rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Krementschuk (ukrainisch Кременчук, russisch Krementschug bzw. Кременчуг, polnisch Kremeńczug) isch e Handels- un Induschtristadt in de zentralukrainische Oblast Poltawa. Si lit ugfähr 300 km südöschtlich vo Kiew uf beide Siite vom Dnepr. De Name vom Ortes chunnt vom ukrainische Wort kremin (Flinte). Uf em Gebiet vo de Stadt Krementschuk het ma Sidligsspure bis ins 5. Jh. v. Chr. gfunde. S genaue Gründigsdatum vo de hütige Stadt isch umschtritte. S git es polnischs Dokument us em Johr 1571, wo de polnisch König Siegismund II. drin befihlt, an dere Stell, wo hüt Krementschuk isch, es Fort z baue. Dodemit het er im öschtliche Grenzberiich vom polnische Iiflussgebiet d Region gege Überfäll vo de Tatare schütze welle. S git aber Zwifel, ob s Fort wirklich je bauet wore isch. Viliicht het ma die Feschtig erst 1596 bauet. Geburtsort vom US-amerikanische Pianischt un Komponischt Leo Ornstein (1892-2002) Geburtsort vom Komponischt Dimitri Tiomkin (1894-1979) Informationsportal mit Gschichtsüberblick und aktuelle und historische Foti Wetter z Krementschuk Homepage vo de Stadt
De Migro isch s gröscht gnosseschaftlige Einzelhandelunternähme vo dr Schwiiz. Es isch 1925 vom Gottlieb Duttwiler gründet worde. De Name Migros bedütet: Mittelgrosshandel und stoht för die ursprönglichi Positionierig vom Onternähme, als prislech i dr Mitti zwöschet «en-détail» (Detailhandel) und «en-gros» (Grosshandel). «Demi-gros» (Halbgrosshandel) oder ebe «mi-gros» («Mettelhandel») het druf aagspelt, dass d Priis fasch we bi Engros-Produkt siged. 1996 sind zerschtemol sibezg M-Budget-Produkte ( Migro-Büdsche ) i dä Filiale abotte worde. Zäh Johr sin grad 380 Artikel zur Uswahl gstande. Es het 1996 z Auschtralie agfange. Am Migros-Projektleiter sind i sine Feriä verschidenartige Produkte ufgfalle, wo üsserlich alle glich usgsend. Zrügg im Büro, het er es Konzept verfasst. Er het denn em Verpackigsdissainer de Uftrag gee, as d M-Budget-Produkt möglichst billig usgsee mönd. Wa use cho isch, isch en aifache Buechstabesolot us grüe, wyss, wenig schwarz und em orangschne Migro-Logo. Da noiji günschtigi Produktsortiment isch bi vilne Lüt beliebt. En Absicht vom M-Budget söll sii, as chinderriichi Familie finanziell entlaschtet werde sölet. Die Idee isch au entstande, well absehbar gsi isch, dass die dütsche Grosischte Aldi und Lidl in dr Schwiz wärde Filiale eröffne und me friehzytig hett welle Konkurränzproduggt etabliere. De Coop het druffabe mit Prix Garantie e
Brunne isch en Ort am Vierwaldstättersee, wo zu de politische Gmeind Ingebohl ghört. S lit im Bezirk Schwyz vom Kanton Schwyz. Nochbergmainde sind Sisikon und Seelisberg im Kanton Uri; Gersau, Lauerz, Schwyz und Morschach im Kanton Schwyz. Dadezue chund no us em Kanton Nidwalde no Emette. Westlich vo Brunne flüsst d Muota in Vierwaldstättersee. Vo Brunne us gaht no e Luftseilbahn uf dä Urmibärg, wo än Teil vo de Rigi isch. Diä wichtigschte Arbeitgäber i de Gmeind Ingebohl sind dä Zementkonzern Holcim und d Radio Central-Gruppe, wo d Radiostationä Radio Central und Radio Eviva umfasst. D Holcim hed iri Fabrik im Juni 2008 zuetaa, de Steibruch z Underschönebuech wird allerdings wiiterbetribe. S Holcim Areal entlang vu de Gotthardbahn isch mittlerwiile a de Schwyzer Kantonalbank übergää wordä, was midem Areal und mit dem vu de ehemalige Lagerhüser zwüsched em Holcim Areal und em Bahnhof passiert, isch unklar. Othmar Schoeck, Komponischt Muetter Maria Theresia Scherer, Provinzoberin vum Chloschter Ingebohl Commons: Brunne – Sammlig vo Multimediadateie Portal vo de Gmaind Ingebohl-Brunne Josef Wiget: Brunnen. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Brunne Tourismus
Dr Tomi Ungerer, richti Jean-Thomas Ungerer, (* 28. November 1931 in Strosburi, Elsass / Frànkrich, † 9. Feverje 2019 ze Cork, Irland) ésch e internationàl bekannt’r elsassisch’r Gràfiker un Illuschtrator un Autor vun Beecher f’r Kénd’r und Erwàchseni gsin. Dr Tomi Ungerer ésch de véert un jüengscht Sohn vun e bekànnti Strosburj’r Uhrmàch’rfàmili. Siner Vàter Théodore hed öi de astronomisch Uhr vum Strosburj’r Minscht’r gwartet. Sini Mued’r Alice, geb. Essler, stammt üss e oberrhinisch Induschtriellefàmili. Sini Schueljohr sin vum Kriej un de Nazizit prägt. Drei Monat lang hält d’Wehrmacht de Colmarer Brückenkopf odr Poche de Colmar, ond s’ Ungerers send mitte dren. E Problem devun ésch de zweimolig Wechsel vun de Unterrichtssproch: vun Frànzeesch ze Ditsche (mét autoritäre, nationalsozialistischi Lehrer, wo koi Bon jour odr Merci dulda) un wéd’r zrück, itz mét französische Lehrer, wo älle Kender als kloine Faschisten anseha ond a „crime culturel“ begehn. Perd ton accent, hoisst’s, ond sei Baccalauréat (Abitur) kriegt er net. Er muaß zu de Soldate, aber sei Regiment hot bloß „Nazilieder“ gsunge. Sechs Monat liegt’r en Algerien em Spital, lost arabisch Musik. Danach goht er uf Wanderschaft, en Nordnorwegen bei Murmansk sogar iber d’sowjetisch Grenz, fährt uf kloine Frachtschiff em Nordatlantik. Dabei hot
Nederroodlef, bi Usswärtige Nederroordorf, amtlich Niederrohrdorf, esch es Dorf ond e Iiwonermeind im Aargau. Es liit im Bezirk Bade ond gränzt ah Fislischbach, Stette, Oberroodlef, Melige ond Remetschwiil. Zu Nederroodlef ghöred zwöi Wiiler, Holzrüti ond Vogelrüti. Nederroodlef het 3037 Iiwohner (Stand 2007). S Wachstum esch gross vo dere Gmeind, wills e grossi Aazahl a Neuboute git. Nederroodlef het zwöi Chendergärte, zwöi Primarschuelhüüser, eis Sek- ond Realschuelhuus (s Schuelsystem esch genau gliich wie em ganze Aargau). D Bezerkschüeler bsueched d Schuel z Bade oder Melige. Nederroodlef liit a de Kantonsstrooss vo Brämgarte uf Bade und isch dur zwöi Poschtautolinie as öffetlich Vercheersnetz aagschlosse. De nööchscht Autobaanaaschluss isch nördlich z Dättwil bi Bade zur A1, rund föif Kilometer vom Dorf ewägg. Patrick Zehnder: Niederrohrdorf In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Fabian Furter, Martin Handschin, Bruno Meier, René Roca, Miriam Rorato: Rohrdorferberg – Geschichte von Oberrohrdorf, Niederrohrdorf und Remetschwil. 2011. Commons: Nederroodlef – Sammlig vo Multimediadateie Homepage vo de Gmeind Nederroodlef Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 4523918-6 | VIAF: 243181205
S Saastal ésch e Talschaft ém Owwrwallis, de ditschsprochig Oschtteil vum Kanton Wallis én d Schwiz. De Hoiptort ésch Saas-Grund. S Saastal ésch de öschtlich Zweig vum Vischpertàl, wos sich drin métm weschtlich geleje Mattertal, öi Zermattertal odr no Nikolaital, bim Ort Stalde vreint. Zsamme durchziihe selli Täler, wie bis zuem Matterhorn un de südlich vun de Mischabelkette geleje Monte Rosa (de zweitheechscht Alpegipfel) uffstige, de zweitgreescht Konzentration vun Véertöisichr én d Alpe noochm Mont Blanc-Massiv. Bekannt isch s Saastal zeerscht dur de Skiort Saas Fee, de Nähe zuem Mattertal mit Zermatt un de Zuegang zue de alpinistisch interessanti Gebiete vun de Mischabelkette métm heechschte grenzferne Gipfel vu da Schwiz, de Dom. Im Joor 1851 het de Domherr Peter Joseph Ruppen "Die Chronik des Thales Saas" gschribe, wo hüt no als da Standartwerch öbers Saastal gelt. Grundlaag bildet d Ufzaichnige vom Dekan Peter Joseph Zurbriggen. Spöter hend de Notar Alois Zurbriggen und de Pfarrer Imseng die Chronik erwiteret und ergänzt. Bis zum Joor 1893 het s Saastal mit de Gmainde Almagell, Balen, Fee und Grund en anzigi Pfarrai bildet, mit de Chile im Saas-Grund. Es Biischpil wiemer im Saastal schwätzt und dänkt: "Es wird nit empfohle ins Saastal zga will
De Cevi Schwiiz (frz. Unions Chrétiennes Suisses) isch de Verband vo allne CVJM und CVJF vo de Schwiiz. De Cevi isch e christlichi, international usgrichteti Bewegig vo Chind, Jugedliche, Fraue und Manne und Teil vo de weltwiite christliche Verein vo junge Fraue un Manne, de YWCA und de YMCA. Er bütet Freiziitagebot für Chinde und Jugedlichi. D'Arbet wird zum Grossteil vo ehrenamtliche junge Mänsche erledigt. Mit sibe Regione und acht sälbständige Arbetsgebiet erreicht de Cevi Schwiiz meh weder 17.000 Mitglieder und anderi Teilnähmer a de Programm. De Name «Cevi» isch es itreits Markezeiche vom Cevi Schwiiz. De Cevi isch e christlichi Bewegig und Teil vo de weltwiite Christliche Verein YWCA und YMCA. De christlich Glaube isch grundlegend und wird in vilfältige Forme glebt. Mir trauet Gott Grosses zue De Cevi ermöglicht i sine Agebot, Gmeinschaft z'erläbe. Er förderet Begabige, übertreit Verantwortig und unterstützt d'Entwicklig vo de Persönlichkeit. Mir trauet de Mänsche Grosses zue De Cevi verbindet Mänsche und unterstützt si i de gmeinsame Verwürklichung vo ihrne Idee. Er förderet s'Läbe us em Glaube a Gottes nöiji Welt. Mir trauet öis Grosses zue De Cevi git Chind und Jugedliche Glägeheit, sich selbst z'verwürkliche und z'lerne mit de Natur und de Mitmänsche
D Thur (IPA: tu:r) isch nebet em Rhii de längst Fluss i de Ostschwiz. De Name Thur werd uf die indogermanisch Wortwurzle dhu- "haste, pressiere" zruggfüert. D Thur entspringt im Obertoggeburg bi Wildhuus (Wildhuser Thur) und Unterwasser (Säntisthur), wobi sich die baide Flüssli bi Unterwasser verainiget. Bikannt sind die imposante Thurwasserfäll vode Säntisthur bi Unterwasser. D Thur flüsst im Oberlauf dur s Toggeburg und im Unterlauf dur de Kantoo Thurgau, wo noch dem Fluss benennt isch. Die wichtigste Nebeflüss sind de Necker vom Oste, wo bi Lütischborg i d Thur ine flüsst, denn chunnt vo Süde her d Glatt bi Oberbüre. Z Bischofszell flüsst den d Sittere i d Thur und denn no bi Frauefeld d Murg, wo ide Römerzit d Grenze zwüschet de Provinze Gallie und Rätie bildet het. D Thur selber flüsst bi Ellike in Rhii. Vo de Quele vo de Säntisthur bis zude Mündig in Rhii ine messt d Thur öpe 130 km, devo sind 68 km im Kantoo Sanggale, 42 km im Kantoo Thurgau und die unterste 19 km im Kantoo Züri. D Wissthur (bi Stai) D Lutere (bi Noi Santihann) De Diepfurterbach (bi Diepfert) De Negger (bi Lütischborg) De Gonzebach (bi Lütischborg) D Uze (bi
f D Churfirschte oder Churfürschte (IPA: [ˈxuːrfʏrʃtə]) sind e Chetti vo sibe relatiiv junge Chalchstaibärge. Si laufet im Norde nöd allzu gääch is Toggeburg us, im Süde aber fallets fast senkrecht in Walesee (419 m ü.M.) ab. Si sind s Woorzaiche vom Toggeburg. D Näme vode sibe Churfürste sind vo Oste noch Weste: de Chäserrogg (IPA: [ˈxæsərʊk]; 2'262 m), de Henderrogg (IPA: [ˈhɪnd̥ərʊk]; 2'306 m), de Schiibestole (IPA: [ˈʃiːb̥əʃtolə]; 2'234 m), de Zuestole (IPA: [ˈtsʊə̯ʃtolə]; 2'235 m), de Brisi (IPA: [ˈb̥rɪsi]; 2'279 m), de Frümsel (IPA: [ˈfrʏmsəl]; 2'263 m) und de Seluu (IPA: [selˈuː]; 2'205 m). D Bergchetti setzt sich den in Weste fort mit: Wart (2'068 m), Schäär (2'171 m), Nägeliberg (2'163 m) und Liistchamm (2'101 m). Vo Unterwasser us fart e Standsailbaa uf de Iltios (IPA: [ɪltiˈo:s]) und vo döt us schwebt e Gondelbähnli uf de Chäserogg, wos e Restarant anegstellt hend. E Schiipiste för güebti Schiifahrer füert zrugg an Iltios wos au Schiilift för Afänger het. Well de Berg uf drai Site stail abfallt, tar Piste uf kann Fall verlo werde. Im Summer werd en Erwanderig vomene Churfirst mitere prächtige Uusicht über d Alpe und de Bodesee belohnt. Am Seluu isch s Wildemannliloch, e Höhli wo ide
D Schlacht bi Näfels (Kanton Glarus/Schwiiz) hät am Dunnschtig, 9. April 1388 schtattgfunde. Sie isch di letscht Schlacht gsii im Konflikt zwüsched de Habsburger und de Eidgenosse. Wenigi Wuche nach dr Schlacht bi Sempach sind d Eidgenosse vors öschterriichisch Schtädtli Weesen am Walesee zoge und händs bsetzt. Au d Glarner händ sich gege d Öschterriicher erhobe, wil die im Glarnerland no Recht bsässe händ. Am 11. März 1387 händ d Glarner ihres erschte eigene Landgsetz gschribe. D Öschterriicher händ sich das nöd gfalle laa und händ im Februar 1388 d Schtadt Weese überfalle. I dr Nacht händ habsburgfründlichi Bürger öschterriichischs Chriegsvolch i d Schtadt glää. Di eidgenössischi Bsatzig isch im Schlaf überrascht und umbraacht worde (Mordnacht vo Weese). S öschterriichische Heer vo 600 Maa zu Pferd und gege 6'000 Maa Fuessvolch, wo in Weese zämezoge gsii isch isch is Linthtal iibroche und hät am 9. April 1388 di vo nur 300 Glarner verteidigti Linie durbroche. D Öschterriicher sind druuf plündernd s Tal ufe drunge und händ Näfels, Mollis, Netstal und Glarus überfalle. D Glarner, verschtärcht dur einigi Urner und Schwyzer, wo trotz Schnee und Rege über de Pragelpass z Hilf choo sind, händ sich hinder Näfels am Rautiberg gsammlet. wo
De Peter Weber (* 22. April 1968 z Wattwil im Toggeborg, Schwiz) isch e Schwizer Schriftsteller und e Jazz-Musiker, wa de Grund isch, as er sini Lesige gern mit Musig understriiche loot. Sin Wonort isch Zöri. Ane 1992 het de Peter Weber d Autoregruppe Netz uf d Bai gstellt, sin erst Roman Der Wettermacher isch ane 1993 usechoo und findet no hüt immer no e üsserst gueti Kiritk i de Literaturwelt. Dodri beschriibt er d Chindhait und d Juget vom "Wettermacher" im Toggeborg und s Zöri, imene Tütsch, wo biwusst vome strenge Hochtütsch abwiicht und nöd nu Helvetisme sondern au immer wider ganzi Fetze vom Toggeborger Tielekt enthaltet. Sini Sprooch isch dereweg poetisch und musikalisch, as d Kritiker mainet, as sin Roman Die melodielosen Jahre de Titel zu unrecht hebi. Ane 2008 het er de Alemannisch Literaturpriis öbercho. Der Wettermacher. Roman 1993. Suhrkamp Verlag Frankfurt am Main. (2005/06 i d Raie Schweizer Bibliothek ufgnoo). Silber und Salbader. Roman 1999. Suhrkamp Verlag Frankfurt am Main. Bahnhofsprosa. Miniature 2002. Suhrkamp Verlag Frankfurt am Main. Die melodielosen Jahre. Roman 2007. Suhrkamp Verlag Frankfurt am Main. Die Schweiz ist eine Stadt, die deutsche Sprache ein Geschehen, i: BELLA triste Nr. 6, 2003 Wie Roman
Ulrich Bräker oder Näppis-Ueli, bikannt au as Der arme Mann vom Tockenburg (* 22. Dezember 1735 z Wattwil; † 1798 z Wattwil, begrabe am 11. September 1798) isch e Schwizer Schriftsteller gsii. De Ulrich Bräker isch 1735 as e Soo vomene aifache Buur bi Wattwil im Ghöft Näppis im Toggeborg uf d Welt cho. Sini Famili isch ane 1741 uf Chrinou zoge und hett dai im Dreischlatt gwonnt. Nochdem sin Vatter völlig verarmt gsii isch, isch d Famili 1754 zrogg uf Wattwil und de Ueli het sini Juget as Buurechnecht und Salpetersüüder verbrocht. Im Joor 1756 het er sich as Söldner för proissischi Chriegsdienst verdinge loo, isch den aber wäred de Schlacht vo Lobositz z Böhmen desertiert und wider ham is fridlichi Toggeborg zoge. Denn hetter ghürote und vill Gööfli ghaa. Gschafft hetter as Bauwelefergger (Garnhändler). Er het glernt lese und schriibe und denn aagfange e Tagibuech füere. De Wattwiler Schuelmaister Johann Ludwig Ambühl het em Bräker sini literarischi Fähigkaite entdeckt und hetem d Möglichkait ggee im «Brieftasche aus den Alpen» ersti Tegschte zveröffentliche. Bikannt wore isch der denn hauptsächli mit sim Bricht öber sin halbjährige Dienst i der Armee vom Fridrich em Grosse und mit sinere Autobiografi «Lebensgeschichte und
D Puuremolerei isch än Art vo Molerai uf äm Land, wo vo nöd gschtudierte Moler gmacht werd. Zor Puuremolerai ghöret die klassische Puuremolerinne ond -moler vom 19. Johrhondert, di naiv Kunscht ond d Nostalgiemolerai, aber au d Kunscht vo de «Art brut» ond s Kunschthandwärch. Ä Beurteilig vo de künschtlerische Qualität vo de Puuremolerai häts langi Zit weder vo de Kunschtgschicht no vo de Volkskunscht geh. Im alemannische Schprochgebiet kennt mer d Puuremolerai vor allem im Appezällerland, im Toggeburg, z Bade-Württeberg ond im Elsass. Im Wälschland isch d Poya-Molerai im Graiärzerland bekannt. D Appäzeller ond Toggeburger Puurmolerai gilt innerhalb vo de alpeländische Volkskunscht als änzigartig. Die hütige Puuremoler om de Säntis hend ehri äägne voschideni Schtilrichitge. D Worzle vo de Puuremolerai gönd i de Oschtschwiz wyt zrogg. Zwoschet 1550 ond 1680 sind Glasmoleraie bsonders beliebt gsi. Uf de Schwizer Schybe, de Wappeschybe us de Schwizer Glasherschtellig, findt mer Darschtellige us de püürleche Wält. D Appezäller ond Toggeburger Puuremolerai täält sich uf i d Möbelmolerai ond d Senntumsmolerai. Wos mit de Glasmolerai bergab gange isch, isch gege s End vom 17. Johrhondert d Möbelmolerai ufcho. D Blüetizit vo de Möbelmolerai isch im Toggeburg zwöschet 1730 ond 1850 gsi. Zerscht hät mer
Bümpliz isch es Quartier im Weste vo der Schwyzer Stadt Bärn. Bümpliz giut mit übr 34-tuusig Ywohner aus ds grösschte Ussequartier vo Bärn und beinhautet unger angerem d Teil Bethlehem, Stapfenacher, Stöckacher, Hohliebi, Gäbubach, Schwabguet, Tscharnerguet, Obrmatt, Chleefäud, Schlossguet, Weyermannshuus, Hööchi und Bodeweid. Dr Name Bümpliz chunnt, wie Historiker ebe aanääh, uursprünglech us em Keltische. Lut ere mittelauterleche Urkunde vom König Rudouf vo Burgund us em Jahr 1016 het de Ort denn Pimpeningis gheisse, Pippinnant im Jahr 1228, wo si Pfarrchilche erwähnt wird und Bimplitz im Jahr 1235. Es isch aaznäh, dass d Römer e Vorposchte dört ersteut hei, wo's bereits e kelitischi Sidlig ggää het. D Übrräscht vo dere römische Aalag fingt me als restaurierti Ruiine bir 7i-Tram-Station "Poscht" ungeremne Burehuus (wo mittlerwile als Bibliothek fungiet) ir Nööchi vom Schloss Bümpliz. Ir Mässerli-Gruebe het men e Fridhof mit öppe 300 Greber us der Zyt zwüsche 500 und 700 gfunde, wo rych usgstattet sy gsy. D Fundgägeständ sy hüt im Bärner Historische Museum. Ds Schloss Bümpliz het uursprünglech im Mittuauter als Residänz vo dr savoyische Chünigin Bertha dient. Es isch zum erste Mau im 11. Jahrhundert urkundlich beleit. Im 13. Jahrhundert het s e Wehrmuur und e zentrale Rundturm übercho
Dr Waggis isch e traditionells Goschtyym bi dr Basler Fasnacht, wonen Elsässer Tagleener ir Wärktigstracht vomene Gmiesbuur us em Elsass sell darstelle: e blaaus Hemli, wyssi Sogge, rooti Grawatte, wysse Kraage, (zue) grossi Holzschue und mängisch e Zipfelmutz. Typischi Assessoirs sin d Kokarde in de Farbe vor franzeesische Trikolore (blaau-wyss-root) und e Yykaufsnetz mit Gmies, mängisch au e Gnoche (in letschter Zytt hyffiger z gsee) oder e andere Knippel. Die friener rooti Naase hett solle verdyttlige, ass d Elsässer gäärn aarg dief ins Wyyglas gluegt hän. Mit dr Zytt isch aber die numme lyycht greesseri Naase aleyyl greesser und greesser woorde, so dass si jetzt zumene zimlige Monschter verkoo isch. Die hyttig Fasnachtslarve isch doodrmit aigentli e Persiflaasch uff d Persiflaasch. Dr Waggis isch e eender groobi Figuur und wird drumm vor allem vo Waageclique und Ainzelmasgge drait. Aber au d Bynggis hän si aarg gäärn. Bi de Drummler und Pfyffer isch d Waggislarve drgeege nid yyblig. Waggis – es Woort, wos i de dytsche Dialäggt wytt umme git, kunt kuum vo latyynisch vagus «Landstryycher»), wie mer au scho gmaint het. Vyl eender kunts vum dytsche Dialäggtwort wagge(n), wacke(n) «sich hin und häär biweege, waggle, schwanke». E Waggis isch also
Wàckes od´r Waggis ésch e bekànnt´r pejorativer Üssdruck f´r de Nochbere üss Frànkrich, speziell de – tràditionell ditschsprochigi – Bevellikerung àn de Grenz, àlso d´ Elsasser und (Ditsch-)Lothringer, wo àm Ow´rrhin un de ditsch-frànzeesch Grenz làng bis éns Saarland – un wie´s schiint selbsch noch àn de belgisch Grenz g´brüchli isch. (Franzeeschsprochigi were d´rgeje ém Allgemàine àls Welsche b´zeichnet.) S Wort kunnt kum üs latiinisch vagus „Làndstricher, Schiirebérzler“, wie mer öi scho gmeint het; viil eener vum ditsche Dialäggtwort wagge, wacke „sich hin und haar biweje, wàggle, schwànke“. E Wàckes ésch also eine, wo ummewàgglet, ummeziet, ummelungeret, nit daugt. Drolement ésch´s Wort ém Elsass selbscht öi ziemli courant un wurd do z´meischt ém Scherz ém Kontext mét G´sellichkeit b´nutzt. Elsasser iww´rsetze Wàckes spontan mét ( – fer se ésch´s synonym – ) voyou - àlso uff Hochditsch „Schlingel, Strolch, Tunichtgut“ od´r öi „Spitzbube“. Wie selli ditsch Synonyme kànn Wàckes öi humorvoll, mét Sympathie od´r-`me Augenzwinker, licht provoziirend g´meint sin. Ém Elsass nannt m´r öi kleini Buewe efters Wàckes - wie ém Ditschlànd zem Bispiil „kleiner Racker“ o.ä. Normal´rwis steht´s Wort ém Alemannische f´r e Person, wo m´r nit so vertraue kànn. E witeri Bedütig vom Waggis isch è Variantè vom
Poltawa (ukrainisch, russisch Полтава, polnisch Połtawa, englisch Poltava) isch e Stadt in de Zentralukraine am Fluss Worskla. Si isch s Zentrum vo de gliichnamigen Oblast un Verwaltigssitz vom Rajon Poltawa. D Stadt ligt ugfähr 350 km südöschtlich vo de ukrainische Hauptstadt Kiew. Poltawa het über 300.000 Iiwohner. D Gegend um die hütig Stadt isch scho in de Mittel- und Jungsteizit bsiidelt gsi. In bulgarische Schrifte us em 7. Jh. isch von ere Stadt Baltawar am Worskla d Red und in em Dokument vom Kiewer Rus us em Jahr 1174 wird e Stadt Ltava erwähnt, beides bezieht sich vermutlich uf Poltawa, genauso wie de Name Oltava, wo in andre Quelle vorchunnt. S isch net sicher, ob de Ort au während der Mongolezit (13. - 14. Jh.) durchgängig bsiidlet isch gsi. De hütige Name Poltawa taucht zum erschte mal 1430 in eme Dokument vom litauische Fürstetum uf. 1641 het Poltawa durch de polnisch-litauische Staat d Stadtrechte verliehe übecho. Damals het d Stadt 812 Iiwohner gha un es het 11 Mühlräder gäh.
Kirchberg isch de Name vu däne Ortschafte: in dr Schwyz Kirchberg BE, e Gmai im Kanton Bärn Kirchberg SG, e politischi Gmaind bi Wil im Kanton Sangalle Kirchberg (Küttigen), en Ortsdail vu Chüttige, Kanton Aargau Kirchberg TG, en Wyler i de Gmaind Thundorf, Kanton Thurgau z Dytschland Kirchberg an der Iller, Gmai im Landchrais Biberach, Bade-Wirttebärg Kirchberg an der Jagst, Stadt im Landchrais Schwäbisch Hall, Bade-Wirttebärg Kirchberg an der Murr, Gmai im Rems-Murr-Chrais, Bade-Wirttebärg Kirchberg, Ortsdail vu dr Stadt Sulz am Neckar im Landchrais Rautweil, Bade-Wirttebärg Kirchberg, Gmai im Landchrais Erding, Bayern Kirchberg im Wald, Gmai im Landchrais Regen, Bayern Kirchberg, Stadt im Ryy-Hunsrück-Chrais, Ryyland-Pfalz Kirchberg im Ryy-Hunsrück-Chrais, Ryyland-Pfalz Erlbach-Kirchberg, Gmai im Erzgebirgschrais, Sachse Kirchberg, Stadt im Landchrais Zwickau, Sachse Kirchberg, Ortsdail vu dr Gmai Erlbach, Landchrais Altötting, Bayern Kirchberg, Ortsdail vu dr Gmai Halsbach, Landchrais Altötting, Bayern Kirchberg, Ortsdail vu dr Stadt Bad Reichenhall, Landchrais Berchtesgadener Land, Bayern Kirchberg, Ortsdail vu dr Gmai Schönberg, Landchrais Freyung-Grafenau, Bayern Kirchberg, Ortsdail vu dr Gmai Perlesreut, Landchrais Freyung-Grafenau, Bayern Kirchberg, Ortsdail vu dr Gmai Hohenthann, Landchrais Landshut, Bayern Kirchberg, ein Ortsdail vu dr Gmai Kröning, Landchrais Landshut, Bayern Kirchberg vorm Wald, Ortsdail vu dr Gmai Tiefenbach, Landchrais Passau, Bayern Kirchberg, Ortsdail vu
Dr Richard Gäng (* 21. April 1899 z Immeneich bi St. Bläsi; † 10. Aügschte 1983 z Friiburg) isch Lehrer un alemannische Dichter un Sprochschitzer gsii. Dr Gäng Richard isch am 21. April 1899 z Immeneich im Albtal (Hotzewald) uf d Wält kumme; dr het 7 elteri Gschwischtrig gha; si Vatter Roman isch Büür, Fuehrhalter un Burgemeischter gsii. Si Mueter Marie geb. Müller isch d Dochter vum e Schniidermeischter gsii – dr het si scho mit drei Johr verlore. Uf s Gänge großem Hof sin Gnächt un Mägd bschäftigt gsii; si hän 16 Ross un drzue no ander Viih gha. Dr Gäng Richard het speter in sinem „Mysterium Heimat“ gschriibe, dr diäg im Schwarzwald un sinene alemannische Ahne üs em Gebirg si inneri Brägig verdanke. „Meine Heimat führte mich stets und führt mich heute noch.“ Dr Gäng meint, wu Elterehüüs un Heimet ke Kern im e Mänsch glegt hän, diäg ke Macht vu dr Wält aü numme s ringscht Blettli kenne wagse lo. Dr Gäng Richard isch z Immeneich in d Volksschuel gange (1905-1910), z Waldshuet uf d Realschuel (1910-1912) un z Friiburg i. B. uf d Rotteck-Oberrealschuel (1912-1916). Drno isch er z Ettlinge ufs Lehrerseminar gange (1916-1917 un 1919),