rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Spätzle ( [ˈʃpɛtslɐ](info); hochdütschi Ussprooch: [ˈʃpɛtslə](info)) oder au Spatze (i de Schwiz und im Markgräflerland sait me: Spätzli oder Chnöpfli und im nideralemannische Ruum Knepfli), sind schwäbischi bzw. alemannischi Teigware, wo als Bilage oder mit witere Zuetaten als aiges Gricht serviert wärded. De Spätzletaig werd us Mähl, Eier, lauwarmem Wasser, mängmol au mit Milch, und Salz gmach. De fertig Taig werd mit eme Mässer vome Chuchibrättli abe, i fine Schnittli, diräkt is schtrodlig haisse Salzwasser ine gschabed. För d Chnöpfli gits es äxtrigs Chnöpflisiib, wo de Taig i chlinne "Tröpfli" is Wasser ghait. Schwäbische Küch Chäässpätzle Commons: Spätzle – Sammlig vo Multimediadateie www.spaetzle.de
ℂ Die komplexe Zaale erwitere d Mängi vo de reelle Zaale eso, ass d Gliichig x 2 + 1 = 0 {\displaystyle x^{2}+1=0} e Löösig het. Für daas wird e nöiji Zaal i {\displaystyle \mathrm {i} } iigfüert, wo d Äigeschaft i 2 = − 1 {\displaystyle \mathrm {i} ^{2}=-1} het. Die Zaal i {\displaystyle \mathrm {i} } wird as imaginääri Äinhäit bezäichnet. Dr Ursprung vo dr Theorii vo de imaginääre Zaale, das häisst vo alle Zaale, wo s Kwadrat von ene e negativi reelli Zaal isch, goot uf die italiänische Mathematiker Gerolamo Cardano und Rafael Bombelli im 16. Joorhundert zrugg. D Uufüerig vo dr imaginääre Äinhäit i {\displaystyle \mathrm {i} } as nöiji Zaal wird im Leonhard Euler zuegschriibe. Komplexi Zaale wärde mäistens in dr Form a + b ⋅ i {\displaystyle a+b\cdot \mathrm {i} } daargstellt. a {\displaystyle a} und b {\displaystyle b} si doo reelli Zaale und i {\displaystyle \mathrm {i} } die imaginääri Äinhäit isch. Mit komplexe Zaale won eso daargstellt wärde cha mä die üüblige Rächereegle für reelli Zaale bruuche, und mä cha drbii i 2 {\displaystyle \mathrm {i} ^{2}} immer mit −1 ersetze und umkeert. Für d Mängi vo de komplexe Zaale wird s
Das Narrenschiff (alternativ: Daß Narrenschyff ad Narragoniam) vom Sebastian Brant (1457–1521), 1494 druggt vom Johann Bergmann von Olpe z Baasel, isch s erfolgriichste dütschsproochige Buech vor dr Reformazioon gsi. Es isch e spootmiddelalterligi Moralsatire, won e Tüpologii vo mee as 100 Naarre uf eme Schiff mit Kurs uf Narragonie entwirft und so dr vercheerte Wält mit ere underhaltsame Beschriibig vo iire Laster kritisch e Spiegel vor s Gsicht hebt. S Wärk isch 1497 uf Latiinisch übersetzt worde, denn het mä s witer übersetzt in verschidnigi Landessprooche und eso isch s in ganz Öiropa verbräitet worde. Wichdig für en Erfolg vom Narrenschiff si d Illustrazioone gsi. Für em Bergmann von Olpe si Druck im Joor 1494 isch s möögligerwiis dr Albrecht Dürer gsi, won e groosse Däil vo de Holzschnitt gmacht het. Martin Rothkegel: Stultifera navis, Navicula sive Speculum fatuorum. In: U. Andersen (Hrsg.): Kostbarkeiten der Bibliothek. Verein der Freunde des Christianeums: Hamburg, 1988; S. 27–34 Michael Rupp: "Narrenschiff" und "Stultifera Navis". Deutsche und lateinische Moralsatire von Sebastian Brant und Jakob Locher in Basel 1494–1498. Studien und Texte zum Mittelalter und zur frühen Neuzeit, Bd. 3; 2002 ISBN 3-8309-1114-9 Lexikon der Kunst Friederike Voß: Das mittelniederdeutsche Narrenschiff (Lübeck 1497) und seine
E Komponist (latiin. componere ‚zämmesetze) isch öbber, wo musikalischi Wärk (Komposizioone) erschafft und dorum an dam Wärk s usschliesslige Rächt as gäistigs Äigedum het. S Resultat vom Komposizioonsvorgang wird as Komposizioon mäistens in notierter Form (vo Hand oder diräggt as Nootesatz im Kompiuter) vorgläit; bsundrigs in dr elektronische Muusig isch s au üüblig si in dr Form vo Doondrääger z veröffentlige. Abgsee vo dr elektronische Muusig, wird d Muusig vom ene Komponist vo Interpreete (Musiker, Sänger) gspiilt oder gsunge. Dr Komponist schafft e Muusigwärk, wo ooni Teggst as Instrumentalmuusig gältet und mit Teggst as Wokaalmuusig bezäichnet wird. E Komponist cha glichzitig au Teggster si, aber au anderi Persoone chönne as räini Teggstdichter ufdräte. In bäide Fäll muess dr Teggst vo dr Frasierig, vomVärsmaass und vo dr Doonart us zur Muusig basse. Dorum schaffe d Liedteggster und d Muusikkomponiste mäistens äng zämme, zum dr Teggst und d Muusig zun ere harmonische Äihäit z verschmelze. Es cha sich doodrbii um d Teggstierig von ere vorhandene Melodii handle wie au um d Verdoonig vom ene bestehende Teggst. Theo Hirsbrunner: Von Richard Wagner bis Pierre Boulez. Essays. Müller-Speiser, Anif 1997, ISBN 3-85145-048-5. Melanie Unseld (Hrsg.): Reclams Komponistenlexikon. Reclam, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-15-010732-4 Commons: Komponisten
Oratorium (kirchenlat. oratorium = Bäthuus, von lat. orare = „bäte“) säit mä in dr musikalische Formeleer ere dramatische Verdoonig in meerere Däil von ere Handlig, wo mäistens gäistlig isch und wo uf meereri Persone, Chor und Orchester verdäilt isch. Es isch e dramatischi Komposizioon, wo e Gschicht verzelt, mit Handligselimänt dursetzt isch und konzertant ufgfüert wird im Geegesatz zur Opere, won e musikalischs Theaterstück isch. Dr Begriff Oratorium läitet sich vom italiänische „oratorio“ beziehigswiis vom latiinische „oratorium“ ab, wo ursprünglig e Gebätssaal bezäichnet het. Das dütet uf d Aafäng vo dr Gattig aane, wo sich us musikalische Aadachte im römische Oratorium entwigglet het, wo nit liturgisch gsi si, und iire Naame vom Ort übernoo het, wo si entstande isch. Im Italiänische, Spanische und Dütsche zum Bischbil häi dr Gebätssaal und die musikalischi Gattig dr gliich Naame. In mängge andere Sprooche isch das andersch: uf Änglisch zum Bischbil häisst dr Gebätssaal „oratory“ und uf Franzöösisch „oratoire“, für die musikalischi Gattig hingege brucht mä in in bäide Sprooche s italiänische „oratorio“. Dr "Hallelujah" Chor vom Händel sim Messias Oratorium, ufgnoo 1916: Äine vo de Underschiid zwüschen eme Oratorium und ere Opere isch, ass s Oratorium wien e Konzärt ufgfüert wird, d Handlig
Choormuusig isch Wokaalmuusig, wo vom ene Choor gsunge wird. Choormuusig cha äistimmig oder meerstimmig si, äntwääder mit instrumentaler Begläitig oder a cappella, d. h. ooni äigeständigi Begläitig. Chöör im hütige Sinn si groossi Gsanggrubbe, wo vilmol mit Laie bsetzt si. In deere Form git s sä erst sit em 19. Joorhundert. D Muusigwüsseschaft wäiss hüte, ass die mäisti Wokalmuusig, wo vor em Spootbarock entstande isch, solistisch ufgfüert worde isch, wil si aber spööter vo Chöör gsunge worde isch, hüte vilmol as „Choormuusig“ gältet. Heribert Allen, Hans Gebhard: Chorsinfonik Werkkunde. Schriftenreihe des Verbandes Deutscher Konzertchöre, Bd. 3. 3. Auflage, Weimar 2007, ISBN 978-3-929698-03-9. Hans Gebhard (Hrsg.): Harenberg Chormusikführer. Harenberg, Dortmund 1999, ISBN 3-611-00817-6. Silke Leopold, Ullrich Scheideler: Oratorienführer. Metzler, Stuttgart 2000, ISBN 3-476-00977-7. Werner Oehlmann, Alexander Wagner: Reclams Chormusik- und Oratorienführer. 8. Auflage. Reclam, Stuttgart 2003, ISBN 3-15-010550-1. Kurt Pahlen: Oratorien der Welt. Heyne, München 1987, ISBN 3-453-00923-1. Erich Valentin: Handbuch der Chormusik. 3 Bände. Gustav Bosse, Regensburg 1953-1968. MUSICA – seer umfangriichi Choornootedatebank www.cpdl.org – Website vo dr Choral Public Domain Library mit mee as 3'500 Choorpartiture zum gratis aabelaade Website vom dütsche Choorzentrum z Limburg (Lahn) – mit 275'000 verschidnige Choorwärk isch s die grössti Presenzbibliothek uf dr ganze
Dr Begriff Kammermuusig het ursprünglig Muusig bezäichnet, wo im Geegesatz zur Chillemuusig für die fürstligi „Kammere“ bestimmt gsi isch, also wältligi Muusig in ere representative Umgääbig. Erst im Lauf vom Barock isch dr Begriff für räini Instrumentaalmuusig für e chliini Bsetzig brucht worde. Vo dr Klassik aa wird si au explizit gegenüber dr Konzärtmuusig abgränzt, wo denn ufchoo isch. D Gattige vo dr klassische Kammermuusig, wo woorschiinlig am bekanntiste si, si d Striichkwardett und d Klaviertrio. In dr Romantik si die musikalische Middel vo dr Kammermuusig erwiiteret worde und si isch konzertanter und virtuoser worde. Hüte verstoot mä under Kammermuusig Muusig für chliini Instrumental-Ansambel im Geegesatz zur Muusig für Orchester. Dr Übergang isch aber fliessend. D Kammeropere zum Bischbil bestöön vilmol us eme chliine Opereansambel (e Kammerorchester, e chliine Choor und Soliste us de wääsentligste Gsangsfächer). Si wärde mäistens us groosse Opereansambel für Turneä zämmegstellt und füere Büünewärk uf, wo für son e Zämmesetzig gäignet si.
Dr District de La Neuveville, uf Tütsch Amtsbezirk Neuenstadt, isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort La Neuveville gsi. Är het föif Gmeinde umfasst: Dr Amtsbezirk La Neuveville het 6'183 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 63 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Bärner Jura. Commons: Bezirk La Neuveville – Sammlig vo Multimediadateie Anne Beuchat-Bessire, Catherine Krüttli: Neuveville, La (Vogtei, Bezirk). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Sissa isch e Limonade gsii, wo 1929 s erscht Mol abgfüllt worden isch. Dennzmol isch si unter em Name Sissa-Citro vertriibe worde. Dr Name kunnt vom damalige Abfüllort Sissach im Baselbiet. Sit 1936 hett's au e Sissa-Orange gäh, wo denn in Toco-Orange umbenennt worden isch. 1938 isch Sissa-Grape iigfiehrt worde, wo kurz druf wäge dr Zuckerrationierig währed em Zweite Wältkrieg ufgä worden isch. 1942 chunnts under em Name Sissa Grapfruit wider uf e Määrt. 1950 (1949) isch s vom bekannte Pepita abglest worde, wo hit au z Ditschland bi Bad Dürrheimer in Lizänz broduziert wird. Ab em Johr 1989 wird s Sissa vo dr Mineralquelle Eptige AG z Eptige abgfüllt. 1994 wird Produkzion vom Sissa Citro wäg de Konkurränz Sprite iigstellt und ab 2003 under em Name Pepita Citro witer gfüert. In Eptingen ist Geschichte greifbar Artikel uf bazonline.ch vom 25. August 2015 Geschichte uf pepita.ch abgruefen am 28. Juli 2019 Die mächtigen Familien der Region: Heute Damaris und Matthias Buchenhorner, Inhaber der Mineralquelle Eptingen AG Artikel uf barfi.ch vom 5. Juni 2017
Dr Amtsbezirk Nidou isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Nidou gsi. Är het 25 Gmeinde umfasst: Dr Amtsbezirk Nidou het 41'036 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 113 km² gha. Zum 1. Jänner 2010 hei d Gmeinde Gmeinde Tüscherz-Alfermée u Twann fusioniert. Zum gliche Datum si d Gmeinde vom Amtsbezirk uf zwee Verwautigsbezirk ufteilt worde: Ägerte, Bämung, Brügg, Ipse, Ligerz, Mörge, Nidou, Orpung, Poort, Saafnere, Schüüre, Schwaadernou, Sutz-Lattrige, Twann-Tüschez Verwautigskreis Biel/Bienne. Büeu, Epse, Hagni, Hermerige, Jäiss, Meerzlige, Stude, Töiffele, Wauperswiu u Worbe zum Verwautigskreis Seeland. Gmeinde bis 2009 2010: Tüscherz-Alfermée u Twann → Twann-Tüscherz Commons: Bezirk Nidau – Sammlig vo Multimediadateie Regierigsstatthalteramt Nidou Anne-Marie Dubler: Nidau (Herrschaft, Amtsbezirk). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Dr Amtsbezirk Nidersimmetal isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Wimmis gsi. Är het nüün Gmeinde umfasst: Dr Amtsbezirk Nidersimmetal het 21'735 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 319 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre Niderstocke, Oberstocke u Röitige zum Verwautigskreis Thun, Däärstette, Diemtige, Eerlebach, Oberwiil, Spiez u Wimmis zum Verwautigskreis Frutige-Nidersimmetal. Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen, II. Abteilung: Die Rechtsquellen des Kantons Bern, Zweiter Teil: Rechte der Landschaft, Band 1: Das Statutarrecht des Simmentales bis 1798 von Ludwig Samuel von Tscharner, 2. Halbband: Das Niedersimmental, Aarau 1914[1]. Anne-Marie Dubler: Niedersimmental. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Dr Amtsbezirk Oberhasli isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Meiringe gsi. Är het sächs Gmeinde umfasst: Dr Amtsbezirk Oberhasli het 7'771 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 550 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Inderlache-Oberhasli. Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen, II. Abteilung: Die Rechtsquellen des Kantons Bern, Zweiter Teil: Rechte der Landschaft, Band 7: Das Recht des Amtes Oberhasli von Josef Brülisauer, Aarau 1984. (Online-Version) Commons: Bezirk Oberhasli – Sammlig vo Multimediadateie Josef Brülisauer: Oberhasli BE (Landvogtei, Amtsbezirk). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Dr Amtsbezirk Obersimmetal isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Zwüüsimme gsi. Är het vier Gmeinde umfasst: Dr Amtsbezirk Obersimmetal het 8'052 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 333 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Obersimmetal-Saane. Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen, II. Abteilung: Die Rechtsquellen des Kantons Bern, Zweiter Teil: Rechte der Landschaft, Band 1: Das Statutarrecht des Simmentales bis 1798 von Ludwig Samuel von Tscharner, 1. Halbband: Das Obersimmental, Aarau 1912. (Online-Version) Commons: Bezirk Obersimmental – Sammlig vo Multimediadateie Anne-Marie Dubler: Obersimmental. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Dr Amtsbezirk Saane isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Saane gsi. Är het drii Gmeinde umfasst: Dr Amtsbezirk Saane het 8'732 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 241 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Obersimmetal-Saane. Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen, II. Abteilung: Die Rechtsquellen des Kantons Bern, Zweiter Teil: Rechte der Landschaft, Band 3: Das Statutarrecht der Landschaft Saanen bis 1798 von Hermann Rennefahrt, Aarau 1942. (Online-Version) Commons: Bezirk Saanen – Sammlig vo Multimediadateie Anne-Marie Dubler: Saanen (Vogtei). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
E Traktandeliste oder au Tagesornig isch e Uflistig vo dene Themene wo inere Sitzig oder Versammlig besproche werded. Maistens fönd si a mitem Traktandum "Bigrüessig" aa und endet mitem Traktandum "Varia". Die Liste werd i de Regle zäme mit de Iiladig verschickt. De Sii isch, ass jede Tailnemer waiss, öber wa as mer rede tuet und sich denn entsprechend vorberaite cha und au, ass die wichtigste Themene zerscht draa chömet. E Traktandeliste wörd bruucht innere Sitzig vome Verainsvorstand, annere Hoptversammlig (HV) vome Verain, binnere Arbetsgruppe för e Projekt, bi de Akzionärsversammlig vome Konzärn, för e Gmainds- oder Bürgerversammlig usw. Wänn e Akziegsellschaft (AG) eri obligatorisch Generalversammlig (GV) abhalte will, so mos d Tranktandeliste früezitig allne Betailigte zuegschickt wärde. Bi Sitzige oder Versammlige isch di üblich Raiefolg öpe wie folgt: Begrüessig dor de Präsident oder Vorsitzendi Feststellig vo de Aawäsende Feststellig vo de Beschlussfähigkait Wahl vo de Stimmezähler und vom Protokollfüerer Pricht vom Vorsitzende / Präsident mit Johresrückblick Entlastig / Décharge Pricht vom Kassier mit Johresrächnig Gschäftsprüefigskomission Entlastig / Décharge allefals inhaltlichi / fachlichi Themene allefals Johresplanig, Ehrige, Totegedänke usw. Aaträg vo Mitglider oder Aawäsendi Varia, Diwärses, spontani Wortmäldige usw. allefals de Termin vo de nöchste Sitzig / Versammlig Abschluss vo
En Impresario (vo italiänisch impresa: Undernääme) isch bsundrigs im 17. bis ins 19. Joorhundert dr Läiter und mänggisch au dr Bsitzer vom ene Operehuus oder vom ene Theater gsi bzw. vom ene Opere- oder Theaterundernääme. Im dütsche Sproochruum wird dr Begriff nüm brucht, im änglische hingeege wärde freiji Theaterbroduzänte au hüte no as Impresario bezäichnet. Mä cha dr historisch Impresario mit em hütige Intendant vergliiche. Er isch dr Gschäftsfüerer gsi und het d Verantwortig ghaa für d Finanze und d Reputazioon vom Huus. Äine vo de bekanntiste Impresario isch dr Komponist Georg Friedrich Händel gsi, wo z London sini Opere im äigene Huus ufgfüert het und au dr künstlerisch Läiter und Gschäftsfüerer in äim gsi isch. Eson e Personalunion isch aber nit üüblig gsi. Vilmol isch dr Impresario e Mezeen gsi, wo mit Gäld usgholfe het. En andere bekannte Impresario isch dr Sergei Djagilew gsi, dr Gründer und Läiter vo de Ballets Russes. Dr Florenz Ziegfeld Jr. het mit de Ziegfeld Follies am Aafang vom 20. Joorhundert am Broadway groossi Erfolg gfiirt, wie au dr Miusiklkomponist und -broduzänt Andrew Lloyd Webber. Jutta Toelle: Oper als Geschäft. Impresari an italienischen Opernhäusern 1860–1900. Bärenreiter, Kassel 2007, ISBN 978-3-7618-1365-2 (Rezension)
Händel oder Haendel isch dr Familienaame vo deene Persoone: Bernd Händel (* 1956), e dütsche Kabarettist und Entertainer Georg Händel (1622–1697), e dütscher Hoofchirurg und Diener vom wettinische Herzog Johann Adolf I. im Herzogdum Sachse-Wissefels Georg Friedrich Händel (1685–1759), e dütsch-britische Komponist us em Barock Gottfried Händel (1644–1698), e dütsche evangelische Theoloog und Lieddichter Ida Haendel (* 1928), e britischi Violinistin vo polnischer Härkumft Paul Händel (1927–2011), en österiichische klassische Filoloog Thomas Händel (* 1953), e dütsche Gwärkschafter und Politiker (WASG/ Die Linke) Händel isch au e Bezäichnig für Schleeglete oder Strit.
Dr Amtsbezirk Schwarzeburg isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Schwarzeburg (doozmaal Teil vo Waalere) gsi. Är het vier Gmeinde umfasst: Dr Amtsbezirk Schwarzeburg het 9'950 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 157 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Bärn-Mittuland. Commons: Schwarzenburgerland – Sammlig vo Multimediadateie Anne-Marie Dubler: Schwarzenburg (Amtsbezirk). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Anne-Marie Dubler: Schwarzenburgerland. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Dr Amtsbezirk Seftige isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Bäup gsi. Är het 25 Gmeinde umfasst: Dr Amtsbezirk Saane het 36'739 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 189 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre Burgistei, Gurzele, Chienerschrüti, Seftige, Uttige u Wattewiu zum Verwautigskreis Obersimmetal-Saane, di übrige Gmeinde zum Verwautigskreis Bärn-Mittuland. Gmeinde bis 2003 Gmeinde bis 2008 2004: Englischbärg u Zimmerwaud → Waud 2009: Riggisbäärg u Rüti → Riggisbäärg Anne-Marie Dubler: Seftigen (Gericht, Amtsbezirk). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Dr Zugersee isch e See ir Zentrauschwyz. Er het e Flächi vo 38,3 Kwadratkilometer u e maximali Töifi vo 198 Meter. Kantön am See sy Zug (er isch der gröscht Kanton am See), Schwyz u Luzärn. Am Nordufer vom See ligt d Kantonshouptstadt Zug. Luzärn het am See nume der Hoger Chieme mit em Wyler Böscherot. Der gröscht Zue- und Abfluss isch d Lorze im Kanton Zug, wo d Mündig vom Oberlouf u der Afang vom undere Deil nöch bynenander am Nordändi vom See lige. Bi Arth mündet d Rigiaa in See, vom stotzige Schatthang vo der Rigi loufe zwölf wildi Bärgbech zum See abe, vom Zugerbärg und em Wälchwilerbärg uf der Oschtsyte vom See chöme öppe zwänzg chlyneri Bech der Bärghang zdurabb, und zwüsche Risch und Itelfinge mündet der Erlibach vo der Weschtsyte in See. Ufem See fahre d Schiff vo der Schiffahrtsgsellschaft vom Zugersee. Im See chame fische, wemme es Patänt vo Zug oder Schwyz het oder wemmes vom Ufer uus mit liechtem Ggrät macht. E Pruefsfischer ufem See isch der Hürlimaa vo Walchwiu. Es het früener fasch 30 Arte vo Fisch im See gha. Bi nöiere Undersuechige het me 18 gfunde. Rund ume See loufe wichtegi Vercheerswääg:
As Fruchtbarkäit oder Fertilität wird im Allgemäinen d Fähigkäit vom ene Organismus, Noochkomme (also Frücht) z haa. Frücht in dr Botanik si Orgaan, wo d Soome vo de de Pflanze din si und wo drus denn iiri Noochkomme waggse. Dr Begriff wird au uf anderi meerzelligi Organisme überdräit. Früener het män emol s Wort „Liibesfrucht“ brucht für e menschlig Embryo bzw. Fötus. In dr Medizin und Biologii wird au s Sünonüüm Fertilidäät (vom latiinische fertilis = fruchtbar, ergiibig, befruchtend) brucht. Als Fekundabilidäät bezäichnet mä d Woorschinligkäit, ass es a Schwangerschaft im ene Menstruationszyklus git und si wird in Brozänt usdruckt. D Fekundidäät git d Zaal vo erfolgriiche Schwangerschafte pro wiibligs Individuum aa. Im überdraagene Sinn stoot d Fruchtbarkäit von ere Person oder eme Volk für dere bzw. däm si Schaffenschraft, Kreatiwidäät und Sterki. In dr Demografii isch die totali Fertilidäätsroote (TFR) e berächneti Durchschnittsgröössi, wo aagit, wivil Chinder im Durchschnitt e Frau im Lauf vo iirem Lääbe - d. h. vom Alter vo öbbe 15 bis 45 - uf d Wält bringt. In dr Geologii reedet mä vom ene fertile Mantel, wenn dä nonig däilwiis ufgschmolze isch und eso Däil vo sine chemische Komponänte verloore het. Thomas Weiss: Ökonomische Bestimmungsgrößen
Dr Friedrich Wilhelm Zachow oder Zachau (dauft am 14. Novämber 1663 z Leipzig; † 7. August 1712 z Halle) isch e dütsche Komponist im Barock gsi. Zu sine Schüeler häi dr Georg Friedrich Händel, dr Gottfried Kirchhoff, dr Johann Krieger und dr Johann Gotthilf Ziegler ghöört. Dr Zachow isch dr ersti Soon vom Leipziger Giiger Heinrich Zachow gsi, wo ursprünglig us Cölln an dr Spree gstammt het und vo 1676 Stadtpfifer z Eilenburg gsi isch, und däm siner zwäite Frau Elisabeth geb. Maune, ere Dochder vom Stadtpfifer vo Halle Gottfried Maune. Dr Zachow isch in dr Nikolaichille z Leipzig dauft worde. Noch em Johann Gottfried Walther sim Musicalisches Lexikon het dr Zachow näbe dr Schuel Organist und Pfifer gleert. Er isch uf äini vo de bäide Leipziger Latiinschuele gange, woorschinlig uf d Thomasschuel. Wo si Vater z Eileburg Stadtpfifer worde isch, het dr Zachow Orgleunderricht bim Eileburger Organist Johann Hildebrandt überchoo. Dr Kantor Johann Schelle (vo 1677 aa Thomaskantor z Leipzig) und dr Basilius Petritz (vo 1694 bis 1713 Kantor vo dr Dresdner Chrüzchille häi en aagregt. 1675 het dr Heinrich Zachow e Boste as Stadtpfifer z Eileburg an dr Mulde aagnoo und het, wie mä s denn in dr
De Rieterpark isch e öffetliche Zörcher Stadtpark i de Engi und hett e Flächi vo knapp 7 Hektaare. De Park litt meerhaitlich im Hang vom Moränehügel und het zwee Uusichtspünkt. Im Nordweste büütet sich en Uussicht über d Siil und de Üetliberg aa, d Chanzle im Süüde vom Park büütet e grossartigi Uussicht öber de Zörisee und d Alpe. Im Park litt d Villa Wesendonck, wo s Museum Rietberg drin isch. Seb isch e Kunstmuseum, wo uf Kunst us Asie, Ozeanie, Afrika und Altamerika spezialisiert isch und wo au för sini Sonderusstelige international bikannt isch. D Ligeschaft bistoot us merere Hüser a de Gablerstroos i de Engi. Nördlich vo de Gablerstroos litt d Villa Schönberg, wo de Richard Wagner as Gast vo de Famili Wesendonck glebt het. Südlich vo de Gablerstroos isch d Villa Wesendonck mit de Remise und de noiji Glaspavillon Smaragd, wo hütt de Hoptiigang vom Museum isch. De Smaragd und d Villa Wesendonck sind mit unterirdische Uusstelligsrüüm verbunde, wo d Sonderuustelige stattfidet. Im Park selber stoot no d Villa Rieter. De Hoptiigang mit de Kasse und ere Boutique mit Büecher, Replike und Postcharte isch im Smaragd. D Sonderusstelige sind i de underirdische Rüüm. I de Villa Wesendonck
D Määrtchille Unser Lieben Frauen, au Mariechirche gnennt, isch die jüngsti under de middelalterlige Chille in dr Stadt Halle an dr Saale. Si isch äini vo de bedütendste Baute us dr Spootgotik in Middeldütschland. Si het vier Dürm und zämme mit em Roote Durm si si s Woorzäiche vo Halle, d Stadt vo de fümf Dürm. D Chille het im Joor 2004 iir 450-jöörigs Jubileum gfiirt. Uf dr Westempore isch sit 1984 e groossi Orgle vom Schuke und uf dr Ostempore en Altarorgle vom Orglebauer Georg Reichel. Das isch äini vo de eltiste in Middeldütschland, und uf ere het scho dr jung Georg Friedrich Händel gleert Orgle spiile. Am 24. Februar 1685 isch dr Händel in dr Määrtchille dauft worde, won e grooss gsi sich isch er Organist im Dom vo Halle worde. Reinhard Rüger: Die Marktkirche Unser Lieben Frauen zu Halle. Deutscher Kunstverlag, München u. Berlin 2006, ISBN 3-422-02028-4 Achim Todenhöfer: Steinernes Gotteslob. Die mittelalterlichen Kirchen der Stadt Halle. In: Geschichte der Stadt Halle, Bd. 1, Halle im Mittelalter und der Frühen Neuzeit. Mitteldeutscher Verlag, Halle 2006, S. 207-226, ISBN 978-3-89812-512-3 Peggy Grötschel; Matthias Behne: Die Kirchen der Stadt Halle. Mitteldeutscher Verlag, Halle 2006, ISBN 3-89812-352-9 Sabine Kramer; Karsten