rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Alchemii (au Alchymie oder Alchimie) isch en alte Zwiig vo dr Naturfilosofii, wo sich im Lauf vom 17. und 18. Joorhundert zur modärne Chemii und Farmakologii entwigglet het. Vilmol näme d Lüt aa, ass s äinzige Ziil vo de Alchemiste gsi sig, Gold und anderi Edelmetall us unedle Stoff härzstelle. S Spektrum vo de Alchemiste isch aber vo braktische früeje Chemiker und Pharmazöite bis zu betrüegerische „Goldmacher“ gange. Die früeje Vorstellige über en Ufbau vo dr Materie, wo hüfig au dr Glaube an en Umwandelbarkäit (Dransmutazion) vo Metall und andere Elimänt drzue ghört het und vilmol stark esoterisch und müthisch gfärbt gsi si, häi dank em ufklärerische Dänke schliesslig zu wüsseschaftlig fundierte Erkenntniss gfüert. Mit dere Entwigglig zur Entmüthologisierig isch au d Idee über e Wandlig vom Adepte, wo in dr nöijere Zit zum Bischbil s Inträssi vom Diefepsücholog Carl Gustav Jung gfunde het, ufgee worde. Manuel Bachmann, Thomas Hofmeier: Geheimnisse der Alchemie. Baasel 1999, Schwabe Verlag, ISBN 3-7965-1368-9. Titus Burckhardt: Alchemie – Sinn und Weltbild. Walter Verlag, Olte 1960; Dingfelder, Andechs 1992, ISBN 3-926253-85-1. George-Florin Calian: Alkimia Operativa and Alkimia Speculativa. Some Modern Controversies on the Historiography of Alchemy. Annual of Medieval Studies at CEU 2010 Helmut Gebelein:
D Forschigsstell fir Aramäischi Studie isch en Iirichdig, wo im Fachberaich Gschicht un Soziologii vu de Universitet Konschtanz igliideret isch. D Forschigsstell isch im Summersemester 2013 vo de NISIBIN – Stiftung für Aramäische Studien iigrichtet worde. Si beschäftigt sich vor allem mit de Erforschig vu de kulturelle, historische, soziologische, politische un künschtlerische Aspekte vu de Aramäer. Denebe veranschtaltet d Forschigsstell fir Aramäischi Studie no Tagige, Kongress un Seminar. D Website vu dr Forschigsstell fir Aramäischi Studie an dr Universitet Konschtanz Website vu NISIBIN – Aramäische Studien Die Welt des christlichen Orients Archivlink (Memento vom 13. Mai 2016 im Internet Archive) Prässeinformation vo de Universitet Konschtanz vom 25. Juni 2013 Drei Organisationen – ein Ziel under NISIBIN > Portrait, uf nisibin.de, abgruefe am 8. Oktober 2015
Dr Jonathan Friedrich Bahnmaier (* 12. Juli 1774 z Oberschtefeld em Boddwardal, † 18. Auguscht 1841 z Áoa) ischt a deitscher evangelischer Theolog, Lyriker ond Hochschuellehrer us-em Schwôbalendle gwäa. Dr Jonathan Friedrich Bahnmaier kommt am 12. Juli 1774 z Oberschtefeld en dr Nähe vo Ludwigsburg uff d Welt. Sei Vadder isch Prediger en sellra Gmoind ond erzihet sein Soh nôch dr strenga piedischdischa Lehr. Wia dr Jong sei Schuelausbildong abgschlossa hôt, bsuecht’r dia evangelisch-theologische Seminar en Denkadorf ond z Maulbronn. Hendrher studiirt’r Theologii an dr Eberhard Karls Universideet Diibenga. Nôch seira Zeit als Vikar ond Repetent macht’r a Bildongsreis. Dui fihrt-en ondr andrem au nôch Zirich, wo-nr mit-em Johann Caspar Lavater zammatrifft ond theologische Gschbräch mit-em fihrt. Em Alder vo 32 Jôhr schliaßlich wuud dr Bahnmaier Diakon en dr Schillerstadt Marbach am Necker. Em Jôhr 1810 – enzwischa ischt’r 36 Jôhr alt – kriagt’r sei erschda Pfarrstell z Ludwigsburg, en sellra Stadt, wo neilich vom wirdabergischa Keenich zo seira Sommerresidenz ausgwehlt wôrra ischt. Deet setzt’r sich mit seira ganza Kraft fir Vorbesseronga en dr Schuelausbildong ond fir d Fortbildong vo de Schuellehrer ei. Dô drbei vorwerdet’r au sei graußa poedischa Begabong ond schliaßt a lebenslanga Freindschaft mit-em 15 Jôhr jengera
Dr Kànton Le Pays messin ìsch e Kànton ìm Arrondissement Metz ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge, wie 2015 grindt worre ìsch. Zem Kànton ghere 51 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Courcelles-Chaussy.
Dr Kànton Le Saulnois (dütsch Kanton Salzgau) ìsch e Kànton ìm Arrondissement Château-Salins ìm frànzesche Département Mosel ìn dr Region Lothrìnge, wie 2015 grindt worre ìsch. Zem Kànton ghere 135 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Château-Salins.
D Samaritaner (Samaritanisch-hebräisch שוֹמְרִים, jüdisch-hebräisch שומרונים Schomronim) si e ethno-religiöösi Gmäinschaft, wo wie s Juudedum vom Volk Israel abstammt. Es git hüte in Israel und im Westjordanland öbbe 700 Samaritaner. D Religion vo de Samaritaner isch vo alle abrahamitische Religione em Juudedum am nöggste. D Baasis isch die Samaritanischi Torah und alles, wo s Juudedum wääred und noch dr Babylonische Gfangeschaft veränderet und ernöieret het, wird vo de Samaritaner abgläänt. Wil si d Juude bim Widerufbau vom Tämpel um 520 v. d. Z. as nid räin israelitisch aagluegt häi und si bim Baue nid häi döfe mithälfe, häi si dr Bärg Garizim as dr richdig Ort für d Vereerig vo Gott gweelt, wil vo Garizim s Volk Israel gsäägnet worde sig (5. Buech Mose 27). Dr Messias, wo d Samaritaner erwarte, chunnt nid wie bi de Juude us em Stamm Juda, sondern us em Stamm Josef. Au d Samaritaner häi im 1. Joorhundert n. d. Z. wie d Juude Ufständ gege d Römer gmacht, wo au underdrückt worde si. In dr Spootantike häi si in de Joor 484 und 529 König kröönt, wo aber vo de Römer gfangegnoo und umbrocht worde si. Im Middelalter het s no zimli vili Samaritaner
Dr Begriff Zelot (vo griech. ζηλωτής zelotes, ‚Iiferer‘; hebr. קנאי kanai) chunnt vom Pinchas ben Eleasar us dr Biible. Dä isch en Änkel vom Aaron gsi und e religiöse Fanatiker, wo mit em Speer in dr Hand „für si Gott giiferet het“. Eso het er en andere Israelit, wo sich mit ere „fremde“ Frau iigloo het, zämme mit dr Frau ermordet (4. Buech Mose 25–26). Vo denn aa het mä gwüssi religiösi jüdischi Fanatiker joorhundertilang as „Zelote“ bezäichnet. In dr dütsche Bildigssprooch wird d Bezäichnig „Zelot“ hüte mänggisch au allgemäin für Fanatiker verwändet, mäistens aber immer no für religiösi. Im Zämmehang mit em sogenannte Synkretistische Strit wärde die orthodoxe Lutheraner, wo äini vo de bäide Bardeie gsi si, as „Zelote“ bezäichnet. Z Byzanz si im 8. und 9. Joorhundert d Zelote dr radikal Flügel vo de Bildervereerer gsi. Im 14. Joorhundert het sich e Grubbe vo radikale Politiker, wo z Thessaloniki 1342–49/50 e Stadtrepublik gründet häi, eso bezäichnet. Martin Hengel: Die Zeloten. Untersuchungen zur jüdischen Freiheitsbewegung in der Zeit von Herodes I. bis 70 n. Chr. AGJU 1. Brill, Leiden u. a. 1961, 2. Uflaag 1976, ISBN 90-04-04327-6.
Jawne (hebräisch ‏יבנה‎, arabisch يبنة‎, DMG Yibna), latiinisch: Jamnia, isch e Stadt z Israel, fast 30 Kilometer südlig vo Tel Aviv. D Stadt het öbbe 37'000 Iiwooner. Die historisch Bedütig vo Jawne chunnt drvo, ass dört noch dr Zerstöörig vo Jerusalem und vom Tämpel im Jüüdische Chrieg im Joor 70 n. d. Z. dr Jochanan ben Sakkai e Beit Midrasch, e Leerschuel, gründet het, wo s Juudedum dr Zit ooni Tämpel aabasst het. Au dr Sanhedrin isch bis noch em Bar Kochba Ufstand z Jawne gsi. Commons: Jawne – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Stadt Jawne (hebräisch) Freundeskreis Speyer - Yavne: Informationen über Jawne Alexander Dubrau: Jabne / Jabneel. In: Michaela Bauks, Klaus Koenen, Stefan Alkier (Hrsg.): Das wissenschaftliche Bibellexikon im Internet (WiBiLex), Stuttgart 2006 ff., Zuegriffsdatum: 29. Mai 2012. Normdate: GND: 4305444-4 | LCCN: n80113183 | VIAF: 264090940
S Quartet du dialogue national (arabisch رباعية الحوار الوطنى التونسى ‎, DMG rubāʿiyyat al-ḥiwār al-waṭanī at-tūnisī, alemannisch Quartett fir nationale Dialog) isch e Plattform, wu fir d Ferderig vu dr Demokratisierig vu Tunesie no dr Revolution 2010/2011 ufböue woren isch. Anne 2015 isch s mit em Friidesnobelbryys uuszaichnet wore. S Quartet du dialogue national setzt si us däne vier Organisatione zämme: dr Gwerkschaftsdachverband Union Générale Tunisienne du Travail (UGTT; arabisch الاتحاد العام التونسي للشغل‎, DMG al-ittiḥād al-ʿāmm at-tūnisī li-š-šuġl) dr Handels- un Induschtryverband Union Tunisienne de l’Industrie, du Commerce et de l’Artisanat (UTICA; arabisch الاتحاد التونسي للصناعة والتجارة والصناعات التقليدية‎) d Mänscherächtsorganisation Tunesischi Liga fir d Verdaidigung vu dr Mänscherächt arabisch الرابطة التونسية للدفاع عن حقوق الإنسان‎, DMG ar-Rābiṭa at-tūnisiyya li-d-difāʿ ʿan ḥuqūq al-insān; franzesisch La Ligue Tunisienne pour la Défense des Droits de l’Homme, LTDH) d Verainigung vu dr Rächtsaawält Ordre National des Avocats de Tunisie (arabisch الهيئة الوطنية للمحامين بتونس‎) S Arabisch Friejohr het z Tunesien aagfange. Bal no dr Revolution am 23. Oktober 2011 isch di verfassigsgebend Nationalversammlig gwehlt wore, wu di gmäßigt islamistisch Bartei Ennahda as Wahlsiiger drus fiirigangen isch. D Ennahda het no dr Wahl zämme mit dr säkuläre Mitti-links-Barteie CPR und Ettakatol d Regierig
S Buech Amos isch äins vo de Büecher im Tanach und zelt zum Zwölfbrofeetebuech. Dr Amos, won em d Biible das Buech zueschribt, isch e sozialkritische Brofeet us em Südriich Juda gsi, wo im 8. Joorhundert v. d. Z. im Nordriich Israel bredigt het. Er isch dr erst vo de Schriftbrofeete, wo was er gsäit het ufgschriibe und in Buechform überliiferet worde isch. Ussaage vom Amos wie die, ass JHWH d Moabiter nit wägen eme Verbräche gege Israel, sondern gege d Edomiter wurd richte, wurde hüt zum Völkerrächt zelt. Noch iim het Gott Israel bim Exodus us Egüpte nid userweelt zum es andere Völker vorzzie, sondern zum es richde. Im Amos si Kritik am Volk Israel isch scharf, wil es d Verpflichdige, wo vo dr Erwäälig, dr Verhäissig und dr Landgoob chömme, nid wurd erfülle. Für iin het dr Bund mit Gott in dr Verwirkligung vo Rächt und Grächtigkäit bestande. Klaus Limburg: Amos. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 30, Nordhausen 2009, ISBN 978-3-88309-478-6, Sp. 31–33. Ludwig Markert: Art. Amos/Amosbuch. In: Theologische Realenzyklopädie. 2 (1978), S. 471–487. Hans Walter Wolff: Dodekapropheton. Band 2: Joel und Amos. (Biblischer Kommentar 14). 4. Uflaag. Neukirchener Verlag, Neukirchen-Vluyn 2004, ISBN 3-7887-2026-3 (wiss. Kommentar). Ulrich Dahmen,
Dr Kànton Sillon mosellan ìsch e Kànton ìm Arrondissement Metz ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge, wie 2015 grindt worre ìsch. Zem Kànton ghere 7 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Maizières-lès-Metz.
Sopot (dt. Zoppot) isch e Hafestadt z Pole an dr Danziger Bucht. Si bildet in dr Wojewodschaft Pommern mit dr greschte Stadt Gdańsk (dt. Danzig) un em chlainere Gdynia d Wirtschaftsregion Trójmiasto. Wäärend in de bäide Noochberstedt vor allem dr Handel, d Industrii und d Häfe vo Bedütig si, läbt Sopot as Kurstadt vor allem vom Fremdevercheer. Dä goot zrugg uf dr elsässisch Arzt Johann Georg Haffner, wo 1808 as Chirurg vo dr Grande Armée vom Napoleon Bonaparte uf Danzig cho und dört bliibe isch und z Zoppot 1823 dr erst Strandbaadbetriib mit Kursanatorium gründet het. Aalborg, Dänemark Baranowicze, Wiissrussland Brooklyn, (New York City), USA Haikou, Volksrepublik China Kaliningrad, Russland Karlskrona, Schwede Kiel, Dütschland Klaipeda, Litaue Kotka, Finnland Kristiansand, Norweege Kunda, Estland Lipawa, Lettland Plymouth, England Seattle, USA Związek Wybrzeża Opalowego, Frànkrich Ernst Bahr: Zoppot. In: Handbuch der historischen Stätten, Ost und Westpreußen. Kröner, Stuttgart 1981, ISBN 3-520-31701-X, S. 246. Franz Schultz: Chronik der Stadt Seebad Zoppot. 1905. Notizen über den Seebadeort Zoppot. In: Preußisch Provinzial-Blätter. Band 17, Königsberg 1837, S. 222–227. Halffter: Notizen über die Wirkungen und den Erfolg des Seebades Zoppot bei Danzig. In: Preußische Provinzial-Blätter. Band 17, Königsberg 1837, S. 551–554. Commons: Sopot – Sammlig vo Multimediadateie
As Brofetii bezäichnet mä, wenn Persone, wo dängge, ass si vom ene Gott berüeft worde si, Botschafte von ere Religion verkünde. Sonigi Brofeete (vo gr. προφήτης propʰḗtēs [vgl. Präposition προ- pro-, φη|μί pʰē|mí, „ich sääg“ und Suffix -tēs]: „Fürsprächer”, „Sändbote”, „Vorussääger”) legitimiere iiri Botschaft im Underschiid zun ere razional begründete Brognose und zum Woorsääge drmit, ass si von ere Gotthäit dur Intuizion, Audizion und/oder Vision en Ufdraag überchoo häige, und si näme in Aaspruch, die Botschaft öffentlig witerzgee. D Brofetii isch e vilschichtigs Fenomeen, wo bsundrigs im Alte Oriänt bekannt gsi isch. Si isch e Kennzäiche vor allem vo de abrahamitische Religione und iirem Glaube an en äinzige Gott. Si isch mündlig bekannt gmacht und denn vilmol ufgschriibe und überliiferet worde und umfasst nit nume Eräigniss in dr Zuekumft, sondern vilmol wie zum Bischbil im biblische Buech Amos au Kritik an dr Vergangehäit und Gegewart vo de Lüt, wo si an sä grichdet gsi isch. Äinzelni Vorussage vom ene Brofeet bezäichnet mä as Brofezeijig oder Verhäissig. Öb e Brofetii as e Wort vo Gott anerkennt oder as Düüfelszüüg und Heresii bezäichnet wird, hängt vom Glaube vo dr Person ab, wo sä ghöört. Nid nume organisierti Religione bekämpfe Brofetie, won ene
S Buech Hosea in dr Bible wird im Hosea (au: Hoschea, in dr Vulgata Osee), Soon vom Beeri zuegschriibe. Dä isch noch em Tanach, dr hebräisch-aramäische Bible, e Brofeet gsi, wo zwüschen öbbe 750 und 725 v. d. Z. im Nordriich Israel gwirkt het. S Buech Hosea isch s erste Buech im Zwölfbrofeetebuech im Tanach mit dr Gschicht über e Gottesbild, wo dr Hosea uf dr Basis vo dr äigene läidvolle Liebeserfaarig entwigglet het, und wo die verzwiifleti Liebi zu Israel söll daarstelle. Er chlagt d Briester aa, wo die äigentlige Verderber vom Volk sige, wil si d Tora vo Gott wurde vergässe und bestächlig sige. Wie dr Brofeet Amos forderet er soziali Grächtigkäit und e Veränderig vo dr Gsellschaft (Hos 10,12f), er stellt aber d Kritik am Opferkult und an de Briester in dr Vordergrund. Im Hosea si Wärk wird under de zwölf chliinere Brofeete iigräiht. Dr Naame Hosea (hebräisch הושע) bedütet er rettet. Michael Hanst: Hosea. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 2, Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8, Sp. 1069–1071. Jean-Georges Heintz, Lison Millot: Le livre prophétique d'Osée. Texto-bibliographie du XXème siècle. Harrassowitz, Wisbade 1999, ISBN 3-447-04113-7. Jörg Jeremias: Hosea/Hoseabuch. In: Theologische Realenzyklopädie 15 (1986), S. 586–598 (Überblick und witeri
D Halacha [-ˈχaː] (hebr. ‏הלכה‎; dütsch: „goo“, „wandle“) isch dr Naame vo dr Überliiferig vom Juudedum, wo sich im Underschiid zur Aggada mit rächtlige Frooge abgit. In dene rächtligen Uslegige vom schriftlige Kanon vo dr Tora spiegle sich die underschidlige Mäinige vo de Rabbiner, Wäise und Gleerte. Iir Ziil si Regle ufzstelle für alli Situazione im Lääbe, wie sich die Glöibige müesse verhalte. Historisch isch d Halacha e Däil vom Talmud. Si ghöört zur sogenannte mündlige Überliiferig, wo z Jerusalem wie au z Babylon sit dr Zit noch dr Zerstöörig vom erste Jerusalemer Tämpel und em babylonische Exil festgläit worde isch. „Die Halakhah besteht aus verschiedenen Komponenten. Manche sind sinajitischen, manche sind rabbinischen Ursprungs. Die Verbindlichkeit einer halachischen Anweisung hängt von verschiedenen Kriterien ab. Von maßgeblicher Bedeutung ist der Nachweis einer langen Tradition und die Berufung auf eine anerkannte Autorität. Unter gewissen Umständen kann ein Brauch (Minhag), wenn er einer bestimmten Halacha widerspricht, diese ersetzen.“ E grundlegendi Underschäidig in dr jüdische Rächtsfilosofii isch d Underschäidig vo Gsetz, Vorschrifte und Verordnige (Halachot und Taqqanot) in sonigi, wo dr diräkt Ursprung von ene Gott isch, und die andere, wo us de spöötere Diskussione vo Rabbiner und Rächtsgleerte entstande si. Doo bedütet de-oraita,
Z Baasel het s sit em Middelalter drei staatligi Schoole ge, wo mit Fläisch het döfe ghandlet wärde, zwäi im Groossbaasel und äini im Chläibaasel. Die eender unhügienische Iirichdige häi bis ins 19. Joorhundert bestande. Dr Begriff School isch noch em Daniel Albert Fechter (1805–1876) vom Latiinische scala abgläitet und het sich uf d Verkaufsständ bezooge, wo mä über Stuefe erräicht het. Die Erchläärig übernimmt au s Schwizerisch Idiotikon. Dr Albert Gessler (1862–1916) het gmäint, s Wort chääm vo ‹Schaale›, wie s erkläärt het, ass dört de Dier d Hut abzoge worde isch, dass si also sozusääge ‹gschelt› worde sige, aber das goot lutlig nid. Dr Usdruck isch in dr Nordwestschwiz, z Bärn und z Luzärn brucht worde. Sit ass 1248 d Zumft zu Metzger gründet worde isch, het Fläisch z Baasel nume in ere School döfe verkauft wärde. Die si an fliessendem Wasser gstande, wil mä eso d Abfäll het chönne wägschwemme. Die Ooberi School het sich zerst über em Rümelibach befunde, zwüsche dr Spaalegass und dr Saddelgass und isch denn zur Zit vom Baasler Konzil an dr Barfüesserblatz züüglet worde. Die Groossi School isch über em Birsig baut gsi, zwüsche dr Spooregass und dr Saddelgass und grad nääbedraa
Dr Rundfunk der DDR (1990 bis 1991: Funkhaus Berlin) isch vu 1945 bis 1991 d Rundfunkaastalt vu dr Dytsche Demokratische Republik gsi. Iire Sitz isch vo 1956 bis 1991 s Funkhaus Nalepastraße im Berliner Stadtteil Oberschöneweide gsi. Es het non e Hufe anderi Funkhüüser und Studio in verschiidene Stedt vo dr DDR gee, so in Potsdam, Weimar, Leipzig und Dresde. Die technische Iirichdige für d Brodukzion, d Überdräägig und d Verbräitig vo de Radiobrogramm häi dr Dütsche Bost ghöört, d Studiotechnik zu dere iirer zentrale Dienststell dr Studiotechnik Rundfunk. Bis 1968 het au dr Deutsche Fernsehfunk (DFF), s Färnsee vo dr DDR, organisatorisch zum Rundfunk der DDR ghöört. Radio DDR I Radio DDR II Stimme der DDR Berliner Rundfunk DT64 Radio Berlin International Sibylle Bolik: Das Hörspiel in der DDR. Lang, Frankfurt u. a. 1994, ISBN 3-631-46955-1. Patrick Conley: Der parteiliche Journalist. Metropol, Berlin 2012, ISBN 978-3-86331-050-9. Georg Dannenberg: Sozialistischer Rundfunkjournalismus. 2. Auflage. Karl-Marx-Universität, Leipzig 1978.
D Netilat Jadajim (hebräisch נטילת ידיים) isch s rituelle Wäsche vo de Händ bi de Juude. Es isch näbe dr Tevila, wo mä dr ganz Körper in ere Mikwe iidaucht, äini vo de bäide verschiidene Forme vom rituelle Wäsche im Juudedum. S erste Mol wärde die Praktike in dr Tora erwäänt und wärde in dr Mischna und im Talmud erkläärt. Hüte braktiziere nume no d Aahänger vom orthodoxe und sältener au vom konserwative Juudedum s rituelle Wäsche vo de Händ. Im liberale Juudedum findet mä dä Bruuch nüme. Us eme bsundrige Chrueg, em "Negel Vasser" (jiddisch für ‹Nagel Wasser›), schüttet mä sich dreimol Wasser uf die äinti und denn uf die anderi Hand, und das vor em und noch em Ässe. Vor em Ässe säit mä drzue e Bracha d. h. e Sääge, wemm mä Brot mit eme Ässe isst. Wenn mä kä Broot isst, brucht mä kä Bracha z sääge. Au ooni Bracha wäscht mä d Händ, wemm mä öbbis trefs aaglängt het, uf em WC oder uf eme Friidhoof gsi isch, oder sust öbbis gmacht het, wo rituel nid räin isch. Au vor em Bäte müesse d Händ gwäsche wärde und d Briester wäsche sä bevor si d
Dr aaronitisch Sääge (hebräisch ‏ברכת כהנים‎, birkat kohanim) isch dr eltisti überliifereti Säägespruch in dr Bible, wo bis hüte im Gottesdienst vom Juudedum und vom Christedum gsäit wird. Noch Numeri 6,24–26 het Gott dr Teggst im Moses offebaart. Dr Aaron, wo dr elter Brueder vom Moses gsi isch, und sini Söön, wo d Vorfaare vo alle israelitische Briester und Hoochibriester si, häi s ganze Volk Israel sölle säägne. Dr Sääge isch noch em Konteggst in ere änge Verbindig mit em Opferkult am Jerusalemer Tämpel gstande, es isch aber mööglig, ass er scho vorhär unabhängig drvo bekannt gsi isch. In ere Wersion, wo hüfig brucht wird, häisst die letschti Ziile „Der HERR hebe sein Angesicht auf dich …“ Au Wersione si üüblig, wo in ene „dich“ und „dir“ dur „euch“ ersetzt wird, wil die 2. Person Singular im Hebräische kollektiv gmäint isch und s ganze aawääsende Volk iischliesst. Dr aaronitisch Sääge wird im Juudedum immer vom ene Kohen gsäit. ER stoot drbii luegt in d Richdig vo de Bätende streckt sini Ärm us. Im Liberale Juudedum isch dr Briestersääge abgschafft worde, zämme mit de andere Brivilegie vo dr Briesterkaste. So isch s au bi de mäiste Konserwative. Dr aaronitisch Sääg het
Die jüdische Spiisegsetz (hebräisch ‏כַּשְרוּת‎ Kaschrut, in dr aschkenasische Ussprooch Kaschrus = rituelli Umbedänkligkäit) si religionsgsetzligi Vorschrifte für d Zueberäitig und dr Gnuss vo Spiise und Getränk. Noch dene Vorschrifte wärde Lääbensmiddel in sonigi iidäilt, wo erlaubt si (jiddisch: „koscher“) und anderi, wo verbote si (jiddisch: „nit-koscher“ oder „treife“). Dr hütig Umgang vo Juude mit dr Kaschrut isch seer underschidlig: Orthodoxi Juude folge de Vorschrifte bis uf s Pünktli, wäärde si säkulare Juude vollkomme egal si. D jüdische Spiisgsetz chömme us dr Tora, de fümf Büecher Moses, und si im rabbinische Juudedum witerentwigglet und zun ere Süüle vo dr Halacha, de jüdische Religionsgsetz, worde. Die Reegle si für d Kaschrut grundlegend: 1. Dr Underschiid zwüsche erlaubte Dier (Wiiderchöier usser em Kamel, Fisch mit Flosse und Schubbe, domestizierti Vöögel) und nit erlaubte Dier (alli andere). 2. Bluet darf nid gässe wärde. 3. Es git „fläischigi“ (hebräisch: basari) und „milchigi“ (hebräisch: chalawi) Lääbensmiddel, wo mä nid darf zämme ässe, und „nöitrali“ (parve), wo mit allem gönge. Au s Gschiir wird in fläischigs und milchigs däilt und separat gwäsche und ufbewaart. Für d Pessachzit git s zuesätzligi Bestimmige. In de Lääbensmiddel daf kä Geträid enthalte si und au nid im Fueter vo de
D Amoräer (aramäisch Singular: אמורא, Amora; Plural אמוראים, Amora'im; „die wo reede“ oder „die wo über öbbis brichte“) si jüdischi Gleerti gsi, wo sich über s mündlige Gsetz (die mündligi Tora) „unterhalte“ oder über es „verzelt“ häi, vo öbbe 200 bis 500 n. d. Z. z Babylonie und in Palestina. Iiri Diskussione si in dr Gemara kodifiziert worde. D Amoraim si noch de Tannaim in dr Folg vo de jüdische Gleerte choo. Mä däilt d Periode vo de Amoraim in öbbe acht Generazione ii. Zu de letschte Amoraim zelt mä gwöönlig dr Rabina I., dr Rab Aschi und dr Rabina II., won e Nöwöö vom Rabina I. gsi isch. Noch dr dradizionelle Uffassig häi si um 500 n. d. Z. dr babylonisch Talmud kodifiziert. Jechiel Heilprin: Seder ha-Dorot. Warschau 1878 ff. (Digitalisat vom Band 1). Aaron Hyman: Sefer toldot tannaim we-amoraim. 3 Bänd, London 1910. Mordechai Margalioth (Hg.): Encyclopedia le-Chakhmei ha-Talmud va-ha-Geonim (Encyclopedia of Talmudic and Geonic Literature, being a Biographical Dictionary of the Tanaim, Amoraim and Geonim.) 2 Bände, Tel Aviv 1960. Moses Mielziner: Amora. In: Isidore Singer (Hrsg.): Jewish Encyclopedia. Funk and Wagnalls, New York 1901–1906 (englisch).. Günter Stemberger: Einleitung in Talmud und Midrasch. 8. Uflaag, Münche 1992.
Gemara (vo aramäisch גמרא, gamar, leere, studiere) bezäichnet in dr rabbinische Dradizion vom Juudedum die zwäiti Schicht vom Talmud. Si erklärt und ergänzt dr Stoff vo dr Mischna, dr mündlige Überliiferig. D Mischna und d Gemara bilde zämme dr Talmud. Wo dr mündlig Däil vo dr Tora in dr Mischna zämmegfasst gsi isch, häi die Gleerte witergmacht mit em Kommentiere, Diskutiere und Nöiformuliere vo dr Dradizion. Dä Brozäss isch sozusääge in dr Gemara brotokolliert. Si isch zum grösste Däil uf Aramäisch und umfasst was d Rabbine gsäit häi bis öbbe ins 5. Joorhundert (im palestinische Talmud) bzw. bis ins 7. Joorhundert (im babylonische Talmud). Die palestinischi Gemara isch im ene westaramäische Dialäkt abgfasst. Si isch bündiger as die babylonisch Gemara und enthaltet im Vergliich wenig Aggada. Die babylonisch Gemara hingege isch im ene ostaramäische Dialäkt gschriibe und d Diskussione si witschwäifiger. Usserdäm enthaltet si e Hufe Gschichte, filosofischi und naturwüsseschaftligi Reflexione u. s. w. Wääred s eretz-jisra'elische Juudedum für das äigeni literarischi Gattige wie dr Midrasch entwigglet het, isch z Babylon alles in d Gemara iinegflosse. Underschiid in de Usgangsfrooge bzw. in de Argumentazionsgäng cha mä zum Däil druf zruggfüere, ass die bäide Dradizione mit Wersione vo dr Mischna gschafft