiige aus, sowie vu mächtige Adlige, wo hinder de Partaiige stehn. Krieg werre im 18. Johrhundert dementsprechend wohrgnumme: Regent wnen si un len "ihr" Geld in si fließe. Militärischi Niderlage werre im 18. Johrhundert nit als nationali Schand empfunde, sundern als Dajl vu äre vu Regente gstaltete Machtpolitik. Do entwicklet sich im
D' Evangelisch Hochschuel z' Friburg (EH Freiburg), Hochschuel fir Soziale Arbeit, Diakonie und Religionspädagogik isch e kirchliche, staatlich oerkannde Fachhochschuel mit Sitz in Friburg im Brisgau. Träger von dere Hochschuel isch d' Evangelische Landeskirch. De englische Titel isch protestant university for applied sciences. D' EFH schafft mit annere Inschtitutione wie de Kontaktstelle für Praxisorientierte Forschung un em Institut für Weiterbildung zsamme. Mit denne zusamme reaslisiert se die Bereiche Lehr, Forschung un Witerbildung. Am 16. Juli 1918 het die erst Sitzung vum Arbeitsusschuss (des isch des hütig Kuratorium) stattgfunde. D' Scheffin isch d' Freifrau Marie Marschall von Bieberstein gsi. Unerem Nome Evangelische Fraueberufsschuel fir kirchliche un Soziale Arbeit hat em 01. Oktober 1918 d' Ausbildung von 12 Fraue ogfange. 1956 hen zum erschde Mol Mannevölker an dere Hoschschuel z' studiere ofange dirfe. Weger de Ännerung vom Hochschulromegsetz 1971 isch us dere höhere Fachschuel a Fachhochschuel worre. Als Grundständige Diplomstudiegän wird Soziale Arbeit und Religionspädagogik obode. Zum Wintersemeschder 05/06 isch d'Umstellung uff de Bachelor erfolgd. Usser denne Studiegäng gibts no folgende Weiterbildungsstudiegäng: Supervision Sozialmanagement Angewandte Gerontologie z'samme mit de KFH Freiburg (ab SS 2006) Usserdem gibts no en berufsbegleitende Bachelorstudiegang für'd Erzihung von Kloikinner (Pädagogik der frühen Kindheit oder early childhood education)
D' Helike (Jupiter XLV) isch einer vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter. Säller Mond isch am 6. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna, Yanga R. Fernández un Henry H. Hsieh entdeckt worre un het z'erst die provisorisch Bzaichnig S/2003 J 6 gchriegt. De Mond isch deno am 30. März 2005 uf de offiziell Namme Helike (noch de antike grichische Stadt Helike) vu de Internationale Astronomische Union IAU daift worre. Helike umkraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 21.263.000 km in 634 Däg, 18 Stund un 29 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,1558 uf. Mit ere Naigig vu 154,773° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond bweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet. Ufgrund fu de Bahnaigeschafte wird Helike de Ananke-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Ananke, zuegordnet. Helike bsitzt ä Durmesser vu etwa 4 km. Ihr Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt. Si isch vermuetli iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut. Si wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait btrait 18,7m.
Dr Ganymed isch dr dritt un gröscht vu dr vier grosse Mönd vum Planet Jupiter. Er isch noch vor em Titan dr gröscht Mond in üserem Sunnesystem un grösser - aber liichter - wie dr Planet Merkur. Si Entdeckig wird im italienische Glehrte Galileo Galilei zuegsproche, wo anno 1610 si aifachs Fernrohr uf de Jupiter grichtet het. Die veer große Mond Io, Europa, Ganymed un Kallisto werre au als die galileische Mond bezaichnet. Ihr Entdeckig war die aidütig Widerlegig vum aifache geozentrische Weltbild - veer Himmelskörper wu sich definitiv nit primär um d'Erde drehe. Allerdings het de Dytsch Simon Marius in sinem 1614 erschinene Werch Mundus Jovialis dere Entdeckig fer sich basprucht, indem er behauptet het, die große Jupitermond braits a baar Nächt vor Galilei entdeckt z'ha. Galilei het des azwiflet un het im Marius si Werch als Plagiat bezaichnet. Noch hütigem Wissensstand isch es durus meglich, dass die Mond uabhängig au vu Marius entdeckt worre sin. Jedefalls goht ihr Bnennig uf ihn zruck. Bnennt worre isch der Mond nochem Jüngling Ganymed, ä Mundschenk vu de Götter un au ainem Gliebte vum Zeus us de griechische Mythologie (Zeus het zwar Fraue fer sini Amoure bvorzugt, aber nit nur). Obwohl de
D Iichhöörnleni oder Iicherleni (Sciurus) bǜude a Gattig vo Bùùmhöörnleni (Sciurini). As handlet sich ùm chlyyni Naagetier mit ame'n a bùschige Schwyyf, wo i vǜle Länder vo de Wäut vorchäme. Di bekannteschti Aart z Mittùöiroopa – «ds» Iichhöörnli schlächthin – isch ds Öiropääischa Iichhöörnli. Ali Iichöörnleni sy Waudbewooner. Di miischte Aarte lääbe ùf ùm amerikaanischa Toppùkontynent. Nùme drüü vo de 28 Aarte lääbe i der Aute Wäut; si sy ùber Öiroopa, Vorder-, Nord- ù Oschtaasie verbriitet. Frässfynde vo de Iichhörnleni sy i eerschter Lynja Grüüfvogle ù chlynneri Roubtier wy de Marder. Iinzelni Iichhöörnli-Aarte chii bys zù 12 Jaar aut choo. Iines Naame verdanke d Iichhöörnleni uurschprǜnglech vilycht nid de Iicha oder de Iichla u sicher nid em Hoorn. Im vordera Woorttiil stäckt vilycht di indogermanisch Wurzla *aig-, was so vǜu wy «sich schnäu bewege» hiisst, im hindera Tiil zimli sicher en indogermanischi Wurzla *(w)oiwṛ-, wa sech ou i de keltische, latyynischen, baltische, slawische und persische Wöörter für ds Iichöörnli, ds Frettli, dr Iutis oder da Marder fǜnt. Im Althochtütsch het me das nǜme vurstane u hets nach Wöörter, wa me gchent het, uminterpretiert. Eichhörnli sin ca. 20–25cm lang, dr Schwanz isch nomol fascht 20cm lang. Dr Schwanz hilft d'Balance z'halte
E Planet isch im wittere Sinn e Himmelskörper, wo nit selber lüchtet un sich in ere keplersche Umlaufbahn um e Stern beweggt. Dr Namme stammt vum grichische „plánetes“ un bedütet „die Umherschweifende“ bzw. „der Wanderer“ (altgrichisch). Früeher sin Planete au Wandelstern gnennt worre, wil si sich vorem Hindergrund vu dr Fixsterne bewege. Durch d'Entdeckig vu immer mehr Objekte hinter dr Neptunbahn, wo in d'Grösseornig vum 1930 entdeckte Pluto falle, isch am 24. August 2006 het die International Astronomisch Union (IAU) e Nöidefinition vum Begriff Planet beschlosse. Im Pluto isch debi dr Planetestatus entzoge worre. Scherzhaft nenne d'Astronome d'Ifüehrig vu dr Neidefinition au Prager Planetesturz. E Himmelskörper isch e Planet, wenn er … … sich uf ere Bahn um d'Sunne befindet un … iber gnueg Masse verfügt, um dur si Eigegravitation e näherigswis rundi Form (hydrostatischs Glichgwicht) z'bilde un … d'Umgäbig vu sinere Bahn bereinigt het. Bereinigt im Sinn vu dr Definition het e Planet au Chörper, wo er in Bahnresonanze zwunge het. Säll trifft u. a. zue fier d'Plutinos ischliesslig vum Pluto im Berich vum Neptun, fier d'Trojaner in dr Jupiterbahn un fier 2002 AA29 in dr Erdbahn zue. Wil dr Pluto d'Umgäbig vu sinere Bahn nit bereinigt het, isch