rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr NightMoves Adult Entertainment Award ìsch a Pornofilmpriis, wo vum Erootikmàgàziin NightMoves, vergaa wìrd. D’ Üsszaichnunga waara zitter 1993 vergaa un hann urschprìnglig Central Florida Adult Entertainment Awards ghaissa. Dr NightMoves Award ìsch d’ drìttäältschta Üsszaichnung vu dr Pornoìndüschtrii, noh-n-em AVN Award un em XRCO Award. Zitter 1998 waara ìn vììla Kàtegoriia zwai Priisa vergaa: ain vu Fans (Fan’s Choice) un aina vu da Üssgaawer vu NightMoves (Editors’s Choice). NightMoves ìsch s’ äärschta Màgàziin gsìì, wo vor àllem siina Laaser hàt loo àbschtìmma un àui s’ äärschta Màgàziin, wo siina Priisa per Online-Àbschtìmmunga vergaa hàt. D’ Awards sìnn àn unterschììdliga Verànschtàltungsorta vergaa worra, drunter The Krush z’ Tampa ànna 1995 un 1996, ìm Club XS z’ Downton Tampa vu 1997 bis 1999, ìm Stormin’s Palace z’ Clearwater ànna 2000, 2001 un 2004, ìm Pinellas Expo Center z’ Pinellas Park ànna 2002, ìm Twilight z’ Tampa ànna 2003, ìn Bricktown 54 z’ Clearwater vu 2005 bis 2007, àm Dallas Bull z’ Tampa vu 2008 bis 2012 un ìm Tampa Gold Club vu 2013 bis 2015. Dr Moderàtoor ìsch bis 2020 ìmmer dr Ron Jeremy gsìì. Wia bii vììla Awards ìn dr Pornoìndüschtrii ìsch dr Award ìn zààhlriicha Kàtegoriia vergaa worr, wo
Vorlage:Infobox Gemeinde in Frankreich/Wartung/abweichendes Wappen in Wikidata Prunay [pʁynɛ](info) ìsch a frànzeescha Gmainda mìt 1.026 Iiwoohner (Stand 1. Januar 2020) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est (vor 2016 Champagne-Ardenne). D’ Gmainda gheert zem Arrondissement Reims un zem Kàntoon Reims-8. D’ Iiwoohner nänna m’r Prunaysiennes [pʁynɛzjɛn](info) (fìr d’ Fràuija) un Prunaysiens [pʁynɛzjɛ̃](info) (fìr d’ Manner). Prunay lììgt äbba zehn Kilomeeter oscht-süüdoschtlig vum Schtàdtzäntrum vu Reims. Umgaa wìrd Prunay vu da Nochbergmainda Nogent-l’Abbesse ìm Norda, Beine-Nauroy ìm Norda un Nordoschta, Val-de-Vesle ìm Oschta un Süüdoschta, Beaumont-sur-Vesle ìm Süüda, Verzenay ìm Süüda un Süüdwäschta, Sillery ìm Wäschta un Süüdwäschta so wia Puisieulx ìm Wäschta. d’ reemisch-kàthoolischa Kìrìch Saint-Basle (1930) Wäschtiigàng vu dr Kìrìch s’ Choor vu dr Kìrìch s’ ehamooliga „Bedìftigtahüüs“ (maison des indigents) bii dr Kìrìch s’ Kriagsdankmool vor’m Rothüüs, fìr d’ Soldààta vum Äärschta un Zwaita Waltkriag eehra. ’S ìsch àm àm 11. Nowamber 1925 iigwäijt worra Ìm Gmaindagebiat ìsch a Hàltapunkt àn dr Bààhnschträcka zwìscha Châlons-en-Champagne un Reims. Ànna 2022 sìnn z’ Prunay 7.299 Litt ìn a Bàhn ii- odd’r üssgschtììga. Uff’m Gmaindagebiat gìtt’s àui dr Flugplàtz Reims en Champagne (bis 2013 hàt’s Reims-Prunay ghaissa). dr Bààhnhàltapunkt ums Joohr 1900 wia dr Hàltapunkt hìtt üsssììht àm Flugplàtz ànna
Vorlage:Infobox Gemeinde in Frankreich/Wartung/abweichendes Wappen in Wikidata Val-de-Vesle [val də vɛl](info) ìsch a frànzeescha Gmainda mìt 951 Iiwoohner (Schtànd 1. Januar 2020) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est (vor 2016 Champagne-Ardenne). Sa gheert zem Arrondissement Reims un zem Kàntoon Mourmelon-Vesle et Monts de Champagne. D’ Gmainda ìsch ànna 1965 üss dr Füsioon vu Courmelois, Thuisy un Wez äntschtànda. Val-de-Vesle lììgt äbba 16 Kilomeeter oscht-süüdäschtlig vu Reims àn dr Vesle. Ìm Süüda vu dr Gmainda verlàuift dr Aisne-Marne-Kànààl. Umgaa wìrd Val-de-Vesle vu da Nochbergmainda Beine-Nauroy ìm Norda, Prosnes ìm Oschta, Sept-Saulx ìm Oschta un Süüdoschta, Les Petites-Loges ìm Süüdoschta, Villers-Marmery ìm Süüda, Verzy ìm Süüdwäschta, Beaumont-sur-Vesle ìm Wäschta so wia Prunay ìm Wäschta un Nordwäschta. Dr Hàltapunkt Val-de-Vesle lììgt àn dr Bààhnschträckta Châlons-en-Champagne–Reims. Z’ Val-de-Vesle sìnn mehrera Schìlder, wumm’r druff d’ Gschìcht vu da Orta un Bàuiwark kààt laasa. Uff’m Gmaindagebiat sìnn mehrera Gebäijer bzw. Dankmooler z’ sah: gàlloreemischa Sììdlungsraschtla d’ reemisch-kàthoolischa Kìrìch Saint-Maur üss’m 12. un 13. Joohrhundert z’ Courmelois. Sa ìsch àls Histoorisch Dankmool vu nàzionààler Bediitung klàssifiziart. Àb 2020 ìsch sa ärfrìscht worra d’ Kìrìch Notre-Dame-et-Saint-Éloi z’ Wez. Sa ìsch ìm Äärschta Waltkriag ànna 1918 vollschtandig zärschteert worra. Sa ìsch àb’m 6. Janner 1928 wììder uffbàuija
S CERN, di Europäisch Organisazioon fir Chäärnfoorschig, isch e Grooßfoorschigsyyriichtig in dr Neechi vu Gämf, wu zum Dail z Frankryych un zum Dail in dr Schwyz lyt. Am CERN wird fysikaalischi Grundlaagefoorschig driibe, vor allem duet mer mit Hilf vu grooße Daillibeschleiniger dr Ufböu vu dr Materie untersueche. Zurzyt (2024) isch dr wiichtigscht vu dr Daillibeschleiniger dr Large Hadron Collider (LHC), wu 2008 in Bedriib gnuu wooren isch. S Akronym CERN laitet si vum franzeesische Name vum Root ab, wu dr Ufdraag fir d Grindig vu dr Organisazioon ghaa het, dr Conseil européen pour la recherche nucléaire. Di offiziälle Näme vum CERN sin European Organization for Nuclear Research uf Änglisch un Organisation européenne pour la recherche nucléaire uf Franzeesisch. Zurzyt het s CERN 23 Mitgliidstaate. Mit rund 3.400 Mitarbaiter*ne (Stand: 31. Dezämber 2017) isch s CERN s wältwyt greescht Foorschigszäntrum uf eme Biet vu dr Daillifysik. Iiber 14.000 Gaschtwisseschaftler*ne us 85 Nazioone schaffe an CERN-Experimänt. S Jooresbudget vum CERN sin 2023 rund 1,23 Milliarde Schwyzer Franke gsii (ca. 1,27 Milliard Euro). No zwoo UNESCO-Kumferänze z Florenz un z Paris hän elf europäischi Regierige d Veryybaarig zue me brovisoorische CERN unterschriibe. Im Mai 1952 het si dr brovisoorisch Root zum eerscht
D Jarmila Machačová (* 9. Jänner 1986 z Havlíčkův Brod) isch e tschechisch Radrännfahreri. Si isch aini vu dr wichtigschte Radsportlerne vu irem Land syt Mitti 2000er Johr. Anne 2006 het d Jarmila Machačová zum erschte Mol internazional uf sich ufmerksam gmacht, wu si bim Bahnrad-Wältcup-Ränne z Sydney im Scratch uf dr zweet Blatz chuu isch. Im nämlige Johr isch si Dritti vu dr tschechische Maischterschaft im Ainzelzytfahre uf dr Stroß un Dritti im Pinktfahre vu dr Juniore bi dr Bahn-Europamaischterschaft wore. Syterhär isch isch si regelmäßig uf vorderi Blätz uf dr Bahn un au uf dr Stroß chuu. 2007 isch d Machačová tschechischi Vize-Maischteri im Stroßeränne un Dritti bi dr Bahn-Europamaischterschaft im Scratch (U23) wore. 2008 isch si tschechischi Zytfahrmaischteri wore un isch uf Rang zwai im Stroßeränne chuu. 2009 isch si in boode Diszipline uf dr dritt Blatz chuu. eim Bahn-Wältcup im nämlige Johr z Peking het si s Pinktfahre gwunne. Anne 2010 isch si bi dr Bahn-Wältmaischterschafte z Ballerup Fimfti im Scratch wore un het druf au bi anderi Wältcup-Ränne im Scratch un im Puinktfahre gwunne. Bi dr Bahnradsport-Wältmaischterschafte 2011 z Apeldoorn het d Jarmila Machačová Silber im Pinktfahre gwunne; zwai Johr speter isch si z Minsk
Dr Sprochatlas vu dr dütsche Schwyz (SDS) het Sprochmaterial im alemannische Sprochrüüm vu dr Schwyz gsammlet un vereffentligt. Dr isch s erscht un eltscht Atlaswärk im alemannische Rüüm un het fir diä andere alemannische Atlante e Vorbildfunktion gha. Anne 1935 bis anne 1939 hän d Dialäktologe Heinrich Baumgartner un Paul Zinsli (Universität Bärn) un dr Rudolf Hotzenköcherle (Uni Züri) d Vorarbete gleischtet – do hän miäße d Ufnahmethode, s Ortsnetz, s Frogebuech un s Dranskriptionssystem feschtglegt wäre un hän miäße Abstimmige mit verwandte wisseschaftlige Diszipline un Atlante (so dr Deutsche Wortatlas un dr Atlas der Schweizerischen Volkskunde) gmacht wäre. E Roll bim Vorbreite hän aü diä erschte 10 Bänd vum Schwyzerische Idiotikon gspiilt, wu bis derte fertig gsii sin, un d erschte 19 Bänd vu dr Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik. E methodischs Vorbild fir dr SDS isch dr Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz gsy. Dr SDS het d ganz Schwyz un diä wennige alemannische Ortschafte im Piemont (Italie) zum Untersuechigsgegestand. In 573 Ortschafte sin Vollufnahme gmacht wore, in witere 52 Teilufnahme. Do dermit isch ungfähr e Drittel vu dr Ortschafte erfasst – aber nit iberal in dr gliche Dichti: D Südwalser-Ort sin zu 100 % erfasst, um 66
D Margareta Rosalie Helene von Mülinen (* 27. Novämber 1850 z Bärn; † 11. Meerz 1924 au deert) isch aini vu dr wiichtigschte Persoone im Kampf um s Frauestimmräächt in dr Schwyz gsii. Vyyl Lyt luege si hit no as aini vu dr Grindermietere vu dr Schwyzer Frauebeweegig aa. Si isch e Doochter vum Hischtooriker Egbert Friedrich von Mülinen un syre Frau Sophie geb. von Mutach gsi, iri Brieder sin d Hischtooriker Wolfgang Friedrich von Mülinen un Eberhard von Mülinen gsii. As „heecheri Doochter“ us dr Bärner Patrizierfamilie von Mülinen het d Helene von Mülinen e braiti Allgmainbildig iiberchuu. Studiere het si aber im Geegesatz zue ire Brieder wäg em Druck vu dr Familie nit chenne, au wänn si des gäärn hätt welle. Sogaar as erwagseni Frau het si, zum kai Stryt mit dr Familie z rischkiere, d Uniwersiteet nume as Heereri chenne bsueche, aber kai Abschluss mache. Si het ire Läbdig glitte unter dr Yyschränkige, wu si as Frau ghaa het. Zäme mit ire Lääbesgfäärti Emma Pieczynska-Reichenbach het si in dr Frauebeweegig engaschiert, wu um d Jorhundertwändi all steerkerwooren isch. Di boode Fraue hän bis anne 1918 in dr Wägmüli gläbt, ere Campagne z Bolligen bi Bärn, wu zue
MTV (info) (’s ìsch d’ Àbkìrzung fìr Music Television gsìì) ìsch a US-àmerikàànischer Farnsahsander, wo-n-ìhr Sìtz z’ Näi York hàt. Ar gheert zem Meediakonzärn Paramount Global un ìsch ìn mehrera Lander z’ sah. MTV ìsch àb’m 1. Àuigscht 1981 ìn da USA dur dr Kààwelfarnsah üssgschtrààhlt worra un ìsch ìn dara Zitt s’ äärschta Schpàrtaprogràmm gsìì, wo fàscht numma Müüsikvideos gsanda hàt. Ìm Làuif vu dr Zitt sìnn 50 regionààla-n-Àblaager ìn Àfrìkà, Àsia, Àuischtrààlia, Öiropà, Làtiinàmerikà, Nordàmerikà un ìm Noocha-n-Oschta grìnda worra. Hìtt känna äbba 481,5 Millioons Hüüshàlta ìn 179 Lander dr Kànààl ämpfanga. Urschprìnglig hàt MTV numma Müüsikvideos gezaigt; ìnzwìscha hann jedoch d’ US-àmerikàànischa un d’ britischa Wärsioon komplätt druff verzìchta. Àndra ìnternàzionààla-n-Àblaager, mìt Üssnààhma vun MTV Germany ìn Diitschlànd (wo noch hìtt vor àllem Müüsikvideo düat sanda) düan sìch änder uff Reality-Sandunga fìr Jugendliga un junga Ärwàcksana Seeria konzäntriara; d’ Müüsikvideos waara numma ìn da friahja Morgaschtunda un ìm Vormìttààg gezaigt. MTV. In: Brockhüüs Enzüklopädii. Brockhüüs (brockhaus.de [abgerufen am 13. März 2024]). MTV. In: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. (britisches Englisch, britannica.com [abgerufen am 13. März 2024]). Blackwood, Nina/Goodman, Mark/Hunter, Alan/Quinn, Martha/Edwards, Gavin: VJ: The Unplugged Adventures of MTV's First Wave. Atria, ISBN 1-4516-7812-6 (amerikanisches Englisch, 318 S.,
D Pauline Chaponnière-Chaix (* 1. Novämber 1850 z Gämf; † 6. Dezämber 1934 au deert) isch e Schwyzer Fraueräächtleri gsii. D Pauline Chaix isch as eltschts vu vier Chinder vum Geograaf Paul Chaix un däm syre Frau Adèle geb. Chaponnière ufgwagse. E elteri Schweschter isch voor ire Gebuurt scho gstoorbe gsii. In irem buurgerlige Elterehuus het si frie Änglisch gleert un het um 1865 fir ai Joor z Dytschland gläbt. Im Alter vu 18 Joor het si dr zee Joor elter Bankier Edouard Chaponnière ghyroote, wu ne entfäärnet Verwandte vuz dr Muetersyte häär gsii isch. D Ee isch chinderloos bliibe, ire Mann isch noch ere lengere Chranket 1878 in ere psichiaatrische Aastalt gstoorbe. Di jung Witfrau isch anne 1880 in s Diakonissehaim z Reuilly bi Paris yydrätte un het lengeri Zyt z Frankryych gschafft: zeerscht in eme Chinderasiil, derno im Gfängnis Saint-Lazare z Paris, druf zwai Joor lang in eme Frauegfängnis vu Doullens un schließli bis 1893 im proteschtantische Maidlihaim Les Ombrages z Versailles. Dernääbe het si Chrankeschweschter gleert. Wäge Erschepfig isch si zum Erhoole an Gämfersee retuurchuu, wu si zwische Céligny un Crans-près-Céligny in eme Chalet vu irem verstoorbene Mann gwoont het, emänd isch si in dr Schwyz bliibe.
D Camille Vidart (* 14. Februar 1854 z Divonne-les-Bains (Pays de Gex); † 28. Juni 1930 z Gämf) isch e franzeesisch-schwyzerischi Gimnasiaalleereri un Fraueräächtleri gsii. D Camille Vidart isch e Doochter vum Dokter Alphonse Vidart un dr Jean-Louise Vaucher gsii. Si isch ase chlai bi re Dante z Gämf ufgwagse. No dr Schuel het si an dr Uniwersiteet Lyon e Uusbildig zur Sproochleereri gmacht. Druf het d Vidart ab 1875 z Gämf unteriichtet. Ab 1880 isch si Leereri an dr Heechere Deechterschuel z Züri gsii, wu si s Heidi vu dr Johanna Spyri ins Franzeesisch ibersetzt het. Vu 1884 bis 1886 het si an dr École Vinet z Lausanne gleert. No dr Ruggcheer uf Gämf het si d Vidart dr Fédération abolitionniste internationale aagschlosse. Anne 1891 isch si Mitgliid vu dr fuurtschrittlige Union des femmes de Genève woore, isch 1892 zur Vizebresidänti gweelt woore un het vu 1898 bis 1902 as Bresidänbti vu sällere gamtet. 1896 het si dr 1. Kungräss fir Fraueninträsse organisiert, wu us aaloss vu dr Landesuusstellig z Gämf gsii isch. In dr Joor druf het d Vidart derfiir yygsetzt, ass si di schwyzerische Fraueverain in eme Dachverband zämeschließe. Zäme mit dr Bresidäntene vu dr brogressiive Frauenorganisazioone
D Klara Honegger (* 29. Mai 1860 z Züri; † 11. April 1940 au deert) isch e Schwyzer Fraueräächtleri gsii. D Klara Honegger isch e Doochter vum Pedagoog Kaspar Honegger un syre Frau Rosalia geb. Hasler gsii. Si het si zeerscht in dr Sittligkaitsbeweegig engaschiert, derno fir di bolitisch Glyychberäächtigung vu Fraue. Anne 1896 het si as Mitstryteri vu dr Emma Boos-Jegher zum Grindigskrais vu dr «Union für Frauenbestrebungen Zürich» gheert, wu si d Bresidänti dervu vu 1903 bis 1911 gsii isch. 1909 isch si Grindigsmitgliid im Schwyzerische Verband fir Frauestimmräächt gsii. Vu1904 bis 1921 isch si Redakteeri vu dr Zytschrift Frauenbestrebungen gsii, speeter au Redakteeri vum Schweizer Frauenblatt. Bim Bund vu Schwyzerische Fraueverain (BSF), wu si 1899/1900 mitgrindet ghaa het, isch si ab 1905 im Voorstand gsii, vu 1911 bis 1916 as Bresidänti. 1914 het si bim Ufböu vu dr Zürcher Frauezäntraal mitgmacht. Si isch em Religieese Sozialismus noogstande un het si 1915 dr Friidesbeweegig aagschlosse. Si isch Mitgliid vun eme «Frauenbund zur Förderung der internationalen Eintracht» un isch Grindigsmitgliid vum Schwyzerische Kumitee vu dr Internazionaale Fraueliiga fir Friide un Freihait (IFFF) gsii. Derzue isch si au langi Joor im Voorstand vu dr Schwyzerische Zäntralstell fir Friidesaarbet gsii. No
D Emma Boos-Jegher (* 26. Februar 1857 z Triest; 21. Dezämber 1932 z Züri; haimetberäächtigt z Òòfer un z Züri) isch e Schwyzer Fraueräächtleri gsii. D Emma Jegher isch e Doochter vum Triester chaufmännische Aagstellte Gaudenz Jegher un syre Frau Adèle geb. Geislinger gsii. Si het Främdsproocheleereri gleert un an ere Maidlischuel z Züri unterriichtet. Anne 1885 het si dr Eduard Boos (1855–1928) ghyroote, mit iim het si ab 1886 z Züri d «Kunst- und Frauenarbeitsschule Neumünster» glaitet. Si hän zäme vier Chinder ghaa un in irem sozialbolitische Wiirke äng zämegschafft. D Schuel hän si anne 1910 ufgee. Ab dr 1880er Joor het d Boos-Jegher in dr Frauebildig gschafft un s fir Abschtinänz un d Abschaffig vu dr Proschtituzioon engaschiert. 1885 isch si Mitgrinderi vum Schwyzer Fraueverband (SFV) gsii un isch deert Vizebresidänti woore. 1887 isch si Mitgrinderi vum «Zürcher Frauenbundes zur Hebung der Sittlichkeit» gsii. Us em SFV isch si 1888 zäme mit ire Mitstryterne Emma Coradi-Stahl un Rosina Gschwind-Hofer im Stryt uusdrätte, statt däm hän si dr nei Schwyzerische Gmainnitzige Fraueverain (SGF) grindet. Au deert het si im Voorstand mitgmacht, ire Aaliige vu dr Frauebildig isch ere deert aber z chuurz chuu, wäge däm het si bim SGF
Rennes [ʁɛn](info) (bretoonisch: Roazhon [ˈrwɑːzɔ̃n](info), gallo: Resnn, làtiinisch: Condate) ìsch d’ Hàuiptschtàdt vu dr frànzeescha Regioon Bretagne un dr Prefäktüürsìtz vum Département Ille-et-Vilaine. Mìt’ra Beväälkerung vun 222.485 Iiwoohner (Schtànd: 1. Januar 2020) ìsch Rennes d’ älftgreeschta Schtàdt ìm Frànkrììch un d’ greeschta ìn dr Regioon Bretagne. D’ schtädtischa Ainhait (unité urbaine) umfàsst 335.092 Iiwoohner; ìhra Aire urbaine ìsch mìt 733.320 Iiwoohner d’ zeehntgreeschta ìm Frànkrììch. Ìn dr Schtàdt laawa-n-ìwwer 68.000 Schtüdanta, wo zem Biischpììl àn dr Üniwärsiteet Rennes schtudiara. Ànna 2018 ìsch Rennes noh dr Zittung L’Express d’ frànzeescha Schtàdt gsìì, wumm’r àm bäschta laawa. D’ Iiwoohner nänna m’r Rennaises [ʁɛnɛz](info) (fìr d’ Fràuija) un Rennais [ʁɛnɛ](info) (fìr d’ Manner). Àn dr reemischa Zitt hann d’ Redoona dia Schtàdt grìnda, unter’m gàllischa Nàmma Condate. Ìm Mìttelàlter hàt d’ Schtàdt ìmmer mehr Màcht ghàà: Sa ìsch z’äärscht d’ Fäschtung vu dr Bretoonischa Màrk un d’rnooh d’ Hàuiptschtàdt vum Harzogtumm Bretagne worra. Noh-n-em Ààschluss vu dr Bretagne àns Keenigraich Frànkrììch ìsch Rennes a Prowìnziààlschtàdt worrA. Ìm 16. Joohrhundert hàt sìch doo s’ bretoonischa Pàrlàmant nììdergloo; mìt’m Bàui vum Pàrlàmantsgebäi hàt d’ Bretagne bis züa dr Frànzeescha Revoluzioon a hoocha Salbschtandigkait geega-n-ìwwer dr Keenig ghàà. Noh-n-em Groossbrànd vu 1720 ìsch s’ Schtàdtzäntrum mìt
Erfurt [ˈʔɛɐ̯.fʊɐ̯t](info)/ [ˈɛʁfʊʁt](info) ìsch zitter 1991 d’ Làndeshàuiptschtàdt vum Fräischtààt Thüringa. Sa ìsch mìt knàpp 215.000 Iiwoohner (2022) d’ greeschta Schtàdt vu Thüringa. Sa ìsch àui naawa Jena un Gera ain vu da dräi Owwerzäntra vum Lànd. Ìn dr Schtàdt sìnn wìchtigschta Ìnschtituzioona z’ fìnda: naawa da Làndesbeheerda sìnn àui s’ Bundesàrwetsgrìcht, d’ Üniwärsiteet un d’ Fàchhoochschüal Erfurt, s’ kàthoolischa Bìschtumm Erfurt, sii Mìnschter so wia s’ Làndeskìrcha-n-àmt vu dr Evànggeelischa Kìrìch ìn Mìtteldiitschlànd. Ìn dr Schtàdt sìnn àui vììla histoorischa Gebäijer z’ sah — d’ bediitendschta vun’na sìnn dr Dom un d’ Severikìrìch naawa dr Kämerbrucka. Üsserdam hàt d’ Schtàdt a grooss mìttelàlterlig Àltschtàdtkarn mìt 25 Pfàrrkìrcha, dr bàrocka Fäschtung Petersberg, dr äältschta Sünàgooga ìn Mìttelöiropà so wia zààhlriicha Fàchwark- un Bìrgerhiiser — ìnsgsàmt ìsch d’ Àltschtàdt äbba 3 Kilomeeter grooss. D’ Schtàdt lììgt ìm Tààl vu dr Gera ìm hììgeliga süüdliga Thüringer Bäcka, wo hàuiptsachlig fìr d’ Làndwìrtschàft b’nutzt wìrd. Erfurt ìsch ànna 742 vum Bonifàzius zem äärschta Mol ärwäähnt worra, ìm Zammahàng mìt dr Ärrìchtung vum Bìschtumm Erfurt — schuu-n-ìn dara zitt ìsch sa a groossa Sììdlung gsìì. Kurz druff ìsch’s a Zäntrum vum Thüringer Ràuim worra, obwohl ’s làng politisch nìt Tail vum Lànd gsìì ìsch.
Champenois [ʃɑ̃pənwa](info) (ìn dr Schprooch salbscht sààga m’r lou champaignat) ìsch a Schprooch, wo züa da Langues d’oïl gheert. Grädd wìrd sa vor àllem ìn dr Champagne, àwwer àui ìn a pààr Gebiater ìn dr eeschtliga Pikàrdäi, dr neerdliga Burgund un ìm üsserschta Süüda vu Belgia — ìn mehrera Deerfer ìm untera Semois-Tààl. Sa ìsch àls a arnschthàft gfaahrdana Schprooch iig’schtuuft. Ìn Frànkrììch hàt s’ Kültüürminìschteerium Champenois àls „Schprooch vu Frànkrììch“ àànärkännt. Ìn Belgia-n-ìsch sa zitter 1990 vu dr Frànzeescha Gmainschàft àls „iihaimischa regionààla Schprooch“ iig’schtuuft. Noh-n-em Prosper Tarbé sìnn ìnnerhàlb vum Champenois fìmf Hàuiptdiàläkta z’ unterschaida: s’ Ardennais ìm Noorda (Ardenna-Département) s’ Rémois ìm Nordzäntrum (ìm Département Marne) s’ Troyen ìm Süüdzäntrum (Département Aube) s’ Langrois ìm Süüdoscht (Département Haute-Marne) s’ Yonne-Dialäkt ìm Süüdwäscht (um Sens). Noh dr Orgànisàzioon Linguasphere sìnn säcks Hàuiptdiàläkta z’ unterschaida: s’ Langrois (ìm Süüda vum Haute-Marne un ìm Noorda vum Département Côte-d’Or) s’ Sennonais (ìm Noorda vum Yonne um dr Schtàdt Sens s’ Troyen (ìm Département Aube um d’ Schtàdt Troyes) s’ Vallage-Diàläkt (ìm Norda vum Haute-Marne, ìm Oschta vum Aube, ìn dr Làndschàft Vallage) s’ Briard (ìm Oschta vum Département Seine-et-Marne un ìm Süüda vum Département Aisne) s’ Rémois (ìm Nordoschta vum Département
Dr Klaus Gmeiner (* 11. Juni 1932 z Breagaz; † 13. Merz 2024 z Wien) isch e eschtrychische Heerfunk- un Theaterreschiseer gsii. Dr Gmeiner isch e Suhn vun eme Chaufmann gsii, sy Mueter isch e iberzygti Antifaschisti gsii. Ab 1954 het er an dr Salzburger Mozarteum-Uniwersitet Schauspiil un Reschy studiert. Derno het er am Salzburger Landestheater as Dramaturg un am Schauspiilhuus Graz as Opere- un Schauspiil-Reschiseer gschafft. Ab 1967 het dr Gmeiner as Oberspiillaiter am Stadttheater St. Galle gschafft. In dr Johr 1971 bis 1996 het er im ORF-Landesstudio Salzburg rund 400 Heerspiil produziert, nit nume uf dr Grundlag vu Heerspiilmanuschkript. Sy Spezialitet sin dernäbe s Adaptere vu Prosa-Arbete fir dr Heerfunk gsii. Dr Gmeiner isch in dr Jury vu dr Rauriser Literaturdäg gsii. Ab 1985 het er in dr Noofolg vum Oscar Fritz Schuh Stuck fir s Salzburger Stroßetheater inszeniert. Dr Gmeiner het z Salzburg un z Wien gläbt. Dr Peter Simonischek het s Wärch vum Gmeiner grirdigt un het uf syni Inszenierige vu Wärch vu dr Autore Anouilh, Shaw, O’Neill, aber au Raimund, Nestroy, Schnitzler un Hofmannsthal hiigwise. Heerspiil 1965: Sterben 1968: Paracelsus 1972: Romain Rolland: Peter und Lutz (Bearbaitig un Reschy, ORF) 1972: Wolfgang Kohlhaase Fisch zu
D Hannelore Gadatsch (* 1. Mai 1941 z Berlin as Hannelore Rosentreter ; † 11. Merz 2024 z Bade-Bade) isch e dytschi Färnsehschurnalischti un -moderateri gsii. Noch em Volontariat bim Sender Freies Berlin het si an dr FU Berlin Rächtswissenschafte un Volkswirtschaft studiert. Ab 1963 het d Gadatsch bim Saarländische Rundfunk as Moderateri un freii Reporteri fir Bolitik un Wirtschaft gschafft. Im Mai 1966 isch si zum Widweschtfunk gwägslet, wu si ab 1977 Redaktzonsmitglid vu Report Baden-Baden gsii isch. Fir e Report-Bydrag iber e ärztlige Chunschtfähler isch d Gadatsch 1978 mit em Dytsche Sozialbryys uuszaichnet wore. Anne 1983 het si dr Mediebryys Entwickligsbolitik fir e Report-Bricht iber d Deeri z Ethiopie iberchuu, 1986 dr nämlig Bryys fir e Bydrag iber Zwangsumsidlige z Ethiopie. 1984 un 1985 het d Gadatsch as zwooti Frau no dr Barbara Dickmann d tagesthemen moderiert, ab 1988 het si Schwärpunktsändige bi 1 Plus moderiert. 1992 isch si Beufdraiti vum SWF fir dr nei grindet Sänder ARTE wore. Fir iri SWF-Dokumentazion Was Menschen Menschen antun – Über die Behandlung von Folteropfern in Berlin und Kopenhagen het d Gadatsch 1994 wider dr Dytsche Sozialbryys iberchuu. 1997 het s togoisch Opposizionsblatt Le Regard brichtet, ass d Gadatsch si vor
S’ Liachtjoohr ìsch a Längamààss, womm’r ìn dr Schtarnakunda b’nutza, fìr groossa Äntfarnunga-n-ààgaa. ’S ìsch d’ Schträcka, wo s’ Liacht ìm Vakuum wahre’ma juliàànisch Joohr (365,25 Taaga) z’rucklajt. Dàs sìnn 9,46 Billioona Kilomeeter (9.46•1012 km). D’ Bezaichnung änthàltet zwààr s’ Wort „Joohr“, àwwer ’s ìsch kää Zittainhait. S’ Liachtjoohr wìrd oft b’nutzt, fìr kosmischa Äntfarnunga ìn dr astronoomischa Äffentligkaitsàrwet üssdrucka. Ìm wìssaschàftliga-n-Umfald wìrd änder Parsec b’nutzt, wo äbba 3,26 Liachtjoohra-n-äntschprìcht. Wia bii jeedera Längaainhait kààt maa-n-àui mìt’m Liachtjoohr a Voluma-n-üssdrucka. Ìn dam Fàll gìtt’s d’ Ainhait Kubikliachtjoohr: Dàs ìsch dr Ìnhàlt vu’ma Wìrfel mìt’ra Kàntalänga vu’ma Liachtjoohr — àlso 8.4673•1047 m³. Lüüt dr Ìnternàzionààla Àstronoomischa Unioon ìsch a Liachtjoohr d’ Schträcka, wo-n-a eläktromàgneetischa Wälla wia Liacht ìn’ma juliàànischa Joohr ìm Vakuum z’rucklajt. Fìr a Joohr gìtt’s mehrera Definizioona. So gìtt’s s’ troopischa, s’ gregoriàànischa, s’ juliàànischa un s’ siderischa Joohr. Dia waicha bis zu 0,005 Prozant vunanànder àb. Waagadam hàt d’ Ìnternàzionààla Àstronoomischa Unioon ämpfoohla, a „Joohr“ ohna gnàuijera-n-Ààgààb àls juliàànisch Joohr (àlso exàkt 365,25 Taaga) üssz’leega. Naawa-n-em Lìchtjoohr sìnn àui d’ Ainhaita Liachtsekunda, Liachtmìnüüta, Liachtschtunda un Liachttààg b’schtìmmt worra. Ìm Ìnternàzionààla Ainhaitssüschteem ìsch d’ Ainhait „Meeter“ ìwwer d’ Liachtgschwìndikait definiart, wo mìt’m Wart 299 792 458 m/s fäschtglajt worra-n-ìsch.