rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Wolfhalde isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland). Wolfhalde isch e Stroossedorf am Chorzeberg. Vo de Gmäändsflechi sönd 58 % landwertschaftlechi Flechi, 30,5 % Wald, 11,4 % Sidligsflechi ond 0,1 % suschtigi Flechi. Im Joor 1445 hèt em Alte Zörichrieg d Schlacht a de Wolfhalde stattgfonde. 1540 wird zom eerschte Mool de Hoof Wolfhalde gnamset, d Hööf Hasli ond Sonder scho em Joor 1225. Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 13,3 % gläge. 27,9 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 51,8 % evangelisch-reformiert. De Gmäändspresidänt vo Wolfhalde isch de Gino Pauletti (Stand November 2017). D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 2,1 % gläge. Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1689 Iiwoner 94,4 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,9 % Italienisch ond 4,4 % anderi Sprooche. De hochalemannisch Dialäkt vo Wolfhalde ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt. Eugen Steinmann: Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 3: Der Bezirk Vorderland. Birkhäuser AG, Basel 1981, ISBN 3-7643-1251-3. (= Die Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 72.) S. 219–276. Commons: Wolfhalde – Sammlig vo Multimediadateie www.wolfhalden.ch Thomas Fuchs: Wolfhalden In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht
Dr Wenkerboge vu Strossburi isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn. Strossburi liegt im Gebiet vum Oberrhiinalemannische. Die vierzig Sätz sén dozémol in Strossburi vum Léhrer üssgfillt worre. Léhrer war de Leopold Heidmann üs Strossburi. As Üssproch vum Ortsnamme wird im Boge „Strōsburig“ angegebe. D' Elsässer Bege sinn wie die Südditsche 1887 uffgnumme worre, der vu Strossburi het d' Nummere 36333 griejt. D' geografisch Lag vu Strossburi isch in dere Karde iingetraije. Im Winter flieje d'truckene Blétter in d'r Luft erum S' hért glich uf ze schneije, drnō wurd s' Wètter wieder besser. Düe Kohle in de n' Ofe, dass d' Milch bal ze koche n' afangt. D'r gut alt Mann isch mit 'm Pferd durch's Īss gebrŏche un in's kalt Wasser g'falle Er isch vor vier oder sechs Wuche g'schdorwe. S' Fier isch ze schtark g'sinn, d'Kǖche sin jo unte ganz
Dr Wenkerboge vu Kolmer isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange het un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn. Kolmer het domols zuem Kreis Kolmer im Oberélsaß ghärt. De Ord liegt im Gebiet vum Niederalemannische. Die vierzig Sätz sén dozémol in Kolmer "durch Schüler" üssgfillt worre. Léhrer war de Johann Baptist Weck üs Moosch; Krais Dànn im Owerèlsass. As Üssproch vum Ortsnamme wird im Boge „Kolmer“ angeh. D' Elsässer Bege sinn wie die Südditsche 1887 uffgnumme worre, der vo Gawiler het d' Nummere 36084 griägt. D' geografisch Lag vu Kolmer isch in dere Karde iitrage. Vu de Colmarer Wenkersätz gits ne Tonufnahm vu 1922 wu de M. Masson beschbroche het (luäg aü undä). Em Wenter flieje de truckene Bletter en der Luft herum. S'hert glich uf a schnéje, derno wurd's Watter weder bèsser. Thüe Kohle em Ofe, aß de Melch boll z'walle afangt. D'r güete alte Mann esch met dem
Dr Wenkerboge vu Gawiller isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn. Gawiller het domols zuem Kreis Gawiller im Oberélsaß ghärt. De Ord liegt im Gebiet vum Niederalemannische. Die vierzig Sätz sén dozémol in Gawiller vum Léhrer nach Agabe vu eldere iihaimische Persone üssgfillt worre. Léhrer war de Joseph Hueber üs Waldighofe; Krais Altkirch im Owerèlsass. As Üssproch vum Ortsnamme wird im Boge „Gāwiler“ angeh. D' Elsässer Bege sinn wie die Südditsche 1887 uffgnumme worre, der vo Gawiler het d' Nummere 41372 griägt. D' geografisch Lag vu Gawiler isch in dere Karde iitrage. Vu de Gawiler Wenkersätz gits ne Tonufnahm vu 1922. Gschbroche het se dr M. Früh (lueg aü unde) Im Winter fliage d'truockene Blätter in der Luft 'erum. Es haltet bol mit schneie, d'rno wurd 's Watter wieder besser. Mach Kohle in d'r Ofe, daß d' Milch bol kocht. 's Is
Dr Kàrschbàcher Wenkerboge isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn. Kàrschbàch het domols zuem Kreis Altkirch im Oberélsaß ghärt. De Ord liegt im Gebiet vum Oberrhiinalemannisch. Die vierzig Sätz sén dozémol in Kàrschbàch vum Léhrer mit einige Schiäler üssgfillt worre. Léhrer war de Karl Berger us Bìsel im Owerèlsass. As Üssproch vum Ortsnamme wird im Boge „Khāschpach“ angeh. D' Elsässer Bege sinn wie die Südditsche 1887 uffgnumme worre, der vo Kàrschbàch het d' Nummere 41548 griägt. D' geografisch Lag vu Kàrschbàch isch in dere Karde iitrage. Im Winter flīage d' truckene Blätt'r in d'r Luft umme. s hèrt glī (bŏl) uf me schnèie, drno wird 's Watter wĭder bésser. Tüe Kōhle in d'r Ōfe, dass d' Milch bŏl āfangt koche. D'r gǖate alte Mann isch mit em Ross durs Īsch broche un ins kalte Wasser gfalle. (ghèit) Ar isch vor vier oder
D Brigitte Neidig (* 1944 z Offeburg as Brigitte Kühn) isch e dytschi Bankchauffrau un Dialäktdichteri. D Brigitt Neidig het Bankchauffrau glehrt un 40 Johr lang im Beruef gschafft. Alemannisch het si vu ihre Mueter glehrt, ihre Vater het Mannemerisch gschwätzt. In dr 1990er Johr het si uf Alemannisch aafange schrybe, vor allem Gedicht un chirzeri Gschichte. Sie duet ihri Wärch gärn bi Läsige vordrage, unter anderem au bi Seniorenomittag. In verschidene Anthologie, Johrbiecher un Haimethefte het si Gedichte un Gschichte publiziert, unter anderem in „Alemannisch dunkt üs guet“ vu dr Muettersproch-Gsellschaft, im Johrheft „Dr Bott“ vum Verein Dorfgeschichte Windschläg un im Johrbuech „Ortenau“ vum Historischen Verein Mittelbaden. Anne 2004 het si bim Mundartwettbewärb Mir sueche die Beschde vum SWR, dr Badische Zytig un dr Muettersproch-Gsellschaft mitgmacht un fir dr Prosatäxt „Der erste Lauf“ dr 2. Bryys gwunne. Vum Künstlerkreis Windschläg het si 2012 e Bryys fir ihri Churzgschicht „Der Giggler“ iberchuu un 2015 het si bim „Landschreiber-Wettbewerb“ z Münster fir s Gedicht „Minni Muetterschbrooch“ dr Sunderbryys „Dialekt“ kriegt. D Neidig isch e aktiv Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft, im Künstlerkreis Windschläg un im Autoren-Netzwerk Ortenau-Elsass 2005: 2. Bryys bim Mundartwettbewerb SWR / Badische Zeitung / Muettersproch-Gsellschaft 2012: Bryys vum „Künstlerkreis
fpd4 Dè Seebuck isch èn 1.448,2 m ü. NHN hochè Buckel vom Fèldbärg-Massyv un isch, noch em Baldeweger Buck, dè dritthögschte Bärg im Schwarzwald. Er lyt wiè s Fèldbärg-Massyv im Zèntrum vo Südbaddè un im südweschtlichè Eggè vo Baddè-Württèbärg (Dütschland). Dè baumfreye Gipfel vom Seebuck lyt im Hochschwarzwald 1,7 Kilometer südöschtlich vom Fèldbärg-Hauptgipfel (wo au dè Högschte heissè duèt), beidi sin durch è flachi Muldè (Grüble odder Fèldbärgsattel) vonènand drènnt; d Schartèhöchi bedrait lediglich 29 m. Diè steil abbè keièndi Nordoschtsitè vom Seebuck isch Deil von èrè Karwand vom Fèldseechessel. Am Fuß vo dè Wand lyt dè Fèldsee, wo von è baar Quèllbächle a dè Oschtflankè vom Seebuck hèr gschpisè wörd, abber nu ein Abfluss, dè Seebach, hèt. Dè Seebach entwässerèt s Fèldbärg-Massyv bis in Titisee iè, un gòt nõch èm Titisee als Guètach un zämmè mit dè Haslach spôter als Wuètè bis in Hochrhy abbè. Diè gschwendèti Südoschtsitè vom Bärg wörd als Winterschportgebièt bruucht un ghört nit zum umgäbbendè Nadurschutzgebièt Fèldbärg. In Volängerung zum Winterschportgebièt lyt am Fuèß vom Seebuck s Dorf Fèldbärg, è baar Meter unnè draa isch Passhöchi vom Fèldbärg. Am Südfuèß vom Seebuck, è bitzeli unterhalb vo dè Passhöchi, lyt d Quällè vo dè Menzèschwander Alb.
S mittelalterli Rych Mali (uf Mandinka: Manden Kurufa) isch s grescht weschtafrikanisch Rych vu dr Gschicht gsii. Staatsvolk sin d Malinke („Lyt vu Mali“) gsii, un di wichtigscht Quäll vum Wohlstand isch dr Goldhandel gsii. In syne Gränze het uugfehr em hitige Mali entsproche. In syre greschte Uusdehnig isch s Malirych aber wyt driber uuse vum Atlantischen Ozean bis zum Gebirg vum Aïr im Zäntrum vum Niger gange. Wel s z Mail wie in fascht allne afrikanische Rych langi Zyt kai Tradition vu dr Gschichtsschrybig im oobeländische Sinn gee het, isch d Iberliferig dur mindligi Verzellige wytergee wore. Anderi Quälle lige mit dr Aagabe vu arabische Geografe un Hischtoriker vor, wu si uf Bricht vu berberische un arabische Händler un malische Mekka-Pilger gstitzt ghaa hän. In dr Kolonialzyt isch d Gschicht vum mittelalterlige Malirych zum erschte Mol dur Quällestudie sistematisch ufgschafft wore. Noch em andalusischen Geograf al-Bakrī isch um 1050 e Chenig vu Malal Muslim wore. Dr muslimisch Hischtoriker un Geograf vum 12. Johrhundert, al-Idrisi, het derzue gschribe, ass Malal vylmol s Zyyl vu Sklavejeger gsii sei. No 1200 het dr Sumanguru Kanté, Chenig vu dr Sosso, iber d Mandinka gherrscht. Dr Sumanguru het s Rych vu Ghana eroberet, wu
Badischi Schnäckesuppe isch e traditionäll Griicht in dr badische Chuchi un ähnlig au in dr franzesische Chuchi. Zue dr Zuetate ghere näbe Schnäcke au Schalotte. Gmacht wird d Schnäckesuppe eso: Mer duet Schalotte, Chnoblich un chlai ghaue Suppegmies wie Lauch, Gelriebli un Zällerich in Anke aaschwitze, un no di chlai ghackte Schnäcke derzue. Derno duet mer mit Brieje aagieße, mit Suurrahm binde, mit Wysswyy abschmnecke un mit ghackte Chryter, z. B. Peterli, garniere. Badische Schneckensuppe uf bad-bad.de
Dr Stausee vo Chlingnau isch e künschtleche See a dr Aare im Kanton Aargau. Dr See lyt im Jura i dem Taal, wo d Aare derdur vom Middelland gäge Norde zum Rii lauft. Uf dr rächte Syte sind d Gemeind Döttige und d Stadt Chlingnau und uf dr lingge Syte d Dörfer Böötschde und Gippige. Dr Stausee isch fürs Chraftwärch vo Chlingnau i de 1930er Joor gmacht worde. Da, wo jetz der See lyt, isch d Aare früener dur ne wyti Auelandschaft gloffe. Zwüsche Däntsche uf beidne Syte, wo höcher sind als s Land näbedra, und em Stauweer het der See sin Platz. Er isch nid töif, und grad wäge däm sich die grossi Wasserflechi für d Wasservögel guet. Yheimeschi und au Zugvögel chömed dörthi, und middlerwyl zellt dr See zu de wichtige Naturschutzpiet vo dr Schwiiz. Rund ume See het’s Fäldwääg, wo für d Wanderer un d Velofaarer agnääm sind, und am Uufer e spezielle Uussichtsdurm zum d Tier uf em Wasser z beobachte. Dr Kanton Aargau möcht en Deil vom See usbaggere, wil dä vil z schnäll tuet zuewachse. Das Projäkt isch schwirig wäge giftige Substanze, wo me-n im Seebode gfunde het. Commons: Klingnauer Stausee – Sammlig vo
I dr Probstei vo Chlingnau het s Chloschter Sankt Bläsi, wo im Schwarzwald gsi isch, d Verwaltig vo de Güeter i dr Schwiiz gha. Das grosse Gebäu isch es schöns Boudänkmool z Chlingnau im Kanton Aargau und gilt als Kultuurguet mid nazionaler Bedütig. Wo dr Ulrich vo Klinge ane 1239 vom Chloschter der Hügel a dr Aare überchoo het zum doo e nöii Stadt z gründe, het s Chloschter füre Verwalter vo sine Güeter im Aarepiet a däm nöie Ort es steinigs Huus lo boue. Das Huus isch im 1518i abebrönnt und s Chloschter hed derfür a däre Stell es chlyses Schlössli lo mache. Im 18. Joorhundert isch au das z chly gsi und dr iteliänisch Boumeischter Johann Caspar Bagnato het vom 1746i bis zum 1753i für d Probstei es prächtigs Huus mid vilne Zimmer errichtet. Dä Palascht isch dozmol wytume s gröschte Huus gsi. I de Chriegszyte noch dr französische Revoluzioon sind dört drin immer wider vil Soldate ykwartiert gsi, ane 1799 un 1800 sind s zämezellt mee as 6000 gsi. Im 1806i hed der baadisch Staat d Chlöschter ufghobe und do drby au d Probstei mid allem Drumundra übernoo. Sächs Joor spööter hed se die baadisch Regierig öper
E natürliche Satellit (meistens allerdings Mond gnennt oder au Trabant) isch e Himmelskörper, wo e Planet oder e Planetoid ime Sunnesystem umchreist. Dr Planet oder Planetoid umchreist gmeinsam mit sinem bzw. sinene Mönd, s' Zentralgstirn vum Sunnesystem. Es isch kei Fall bekannt, wo e Mond sinersits wiider e natürliche Satellit hätt, s'git aber mehreri co-orbitali Mönd, also Mönd in ere gliiche Umlaufbahn, In unserem Sunnesystem hän sex vu acht Planete ein oder mehreri Mönd: Erde - Mo Mars - Phobos un Deimos Jupiter - Ganymed (grösster vum Sunnesystem), Io, Europa, Kallisto un witteri 59 bekannti Mönd, wo aber meistens sehr chlei sin. Saturn - Titan (einziger Mond vum Sunnesytem mit ere dichte Atmosphäri), Rhea, Enceladus, Dione, Tethys, Hyperion, Iapetus un witeri 24 bekannti Mönd. Uranus - Titania, Oberon, Ariel, Miranda un witteri 21 bekannti Mönd Neptun - Triton un witteri 12 bekannti Mönd Vu dr bisher kategorisierte drei Zwergplanete hän Mönd: (134340) Pluto - Charon, Nix, Hydra. Dr Charon isch allerdings eher als zweiti Hauptkomponente vom Doppelzwergplanet Pluto azluege. (136199) Eris - S/2005 (136199) Eris 1 Au Planetoide (Asteroide) hän Mönd. D'Sonde Galileo het erstmols 1993 Dactyl als Mond vum Asteroid (243) Ida photographiert. 1999 het mer erstmols bim Asteroid
f Dè Dote Maa isch èn 1.320,7 m ü. NHN hochè Börg im Südschwarzwald z Baddè-Württèbärg. Er lyt südöschtlich vo Fryburg uff èm Gebièt vo dè Gmeind Obberrièd, un nordweschtlich vom Fèldbärg. Dè Dote Maa isch dè südöschtlichschte Pungt von èrè dreieggigè Hochflächi, wo gegè Weschtè zum St. Willelmer Dal un gegè Nordweschtè bis zuè dè Stollèbacher Hüttè am Rand vo dè Hochflächi gòt. S Dal nördlich un nordöschtlich vom Dotè Maa isch es Zaschtler Dal. Dè Dotè Maa isch übber èn flachè Sattel bim Hüttèwasè mit èm Fèldbärgmassyv vobundè, dè Högschte (Fèldbärg) lyt 2,5 km südöschtlich vom Dotè Maa. Sèllè Schwarzwald-Bärg hèt sin Nammè vomuètlich im 16./17. Johrhundert vobasst chriègt, well mõ dört im Zaschtler Dal un am Schauinsland Bärgbau bedribbè hèt, un dè Abbau vo Bodèschätz au bim Dotè Maa erfolglos vosuècht worrè isch. Vomuèteti, abber nit gfundeni Èrzgäng wörrèd i dè Sprõch vo dè Bärgmänner als Dotè Maa bezeichnèt, wa im Nõchbòrbärg vom Fèldbärg sin wènnig schmeichelhaftè Nammè ybrocht hèt. Tote Mann (1321 m) uf schwarzwald-geniessen.de Chartedienst vom Bundesamt für Naturschutz
Kairo isch d'Hauptschtadt vo Agypte. Obwohl an de Pyramide gläge isch de Schtadt noch zimli jung, wil ä arabischi Gründig. Ihrn arabische Namme Al-Qâhira (القاهرة) cha mer mit D'Siigriiche übersätze. Bi Kairo fangt s'Nildelta a. Wie praktisch ganz Ägypte isch au Kairo vum Nil abhängig. De Ballungsrum Kairo het - es lige do aber numme gschätzte Zahle vor - an di 25 Millione Iwohner. Es isch do dermit sowohl die gröscht arabisch Stadt als au, gli nach Lagos in Nigeria, di zweitgröscht Schtadt vu Afrika. Gründet worre isch Kairo vu de arabische Fatimide-Dynasti, wo in Kairo im 10. Johrhundert ä Gegekalifat zue Bagdad gschaffe het. Es lit in dr Nöchi vo Memphis wo während em Alte Riich gründet worde isch und meh as zwei Johrduusig es Zäntrum vo dr altägyptische Verwaltig gsi isch. Kairo isch sit 1989 wiider de Sitz vu de Arabische Liga, nachdäm Ägypte 1979 vo dr Arabische Liga usgschlosse worden isch wäge sim Friedensvertrag mit Israel.
Dr Hans Brunner (* 19. April 1931 z Löörech) isch e dytsche Haimetdichter. Dr Brunner isch z Broomech as Suhn vun eme Buechhalter ufgwachse un au dert uf Schuel gange. No dr Schuel het er e Lehr as Friseer gmacht. E baar Johr het er im Beruef gschafft, isch aber derno in d Textilbranche gwächslet, wun er bis zue syre Ränte 42 Johr lang gschafft het. Dr Brunner schrybt uf Alemannisch, syni erschte Ufdritt mit Sketsch un Schnitzlebänk het er uf Bedribsfescht vu Firma ghaa. Insgsamt het er acht chlaini Biechli mit alemannische Gedicht, Gschichtli, Witz un Sprich vereffetligt. Är isch Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft, isch au langi Johr im Vorstand vu dr Regionalgruppe „Dreiländereck“ gsii, derzue isch er Mitglid im Hebelbund Löörech. Iber 40 Johr het er In verschidene Mannecheer gsunge. Är molt au Bilder un macht mit bim Verain „Bildpunkt Brombach“. Am 9. Augschte 1952 het dr Brunner d Betty Läuger, wu vu Huuse gsii isch un Naajeri gleert ghaa het. Si hän zäme zwai Chinder, e Suhn un e Dochter. Syter 1994 lääbe dr Brunner un sy Frau z Wittlige. Anne 2012 hän si chenne d Diamant-Hochzyt fyyre. Alemannisch ruuch un herzlich. Gedicht, Witz, Sprüch un Gschichte,
Hans Brunner isch dr Name vu däne Lyt: Hans Brunner (1898–1958), Schwyzer Kumpenischt Hans Brunner (1904–1983), Schwyzer Offizier Hans Brunner (* 1917), Schwyzer Moler un Grafiker Hans Brunner (* 1931), dytsche Dialäktautor Hans Georg Brunner-Schwer (1927–2004), dytsche Musikproduzänt Hans Heinrich Brunner (1918–1987), Schwyzer evangelische Theolog Hansjürg Brunner (1942–1999), Schwyzer Moler, Radierer un Illuschtrator Hans-Ulrich Brunner (1943–2006), Schwyzer Moler
Dr Jupiter, daift uf dr römisch Gott Jupiter, isch dr fümft un bi wittem gröscht Planet vu unserem Sunnesystem. In dr Astronomi verwendet mer s'Zeiche fer dr Jupiter. Dr Jupiter isch dr innerscht vu dr Gasriise vum Sunnesystem un lauft uf ere annächernd chreisförmige Umlaufbahn mit ere Exzentrizität vu 0,0489 um d'Sunne. Si sunnenächschte Punkt, s'Perihel, lit bi 4,95 AE un si sunnefernschte Punkt, s'Aphel, bi 5,459 AE. Si Umlaufbahn isch mit 1,305° liicht gege d'Ekliptik gneigt. Fer e Umlauf um d'Sunne benötigt dr Jupiter 11 Johr 215 Däg un 3 Stund. Dr Jupiter isch z'Nacht vu dr Erde us mit blossem Aug z'erchenne. An sinere maximale Helligkeit gmesse isch dr Jupiter noch dr Sunne, em Mo un dŕ Venus s'vierthellscht Objekt am Himmel. (Bi günschtiger Planetekonstellation cha er sogar heller si wie d'Venus, aber au vum Mars in bsunders nocher Opposition an Helligkeit ibertroffe werre). Doher isch er scho in dr Antike bekannt gsi. Eini vu dr erschte Persone, wo dr Jupiter miteme Fernrohr beobachtet het, isch anno 1610 dr Galileo Galilei gsi. Debi het er die vier gröschte Jupitermönd Ganymed, Kallisto, Io un Europa entdeckt. Sälli vier Mönd werre ihm z'Ehre au als Galilei'schi Mönd bezeichnet. Dr Galilei
D Schartèhöchi odder Brominènz, au Schartèdǜèfi odder relativi Ysattelung benamst, isch è Maß für d Selbschtändigkeit von èm Gipfel, Bärg odder ènèrè anderè geomorphologischè Landform. Näbbè dè Dominanz isch si è wichtigs Kriterium, um èn Bärg z klassifizyrè. Bi nèm wènnig uusbrägtè Höger, öppè uff ènèm Gròt odder Plateau, isch d Schartèhöchi voglychswys gring, un mò sait sèllèm denn èn Näbbègipfel odder é Gròterhebung. D Schartèhöchi S von èm Gipfel ergit sich als Differènz us sinèrè Höchi un dè högschtglègènè Schartè (Bezugsschartè, engl.: key col), bis zuè dèrrè mò mindeschtens abschtygè muè, um èn höchèrè Gipfel z erreichè. D Schartèhöchi von èm Gipfel isch sini Höchi übber dè niddrigschtè zämmèhängèndè Höèlinniè, wo um èn ummè gòt un glychzitig kein höchèrè Gipfel drin innè lyt. Beidi Definitionè sin glychbedütend. Dè Begriff vo dè relativè Ysattelung isch vom Klaus Hormann 1965 bräsentyrt. Sitdèm isch s Konzèpt vofynèrèt un uusbaut worrè. Pèr Konvention wörd d Schartèhöchi vom högschtè Bärg vo dè Èrdè, im Mount Everescht, entschprèchend sinèrè Höchi übber m Meer uff 8.848 m feschtgsetzt. Korreschpondyrènd zuè dè Schartèhöchi vom Mount Everescht wörd au dè Meeresschpygel i sèllèm Sinn als Schartè aagsää. Dõdemit wörd d Definition au uff diè högschstè Bärg vo dè
Di refermiert Chile vo Chlingnau isch d Chile vo der refermierte Pfarrei i dr Stadt Chlingnau im Aargau. D Chile isch s Zäntrum vo dr refermierte Chilegmeind vo Döttige, Chlingnau und Chlydöttige. Ane 1912 hend di Refermierte vo Döttige und Chlingnau en Chilegnosseschaft ggründet, wo ane 1934 und 1935 d Chile oben a dr Altstadt vo Chlingnau am Probschtbärg bout het. Dr neue Strooss zu dr Chile het d Stadt dr Name Chilewääg ggä. Dr Chiledurm mit em höche Tach isch erscht ane 1962 zum Saal dezuecho, und ane 1971 au no s Chilegmeindhuus. Commons: Reformierte Kirche Klingnau – Sammlig vo Multimediadateie d Gschicht vo dr Chile z Chlingnau uf ref-kirchen-ag.ch d Gschicht vo dr refermierte Chilegmeind uf ref-klingnau.ch 47.5777438.258441Koordinate: 47° 34′ 39,9″ N, 8° 15′ 30,4″ O; CH1903: 661680 / 269993
Dr Otto Reinacher (* 23. Mai 1901 z Broomech; † 19. Septämber 1979 ebe dert) isch e dytsche Fabrikant un Haimetdichter gsii. Dr Reinacher isch z Broomech un z Hììninga im Elsass uf d Schuel gange un het derno Chaufmann glehrt. Anne 1936 het er si as Fabrikant sälbschtständig gmacht. In dr Zyt vum Nationalsozialismus isch er z Löörech Kraiskulturstellelaiter gsii. Z Broomech, z Hauge un z Haage het er Volksbildigskirs iniziiert. Im Schwarzwaldverain het er si as Wanderfierer un Wanderlehrer engaschiert un isch as Hauptwägwart Mitglid im Bresidum gsii, au isch er langi Johr Vorsitzer vum Löörecher Ortsverain gsii un speter dert Ehrevorsitzer. Sy Suhn, Otto Reinacher junior, isch vu 1967 bis 1994 Vorsitzer vum Löörecher Schwarzwaldverain gsii, ab 1994 bis zue sym Dod 2003 Ehrevorsitzer. Im Winter het dr Otto Reinacher senior als uf em Bödeli un z Gunzesried im Schwarzwald Skikirs gee. Derzue het bi dr Arbetsgmainschaft Markgreflerland mitgmacht. Näbe haimetkundlige Ufsätz het dr Reinacher Gedicht uf Alemannisch gschribe, wu unter anderem im Markgräfler Jahrbuch uusechuu sin. Anne 1976 het er fir sy Schaffe d Johann-Peter-Hebel-Gedenkplakette iberchuu. Dr Reinacher het au gmolt, zem Byschpel het er „Neuenweg mit Wanderheim und Beleben" in eme Aquarällbild feschtghalte. Vom Dorfabend
D Mediateek vom Wallis isch e kulturelli Instituzioon vom Kanton Wallis, wo trukti und handschriftlechi Arbete und audiovisuelli Wärch vom Wallis tuet sammle, ufbewaare und vermittle. So het si eini vo de wichtigschte regionale Sammlige vo alemannischer Literatur im Alperuum. Dr Afang vo dr Walliser Mediateek chunt vo der Kantonsbiblioteek, wo ane 1853 ggründet worden isch. Die het 1971 e regionali Biblioteek fürs Oberwallis z Brig und 1974 eini fürs Underwallis z Sankt Moritz ygrichtet. Sid 1987 gits z Martinach au no s Walliser Film- und Fotiarchyv. Ane 2000 het die Biblioteekgruppe dr nöi Naame «Mediateek Wallis» übercho. D Aufgob vo der Mediateek isch es, Wärch und ebe "Meedie" vo allne Gattige, wo uf irgend en Art mit em Wallis z tue händ, z sammle, z erschliesse und ufzbewaare, mit Aktiviteete, eigete Publikazioone und Usstellige über s Kulturguet und s Land und d Gschicht vom Wallis z informiere und derzue ane alles, was die vile andere Biblioteeke im Kanton Wallis mache, z koordiniere. D Mediateek het e riisegi Sammlig vo Fotografie usem Wallis und e bsunderi Musigbiblioteek; und si pflägt s Archyv vom Färnseesänder «Canal 9». Sie bütet immer mee Informazioone und Dokumänt au übers Internet aa und dokumäntiert d