rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Undernäme André Koechlin et Compagnie isch am 25. Juli 1826 z Milhuuse im Elsass gründet worde und het dört e Fabrigg für mechanischi Konschtrukzione mit ere Giesserei ygrichtet. Nach dere erschte industrielle Ysegiesserei het im 20. Johrhundert s ganze Quartier zwüschem Rhy-Rhone-Kanaal, em Ell-Kanaal und der Altstadt vo Milhuuse der Name Fonderie (D Giesserei) übercho. Das isch hüt eine vo de grosse Stadtteil vo Milhuusa. D Giessereistrooss und d Giessereibrugg erinnere a d Induschtriigschicht vo däm Gebiet. Sid em 18. Johrhundert isch d Textilindustrii im Elsass und bsunders z Milhuuse ufcho, wo es grosses Indudstriizäntrum am Oberrhy gsi isch. Es het Stoffdruckereie, Spinnerei und Weebereie ggä, wie zum Bischpiil d Dollfus-Mieg. Die Fabrigge hend vil Wärchzüg und Usrüschtigsmaterial bruucht, und zwar au spezielli Maschine, wo men am Afang vo Ängland importiert het. Der Gschäftsmaa André Koechlin (1789–1875) vo Milhuusa, wo vo ane 1830 bis 1843 au Bürgermeischter i dere Stadt worden isch, het zerscht als Diräkter vom Betriib Dollfus-Mieg et Compagnie gschaffet. Das isch i der Zyt vo ane 1814 bis 1820 gsi. Ane 1825 het er es Gländ ufem Fäld südlech vo der Stadt Milhüüsa, vor em Spiegeltoor usse, gchauft, zum en eigeti Maschiinefabrigg z boue. Er hett
D Gurgle isch en Deil vo de Organ zum Schnuufe. Si lit im Hals oben a der Luftröhre. Das Orgaan het zwo hauptsächlechi Funkzione. Es schützt d Luftröhre vor Stückli vo de Läbensmiddel, wil s bim Abeschlücke zue goot. Und es tuet mid de Stimmlippe d Otemluft verändere, ass me cha Grüüsch, Töön und Sprochlut mache. Als Deil vo de Atemorgan und mid der Nöchi zum Rache isch d Gurgle us verschidene Gründ uf Chrankete afällig, vor allem uf d Endzündig vom Hals mid em Fachname Laryngitis.
D Reuètaller Mülli, au Reuèthaller Mülli, isch è ehemòligi Maal- un Sägimülli im Öschinger Ortsdeil Oftringè im Landchrais Waldshuèt. D Reuètaller Mülli lyt im Mündungsberych vom Reuèdal is Wuètèdal. Im Reuèdal chunnt èn linkè Näbbèbach diè link Wuètèhaaldè obbè abbè.vo dè Wuètè uff dè Höchi vom Dorf Oftringè. Well s Dorf a dè rächtè Dalsitè lyt, sich d Mülli gnau gegèübber vum Dorf stationyrt. Glychermaßè lyt d Mülli öppè èn Kilometer obberhalb uff dè glychè Dalsitè wiè s Dorf Dègèrnau. Öppè èn halbè Kilometer unterhalb vo dè Reuètaller Mülli lyt d Schattèmülli vo Degèrnau, wo längscht nimmi in Bedryb isch. S Dorf Rŭwèdal, èrschtmòls im Habsburger Urbar vomerkt, bezièt sich woll uff Oftringè im Aargau. S 1489 Rúwèdal dürft sich ebbèfalls uff des hüt zu dè Schwiz ghörende Full-Reuèthal bezièd. Ferdinand Hasèfratz erwäänt è Gschlecht vo Rewèdal, cha abber kein Beleeg lifèrè. Im Laufèburger Lähbensvozeichnis isch gmäß Hasèfratz abber explizit vo dè Reuètaller Mülli d Reed: Im Jahr 1318 besaßen die Brüder Johann und Friedrich von Ofteringen des Bogners Hube und die Mühle zu Reuental und ein Mühle nahebei, als è Lehè vo dè Habsburger. D Hèrrè vo Oftringè wörrèd in è baar Urkundè uffgfüürt. Dè Èrscht isch woll dè
Schwatterle isch e Gmeind im Kanton Aargau i de Schwiiz. D Gmeind liit am Hochrhy und a de Gränze zu Dütschland. Das isch der Oort ganz im Nordoste vo der Region Fricktal. Unden am Dorf isch am Ufer vom Rhy es Stück vom Auewald blibe schtoo, und obedra chöme grad d Bärge vom Jura. D Nochbergmeinde vo Schwatterle sind Löibschtel und Mettauertal im Aargau und Albbruck uf der andere Syte vom Rhy im Badische. Vom Wachtdurm, wo d Römer do am Rhy bout hend, het me ane 1892 uf der Boustell vo der Ysebaan d Inschriftdafele gfunde, wo seit, ass dä Durm vo Soldate vo der römische Legioon VIII Augusta ane 371 gmacht worden isch. Die Inschrift mid der Nummere CIL XIII 11538 heisst übersetzt ungfäär so: Zur Eer vo de drü Herre Valentinian, Valens und Gratian, dene Siiger und uf alli Zyte vereerte Manne, het di achti Legioon, wo der Naame [.... ?] treit, under irem Füerer [..... ?] dä Durm bout, im Piet vo de Rauracher (?); das isch wärend em Konsulat vom Gratian und vom Senatoor Flavius Probus gsi. S Dorf isch ane 1318 s erschte Mol im ene hischtorische Dokumänt mid em Name Swatterlo z finde.
Dr Arthur Hans Duffner (* 1869 z Furtwange; † 1934) isch e dytsche Unternämer un Haimetdichter gsii. Dr Arthur Duffner isch e Suhn vum Karl Gustav Duffner gsii, eme Furtwanger Unternähmer, wu mit Straugflächt ghandlet het, vor allem mit Strauhiet. Är het no ne Brueder ghaa, Josef (1868-1935), wu speter Landdags- und Rychsdagsabgordnete woren isch. D Firma Jos. Duffner Söhne isch vum Großvater vum Arthur, em Joseph Benedikt, wu au Dokter gsi isch, grindet wore. Dr Vater het d Firma noch em Dod vum Großvater 1865 wytergfiert, zerscht zäme mit sym Brueder Oskar, ab 1872 derno elai. Dr Karl Gustav Duffner isch anne 1895 gstorbe, D Firma het derno dr Arthur ibernuu. Eb sy Brueder au aafangs mitgmacht het, waißt mer nit, anne 1899 isch dr Arthur uf alli Fäll dr elainig Bsitzer. No 1900 verschwindet d Firma us dr Archivalie, wahrschyns isch si um die Zyt ufglest wore. Iber d Gschicht vu dr badische Strauflächter het dr Duffner im Johr 1899 en Artikel in dr Furtwanger Stadtchronik publiziert. Anne 1900 het er unter em Titel „Schwarzwälder Leben“ e Band mit alemannische Gedicht uusegee. Vor allem sy Gedicht zum Hirschmendig chännt mer z Furtwange au hit no. Dr Arthur Duffner
D Monika Schreiber-Loch (* 11. Septämber 1941 z Löörech-Duemerge as Monika Loch; † Dezämber 1986) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii. Si isch z Duemerge uf d Wält chuu un au dert ufgwachsen un uf d Schuel gange. Gschafft het si as Verwaltigsaagstellti. Si isch ghyrote gsii mit em Werner Schreiber un het mit ihm zwee Sihn ghaa. Mit ihre Familie het si in ihrem Haimetort gläbt un isch Huusfrau un Mueter gsii. D Schreiber-Loch isch e Schweschter zum Hajo Loch gsii. Im Johr 1976 het d Schreiber-Loch mitgmacht bim Mundartwettbewärb „aktion junge mundart“, wu dr „Alemannische Gesprächskreis“ im Regierungspräsidium Fryburg veraastaltet het. Si het en Uuszaichnig iberchuu un het ab do as hoffnigsvolli neii Stimm in dr sidbadische Dialäktliteratur gulte. Zwai Johr speter het si ne Uuszaichnig iberchuu bim Theaterwettbewärb vum Alemannische Gesprächskreis. En Uuswahl vu Gedicht un Gschichte het si 1980 im Lohrer Schauenburg-Verlag publiziert. Ihre Mann het anne 1983 iber si gschribe: „Sie fing an mit Gedichten über ihre Kinder und befaßte sich immer mehr auch mit allgemein menschlichen Themen. In ihren lyrischen Gedichten schlägt sie überwiegend ernste Töne an, aber immer wieder findet sie auch zu humorvoll-besinnlichen Aussagen. Sowohl in ihrer Poesie als auch in ihrer Prosa
Underlunkofe isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwyzer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Rüüsstal, am Südweschthang vom Holzbirrlibärg. S Dorfzäntrum ligt rächt nooch bi dr südliche Gränze, öppen en halb Kilometer nördlich dodervo ligt dr Wyyler Huserhof (425 m ü. M.). Öppe anderhalb Kilometer nordweschtlich isch dr Wyyler Geisshof (381 m ü. M.), dr Wyyler Bärghof (518 m) ligt en Kilometer wyter öschtlech. D Noochbergmeinde sind Oberwil-Lieli im Norde, Arni im Oschte, Oberlunkofe im Süde, Rotteschwyyl im Weschte un Brämgarte un Zufike im Nordweschte. D Gegend um die Wyyler Geisshof isch scho währed dr Jungsteizit besidlet gsi. Im Bärhau, emen öppen anderhalb Kilometer öschtlich vom Dorf glägene Waudstück, isch dr gröscht Fridhof vo dr friehe Yysezyt, wo me bis jetz i dr Schwyz gfunde het. Die Nekropole us dr Hallstatt-Periodä (ca. 7. Johrhundert v. Chr.) het 63 Grabhügel. Me hät die änds 19. Johrhundert gnauer erforscht und doderbyy diverse Grabbyygoobe gfunde. Dr gröscht Hoger, wo uf em drei Menhir stön, isch öppe vier Meter hoch un het ä Durmesser vo 30 Meter. Der Ortsname isch ane 853 s erscht Mol i dr Form Lunchunft erwäänt. Underlunkofe ligt a dr Houptstross zwüsche Brämgarte un Affoltere am Albis, e Brugg
D Lucie Hirth (* 25. Mai 1928 z Sulzburg as Lucie Faninger; † 2. Juli 2016) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii. D Lucie Faninger isch z Sulzburg uf d Wält chuu un au dert ufgwachse. No dr Volksschuel isch si uf d Handels- un Wirtschaftsoberschuel gange. Si het derno zeh Johr lang as Wirtschaftere gschafft, am Bodesee, in dr Schwyz un au in dr USA. Si het ghyrote un drei Chinder iberchuu. Syt 1969 het si mit ihre Familie z Fryburg im Stadtdail Landwasser gwohnt. Scho in dr Schuelzyt het si aafange Gedicht schryybe. Ihri alemannische Värs het si uf vylne Lääsige vordrait, derzue au Täxt vu andere Autore. Druckt wore sin ihri Gedicht bishär nit, e baar verainzelti sin im Heftli vu dr Muettersproch-Gsellschaft publiziert wore. Bi dr Muettersproch isch si au langi Johr Mitglid gsii. Di Badisch Zytig het 2004 iber d Hirth gschribe: „Bedächtig und lebensklug sind Lucie Hirths in Gedichtform gefasste Beobachtungen, kleine Spiegel, die sie dem Zuhörer vorhält. Sie hat dem Volk genau aufs Maul geschaut. „De Firobe am Morge sueche“, „Hindeno ka jede sage“, sind zwar lauter Alltäglichkeiten, erhielten aber zustimmenden Beifall. Ganz neu war die Idee, ein Alemannisch in ein anderes Alemannisch zu
Monthey (fp. [mɔ̃ˈta, mɔ̃tɑe]) isch en Munizipalgmeind und e Stadt im undere Roonetaal im Kanton Wallis i dr Schwiiz und der Hauptort vom Bezirk Monthey. D Gmeind Monthey liit am Bärgbach La Vièze, eme Näbefluss vo der Roone, und zwar dört, wo d Vièze us em südweschtleche Sytetaal, em Val d'Illiez, i d Ebeni vo de Roone chunt. D Stadt isch am obere Rand vo däm riisige, flache Schwemmchegel entstande, wo d Vièze i der Rooneebeni ufgschüttet het. Im Süde goot s Stadtpiet bis uf d Alp Chindonne und ufe Chulme vom Bärg Dent de Valerette (2059 Meter) ufe. Näbe der Stadt im flache Gländ unde het Monthey a de Bärghäng d Kwartier Mareindeux, Choëx, Giettes, Condémine, Vésenaux. D Nochbergmeinde vo Monthey heisse Collombey-Muraz, Troistorrents, Vérossaz, Massongex, Bex und Ollon. Zum Stadtpiet ghört au no es Gländ als Exklaave, wo öpe 10 Kilometer wyt wäg und vom übrige Stadtbann abtrönnt isch. Die Flechi im Taal vo der Vièze ze Morgins mid de grosse Alpweide Sassey, Tovassière, Dronnaire und Montagne du Lac Vert liit i de Bärge a der Gränze zu Frankriich und chunt a d Gmeinde Troistorrents und Val-d’Illiez aa. Derzue het Monthey no vier anderi, chlyni Exklaave, wo im
Dr Hermann Landerer (* 16. Mai 1896 z Niderrotwil; † 12. Oktober 1976 z Löörech) isch e dytsche Finanzbeamte un Haimetdichter gsii. Dr Landerer isch z Rotwsil ufgwachse. Är isch Beamte in dr Rychfinanzverwaltig wore un het unter anderem z Hamburg un z Lohr gschafft. Im Alter het er z Löörech gwohnt, wun er derno 1976 mit 80 Johr gstorben isch. Är isch vergrabe woren uf em Fridhof z Löörech. Är het zwee Romän gschribe, Gschichte, Theaterstuck, Heerspiil un Gedicht. Publiziert het er drei Biecher mit Churzgschichte un Gedicht. Näbe Sachen uf Hochdytsch het er vor allem im Kaiserstieler Dialäkt vu Rotwil gschribe. Dr Harald Noth schrybt iber dr Landerer, är heb wie vyl andri alemannischi Autore d Haimet un d Muettersproch in dr Färni glehrt gärn haa. Der Nonnenmacher von Markolsheim. In: Die Markgrafschaft. Beiträge aus Geschichte, Kultur und Wirtschaft des Markgräflerlandes. Monatszeitschrift des Hebelbundes. Müllheim 1964, 11, S. 14 ff. Großmutters gutes Hutzelbrot. In: Die Markgrafschaft. Beiträge aus Geschichte, Kultur und Wirtschaft des Markgräflerlandes. Monatszeitschrift des Hebelbundes. Müllheim 1965, 12, S. 7 ff. Es war am Heiligabend vor 20 Jahren. In: Die Markgrafschaft. Beiträge aus Geschichte, Kultur und Wirtschaft des Markgräflerlandes. Monatszeitschrift des Hebelbundes. Müllheim 1965, 12, S.
Dr Lukas Ammann (* 29. Septämber 1912 z Basel; † 3. Mai 2017 z Minche) isch e Schwyzer Schauspiiler gsii. Mer het en vor allem gchännt dur sy Titelroll in dr Färnsehserie Graf Yoster gibt sich die Ehre. Dr Ammann isch e Suhn vun ere Sängeri un eme Chunschtmoler gsii. No dr Schuel het er wellen an s Theater goo un isch ab 1933 uf Schauspiilschuel vum Max Reinhardt z Berlin gange. Anne 1934 het er an dr Syte vum Heinrich Gretler s nationalsozialistisch Dytschland verloo, isch aber au in dr Schwyz wäg syre jidische Mueter aagfyndet wore. Är isch aafangs z Sanggalle un dernoi am Schauspiilhuus Züri an dr Syte vu dr Therese Giehse uf dr Bihni gstanden un isch 1948 unter em Kurt Hirschfeld in dr Roll vum Attaché bi dr Uruffierig vu Herr Puntila und sein Knecht Matti derby gsii. Noch em Chrieg het dr Ammann e baar Johr zum Ensemble vum Theater „Kleine Freiheit“ z Minche ghert. Gaschtspiil un Turnee hän en uf Bihnine z Eschtrych, z Skandinavien un in dr Verainigte Staate gfiert. Scho 1939 het dr Ammann sy erschte Filmufdritt im Schwyzer Kriminalfilm Wachtmeister Studer ghaa, noch em glychnamige Roman vum Friedrich Glauser, mit
D Sissle isch en chlyne Fluss im Kanton Aargau i de Schwiiz. Si isch 18,3 Kilometer lang und en Näbefluss vom Rhy. Der Name vo der Sissle chunt vo nere uralte Wortform här, wo *sei oder *si chönnt gheisse ha und zu verschidene Gwässernääme gfüert het. Bi de Alemanne isch der Name vilecht i der Form Sissla bruucht worde. D Ortsbezeichnig uff der Sislen isch ane 1327 s erschte Mol inere Urkunde erwäänt. Und vom Flussname Sissle chunt der Name vo der Ortschaft Sissle, wo bim Ändi vom Fluss und synere Mündig in Rhy liit. D Sissle sammlet s Wasser us em Fricktaal. Si het iry Kwelle im Jura i de Gmeind Schinznach im Bezirk Brugg uf der Höchi vo 650 Meter am Dreierberg und am Zeiher Homberg. Zwüsche dene beide Bärge flüsst der Bach im Ibärggrabe gäge Norde abe und chunt nach drühundert Meter uf s Piet vo der Gmeind Zeije im Bezirk Laufeburg. Er flüsst a de Wiiler Lüttishuuse und Ibärg verby und lauft nach zwöi Kilometer bi der Ibärgwaag in Gmeindbann vo Effige ine, das isch wider im Bezirk Brugg. Jetzt chunt d Sissle grad as Weschtportaal vom Bözbärgdunnel vo der Ysebaan abe. Der Dunnel goot i
Sissle isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Laufeburg im Kanton Aargau i der Schwiiz. S Dorf Sissle liit dört, wo der Fluss mid em glyche Naame, d Sissle, wo vo Frick oben abe chunt, in Rhy mündet. Der Rhy bildet im Norde d Gränze zu Dütschland. Visavi vo Sissle ligge änet em Hochrhy die baadische Gmeinde Bad Säckinge und Murg. Im Aargau chunt Sissle a d Nochbergmeinde Münchwile, Äigche und Chaischte im Bezirk Laufeburg und Stai im Bezirk Rhyfälde. Der Rhy flüsst im breite Flusstaal under em höche Poort vo der Chiisebeni, wo s Dorf druff bout isch. S alte Dorfzäntrum liit uf em Gländsporn rächts vo der Sissle, näbe der Brugg vo der Strooss, wo vo Rhyfälde uf Laufeburg goot. Am Ufer vom Rhy het s e Schiffländi. Uf em Sisslerfeld weschtlig vo der Sissle isch e grossi Gwärbzoone mid Fabrigge. Der Gmeindbann het e lenglichi Form oben und unden a der Sisslemündig em Ufer vom Rhy noche. Das isch derby usecho, wo sech d Gmeind Sissle am Afang vom 19. Joorhundert vo der eltere grosse Gmeind Äigche abtrennt het. Der Name vo Sissle chunt vom chlyne Fluss Sissle, wo s Wasser us em Fricktaal sammlet uund zum Rhy bringt.
Dr Hans Bauer (* 30. Juni 1881 z Sulz; † 20. Merz 1945 z Lohr) isch e dytsche Litograf un Haimetdichter gsii. Dr Bauer isch 1881 in sym Elterehuus uf d Wält chuu. Sy Vater het au Hans Bauer ghaiße un isch Staihauer gsii. Mit 24 isch er vu Sulz uf Lohr zoge un het dert as Litograf gschafft. Speter isch er au Verwaltigsrot gsii. Är het Gedicht uf Alemannisch gschribe, mer het em z Lohr dr „dichtende Lithograf“ gsait. Sälber publiziert het er kaini Gedicht. Anne 1994 het dr „Förderverein Sulzer Heimatgut e. V.“ e Band mit Gedicht vum Bauer uusegee. Ändi Merz 1945 isch dr Bauer im Alter vu 64 gstorbe. Z Sulz isch e Stroß noch em Bauer gnännt wore. Holderbeere. Heitere und besinnliche Gedichte in niederalemannischer Mundart. Förderverein Sulzer Heimatgut e. V., Sulz 1994 Bauer, Hans uf LEO-BW
Renche isch e kleins Städli in Bade-Wirtteberg un ghert zuem Ortenaukreis. Renche lit in de Vorberg vum nerdliche Schwarzwald om Usgang vum Renchtal in dr Oberrhinisch Tiefebeni. Dr Bann bsteht us 58,7 % Landwirtschaftsflechi, 23,1 % Wald, 13,6 % Sidlungsflechi un 4,6 % sunschtiger Flechi. Rund 7 km nordweschtlig vum Ort het d Gmai Renche no ne Exklave, wu de Maiwaldsee leit. Nochbergmaine sin d Stadt Achre im Norde, Kabbl im Oschte, d Stadt Owerkirch im Side, Appewiir im Sidweschte un d Stadt Rhinai im Nordweschte. Nebe dr Kernstadt ghere no d Schtadtdail Erli un Ulm zue Renche. Renche isch im Johr 1115 zum erschte Môl urkundli gnennt worre. 1326 sin Renche d Stadtrecht verlihe worre. Durch d Verwieschtunge im Driißgjährige Krieg isch dr Ort aber zuer Beditungslosigkeit nabgsunke un het sine Stadtrecht verlore. 1838 isch Renche durch de Grossherzog vun Bade wider zuer Schtadt erklärt worre, het aber s Recht sich Stadt z nenne durch d neji dytsch Gmeindeordnung vu 1935 a zwait Mol verlore. Im Johr 1950 het Renche wege sinrer hischtorisch Vergangeheit d Stadtrecht zuem dritte Mol verlihe griegt. 1945: Albert Dietrich bis 1969: Franz Brandstetter 1969–1985: Erich Huber 1985–2000: Klaus Brodbeck sitt 2001: Bernd Siefermann. D
Soral isch de Name vo: Soral GE, e politeschi Gmaind im Kanton Gämf, Schwiz Soral (Flechte), en Oberflächestruktur bi Flechte Soral isch de Familiename vo däne Persone: Agnès Soral (* 1960), e französeschi Schauspilere Alain Soral (* 1958), en schwizerisch-französische rächtsextreme Essayist und Schauspiler
Hans Bauer isch dr Name vu däne Persone: Hans Bauer, mer chännt en as Johannes Agricola (1494–1566), dytsche Reformator Hans Bauer (1881–1945), badische Haimetdichter Hans Bauer (1892–1951), wirttebärgische Oberamtmann Hans Bauer (1901–1995), Schwyzer Wirtschaftshischtoriker Hans Bauer (1904–1988), dytsche Biolog un Genetiker Hans Bauer (1914–1970), dytsche Regisseur
E Badesee isch e Bezeichnung fir e natyrlige oder kinschtlig oglegte See, wu vun vil Mensche zum effentlige Bade un Schwimme gnutzt wird. Nebe de eigetlige Wasserflächi halte sich d Lit, wu bade, meischt in de Ufernächi uf un nutze der Beriich zur Freyzitgschtaltung wie biispilswiis zum Schport, Schpil un zum Sunne. In Europa werdr Badeseeä klimatisch bedingt, heuptsächlig im Summer gnutzt. Im Interessi vun de Badende un Schwimmer git s on vile Badeseeä Verbot fir Schiff un Boot, Ongle, Hind usw. Us Naturschutzgrind isch au meischt s Aazinde vun Fyr un d Benutzung vun Seife un Shampoo verbotte. Im Gegesatz zue ussereuropäische Länder (z. B. Indie) dient s Bade in Seeä in Europa hit nimmi dr Kerperreinigung, sundern nur no dr Erholung. Donebe hen Badeseeä e gsellschaftligi Funktion, hie konn mer zum Biischpil in ere unzwungene Atmosphär sini Freyzit verbringe un neyi Bekonntschafte schliesse. D Benutzung vun de meischte Badeseeä isch koschtelos. Bi gresseri Badeseeä gits Inschtitutione, zum d Sicherheit vun de Badende z erheche, zum Biispil Schtatione vun de Wasserwacht. Im Gegesatz zue koschtepflichtige Freybäder git s bi de meischte Badeseeä kei Umkleidekabine un au kei Klo. On besser usbaute Badeseeä git s aber Gaschtronomiebtriib mit Toilette, dur
Niderwil (amtlech Niederwil) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. D Gmeind het drei Ortsteil: Niderwil, Nesselnbach un Gnadethal. De Ortsteil Nesselnbach isch bis zum Johr 1901 e eigeschtändigi Gmeind gsi. D Gmeind het vor 1890 zur Abgränzig vo Niderwil (Zofinge) (em hüttige Rootrischt) au Niderwil (Brämgarte) gheisse. Dr öschtlich Teil vo dr Gmeind ligt in ere langzogene Ebeni am lingge Ufer vo dr Rüüss. D Hauptsidlig Niderwil ligt nooch bi dr südliche Gmeindsgränze, öppe en halb Kilometer vom Fluss ewägg, un isch fascht mit em Noochberdorf Fischbach-Göslike zämegwachse. Öppe anderhalb Kilometer nördlech vo Niderwil ligt dr öppe halb so gross Ortsteil Nesselnbach (505 m ü. M.). Chli witer nordöstlich im Wiiler Gnadethal a de Rüüss isch s ehemolig Zisterzienserinnechloster Gnadethal und s Pflägezentrum Rüüsspark. D Noochbergmeinde sind Stette im Norde, Chünte im Oschte, Fischbach-Göslike im Südoschte, Wole im Süde, Hägglige im Weschte un Tägerig im Nordweschte. Commons: Niderwil – Sammlig vo Multimediadateie Offizielle Website vo dr Gmeind Niderwil Felix Müller: Niederwil (AG). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 4042247-1 | VIAF:
Der Tomasee, wo uf Rätoromanisch Lag da Toma oder au Lai da Tuma heisst, isch en See i de Schwiizer Alpe. Er ligt ganz im Weschte vom Bünderland im Gotthardmassiiv uf de Höchi vo 2345 Meter und het e Flechi vo zwöiehalb Hektaare. Dä Oort ghört zu de Bündner Gmeind Tavetsch. Der See isch nume ei Kilometer vo der Kantonsgränze vom Bünderland zum Kanton Uri wäg. Er ligt inere Mulde uf der öschdleche Flanke unden a de Bärgchetti mid em Badus, wo uf Romanisch Six Madun heisst, und em Tumaspitz (Piz Tuma) und em Rossbodestock. Noch bim See isch d Badus-Hütte, wo d Zürcher Sekzion Manegg vom SAC ane 1967 bout het. Das Piet i däm höche Sytetaal heisst Tomaalp (Alp Tuma). Die isch oben a der Milezalp ganz z hinderscht im Bärgtaal, wo der Tomarhy (Rein da Tuma) us vil verschidene Kwelle a de Bärge ringsume entspringt. Drü Kilometer nördlech vom See goot der Oberalpbass vo Sedrun i der Gmeind Tavetsch uf Andermatt im Urner Urscheretaal übere. Öpen anderthalb Kilometer oben am See foot bi de Martschallücke uf 2620 Meter Höchi als eine vo dene Kwellbech der Tomarhy a, wo in See flüsst und denn dur nes steils Tobel
D Tamina, wo früener au der dütsch Name Tamingebach gha het, isch e Fluss im Kanton Sanggalle i der Schwiiz. Si isch 24 Kilometer lang und en Näbefluss vom Rhy. S Taal vo der Tamina liit im Sarganserland. Uf der Oschtsyte vom Bärg Sardona foot der Bach i der Gmeind Pfäfers bi es baar Kwelle under em Sardonagletscher uf der Höchi vo 2680 Meter aa. Zerscht flüsst der Bärgbach dur s Calfeisetaal a der Walsersidlig Sankt Martin verby und chunt denn in Gigerwaldsee. Das isch e Stausee mit ere Betonmuur, wo 147 Meter höch isch. Mit däm See sammlet s Chraftwärch vom Sarganserland, wo houptsächlech de Axpo und zumene ganz chlyne Aadeil em Kanton Sanggalle ghört, s Wasser im obere Taminataal und us em Wyssdannetaal. Z Vättis flüsst vo Süde, also vo der rächte Syte, der Görbsbach, wo vom Kunkelsbass oben abe chunt, i d Tamina. Wyter unden im Taminatal isch der Mapraggsee, en zwöite Stausee vom Chraftwärchsischteem. Bim See händ d Chraftwärch Sarganserland es Maschinehuus, zum us em Wasser vom Gigerwaldsee Strom z mache, wenn im Leitigsnetz vil Strom verbruucht wird, und süsch wider Wasser i dä höch Spiicher ufezpumpe. Und denn louft der Fluss dur ne töifi Schlucht,
Dr Naame Niederwil stoot für verschiideni Ort in dr Schwiiz: Niederwil AG, e Gmeind im Kanton Aargau Niederwil BE, e Wyler ir Gmeind Waukringe, Kanton Bärn Niederwil SG, en Ortschaft vo dr Gmeind Oberbüüre im Kanton St. Gallen Niederwil SO, es Dorf und en ehemolegi Gmeind im Kanton Soledurn (sit 2011 Gmeind Riedhouz) Niederwil TG, en Ortschaft vo dr Gmeind Gòòchlinge im Kanton Thurgau Niederwil ZG, en Ortschaft vo dr Gmeind Cham im Kanton Zug Niederwil ZH, en Ortschaft im Zürcher Wyland, Gmaind Adlike Niederwil (Zofingen): bis 1890 dr offziäll Name vo Rootrischt im Kanton Aargau Lueg au: Niederwihl, en ehemolegi Gmeind im Landchrais Waldshuet und hüt en Ortstail vo Gerbel
È Zug- odder Faarzüügsignaal isch è Signaal, wo an èm Faarzüüg vo dè Ysèbaa, z. B. an èm Waggon odder Drybfaarzüüg, aabrocht isch. Im Berych vo dè Dütschè Baan exischtyrèd diè folgendè vyr Faarzüügsignaal: Signaal Zg 1 - Spitzèsignaal Kennzeichnung vo dè Zugschpitzè: Sèll Signaal isch a dè Spitzè von èm faarendè Zug aabrocht un zeigt, wenn s sich bim füürendè Faarzüüg um è Drybfaarzüüg odder èn Stüèrwagè handlè duèt, drei wyßi Lièchter, wo wiè nè glychschenkligs Dreiegg aagordnèt sin, odder im andrè Fall zwei wyßi Lièchter horizontal näbbènand. Bis zum Johr 1957 hèt s Zg 1 us dè zwei horizontalè Lièchter bschtandè. Allerdings hèn d Lokomotyvè scho s dritte Spitzèliècht inschtallyrt ghaa, demit mò s Signaal Zg 7 hèt chönnè aazeigè, wo für Sonderzüüg ygsetzt worrè isch. Weg èm zuènämmendè Strõßèvokeer, wo jò bis hüt zwei horizontali Lièchter a dè Spitzè bzw. Front zeigèd, hèt mò s Spitzèsignaal bi dè Ysebaan ab 1957 mit èm Dreiliècht aazeigt. Signaal Zg 2 - Schlusssignaal Kennzeichnung vom Zugschluss: Sèll Signaal wörd am letschtè Wagè von èm Zug aabrocht un bschtòt entwedder uss einèrè odder zwei rot-wyßè Daflè, woby dõ è roti Markyrung in Form vo zwei sich a dè Spitzè dräffendè Dreiegg