rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Banane, gnauer d Desserbanane oder Obstbanane isch d Frucht vo Musa × paradisiaca. Banane ghööre im dütschsproochige Ruum zu de Frücht, wo am mäiste gässe wärde. D Banane ghööre zu de klimakterische Frücht, wil si noch em Günne witer rif wärde. Obstbanane loot mä dorum nit an dr Stuude lo rif wärde sondern günnt si wenn si no grüen si, sust wurde si ufblatze und weere nüme süess sondern määlig. Das isch daas, wo dradizionell die Iihäimische mache. Für en Export isch das braktisch, wil mä eso d Banane uf Chüelschiff um die halbi Wält cha schigge. S Rifwärde isch e biochemische Vorgang, wo bin us Sterki Zucker wird. In grüene Banane isch s Sterki-Zucker-Verheltnis 20:1 und wenn d Banane rif isch, isch s 1:20. Je gääler d Schale isch, umso größer isch, umso süesser isch d Banane und het iire bsundrige Gruch. Wemm mä e rife Öpfel zur grüene Banane legt, wird die schnäller gääl. Rifi Desserbanane cha mä nit nume roo ässe, sondern au witerverarbäite. Zu de Brodukt, wo us Banane härgstellt wärde, ghööre Bananenektar, Bananetschips (Drochenobst) und Likör. Museum der Arbeit, Hamburg (Hrsg.): Tanz um die Banane: Handelsware und Kultobjekt; Hamburg u. Münche: Dölling und Galitz,
Nussfrücht si Schliessfrücht, wo alli drei Schichte vo dr Fruchtwand (d. h. vom Perikarp) bin ene verholze. Mäistens het s nume en äinzige Soome din. Schalenobst (au Schalefrücht) isch die handelsüübligi Bezäichnig für Obst, wo s um d Fruchtchärn von em e herti, mäistens holzigi Schale het. Es handlet sich um Nüss und Kärn, wo vom Mensch ooni iiri Fruchtwand – d Schale bzw. s Perikarp – gässe wärde. Zu de Nüss im botanische Sinn ghööre u. a. Tschilenischi Haselnuss Ächti Walnuss (Juglans regia) Edelchestene (Maroni) Äichle Hanfnuss Haselnuss Macadamianuss (Queenslandnuss) Platanennuss (wo nid cha gässe wärde) Stäinuss (Tagua) Wassernuss Zu de Nüss, wo im botanische Sinn gar käni Nüss si, ghööre Kaschunuss Ärdmandle (Chufanuss) Ärdnüssli Kokosnuss Mandle Muskatnuss Paranuss (Brasilnuss, Juvianuss) Pekannuss Pistazie Sheanuss Reinhard Lieberei, Christoph Reisdorff: Nutzpflanzenkunde. Begründet vom Wolfgang Franke, 7. Uflaag. Thieme-Verlag, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-13-530407-6 Werner Rauh: Morphologie der Nutzpflanzen. 2. Uflaag, Quelle & Meyer, Häidelbärg 1950. Horst Bickel, Roman Claus, Roland Frank, Gert Haala, Martin Lüdecke, Günther Wichert, Dirk Zohren: NATURA - Biologie für Gymnasiasten. Klett-Verlag, 1. Uflaag, Stuttgart 2002, ISBN 3-12-045200-9. Commons: Nüss – Sammlig vo Multimediadateie
D Partei des Demokratischen Sozialismus (Chirzel PDS) isch e dytsch Bartei gsii, wu s vu 1989 bis 2007 gee het. Si isch us dr Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) firigange, wu si im Dezämber 1989 zerscht in Sozialistische Einheitspartei Deutschlands – Partei des Demokratischen Sozialismus (SED-PDS) umgnännt ghaa het. Am 4. Februar 1990, noch eme personällen un inhaltlige Wandel, het si ihre Namen in Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS) un im Juli 2005 in Die Linkspartei.PDS (Chirzel Die Linke.PDS) gänderet. Am 16. Juni 2007 isch si schließlig im Zug vu dr Fusion mit dr WASG in dr Bartei Die Linke ufgange. Ihri Mitgliderzahl isch im Dezämber 2006 bi 60.338 gläge. Sebastian Prinz: Die programmatische Entwicklung der PDS. Kontinuität und Wandel der Politik einer sozialistischen Partei, Wiesbaden 2010 ISBN 978-3-531-17215-6 Tim Peters: Der Antifaschismus der PDS aus antiextremistischer Sicht, VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2006, ISBN 978-3-531-14775-8. Manfred Behrend: Eine Geschichte der PDS. Von der zerbröckelnden Staatspartei zur Linkspartei, Neuer Isp-Verlag, Köln 2006 ISBN 978-3-89900-117-4 Michael Brie (Hrsg.): Die Linkspartei. Ursprünge, Ziele, Erwartungen Dietz, Berlin 2005, ISBN 3-320-02072-2. Ulrich Maurer, Hans Modrow: Links oder lahm? Die neue Partei zwischen Auftrag und Anpassung 2006. Viola Neu: Das Janusgesicht der PDS, Wähler und Partei
Pantheon oder Panthéon (vom altgriechische παν pan ‚alles‘ und θεός theós ‚Gott‘) chan folgendes bedüte: Pantheon, es Heiligtum, wo allne Götter gweiht isch Pantheon (Rom), es Bauwärk z Rom, wo s ainzig no guet erhaltnige Pantheon isch Panteão Nacional vo Portugal, i de Cherche Igreja de Santa Engrácia z Lissabon Panthéon (Paris), di nazionali Ruhmeshalle vo Frankrych z Paris Pantheon (Tiflis), en Fridhof z Tiflis, Georgie Pantheon Basel, es Museum rund ums Auto z Muttenz, Schwiz Pantheon Leipzig, es Veraastaltigsgebäude z Leipzig, Dütschland Pantheon (Versammlungslokal), en ehemolegi Wertschaft z Leipzig Pantheon (London), e Veraastaltigs- und Vergnüegigsstätte, wo 1772 z London eröffnete worden isch Pantheon-Theater, e Chlykunstbüni z Bonn, Dütschland Pantheon Books, en US-amerikanischer Verlag Pantheon (Zeitschrift), e Zitschrift för Wüsseschaft und Kunst Pantheon (Spiel), es Brättspiil us em Verlag Hans im Glück d Standard-Desktopumgebig vo de Linux-Distribution elementary OS, lueg elementary OS
Fläisch (vo ahd. fleisc) bezäichnet im Allgemäine Wäichdäil vo Mensch und Dier. Im Bsundrige stoot dr Begriff für Däil vo Süüger und Vöögel, wo dr Mensch brucht zum sich ernääre. Doodrzue ghööre näbe Muskelgwääb mit Fett- und Bindgwääb au Seene und gwüssi inneri Organ. Fläisch wird au nrucht, zum Wäichdäil vo wäggselwarme Dier wie Fisch, Chräbs, Muschle und Schnägge z bezäichne; vilmol in zämmegsetzte Wörter wie Chräbsfläisch und Muschlefläisch. Sit Joorduusige wärde Dier vo Mensche gschlachdet oder gjagt, und s Fläisch isch verarbäitet worde zu Fläischbrodukt wie iigsalzigs Fläisch oder Wurstware. Mä däilt Fläisch ii noch de Fläischsorte, d. h. de Dierarte, vo wo s chunnt, und de Fläischarte, de verschidnige Däil von ere Fläischsorte. D Chochkunst underschäidet zwüsche rotem und wissem Fläisch, allerdings isch d Iidäilig zimlig wiiküürlig. Dr Farbunderschiid chunnt vor allem vom underschidlige Ghalt an Myoglobin. Das isch für e Dransport vom Suurstoff in dr Muskle verantwortlig, vor allem zu de Musklezälle (Myofibrille). Bim Häissmache wird s Myoglobin zum so genannte Metmyoglobin denaturiert, und d Farb vom bröötlete oder kochte Fläisch isch dorum gröilig bis graubruun. D Fasere vom Fläisch chönne dr Lengi. dr Kweeri oder im Chrüz verlaufe. Wil d Abständ zwüsche de Faasere bim „gkrüzte
Wolfach chan folgendes bedüte: Wolfach, e Stadt z Bade-Würtebärg, Dütschland Landkreis Wolfach, en ehemolige Landchrais z Bade-Würtebärg Wolfach (Donau), en Fluss z Niderbayern, Dütschland Wolfach, de alt Name vom e Fluss z Bade-Würtebärg, lueg under Wolf (Fluss) Ruine Wolfach, de Name von ere Burgruine zwüsched Wolfe und Oberwolfe, Bade-Würtebärg Schloss Wolfach, es grosses Schloss z Wolfe, Bade-Würtebärg
Zucker isch en Ooberbegriff für süessi Saccharide und d Handelsbezäichnig für Saccharose. Er wird as Naarigsmiddel und Gnussmiddel aagluegt und het kän Mindesthaltbarkäitsdatum. S Wort „Zucker“ stammt ursprünglig us em Sanskrit-Wort शर्करा (śarkarā) für „süess“, wo as sukkar (سكر‎, verb: sakkara) ins Arabische choo isch und vo dört in dr öiropäisch Sproochruum. Dr Huushaltszucker het d Summeformle C12H22O11. Si füsiologisch Brennwärt isch 16,8 kJ oder 4,0 kcal pro Gramm (zum Vergliich: Alkohol liiferet 29,8 kJ pro Gramm, Fett öbbe 39 kJ pro Gramm), mit ere Dichdi vo 1,6 g/cm³ isch er schwerer as Wasser (1 g/cm³). Bi 20 °C si 203,9 g Zucker in 100 ml Wasser lööslig, bi 100 °C 487,2 g in 100 ml. Hauptquelle si s Zuckerroor, wo in de Droope, und d Zuckerrüebe, wo in gmässigte Bräite, z. B. Middelöiropa aabaut wird. 2012 si uf dr ganze Wält fast 270 Mio. Donne Zuckerrüebe und 1,7 Mrd. Donne Zuckerroor broduziert worde. Die grösste Zuckerbroduzänte im Joor 2012 si Brasilie mit 38,6 Mio. Donne gsi, Indie mit 27,4 Donne, d Volksrepublik China mit 14,0 Donne, Thailand mit 9,9 und die Veräinigte Staate mit 8,2 Donne. Saccharose, dr Hushaltszucker Fruchtzucker (au Fructose): Äifachzucker und Grundbaustäi vo vile Meerfachzucker. Isch
[plug.in] isch e Mediebetriib z Baasel gsi. Er het Usstellige und Veraastaltige organisiert, het zämme mit andere Instituzione Brojekt realisiert, het Künstler bi dr internazionali Vernetzig ghulfe und het zwüsche dr Mediekunst und em bräite Publikum vermiddlet. 2011 isch s [plug.in] mit em Festiwal vo de elektronische Künst Shift zum Huus für elektronischi Künst zämmeglegt worde. S [plug.in] isch entstande, wil mä sit em Ändi vo de 1990er Joor z Baasel gspüürt het, ass es für Videokunst und Nöiji Medie kä Blatz geb. Drzue isch cho, ass 1998 die jöörlige Baasler Videodääg iigstellt worde si. Dr Kanton Baasel-Stadt und d Christoph Meriaa stifdig häi sich zämmedoo zum die Kunstsparte z understütze. Dr Veräin Forum für neue Medien isch 1999 gründet worde as Dräägerschaft für dr blaanti Ruum mit Mediekunstbetriib, und dr Kanton und d Stiftig si für d Chöste ufchoo. Denn isch au no s Viper Festival vo Luzärn uf Baasel verlegt worde. S Tentrum isch im Joor 2000 ufdoo worde und het d Form vom ene öffentlig zuegänglige Woonzimmer mit ere Bar und ere Bibliothek ghaa. Jedes Joor het s öbbe fümf Usstellige und vierzig Veraastaltige (Presentazione, Performances, Füerige, Vordrääg usw.) zur Mediekunst und dr digitale Kultur gee, wo
Als Bundesschtrõß wörred benamst: Z Dütschland Fèrnschtrõßè (Übberlandschtrõßè), wo in èrschter Linniè im übberregionalè Vokeer diènè duèn. Im Unterschyd zu dè Autobaan diènèd Bundesschtrõßè nit uusschlièßlich im Schnèllvokeer mit Kfz. Z Öschterrych: historisch diè länderübberschpannendè Fèrnstrõßè i dè Vowaltig vom Bund. D Strõßèart exischtyrt nimmi, diè früèner Bundesschtrõßè benamstè Strõßè heißèd hüt Strõßè mit Vorrang, d Kennzeichnig «B» isch bybhaaltè worrè. hüt allgemein Strõßè, wo für dè Erhalt dè Bund zuèschtändig isch („Strõßè vom Bund“), also Autobaanè un Schnèllschtrõßè. I dè Schwiz wörred d Übberlandschtrõßè als Hauptschtrõssè benamst. Luèg au: Lischtè vo dè dütschè Bundesschtrõßè Bundesschtrõßè chönnèd je nõch Vokeersuffchò entwedder zwei-, drei- (z. B. B 27 a dè Bèlèmer Höh bi Behla), vir- odder sechsschtreifig (Rhybrugg Maxau im Zùg vo dè B 10 zwǜschè Wörth am Rhy un Karlsruè) mit drènntè Richtigsfaarbaanè uusbaut sy. Letschteri hèn denn èn autobaanäänlichs Uussää. Zämmè mit dè Autobaanè, Landesschtrõß un Chreisschtrõßè bildet d Bundesschtrõßè s übbergordnete Strõßènetz, wiè s byschpillswys im Land Bèrlin definyrt isch. Diè Kurzbezeichnig bschtòt uss ènèrè fortlaufendè Nummerè mit èm Großbuèchschtabbè „B“ vornè draa (zum Byschpill B 3). D Kennzeichnig im Strõßèvokeer erfolgt lutt Strõßèvokeersorning durch chlyni, schwarzumrandeti, gääli Dafèlè mit dè Nummerè in èrè schwarzè Schrift. Bis zuè
D Hoochschuel für Gstaltig und Kunst (HGK) bietet in dr Nordwestschwiz z Baasel und z Aarau künstlerischi und gstalterischi Usbildige aa. D Hoochschuel beschäftigt (Stand 2012) öbbe 200 Persone, doodrvo si 130 Dozierendi, 45 schaffe im akademische Middelbau und 25 im technische und administrative Beriich. Für Brojekt und Wörkschops wärde zuesätzlig Referänte vo uswärts brocht. Öbbe 600 Studierendi si an dr HGK immatrikuliert. D Gschicht vo dr hütige Hoochschuel für Gstaltig und Kunst het im Joor 1796 aagfange, wo d Zäichnigs- und Modellierschuel, die spööteri Gwärbschuel, gründet worde isch. Im Joor 1886 isch e Moolklass ufdoo worde, 1917 au äini für Bildhauerei. 1893 isch d Kunstgwärbschuele mit Museum am Petersgraabe z Baasel eröffnet worde. In de Joor 1917 bis 1979 het d Kunstgwärbeschuel Fachklasse und Vorkürs aabote, vo 1968 d Witerbildigsklass für Grafik under dr Läitig vom Armin Hofmann und spööter vom Emil Ruder, wo internazional under em Naame Basel School of Design bekannt worde isch. 1980 isch d Schuel für Gstaltig gründet worde. 5 Joor spööter isch dr Studiegang für Audiovisuelli Kunst gstartet worde. In dere Zit het u. a. d Pipilotti Rist Audiovisuelli Kommunikazion z Baasel studiert. Sit 1999 git s an dr Hoochschuel dr Disäin-Studiegang HyperWerk. An
Dr Christoph Schrempf (* 28. April 1860 z Besigheim bei Ludwigsburg, † 13. Februar 1944 en Stuegert), ischt a deitscher Filosoof, Pfarrer, Kircharebell ond Hochschuellehrer gwäa, wo sich en seine Schrifda hauptsächlich kridisch mit dr Theologii usnandergsetzt hôt. Dr Christoph Schrempf kommt am 28. April 1860 z Besigheim uff d Welt. Weil sei Vadder a gwalddädiger Alkoholiker ischt, ziagt d Mueder mit ihre Kender fenf Jôhr schbäder noch Kleiningersheim am Necker, wo-se bei ihrem Bruader Ondrschlupf fendet. Deet wechst s Chrischdofle e-ma arg piedischdischa Umfeld auf. So kommt’s, dass der Bua nôch seira Schuelausbildong an dr Eberhard Karls Universideet Diibenga Theologii studiirt. Nôch seim Vikariat en Metzenga bei Herraberg kriagt dr Schrempf 1886 a Pfarrstell z Leizadorf em Hoaloíscha. En sellem Derfle bassiirt fenf Jôhr schbäter ebbes, was mr sich bloß schwer vorstella kôô: Dr Pfarrer „vorgisst“, sei Gmoid bei-ma Daufgoddesdenscht s aboschdolische Glaubensbekenntnis uffsaga zo lau. Dô drmit will’r abr bloß sei Kirchleidong provoziira. Er hofft, dass ebbr vo seira Gmoid dean Fehler bemerkt ond-en bei dr Kirchleidong ôôzeigt. Vo seine „Schäfla“ abr fellt des gar koim auf! Drom zeigt’r sei Sakrileg selber bei dr Kirchaleidong ôô. Uff dui Weis wuud em Schrempf seira Gmoid schliaßlich doch noh bewusst,
D Gertrud Frei – gsäit hät mer ire Trudi – (* 11. Jäner 1930 z Bäärn; † 17. Jäner 2015 z Wauggringe; Bürgeri vo Hedinge) isch e Schwyzer Gërmanischtin und Leereri gsy. Si hät en wichtige Bytraag zur Känntnis vom Süüdwalsertüütsch gläischtet. D Getrud Frei isch as Äinzelchind z Bëërn uufgwachse; iri Familie vätterlichersyts isch zwoo Gänerazioone voranen us em Züripiet i d Bundesstadt choo. 1945, under em Ydruck vo de Gröiel i de Konzäntrazioonslaager und vo de Romään vom Jeremias Gotthälf, hät si bschlosse, Primaarleereri z wëërde. No vor as si s Badänt überchoo hät, isch si für zwäi Jaar Huusleereri bin ere belgische Diplomaatefamilie z Israel gsy. Iri eerscht Stell im Kanton Bëërn hät si an ere Nüün-Klasse-Schuel a de Lengg im Simetaal ghaa, nachanen äini ime Puuredoorff im Mittelland. Si hät sich drufabe as Sekundaarleereri la uusbilde. Tüüff beydruckt vom Paul Zinsli, hät si bschlosse, das Stuudium bis zur Promozioon z verlengere. Gstudiert hät si Musig, Tüütsch und Gschicht, und abgschlosse hät si 1966 mit ere Dissertazioon über de Walsertialäkt vo Saley im Piemont. Zäme mit em Paul Zinsli und em Paul Scheuermeier hät si 1959 bis 1962 au z Aager, z Greschonei und z Eischeme Uufnaame
Dr Jeghische Tscharenz (armenisch Եղիշե Չարենց, traditionälli Schrybig Եղիշէ Չարենց, in wiss. Transliteration Eliše (bzw. Elišē) Č‘arenc‘; * 13. Merz 1897 z Kars, Russischs Rych, hite Tirkei; † 29. Novämber 1937 z Jerewan, Armenischi SSR) isch e armenische Dichter gsii, wu im Zug vum Große Terror um s Lääbe chuu isch. Dr Jeghische Tscharenz isch as Jeghische Soghomonjan (Սողոմոնեան, bzw. Elišē Sołomonean) z Kars uf d Wält chuu, wu vu 1878 bis 1921 zum Russische Rych ghert het. Vu 1904 bis 1912 isch er dert uf d Schuel gnagen. Im Zämmehang mit em Erschte Wältchrieg un em Velkermord an dr Armenier im Osmanische Rych het er si as Freiwillige zur dr Russischen Armee gmäldet. Zue dr Theme vu sym literarishe Schaffe gheren au syni Chriegserlebnis. Am 13. Merz 1937 isch dr Tscharenz unter nit gchlerten Umständ im Gfängnis vum NKWD ums Lääbe chuu. Anne 1954, ai Johr noch em Dod vum Stalin, isch er rehabilitiert wore. Syni Wärch, dodrunter au sy bekanntescht Gedicht Armenie, sin in d Lehrblän vu dr Armenische SSR ufgnuu wore. Syni Wärch sin unter anderem ins Russisch, Änglisch, Italienisch un Franzesisch ibersetzt wore. Anne 1967 isch d Chlaistadt Lussawan in dr hitigen armenische Provinz Kotajk noch
Dr jüdisch Kaländer (hebr. הלוח העברי ha-lu'ach ha-iwri) isch e Lunisolarkaländer. D Möönet si wie bi äifache Mondkaländer an de Mondfaase usgrichdet. Näben em Normaljoor mit 12 Mondmöönet, wo mäistens 354 Dääg lang isch, git s Schaltjoor mit 13 Mondmöönet, wo im allgemäine 384 Dääg lang si, zum s Joor an s Sunnejoor aagliche, und es git kaländarischi Usnaamereegle, wo s normale Joor um e Daag verlengere oder verchürze. S jüdische Joor foot hüte im Herbst mit em Tischri aa, wo noch dr jüdische Uffassig dr Monet isch, wo d Menschhäit erschaffe worde isch. In dr biblische Zit het s Joor mit em Nisan im Früelig aagfange. Dr Nisan isch dr Monet vo dr Erlöösig, wo d Vorfaare vo de Juude us Egüpte uszoge si. Au hüte wird d Erlöösig as wichdiger aagluegt as d Schöpfig, und bim religiöse Gebruch vom jüdische Kaländer gältet dr Nisan immer no as dr erst Monet vom Joor und dr Tischri nume as dr sibt. D Nääme vo de Möönet si chaldäisch und stamme us em babylonische Exil. Ludwig Basnizki: Der jüdische Kalender. Entstehung und Aufbau. Jüdischer Verlag, Frankfurt 1998, ISBN 3-633-54154-3. Henryk M. Broder, Hilde Recher (Hrsg.): Der Jüdische Kalender Fünftausendsiebenhundertdreiundsiebzig 2012-2013. 30.
Große Terror chan folgendes bedüte: de Höhepunkt vo de Terrorherrschaft, wo im Juni und Juli 1794 vo de Französische Revolution erreicht worden isch Großer Terror (Sowjetunion), au als „Grossi Süberig“ bezaichned, e umfangrychi Verfolgigskampagne, wo i de Sowjetunion vom Herbst 1936 bis Endi 1938 duregfüert worden isch Der große Terror (Originaltitel; The Great Terror), em britische Autor Robert Conquest sis erschte Hoptwärk, wo di dritti Süberigswälle beschribt, wo 1934 mit de Ermordig vom Sergei Mironowitsch Kirows aagfange hät und wo us de sicht vom Robert Conquest de Stalin deför verantwortlich gsii seg
Neuenhof chan folgendes bedüte: I de Schwiz: Neuenhof AG, e Gmaind im Kanton Aargau Z Dütschland: Neuenhof (Attendorn), en Ortstail vo Attendorn, Landchrais Olpe, Nordrhy-Westfale Neuenhof (Balje), en Ortstail vo Balje, Landchrais Stade, Nidersachse Neuenhof (Eisenach), en Stadttail vo Eisenach, Thüringe Neuenhof (Hennef), en Tail vom Ortstail vo de Stadt Blankenberg von Hennef, Nordrhy-Westfale Neuenhof (Kircheib), en Ortstail vo Kircheib, Landchrais Altekirche (Westerwald), Rhyland-Pfalz Neuenhof (Leverkusen-Küppersteg), e Sidlig z Leverkusen-Küppersteg, Nordrhy-Westfale Neuenhof (Lohmar), en Ortstail vo Lohmar, Rhy-Siig-Chrais, Nordrhy-Westfale Neuenhof (Radevormwald), en Ortstail vo Radevormwald, Oberbergische Chrais, Nordrhy-Westfale Neuenhof bei Ruppichteroth, en Ortstail vo Ruppichteroth, Rhy-Siig-Chrais, Nordrhy-Westfale Neuenhof (Windeck), en Ortstail vo Windeck, Rhy-Siig-Chrais, Nordrhy-Westfale Neuenhof bei Winterscheid, en Ortstail vo Ruppichteroth, Rhy-Siig-Chrais, Nordrhy-Westfale Schloss Neuenhof, es Wasserschloss z Lüdenscheid, Nordrhy-Westfale Lueg au: Neunhof
Dr Grooss Terror – au as die Groossi Süüberig (russisch Большая чистка, Bolschaja tschistka) oder Jeschowschtschina (russisch ежовщина)‚ Jeschow-Herrschaft bekannt – isch e Verfolgigskampanie in der Sowjetunion gsi, wo vom Herbst 1936 bis Ändi 1938 duurt het. Dr Josef Stalin het die Kampanie veraalasst und si isch vom Politbüro understützt worde. Für d Usfüerig si d Organ vom Inneministerium vo dr UdSSR (NKWD) under dr Läitig vom Nikolai Jeschow verantwortlig gsi. Dr Terror isch vor allem gege „Elimänt“ oder Grubbe grichdet gsi, wo mä vermuetet het, ass si Gegner vo dr stalinistische Herrschaft sige, oder wo as unzueverlässig gulte häi. Im ängere Sinn verstoot mä under em Groosse Terror d Zit vom Juli 1937 bis Middi Novämber 1938. In dene baar Möönet si öbbe 1,5 Millione Lüt verhafdet worde, und öbbe d Helfti von ene het mä verschosse. Die andere het mä bis uf wenigi Usnaame in d Laager vom Gulag gschiggt oder in Gfängniss iigspert. Die umfassende Repressione gälte as dr Höhepunkt von ere Serii vo Süüberigswälle in dr Stalin-Ära. Die wofür e Terror verantwortlig gsi si, häi am Aafang no e Serii vo Schaubrüzäss inszeniert. Zu de bekanntiste vo dene ghööre d Moskauer Brozäss, vor allem die gege
Die islamischi Ziträchnig (arabisch التقويم الهجري‎, DMG at-taqwīm al-hiǧrī oder التقويم الإسلامي‎ at-taqwīm al-islāmī) isch in e baar islamische Länder näben em gregorianische Kaländer in Gebruuch. Si wird aber vor allem für religiöösi Zwäck brucht. Dr islamischi Kaländer isch e räine Mondkaländer, wo s Joor vo dr Hidschra, dr Uswanderig vom Brofeet Mohammed vo Mekka uf Medina, as Usgangspunkt verwändet. Die islamischi Ziträchnig foot mit em 1. Muharram 1 AH = 16. Juli 622 aa, em Aafang vom Joor vo dr Hidschra, wie s vo dr islamische Dradizion festgläit isch. Aagoobe noch dr islamische Ziträchnig wärde in westlige Sprooche äistens mit dr Abchürzig AH (= Anno Hegirae) oder i. J. d. H. (= im Jahre der Hidschra) aagee. D Möönet vom islamische Kaländer wandere in öbbe 32 Sunnejoor, was öbbe gliich lang isch wie 33 Mondjoor, dur s Sunnejoor. Dr Fastemonet Ramadan cha doorum in jeder Jooreszit lige und chunnt jedes Joor elf Dääg früener. Für religiöösi Zwäck isch in e baar islamische Länder usschliesslig d Beobachdig vom Mond entschäidend. Wäge däm wäiss mä zum Bischbil vorhär nit genau, wenn dr Ramadan aafoot. Jede Monet foot aa, wenn die zarti Mondsichle noch em Nöimond zum erste mol sichtbar isch (Nöiliecht,
D Antarktis (altgrièchisch ἀνταρκτικός antarktikos „dè Arktis gegèübber“) umfasst alli Land- un Meeresgebièt, wo um dè Südpol lige, also im Grobè dè Kontinènt Antarktika un dè Südlichè Ozean (Südpolarmeer, Antarktik). Als geographisch-aschtronomischi Zonè wörd si durch dè südliche Polarchreis begränzt un langèd somit vom Südpol bis 66° 33′ südlichi Breiti. Als geografischi Gränz gildet diè antarktischi Konvergènz bi öppè 50° südlichi Breiti, wo s kaalti antarktischi unter s wärmeri subtropische Obberflächèwasser abbèfliesst. D Zonè zwǜschè 50° Süd un èm Polarchreis wörd au als subantarktisch benamst. Sit dè Definition vom Südlichè Ozean mit èm 60. Breitègrad (2000) fangt diè Gränz aa, sich au uff dè Antarktisbegriff uuszwǜrkè, d Subantarktis bildet denn jewyls d Südzonè vo dè Meeresgebièt zringsum, Südatlantik, Südpazifik un dè Südliche Indische Ozean. D Antarktis isch ab 1820 vo voschidènè Forscher un Seefaarer erschlossè worrè. 1959 sin im Antarktisvodraag Reglè für diè frydlichi Nutzig un Forschig uffgschtellt worrè. Dè Feschtlandberych vo dè Antarktis, de Kontinent Antarktika, bildet diè gröscht Iiswüèschtè vo dè Èrdè. D Antarktis isch è geographisch-aschtronomischi Polarchreiszonè bis 66° 33′ südlichi Breiti un hèt è Flächi vo 21,2 Millionen km²; diè geographischi Region gòt bis 50° südlichi Breiti un isch 52 Millionè km² groß. Dèvò isch dè
Die Buddhistischi Ziträchnig (au: Buddhist Era / B.E.) wird vor allem in de Länder vom „südlige Buddhismus“ (Sri Lanka, Myanmar, Thailand etc.) verwändet und foot mit em Doodesjoor vom Siddhartha Gautama (544 v. d. Z.) aa. Die buddhistischi Ziträchnig verwändet e Lunisolarkaländer, wo d Möönet Mondmöönet si, s Joor aber e Sunnejoor. E Joor het im allgemäine zwölf Möönet und wil d Möönet abwäggselnd nüünäzwanzig und drissig Dääg lang si, het s im e normale Mondjoor 354 Dääg. Zum d Mondjoor de Sunnejoor aazbasse, wärde im e Züklus vo 57 Joor elf zuesätzligi Dääg iigschaltet und im e Züklus vo nüünzää Joor siibe zuesätzligi Möönet vo drissig Dääg. Eso häi 57 Joor im buddhistische wie im gregorianische Kaländer 20819 Dääg. S Joor 2015 vom gregorianische Kaländer isch in dr buddhistische Ziträchnig s Joor 2559, wenn mä 544 v. d. Z. as s Joor 1 B.E. aagluegt wird. In de Publikazione von e baar usserasiatische buddhistische Gmäinschafte (bsundrigs z Australie, Öiropa und de USA) het s doorum hüfig zwäi Jooresaagoobe. D Ziträchnig, wo in Thailand üüblig isch, setzt allerdings s Joor vom Parinirvana vom Buddha as Joor 0, und doorum isch s Joor 2015 in dr alternative buddhistische Ziträchnig (Thailand, Laos)
D Fudispalte isch d Spalte zwüsche de bäide Backe vom Fudi. Si foot grad under em Chrüzbäi aa und goot bis zum Perineum und lit ooben am Fudiloch. Dr Sinus pilonidalis isch e chronischi Entzündig in dr Fudispalte, wo men ere au Stäissbäifistle, Pilonidalzyste oder Sacraldermoid säit. Es git e Mäinig, ass iigwaggsinigi Hoor in dr Fuudispalte Hoorfollikel chönne verstopfe, und das füeri zun ere Abweerreakzioon und e Sinus pilonidalis chönn sich entwiggle. Anderi Mäinige göön drvo us, ass es en aageboreni (kongenitali) Missbildig isch.