rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Chenigrych Ängland het s vum Zämmebruch vu dr Heptarchy im Friemittelalter bis zum Johr 1707 („Act of Union“) gee, wu dur dr Zämmeschluss vu Ängland un Schottland s Chenigrych Großbritannien entstanden isch. Dr Offa vu Mercia, 757 bis 796, isch dr erscht Angelsachs gsii, wu si Chenig vu Ängland gnännt het (774). Speter isch dr Alfred dr Groß vu dr angelsächsische Firschtetuimer as Chenig vu dr Angelsächsen anerkänt wore, nume s vum Chenig Guthrum regiert Danelag het en nit anerkänt. Noch em Vorbild vum Karl em Große het dr Alfred e Huffe Chleschter grinde loo. Dur d Neischaffig vu Schuele het er s kulturäll un gaischtig Läbe vu sym Rych gferdert. Är het sälber Latynisch glehrt un het Glehrti us em Frankerych uf Ängland yyglade. Unter syre Regierig isch mit dr Niderschrift vum Common Law aagfange wore. Syni Noofolger hän e Verwaltigssischtem gschaffe, mit Sheriff as Chronbeamte an dr Spitz vun ere Grofschaft, eme Shire. Mehreri Groofschafte sin zuen eme Earldom zämmegfasst wore, wu ne Earl unterstande sin. As historische Grindigsdag vum Änglische Chenigrych giltet dr 12. Juli 927, wu si no dr Schilderig vu dr Angelsächsische Chronik un dr Hischtoriker William of Malmsbury un John of Worcester d
Strom chan folgendes bedüte: Elektrischer Strom, di grichteti Bewegig vo Ladigsträger Fluss (Physik), en Begriff i de Fäldtheorii, bruucht under anderem i de Strömigsmechanik (Fluidmechanik) und i de Elektrodynamik Fluidstrom, de Strom vom ene Fluid i de Fluidtechnik Strom (Mathematik), i de Mathematik es Objekt vo de geometrische Maßtheorii Strom (Gewässer), en größere Fluss, wo is offnige Meer mündet Gezeitenstrom, d Bewegig vom Wasser dur d Gezeite Meeresströmung, e Massebewegig im Wasserkörper vo de Meer Driftstrom, e oberflächenöchi Meeresströmig, wo hauptsächlich dur de Iifluss vo länger aaduurende Wind verursacht werd Lavastrom, en vulkanische Uusfluss vo glüejigem Gstai Pyroklastischer Strom, en haisse Gaspartikeluswurf bi Vulkän Datenstrom, di öbertraite Date i de EDV Warenstrom, s Handelsguet als wirtschaftliche Faktor Geldstrom, d Gäldmängene als Wirtschaftsguet Gehlsbach (Fluss), Verlängerung: Der Strom, in Mecklenburg-Vorpommern Peenestrom, Meeresarm der Ostsee in Mecklenburg-Vorpommern Strom (Sude), ein rechter Nebenfluss der Sude Strom (Ucker), Nebenfluss der Ucker Strom ist der Name folgender Personen: Alfred Strom (1916–1973), australischer Radrennfahrer Earl Strom (1927–1994), US-amerikanischer Basketballschiedsrichter Harry Strom (1914–1984), kanadischer Politiker Johann Waldemar Strom (1825-1888), russischer Architekt Strom, Werktitel: Der Strom (William Faulkner), ein Roman von William Faulkner (Originaltitel Old Man) Der Strom (Max Halbe), ein Drama von Max Halbe aus dem Jahr
As Baum wird im allgemäine Sproochgebruuch e verholzti Pflanze verstande, wo us ere Wurzle, eme Stamm wo us dere uusewaggst und ere belaubte Chrone bestoot. D Botanik definiert Böim as usduuerndi, verholzti Soomepflanze, wo e dominierendi Sprossaggse häi, wo dur sekundärs Waggsdum vom Umfang immer dicker wird. Die Merkmol underschäide e Baum vo Strüücher, Farn, Palmen und andere verholzte Pflanze. Im Geegesatz zu iire entwiggligsgschichtlige Vorlöifer häi die mäiste Böim au wääsentlig differenzierteri Blattorgan, wo us meerfach verzwigte Sitedriib (Lang- und Churzdriib) waggse. Dr Stamm, d Est und d Zwiig verlengere sich jedes Joor dur Ändchnospe und Sitechnospe wo usdriibe, verholze und die ganz Zit am Umfang zuenämme. Im Geegesatz zum Struuch isch dominiere bi de Böim d Ändchnospe über d Sitechnospe («Apikaldominanz») und eso bildet sich e vorherrschende Hauptdriib uuse («Akrotonii»). Baumförmigi Lääbensforme chömme in verschiidene Pflanzegrubbe vor: „Ächti“ Böim si d Laubböim under de Bedecktsoomer und die baumförmige Nacktsoomer, wo d Noodelholzgwäggs wie die bekannte Noodelböim drzue ghöre, aber au Ginkgo biloba (as äinzige Verdräter vo de Ginkogwäggs, wo s hüte no git) und vili Verdräter vo de fiiderblettrige Nacktsoomer (Cycadophytina). Dr äigedümligsti Baum isch woorschinlig d Welwitschia mirabilis, wo z Namibia vorchunnt und wo dr Stamm von
D Socins si e Baasler Familie vom Daig. D Familie stammt ursprünglig us Bellinzona, dass es e Patrizierfamilie us Siena gsi sig, isch nid beläit. In de 1560er isch dr Pietro Socino, wo scho sit de 1530er Joor z Baasel gschafft het, zämme mit sine fünf Söön iibürgeret worde. Dr erst Baasler Socin isch im Pietro si Soon Anton gsi, wo 1568 gstorbe isch, 1565 isch au si Brueder Benedikt (1536–1602) Bürger vo Baasel worde und het in Daig iine ghürootet. Wie si Soon Emanuel isch au är Offizier in venezianische und savoyische Dienst gsi. En andere Soon vom Benedikt, dr Josef (1571–1643), isch Oberstzumftmäister und Rootsheer worde. Im Josef si Soon Benedikt (1594–1664) isch sälber Oberstzumftmäister worde und het au in dr Äidgenosseschaft e politischi Rolle gspiilt. Dr Emanuel (1594–1664) isch im Drissigjöörige Chrieg Offizier bi de Schweede gsi. Zrugg z Baasel het er e Hufe öffentligi Böste gha und isch Oberstzumftmäister und schliesslig Bürgermäister worde. E wichdige Verdräter vo dr Familie, dr Bernhard Socin (1777–1854), het 1815 mitghulfe, d Baasler Mission z gründe, isch Richder gsi und im Chläine Root gsässe. As Bresidänt vom Finanzkollegium het er die groossi Baasler Stüürrevision voraadriibe und 1847 e brogressivi Iikomme- und
Die Evangelische Missionsgsellschaft z Baasel (Baasler Mission) isch en ökumenischi missionarischi Organisazioon us Baasel, wo im Joor 1815 vo Pietiste wie em Bernhard Socin und em Christian Friedrich Spittler gründet worde isch und in wite Däil vo dr Wält bis 2001 operativ däätig gsi isch. Si isch hüte dr Dräägerveräin vo dr mission 21, wo die ganzi operativi Ebeni vo dr Baasler Mission übernoo het. In iirer Obhuet isch e historisch bedütends Archiv, wo as Kulturguet im Kanton Baasel-Stadt gältet, wo nazionali Bedütig het. Basler Mission. Archivlink (Memento vom 4. Jänner 2016 im Internet Archive) In: Handelsregister vom Kanton Baasel-Stadt. Abgrüeft 8. Juli 2011.
47.5838444444447.6493888888889Koordinate: 47° 35′ 2″ N, 7° 38′ 58″ O; CH1903: 615856 / 270371 S Wettstäihuus isch e historischs Geböid an dr Baaselstrooss 34 z Rieche. Im Huus si sit 1972 s Spiilzüügmuseum, s Dorf- und s Räbbaumuseum dehäi. S Huus und d Sammlig si Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi. Dr Naame vom Huus chunnt drvoo, ass im 17. Joorhundert dr Baasler Bürgermäister Johann Rudolf Wettstäi, wo im Westfälische Friide d Drennig vo dr Äidgenosseschaft vom Riich usghandlet het, dört gwoont het. S Huus ghöört sit 1958 dr Gmäind, wo s vo 1968 bis 1971 renowiert het. S Nöije Wettstäihuus, wo sit 1662 au im Wettstäi ghöört het, isch e historischs Landguet in dr Nööchi an dr Baaselstrooss 30 z Rieche. Es häisst au Lüscherhuus und het usser em Wettstäi emol au em Balthasar Meigel, wo s in de 1560er Joor kauft het und dr erst Baasler Bsitzer gsi isch, em Baasler Rootschriiber Hieronymus Menzinger und non e Hufe andere ghöört. Luzia Knobel: Altes Wettsteinhaus. In: Gemeinde Lexikon Riehen Johann Rudolf Wettsteins Neue Behausung zu Riehen, das alte Meigelsche Landgut (Memento vom 5. März 2016 im Internet Archive) riehener-jahrbuch.ch (1976), abgrüeft am 21. Merz 2015
S Spiilzüügmuseum, s Dorf- und Räbbaumuseum z Rieche bi Baasel befindet sich an dr Baaselstrooss 34 im Alte Wettstäihuus us em 17. Joorhundert, wo si Naame vo sim ehemoolige Bsitzer Johann Rudolf Wettstäi überchoo het. Es isch e dreidäiligi Sammlig und zelt zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi. S Spiilzüügmuseum isch 1972 iigrichdet worde und isch s erste in dr Schwiz gsi. Zum zwanzigjöörige Jubileum het mä d Usstelligsflechi um 230 uf 900 Kwadratmeter vergrösseret, 500 Kwadratmeter si em Spiilzüügmuseum gwidmet. Mä het die drei Abdäilige besser drennt und us em Räbbaumuseum en äigeständigi Sammlig gmacht. S Spiilzüügmuseum stellt en umfangriichi Sammlig vo öiropäischem Spiilzüüg us, wo zum Däil em Baasler Museum vo de Kulture ghöört, zum Däil s Legat vom ene brivate Sammler isch. Dr Schwerpunkt lit uf Holzspiilware, Diddistube und -chüchene, Blächspiilzüüg, Blei- und Zinnfigure, Babbiirtheater und Iisebaane. Ländligs Naturspiilzüüg (Dannezapfe, Chnoche) und Objekt us gwärblig-industrielle Härkumft (Nürnbärg, Erzgebirg) wiise uf underschidligi Forme vo dr früenere Erziejig aane. E Spiilruum ergänzt d Usstellig. S Dorfmuseum stellt dr ländlig Alldaag um 1900 und s Räbbaumuseum d Bedütig vom Wiibau für s Dorf daar. Bernhard Graf und Stefan Hess: Spielzeugmuseum Riehen, Rieche 2010. Museum z Baasel
Dr Wänkehoof isch e Grubbe vo historische Geböid an dr Bettigerstrooss 121 z Rieche. Dr Hoof isch äins vo de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi. Dr Wänke isch in ere Urkunde vo 751 zum erste Mol bezügt. Noch em Bluetgricht z Cannstatt im Joor 746, wo d Franke dr alemannisch Aadel entmachdet häi, häi vili vo de alemannische Grundbsitzer Angst gha, vo de Franke entäignet z wärde. Was si denn gmacht häi, isch Ländereie eme Chloster z schängge, aber nume as Prekarie, d. h. ass dä, wo s Land dr Chille schänggt, das vo iire as Leeche wider zruggbechunnt. Eso isch s vor ere Entäignig sicher gsi. Das isch was dr Ebo und si Frau Odalsinda gmacht häi; und sälli Schänkigsurkunde isch die ersti Erwäänig vom Wänke. 1714 het dr Christoph Burckhardt-Merian dr Guetshoof kauft und vergrösseret. 1735 het dr Handelsherr Johannes Zaeslin s Gländ vor em Wänkehoof kauft und sich dört e representative äistöckige Summersitz noch französische Vorbilder lo baue, vermuetlig vom Johann Carl Hemeling us Karlsrue. Noch em Zäeslin sim Dood het mä dr Wänkehoof nume für gsellschaftligi Aalässe brucht, wil s din weder e Chuchi no Schloofzimmer gha het. 1860 het dr Baasler Archidekt
D Pocke (latiin. Variola) si en Infekzioonschranket gsi, wo vo Pockevire verursacht worde isch und für d Mensche gföörlig gsi isch. Sit de letschte Fäll im Joor 1977 z Somalia si käni nöiji mee vorchoo; dr letscht Fall z Dütschland isch im Joor 1972 z Hannover ufdräte. Dank eme konsekwänte Impf- und Bekämpfigsbrogramm vo dr WHO und andere Gsundhäitsorganisazioone het d WHO im Joor 1980 chönne erklääre, ass d Wält frei vo Pocke sig, wil dr Erreger nume dur de Mensche cha witergee wärde. Es isch aber nid ummööglig, ass es nöiji Pockeninfekzioone cha gee. S Wirus existiert offiziell no in zwäi Laboratorie uf dr Wält; allerdings isch s nid sicher, ass es nid Staate git, wo s Wirus häimlig ufbewaare. Es weere also Nöiinfekzioone dur Laborunfäll mööglig oder as Resultat vo Bioterrorismus. Manfred Vasold: Die letzte große Pockenepidemie in Deutschland – 200 Jahre Impfung gegen Pocken. In: Naturwissenschaftliche Rundschau. Nr. 60 (4), 2007, ISSN 0028-1050, S. 183–187. Ernest Wickersheimer: L’apparition de „variola“ dans le vocabulaire médical. In: Nova Acta Leopoldina. Nr. 27, 1963, S. 175–181. Commons: Pocken – Sammlig vo Multimediadateie Pocken – Informatione vum Robert-Koch-Institut
Dr Diabetes mellitus (DM) („honigsüesse Durchfluss“, griechisch διαβήτης, vo altgriechisch διαβαίνειν diabainein, „duuregoo“, „duurefliesse“ und latiinisch mellitus „honigsüess“), umgangssproochlig churz: Diabetes oder Zuckerchranket isch d Bezäichnig für e Grubbe vo Stoffwäggselchrankheite. S Wort beschribt deren iir Hauptsümptom, ass Zucker im Urin usgdchäidet wird. Dr Thomas Willis het d Chranket 1675 diagnostiziert anhand von ere Gschmacksbroob vom Urin, wil dä bi Persone mit Diabetes e hooche Bluetzuckerspiegel und e süesslige Gschmack het. Diabetes mellitus isch dr Sammelbegriff für verschiideni (heterogeni) Stoffwäggselstöörige, wo as Hauptsümptom en Überzuckerig vom Bluet (Hüperglükämii) ufwiise. Mechanisme, wo zur Hüperglükämii füere, setze vor allem am Insulin aa, wo s Hauptregeligshormon vom Zuckerstoffwäggsel im menschlige Körper isch: absolute Insulinmangel, relative Insulinmangel dur en abgschwechti Wirksamkäit vom Insulin (Insulinresistänz) oder bäides zämme. Es git no e diagnostischi Klass vom DM, wo primär dur Feelernäärig bestimmt isch. Gesellschaft für Rehabilitation bei Verdauungs- und Stoffwechselkrankheiten e. V. (Hrsg.): Diabetes-Lesebuch. Wissenswertes für den Alltag mit Diabetes. Pabst Science Publishers Lengerich 2011, ISBN 978-3-89967-695-2. Burkhard Göke/Klaus G. Parhofer/Carsten Otto: Das Praxisbuch Diabetes mellitus. Urban & Fischer, München u. a. 2002, ISBN 978-3-437-22930-5. Helmut Schatz (Hrsg.): Diabetologie kompakt. Grundlagen und Praxis. 4. erweiterte und aktualisierte Uflaag. Thieme, Stuttgart u. a. 2006, ISBN 978-3-13-137724-1. Viviane
D Sabine Bräuning (* 3. Juni 1959 z Raveschburg) ischt a deitscha Schauschbiilere, Hochschuellehrere ond Theaterpädagogin. D Sabine Bräuning ischt em Jôhr 1959 em oberschwäbischa Raveschburg uff d Welt komma. Nôch ihrer Schuelausbildong hôt-se en dr franzeesicha Hauptstadt a Schauschbiil-Ausbildong gmacht. Ihre Lehrer send dr Jacques Lecoq ond dr Philippe Gaulier gwäa. Wia-se dô drmit ferdich gwäa ischt, hôt-se an mehrere deitsche Theater vorschiidene Rolla gschbiilt, ondr andrem d Titlroll em «Käthchen von Heilbronn» vom Heinrich von Kleist, d Porzia em «Kaufmann von Venedig» vom William Shakespeare ond d Polly em Bertolt Brecht seira «Dreigroschaopr». Neabaher hôt-se au emmer môl wiider firs Fernseha gschaffet, hauptsächlich bei Produkziona vom dômôliga Siddeitscha Rundfunk, wo se emmer môl wiidr hôt ondr Beweis stella kenna, dass-se durch ihr Schauschbiil-Ausbildong ihrn schwäbischa Dialekt et vorlernt hôt. Seit 2003 leabt d Sabine Bräuning z Stuegert, wo se hauptsächlich fir de dortige Schauschbiil-Bihna ond beim Wirdabergischa Landestheader en dr Nôchborstadt Esslenga schafft. Em Jôhr 2008 hôt d Bräuning z Stuegert au noh an Lehrauftrag an dr Staatlicha Hochschuel fir Musik ond darstellende Kunscht kriagt, wo-se seither wahrnemmt. Zuasätzlich hôt-se sich nô noh vo 2008 bis 2012 zor Theaterpädagogin ausbilda lassa. En dera Eigaschaft studiirt-se emmer môl wiidr
47.6701079.163039Koordinate: 47° 40′ 12″ N, 9° 9′ 47″ O f1 D Schänzlebrugg übberschpannt z Konschtanz dè Seerhy. D Brugg isch èn Deil vo dè Bundesschtrõß 33n (dõ Europaschtrõß) un wyst für jedi Richtungsfaarbaan zwei Faarschtreifè, èn Standschtreifè sowiè èn Rad- un Geewäg uff. Dè zweiti Rhyübbergang z Konschtanz (nõch dè Aaltè Rhybrugg), mit Aabindig a d Schwizer Gränz, isch urschprünglich als Brugg für d A 81 un für d Entlaschtig vom innerschtädtischè Durchgangsvokeer baut worrè. D Uusschrybig isch im Hèrbscht 1974 chò, im Auguscht 1975 hèt dè Bau aagfangè un am 1. Juli 1980 isch d Vokeersfreigaab vo dè Brugg erteilt worrè. Allerdings hèt s èrscht ab Juli 1983 è provisorischi Aabindig a s städtische Strõßènetz gää. Diè èndgültigi Fertigschtellig vo dè Brugg mit allnè Dämm un Rampèbruggènè für d Vobindig vo dè neuè, rächtsrheinischè B 33 mit èm neuè Gränzübbergang, uff dè Trassè von èrè i dè 1930er Johr blaantè Umgehigsbaanschtreggi, hèt wègè zaalrychè Aawooneryschprüch èrscht 27 Johr nõch Vokeersfreigaab im Mai 2007 stattfindè. I dènnè 24 Johr, wo d Brugg zwar für dè lokale Vokeer, abber nit für d Umleitig vom Fèrnvokeer diènt hèt, isch d Brugg immerhy als Entlaschtig vom Konschtanzer Altschtadtring (Laubè, Bodanschtrõß, Baanhofschtrõß) bruucht worrè,
As Schlaagaafall oder Schleegli wird en Chranket vom Hirni bezäichnet, wo blötzlig ufdräted und vilmol zu zum ene Verlust vo Funkzione vom Zentralnärvesüsteem füert und dur kritischi Stöörige vo dr Bluetversorgig vom Hirni verursacht wird. D Ursach chan en arterielli Embolii dur e Bluetgrinnsel si, e Drombose vo de venöse Abflussgfääss, d Gfääss verchrampfe sich und wärde änger, risse spontan oder z. B. wäge hoochem Bluetdruck, spontani Bluetige ooni dass s Bluet grünnt, e Bluetig im Beriich vom zentrale Närvesüsteem, sub- oder epidurali Hämatom. As Zäiche für e Schleegli git s meereri Sümptom, wo au gliichzitig zämme chönne vorchoo je noch wie schweer s Schleegli isch: e Seestöörig uf äim oder uf bäide Auge (d Pupille uf äinere Site wird gröösser, mä gseet nume no mit äim Aug oder gar nüm oder gseet dobblet mä nimmt e Däil vo dr Umwält oder vom äigene Körper nüme woor (Neglect) mä wird schwindlig, es wird äim schlächt, mä foot afo chotze, het Broblem mit em Laufe, em Gliichgwicht oder mit dr Koordinazions (Ataxie) mä füelt sich daub mä bechunnt e Leemig oder Schwechi im Gsicht, in äim Arm, Bäi oder ere ganze Körperhelfti mä wird duurenander, het Brobleem mit em Schwätze, Schriibe
Bi dr Lungenentzündig oder Pneumonii (altgriech. πνεύμων pneumōn „Lunge“) handlet s sich um e akuti oder chronischi Entzündig vom Lungegwääb. Si wird mäistens dur en Infekzioon mit Bakterie, Wiire oder Bilz verursacht, sälte au toxisch dur s Iischnuufe vo giftige Stoff oder dur immunologischi Vorgäng. Wenn d Pleura (s Ribbifäll) klar befalle isch in dr Form von ere Pleuritis wird im klinische Sproochgebruuch vo Pleuropneumonii greedet. D Entzündig noch ere Straaletherapii wird mäistens as Straalepnöimonitis bezäichnet. D Lungentzündig, wo wo mä dra im dääglige Lääbe chrank wird, isch noch de Durchfallchrankhäite die zwäithüfigsti Infekzionschrankhit uf dr Wält. Si het wäge däm e groossi sozialmedizinischi und ökonomischi Bedütig. Öbbe 90 Brozänt von ene wärde vo Bakterie verursacht. D Brognose isch mäistens guet. Nosokomiali Lungenentzündige, d. h. sonigi, wo mä im e Chrankehuus uflääst, müesse vo Aafang aa aggressiver behandlet wärde. Paziänte, wo s Immunsüsteem von ene gschwecht isch wie zum Bischbil bi Aidschranke, chönne immer wider Lungenentzündige vo Erreger wie Mykobakterie, wo Tuberkulose chönne uslöse, überchoo. Die „tüpischi Pneumonii“ foot blötzlig mit Hueste aa, s Schnuufe wird schweer und schnäller, Äiter cha uuseghuestet wärde, mä bechunnt hoochs Fieber, Schüttelfrost, dr Puls wird schnäller, es duet äim in dr Brust wee Schmerzen
S Hollywood Sign isch dr bekannti Schriftzug in de Hollywood Hills über em hütige Hollywood, won e Stadtdäil vo Los Angeles isch. Sini Buechstabe si öbbe 15 Meter hooch und zämme 137 Meter lang. Dr ganzi Ufbau wägt öbbe 220 Donne. Won er am 13. Juli 1923 ufgstellt worde isch, het er für HOLLYWOODLAND Wärbig gmacht. In de 1940er Joor si äinzelni Buechstaabe verschwunde oder kabutt gange. Mä het s Schild 1949 as HOLLYWOOD renowiert. 1978 het me s ganz nöigmacht und 1995 und wider 2005 renowiert. Commons: Hollywood Sign – Sammlig vo Multimediadateie Offizielle Webpräsenz „The Hollywood Sign“ Aussichtspunkte aufs Hollywood Sign Roman Urbaner: Der Tod und das Mädchen. In: Telepolis. Heise Zeitschriften Verlag, 6. Februar 2008, abgruefen am 1. August 2012 (deutsch). 34.134166666667-118.32138888889Koordinate: 34° 8′ 3″ N, 118° 19′ 17″ W
D Penicillin si e Grubbe vo antibiotisch wirksame Substanze, wo sich strukturell vo dr 6-Aminopenicillansüüri abläite. Näbe de Penicillin, wo natürlig vorchömme und vo verschidnige Penicillium-, Aspergillus-, Trychophyton- und Streptomyces-Arte bildet wärde, zelt mä au Penicillin drzue, wo biosünthetisch und däilsünthetisch härgstellt wärde. Penicillin G isch e natürligs Pennicilin, wo au hüte no therapöitisch verwändet wird und zu de eltiste verwändete Antibiotika ghöört. Usser sim groosse medizinische Nutze wird em au d Vorriter-Rolle für die wüsseschaftligi Verwändig vo derr Wirkstoffgrubbe zuegschriibe. Noch dr Entdeckig vo dr antibiotische Wirksamkäit vo de Penicillin dur e Alexander Fleming het mä gmerkt, was für en enormi Bedütig d Antibiotika für d Medizin häi. Das het s modärne Verständnis vo dr Bedütig vo de bakterielle Chrankhetserreeger maassgääblig beiiflusst und revoluzioniert. In de Joorzäänt noch sinere Entdeckig het s Penicillin G ghulfe vili Menschelääbe z rette. Es git hüte zwar e Hufe Bakteriestämm, wo gege das Antibiotikum resistänt si, es cha aber immer no uf dr ganze Wält erfolgriich iigsetzt wärde. D Penicillin ghööre zur Grubbe vo de β-Lactam-Antibiotika. D Summeformle isch R-C9H11N2O4S, wo „R“ für e veränderligi Sitechetti stoot. Peter Imming: Wie macht der Pilz das Penicillin? Aktuelle Forschung, Trends bei β-Lactam-Antibiotika. Biosynthese der Penicilline
D Acetylsalicylsüüri, churz ASS, isch e wit verbräitete Wirkstoff, wo Schmärze linderet, Entzündige hemmt, Fieber sänkt und Drombozytenaggregazione hemmt (TAH). Sit 1977 stoot er uf dr Liste vo de unentbeerlige Arzneimiddel vo dr WHO. Dr Stoff wird sit em Afang vom 20. Joorhundert under em Markenaame Aspirin vo dr Bayer AG häärgstellt. Dr Begriff isch zum Gattigsnaame für e Wirkstoff und d Preparat worde, won er din isch. Uwe Zündorf: 100 Years Aspirin – The Future has just begun / 100 Jahre Aspirin – die Zukunft hat gerade erst begonnen. Uusegee vo dr Bayer AG. Leverkusen 1997, OCLC 174457867. (dütsch) Nicolai Kuhnert: Hundert Jahre Aspirin. In: Chemie in unserer Zeit. 1999, 33 (4), S. 213–220, doi:10.1002/ciuz.19990330406. Kay Brune, Tobias Egger: Die Entwicklung der antipyretischen Analgetika. In: Pharmazie in unserer Zeit. 2002, 31 (2), S. 133–139, doi:10.1002/1615-1003(200203)31:2<133::AID-PAUZ133>3.0.CO;2-3. Andrew T. Chan u. a.: Long-term Aspirin Use and Mortality in Women. In: Arch. Intern. Med.. 2007, 167, S. 562–572, PMID 17389287. Karsten Schrör: Acetylsalicylsäure. 2. Uflaag. Schrör, Frechen 2011, ISBN 978-3-9806004-9-1. Acetylsalicylsäure in Beilsteins Handbuch der Organischen Chemie (3. Auflage), 2. Band S. 1496 und Ergänzungswerk S. 889 Acetylsalicylsäure in Beilsteins Handbuch der Organischen Chemie (4. Auflage), Band 10 H S.67, EI S.28
Antibiotika si im ursprünglige Sinn niidermolekulari Stoffwäggselbrodukt vo Bilz oder Bakterie, wo natürlig bildet wärde und scho in ere chliine Konzentrazion s Waggsdum vo andere Mikroorganisme cha hemme oder die dööde. Hützudags wird dr Begriff „Antibiotikum“ witer gfasst und er umfasst au Stoff wie Phytoalexin und Defensin us hööcher organisierte Lääbewääse wie Pflanze und Dier. Antibiotika und iiri Derivat wärde vilmol as Medikamänt verwändet, zum Infekzionschrankhäite z behandle. Im witere Sinn wärde au sonigi Substanze mit ere antimikrobielle Wirkig as Antibiotika bezäichnet, wo in dr Natur nit vorchömme und zum Däil sünthetisch, vollsünthetisch oder gentechnisch broduziert wärde. Ursula Theuretzbacher: Mikrobiologie im klinischen Alltag. Erreger, Diagnostik, Therapie. 2. Auflage, Kohlhammer, Stuttgart 1999/2005, ISBN 3-17-016665-4. Claus Simon, Wolfgang Stille: Antibiotika-Therapie in Klinik und Praxis. Schattauer, Stuttgart 1985, ISBN 3-7945-1970-1. Wolfgang Stille, Hans-Reinhard Brodt, Andreas H. Groll, Gudrun Just-Nübling: Antibiotika-Therapie. Schattauer, Stuttgart 2006, ISBN 3-7945-2160-9. Peter Heisig: Was ist neu an Ketoliden und Oxazolidinonen? Wirkungs- und Resistenzmechanismen. In: Pharmazie in unserer Zeit Bd. 33, Nr. 1, 2004, S. 10–19, ISSN 0048-3664. Radka Alexy, Klaus Kümmerer: Antibiotika in der Umwelt. In: KA: Korrespondenz Abwasser, Abfall. Bd. 52, Nr. 5, 2005, ISSN 1616-430X, S. 563–571. M. Grote, C. Schwake-Anduschus, H. Stevens, R. Michel, T. Betsche
Unter em Uusdruck Sport wäre verschideni Bewegigs-, Spiil- un Wettkampfforme zämmegfasst, wu zmaischt im Zämmehang mit lyyblige Aktivitete vum Mänsch steen, ohni ass in erschter Linie dr Wareproduktion, chriegerischi Kampfhandlige, Transport vu Ware oder Gebäck oder d Bewegig vu Ort zue Ort diene. S Wort sälber isch im 19. Johrhundert vum änglische sport entläänt wore, wu urspringlig us em Altfranzesische stammt. Di alt Bedittig isch „Frejzyt“ gsy. S Sportwisseschaftli Lexikon definiert Sport eso: „Seit Beginn des 20. Jahrhunderts hat sich Sport zu einem umgangssprachlichen, weltweit gebrauchten Begriff entwickelt. Eine präzise oder gar eindeutige begriffliche Abgrenzung lässt sich deshalb nicht vornehmen. Was im allgemeinen unter Sport verstanden wird, ist weniger eine Frage wissenschaftlicher Dimensionsanalysen, sondern wird weit mehr vom alltagstheoretischen Gebrauch sowie von den historisch gewachsenen und tradierten Einbindungen in soziale, ökonomische, politische und rechtliche Gegebenheiten bestimmt. Darüber hinaus verändert, erweitert und differenziert das faktische Geschehen des Sporttreibens selbst das Begriffverständnis von Sport.“ – P. Röthig (Hrsg.): Sportwissenschaftliches Lexikon. Hofmann, Schorndorf 1992. Dr Claus Tiedemann vu dr Universitet Hamburg schlaat die Definition vor: „Sport ist ein kulturelles Tätigkeitsfeld, in dem Menschen sich freiwillig in eine Beziehung zu anderen Menschen begeben mit der bewussten Absicht, ihre Fähigkeiten und Fertigkeiten insbesondere im Gebiet