rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Schwarzwaldbaan isch è zweigleisigi, elektrifizyrti Hauptbaan z Bade-Württembärg, vo Offèbürg gu Singè. In Abgränzig zuè dè „Württembergische Schwarzwaldbaan“ zwǜschè Stuègètt un Calw wörd sie au Badischi Schwarzwaldbaan betitlèt. Sie isch 150 Kilometer lang, übberwindet 650 Höhèmeter un durchlauft 39 Dunnel. Baulich un landschaftlich intressant isch bsunders dè 40 Kilometer lange Uffschtyg vo Huusach uff Sankt Gorgè. D Stygig vom gsamtè Abschnitt blybt unter 20 Bromill un enthaaltet sèllèwäg keini Steilschtrèggi. Zwǜschè 1863 un 1873 isch diè Schwarzwaldbaan nõch dè Blään vom Robert Gerwig baut worrè. Bis hütt isch diè Streggi diè einzigi zweigleisigi Gebirgsbaan z Dütschland un diè wichtigschti Baanlinniè durch dè Schwarzwald. Durch d Streggèfüürig quer durch dè Schwarzwald hèt d Schwarzwaldbaan d Streggi Offèbürg–Singè vo 240 km uff 150 km vochürzt, well disèll scho übber diè Badischi Hauptbaan vobundè gsi isch. Im Nahvokeer vo dè Dütschè Baan isch sie hützdaag Deil vo dè RE-Vobindig Karlsruè–Chrützlingè (als Schwarzwaldbaan vomarktet). Näbbèby vokeert all Dag èn InterCity zwǜschè Konschdanz un Hamburg-Altona. Bedütend isch d Streggi au für d Gmaindè im Süèdschwarzwald gsi, welli èrscht durch d Baan zitgmääß erschlossè worrè isch. Für vill Ortschaftè, wo mò bis dörthy nur mit dè Kutschè hèrrè chò isch, hèt diè Baan dè Schlüssel
As Patriarch vo Konstantinopel amtiere hüte zwäi Chilleoberhöipter: dr griechisch-orthodoxi Ökumenischi Patriarch vo Konstantinopel dr Patriarch vo Konstantinopel vo dr Armenische Apostolische Chille In dr Vergangehäit het s no gee e Latiinische Patriarch vo Konstantinopel vo dr römisch-katholische Chille.
Zwischawasser ischt a Gmuand im Bezirk Fealkirch (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich. Zwischawasser lit uf 525 Meter Höhe und heat dr Nama ufgrund dr Lag zwüschad drm Bach Frutz und dr Frödisch. Dr höchste Berg isch dr Hohe Fröscha mit 2004 Meter Höhe über Adria. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 19,4 % Landwirtschaftsfläch, 69,9 % Wald, 5,9 % Alpa, 1,8 % Sidlungsfläche und 3,0 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Zwischewasser siand Viktorsberg, Laterns, Rankweil, Sulz, Röthis und Dornbirn. S bsundrige a dr Gmoand Zwischawasser isch, dass as an Ort mit dem Name gar net git, sondern dia Gmoand us verschiederna Dörfer zämma gsetzt isch. Dia Dörfer sind Muntlix, mit am Sitz vo dr Gmand und o dr neua Mittelschual, Batschuns, Dafins, Furx, Buchabrunna und Weng. Zwüschawasser isch o a sogenannte e5 Gmoand, des hoast, es isch klimamäßig an dr Spitze vo dr europäischa Gmeinda. O heat ma in Zwüschawasser dia erschte Solarschula z Österrich baut. Zwischewasser ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1127. Dr Bürgermoaschter vo Zwischewasser ischt dr Kilian Tschabrun. Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube Dr Dialekt vo Zwischewasser khört zum Bodeseealemannisch. Commons: Zwüschawasser – Sammlig vo Multimediadateie www.zwischenwasser.at Gmoandsdate
Prostituzioon (vo latiinisch prostituere „noch vorne/ zur Schau stelle, briisgee“) bezäichnet sexuelli Handlige für Gäld. Wenn d Prostituzioon unfreiwillig isch, reedet mä vo Zwangsprostituzioon. Prostituzioon git s in braktisch jeeder Kultur. Iiri gsellschaftligi Bewärtig und Akzeptanz isch vo kulturelle, ethische und religiööse Wärt abhängig und cha sich im Lauf vo dr Gschicht stark ändere. Mä underschäidet zwüsche dr wiiblige und dr männlige Prostituzioon. Theodora Becker: Dialektik der Hure. Von der «Prostitution» zur «Sexarbeit». Matthes & Seitz, Berlin 2023, ISBN 978-3-7518-2009-7. Vern Leroy Bullough: History of Prostitution. New Hyde Park, New York 1964. Norbert Campagna: Prostitution. Eine philosophische Untersuchung. Berlin 2005. Tamara Domentat: Laß dich verwöhnen. Prostitution in Deutschland. 1. Aufl., Aufbau, Berlin 2004, ISBN 3-7466-7046-2. Elisabeth von Dücker (Hrsg.): Sexarbeit. Prostitution – Lebenswelten und Mythen. Temmen, Bremen 2005, ISBN 3-86108-542-9. Marcel Feige: Das Lexikon der Prostitution. Das ganze ABC der Ware Lust. Schwarzkopf & Schwarzkopf, Berlin 2003, ISBN 3-89602-520-1. Alice Frohnert: Ansichten der Prostitution. Dimensionen des heutigen Frauenbildes, dargestellt am Beispiel der Prostitutionsthematik in Texten der Boulevardpresse. Fischer, Frankfurt am Main 1992, ISBN 3-89406-675-X. Alice Frohnert: Dimensionen der Prostitution, Poly- und Monogamie: analysiert im Rahmen der patriarchalischen Gesellschaftsordnung. Weidler, Berlin 1992, ISBN 3-925191-67-4. Nils Johan Ringdal: Die neue Weltgeschichte der
De Bhartrihari (Sanskrit: भर्तृहरि, Bhartṛhari m.) isch en indische Hofdichter und Gleerte gsii. Wen er glebt het, isch nöd sicher, d Agoobe schwanket zwöschet em 5. und em 7. Joorhundert. Er gelt nebet em Kalidasa und em Amaru as ann vo de wichtigste Vertreter vo de Sanskritliteratur. De Bhartrihari het immer zwöschet em weltliche und em spirituelle Lebe gschwankt und isch sibe Mool Mönch gsii. Er het meriri Werch öber Liebi, Relegioo, Ethik und Politik verfasst. Sis bikanntisti Werch Subhashita Trishati („300 waisi Sprüch“) isch im 17. Joorhundert is Holländische öbersetzt wore, so as de Bhartrihari de erst indischi Dichter isch, wo z Europa bikannt woren isch. Ane 1835 isch es vom Peter Bohlen au is d Tütsche öbersetzt wore. De Bhartrihari werd mengisch mit dem legendäre König Bhartrihari gliichgsetzt, wo en Schüeler vom Yogin Goraksha gsii isch. Meyers Taschenlexikon Fremdsprachige Schriftsteller, Leipzig (1980). John Dowson: A Classical Dictionary of Hindu Mythology & Religion. New Delhi: Rupa Co (2004) . Peter von Bohlen: Die Sprüche des Bhartriharis, Hamburg 1835. Timeless Subhashitas of Bhartrihari. Normdate: GND: 118510576 | LCCN: n80050979 | SUDOC/IdRef: 075939304 | SELIBR: 178236 | VIAF: 265079553
Gueltas (bretonisch Gweltaz) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. D Gmai ghert zum Kanton Pontivy un zum Arrondissement Pontivy. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Bojus, Bouglé, Coët Prat un Keriffé. Gueltas lyt 49 km vu Vannes un 58 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 66 m un 162 m iber Normalnull. Dur dr Bann verlauft dr Kanal Nantes-Brest, wu do iber insgsamt 23 Währ rund 50 m an Hechi verliert. Z Gueltas stehn sechs Windreder mit ere Laischtig vu insgsamt ca. 9 MW Strom. Währ bi Bojus 3 Windreder z Gueltas Gueltas isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1264 as Sanctum Gildasium (1270: Santgueltas). D Maire vu Gueltas isch d Sylvette Le Strat. Gueltas ghert zum Kommunalverband Pontivy Communauté. Dr traditionell Dialäkt vu Gueltas ghert zum Gallo. Commons: Gueltas – Sammlig vo Multimediadateie Gueltas uf geobreizh.com (Internet-Archive) Liste des maires au 25 avril 2014 (data.gouv.fr)
Guémené-sur-Scorff (bretonisch Ar Gemene, [ɟəmne]) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. D Gmai ghert zum Kanton Gourin un zum Arrondissement Pontivy. Guémené-sur-Scorff lyt am Stade vum Scorff, 57 km vu Vannes un 38 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 118 m un 180 m iber Normalnull. Guémené-sur-Scorff isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160 as Kemenet-Guégant (1516 Guemenet). Dr Maire vu Guémené-sur-Scorff isch dr René Le Moullec. Guémené-sur-Scorff ghert zum Kommunalverband Roi Morvan Communauté. Burgermaischter syter anne 1800 Dr traditionell Dialäkt vu Guémené-sur-Scorff ghert zum Bretonisch. Ruine vum Schloss vu dr Princes de Guéméné (16. Jh.) Chilche Notre-Dame-de-la-Fosse (19. Jh.) Quälle vu Kermore (fr. La fontaine préhistorique de Kermore, Quälle, wu in dr Jungstaizytmit Megalithe umrandet woren isch) Schlossruine, Porte des Rohans Alte Buurehof vum Schloss (15. Jh.) G. Le Calonnec, Pierres guémenoises, éd. Keltia Graphic Commons: Guémené-sur-Scorff – Sammlig vo Multimediadateie https://web.archive.org/web/20160114103706/http://www.guemenesurscorff.com/ Guémené-sur-Scorff uf geobreizh.com (Internet-Archive) Liste des maires au 25 avril 2014 (data.gouv.fr) Normdate: GND: 4203688-4 | LCCN: nr96044858 | VIAF: 141173497
Dr Aadel (althoochdütsch: adal oder au edili (Edels Gschlächt, die Edelste), lat.: nobilitas (Aadel, Berüemthäit)), isch e „sozial exklusivi Grubbe mit gsellschaftligem Vorrang“, wo d Herrschaft usüebt und die in dr Reegel innerfamiliäär tradiert. Dr Herrschaftsaaspruch het under anderem uf Läistig, Abstammig und en understellti göttligi Absicht basiert. Aadel het sich uf dr ganze Wält zu verschiidene Ziten in de verschiidenste Kultuure uusebildet. Er isch en universalgschichtligs Fenomeen, wo scho in de früeje Hochkultuure vorchoo isch. In Öiropa im Geegesatz zu andere Regioone uf dr Wält het sich dr Aadel im Allgemäine ständisch organisiert. In sonige ständische Süsteem het dr Aadel bestimmti Rächt, Briwilegie, Pflichte und Verhaltenskodizes. Wo die mäiste ständische Süsteem vo demokratische und sozialistische Republike oder konstituzionelle Monarchie abglööst worde si, het dr Aadel in Öiropa si Bedütig zum e groosse Däil verloore. Die rächtligi und die gsellschaftligi Situazioon vom Aadel si historisch je noch Regioon üsserst underschiidlig gsi: D Standesunderschiid existiere brinzipiell witer (z. B. Vereinigts Köönigriich Groossbritannie und Nordirland), d Standesvorrächt und -pflichte si ufghoobe worde (z. B. Weimarer Republik/Dütschland), dr Aadel isch abgschafft worde (z. B. Östriich), dr Aadel isch dur Verfolgig, Verdriibig, Verhafdig und Mord underdruggt oder usglöscht worde (z. B. Frankriich, Russland, SBZ/DDR).
Laupen isch dr Name vu däne Ortschafte: Laupen BE (Loupe, frz. Loyes), Hauptort vum glychnamige ehmalige Amtsbezirk, Kanton Bärn Laupen ZH (Laupe), es Dorf i dr Gmai Wald, Kanton Züri Laupen SG (Laupe), en Wiiler i dr Gmai Niderhelfetschwil, Kanton St. Galle Laupen stoht au fir dr Bezirk Loupe im Kanton Bärn
Guénin (bretonisch Gwennin) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. D Gmai ghert zum Kanton Pontivy un zum Arrondissement Pontivy. Guénin lyt 32 km vu Vannes un 34 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 32 m un 152 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Pluméliau im Norde un Nordoschte, Remungol un Plumelin im Oschte, La Chapelle-Neuve un Baud im Side un Saint-Barthélemy im Weschte. Guénin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as Guinin (1422: Guignin, 1482: Guynin, 1630: Guiny). Dr Maire vu Guénin isch dr Anthony Onno. Guénin ghert zum Kommunalverband Centre Morbihan Communauté. Dr traditionell Dialäkt vu Guénin ghert zum Bretonisch. Opferstai uf em Mané-Guen Chilche Saint-Guénin (1773/1774) Kapäll Notre-Dame-de-Maneguen Kalvariebärg bi dr Chilche Chryz Kerofret, Rue Sainte-Anne Commons: Guénin – Sammlig vo Multimediadateie Guénin uf geobreizh.com (Internet-Archive) Liste des maires au 25 avril 2014 (data.gouv.fr)
Dr Begriff stehendi Armee bezäichnet en Armee, wo die ganz Zit under Waffe stoot und dorum zu jeder Zit cha iigsetzt wärde, und deren iiri Resärve, wo uf Zit beurlaubt isch. Si stoot im Geegesatz zu Drubbe, wo erst ufgstellt wärde, wenn e Bedarf existiert, wie öbbe im Raame von ere Milizorganisazioon, oder in Dienst gnoo wärde wie öbbe e Söldnerarmee. Die Stehendi Marine isch d Flotte, wo us alle aktive Marinedrubbe und dr Marineresärve bestoot. En Armee, wo nume rekrutiert wird, wenn si brucht wird, isch wääsentlig billiger as e stehendi Armee. Für die git s nämlig au in Friidenszite Usgoobe, wil s Personal muess dreniert und zaalt wärde und d Usrüstig ständig muess modärnisiert wärde, für dass d Armee immer iisatzberäit und effektiv blibt. E stehendi Armee cha aber wenn s nöötig wird, schnäll reagiere, im Allgemäine vil rascher ass es goot, wenn mä d Drubbe zerst muess mobilisiere. Mäistens isch e stehendi Armee au besser dreniert. Noch em Kant sinere Schrift Zum ewigen Frieden si stehendi Armeä e permanänti Bedrohig für anderi Staate. Si sige eso e Grund für s Sicherhäitsdilemma. Gerhard Papke: Von der Miliz zum Stehenden Heer: Wehrwesen im Absolutismus, in: Militärgeschichtlichen Forschungsamt Freiburg (Hg.):
Guer (Gallo Gèrn, bretonisch Gwern-Porc'hoed) isch e franzesischi Stadt im Département Morbihan in dr Region Bretagne. D Gmai ghert zum Kanton Guer un zum Arrondissement Vannes. Guer lyt 55 km vu Vannes un 94 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 18 m un 155 m iber Normalnull. Im Side vu dr Gmai lyt dr Forêt de la Bourdonnaie, wu no dr Saag s Grab vum Merlin soll syy. Dur dr Bann fließe d Fliss Aff un Oyon. Zue dr Stadt ghere unter anderem au no d Wyler Coëtquidan, Saint-Nicolas, Le Telhaie, un La Ville Boscher. Guer isch zum erschte Mol gnännt wore anne 836 as Wern Dr Maire vu Guer isch dr Jean-Luc Bléher. Guer ghert zum Kommunalverband Oust à Brocéliande Communauté. Dr Wyler Coëtquidan isch syter anne 1945 dr Sitz vu dr Militärschuel Saint-Cyr, wu am 1. Mai 1802 z Fontainebleau dur dr Napoléon grindet wore un 1808 uf Saint-Cyr-l’École umzogen isch. Dr traditionell Dialäkt vu Guer ghert zum Gallo. e 300 m langi Stairaie z Coëplan (hite in Privatbsitz) e prähistorisch Galerigrab (Allée couverte) im Wyler La Ville Boscher Château de Coëtbo (14./15. Jh.) mit dr Kapäll Sainte Anne Château de la Ville-Hué (14./18.Jh.) Château du Couédor
S Schiff isch e Kultur- und Vergnüegigszentrum in dr Stadt Basel. S Schiff isch im Joor 2005 im Rhiihaafe ufdo worde im alte Expo-Schiff. Es het din uf em Hauptdeck e Restorant, s Dribguet, und e Bar. Im Klubruum wärde Konzäärt veraastaltet (Pop, Rock, House, Disco, Techno u.s.w) und es het e bsundrige Ruum für Ustellige. Uf em obere Deck gseets us wie uf eme Freideck vom ene Chrüzfaartschiff mit Liigene und so. Uf de drei Deck vom Schiff het s Blatz für mee as duusig Gest.
Guern (bretonisch Gwern) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. D Gmai ghert zum Kanton Pontivy un zum Arrondissement Pontivy. Guern lyt 48 km vu Vannes un 38 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 67 m un 188 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Bieuzy, Bubry, Le Sourn, Locmalo, Malguénac, Melrand, Pluméliau un Séglien. Guern isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1125 as Guern Us Dail vu Guern un dr Nochbergmaine Bieuzy un Malguénac isch anne 1869 d Gmai Le Sourn gschaffe wore. Dr Maire vu Guern isch dr Joseph Le Bouëdec. Guern ghert zum Kommunalverband Pontivy Communauté. Dr traditionell Dialäkt vu Guern ghert zum Bretonisch. Basilique Notre-Dame-de-Quelven Kapäll Saint-Jean (1585) Kapäll Locmeltro (16. Jh.) Kapäll Boderel (18. Jh.) Kapäll Saint-Gilles (17.Jh.) Kapäll Saint-Salomon Kapäll Guermeur Chilchhofschryz Manoir Menorval Basilique Notre-Dame-de-Quelven Manoir Menorval Commons: Guern – Sammlig vo Multimediadateie http://www.guern.fr Guern uf geobreizh.com (Internet-Archive) Liste des maires au 25 avril 2014 (data.gouv.fr)
S Gletscherglinseli (Ranunculus glacialis) isch e meejöörigi Buutterbluemenart wo i de Alpe vorchunnt, wo s no ufem Finsteraarhorn inere Hööchi vo 4275 müM. blüet. Vo de Blüetepflanze chunt i de Alpe nume no s zwaiblüetigi Staiblüemli (Saxifraga biflora) i hööchere Laage vor. S isch ganz selte und ghört zo de gschützte Blüemli. S Gletscherglinseli chunnt nume chüele Piet vor, und zwor im Hoochpirg, nämli i de Alpe oberhalb vo 2000 müM., i de Pyrenäe und i de Karpate, denn no im nördliche Skandivaie, uf Island und uf Grönland. S werd agnoo, as s Gletscherglinseli mit em Rückzuug vo de Gletscher noch de Iisziit sich is Hoochpirg und i di chälteri arktischi Zone zruggzoge hett. S Gletscherglinseli mag öberhopt kai Chalch und wachst i füechte Gröllhalde, i Felsspalte und uf Moräne. S Gletscherglinseli chrüücht nööch am Bode und blüet im Juli und Augste. Di dicke Blätter sind handförmig und glinselet im Liecht. Di kaale Stengel mit de Blüete sind zwöschet 5 und 20 cm hööch, Blüete messet zwöschet 15 bis 30 mm. Wenn si frisch uufgönd sind d Blüemli wiiss, wered denn rosa und spööter wiiroot. I chalte Sümmer tuets d Chnospe wider zruggbilde und d Näärstoff wered denn i de
De Becherenzioo (Gentiana acaulis; alemannischi Näme) isch e gschützti Alpeblueme. Er gsiet äänlich uus wie de nööch verwandti Glogge-Enzioo, doch wachset baid Aarte a verschidnige Stele, wa Vikariismus gnennt werd. De Becherenzioo chunnt in de Alpe zöschet 1700 und 3000 m ü.M. vor, im Jura, i de Cévennes und i de Pyrenäe vor. Er mag füechte und suure Silkatbode, und werd drom i de Fachliteratur aus Silikat-Glogge-Enzioo gnennt, im Gegesatz zom Glogge-Enzioo, wo Chalchbode mag und drom gnauer Chalch-Glogge-Enzioo gnennt werd. De Becherenzioo isch e wintergrüeni Pflanze het braiti Rosetteblätter mit Rine zom Wassersammle. Er het nume e chorze Stengel, dodeför isch di becherförmigi blaui Blüete mit ere Längi vo 5 Santimeeter uuffälig grooss. De Chelch isch in grüe gfärbt. Je noch Klima blüet er zwöschet em Mai und em Augste. Elfrune Wendelberger: Alpenblumen; blv, Münche 2009. ISBN 978-3-8354-0558-5. Commons: Becherenzioo – Sammlig vo Multimediadateie
D Bergilge (Lilium bulbiferum; alemannischi Näme) isch e hööchi uuffäligi Alpeblueme mit zündroote Blüete. Si ghört zo de gfördete Blueme und isch drum au gschützt. D Bergilge chuntt i bergige i de Alpe, i bergige Regione z Italie und uf Korsika bis zonere Hööchi vo 2300 müM. vor. Si mag sunigi und trochni Bort, wachst aber au am Waldrand und uf Bluemewiise. D Bergilge mach hööchi Stengel , wo bis zo 90 Santimeeter lang weered, mit vile dünne Blätter, wo öppe 10 Santimeeter lang sind. De Stengel verzwiigt sich obe und bildet meriri groossi Blüete, wo zündroot sind, im inere aber dunkli Tupfe hend. Im Gegesatz zo anderne Ilge schmögget d Blüete vo de Bergilge gär nöd. D Bergilge blüet im Mai und im Juni. Wege de füürige Farb isch isch globt wore, as si de Blitz azüchi. Drom isch si mengisch is Johannifüür gworffe wore, wel me gmaint het, s gebi den kai schlimms Wetter mee. D Bergilge isch au e bliebti Garteblueme. Elfrune Wendelberger: Alpenblumen; blv, Münche 2009. ISBN 978-3-8354-0558-5.
Es het scho sit em 4. Joorhundert Nidrömer gee, wo as Söldner in dr oströmische und denn byzantinische Armee dient häi. Die kaiserligi Liibwach, d hetaireia, het nume us Barbare bestande, um 900 näbe Chasare und Araber au Franke und Waräger. As Usländer si si weniger in innerbyzantinischi Machtkämpf verwigglet gsi und häi au käi Chansse gha, sälber dr Droon z bestiige. Dr byzantinisch Universalgleerti Michael Psellos het beschriibe, wie sich dr Geegekaiser Isaak Komnenos 1057 von ere Liibwach us Italier, vermuetlig romanisierti Normanne, und Taurosküte het lo beschütze. Iiri Bewaffnig het us lange Lanze und Stritäxt bestande. Mä nimmt aa, ass vom 11. Joorhundert aa d Theme, wo sich uf en Armee vo freije Buure gstützt häi, in ere Kriise befunde häi und mä dorum sich immer mee uf fremdi Söldner gstützt het. Au schiint s ass dr Konstantin X. (1059-1067) Angst vor Möitereie vo de reguläre Soldate ghaa het und dorum die Stehendi Armee verchliineret het. Dr grösst Däil vo dr Armee het in dr Middi vom 11. Joorhundert us Söldner bestande. Ass s Riich so abhängig gsi isch vo usländische Soldate het sich in dr Schlacht vo Manzikert 1171 gräächt, wo grad wo d Schlacht aagfange het,
D Füsiologii (altgr. φύσις phýsis ‚Natuur‘ und λόγος lógos ‚Leer‘, ‚Vernumft‘ bzw. physiologica = Natuurkund) isch es Däilgebiet vo dr Biologii und dr Medizin. Es git sich ab mit de füsikalische und biochemische Vorgäng in de Zälle, Gwääb und Orgaan vo alle Lääbewääse und wie alli Lääbensvorgäng im ganze Organismus ufenander iiwirke. S Ziil vo dr Füsiologii isch s z verstoo wie sich e Süsteem benimmt (zum Bischbil si Stoffwäggsel, Beweegig, s Entstoo vo nöijem Lääbe, Waggsdum, Furtpflanzig) und das möögligst uf dr Ebeni vo de molekulääre Brozäss. D Bezäichnig Füsiologii isch um 1525 vom Jean François Fernel brägt worde. Füsiologisch gforscht und usbildet wird in dr Biologii, dr Medizin, dr Psüchologii und in dr Sportwüsseschaft. Ernst Schubert: Physiologie des Menschen. Grundriss für medizinische Fachberufe. Verlag Wissenschaftliche Scripten, Zwickau 2002, ISBN 3-928921-79-7. Rainer Klinke, Hans-Christian Pape, Stefan Silbernagl (Hrsg.): Lehrbuch der Physiologie. 5. Auflage. Thieme, Stuttgart 2005, ISBN 3-13-796003-7. Robert F. Schmidt, Florian Lang, Manfred Heckmann (Hrsg.): Physiologie des Menschen. 31. Auflage. Springer, Heidelberg 2010, ISBN 978-3-642-01650-9. Stefan Silbernagl, Agamemnon Despopoulos: Taschenatlas der Physiologie. 7. Auflage. Thieme, Stuttgart 2007, ISBN 3-13-567707-9. Gerhard Thews, Peter Vaupel: Vegetative Physiologie. 5. Auflage. Springer-Verlag Berlin Heidelberg 2005, ISBN 3-540-24070-5. Thomas Braun et al.: Kurzlehrbuch
In dr Schlacht vo Manzikert (hüte Malazgırt, nördlig vom Vansee) isch dr byzantinisch Kaiser Romanos IV. Diogenes am 26. Augschte ane 1071 vo de türkische Seldschuke under em Alp Arslan besigt worde. Die Schlacht het en entschäidendi Rolle gschbiilt, ass Byzanz für e zitlang kuum me het chönne Widerstand läiste; und mit däm het d Iiwanderig von e Hufe Oghuse und Turkmene uf Chläiasie aagfange, wo sich in Anatolie niidergloo häi. Die byzantinisch Armee isch öbbe 40'000 Maa stark gsi, e groosse Däil drvo fremdi Söldner. D Byzantiner häi kuum Ufkläärig bedriibe, die fränkische Söldner häi sich gwäigeret mitzkämpfe und die kumanische und petschenegische si, no bevor d Schlacht aagfange het, zu de Seldschuke desertiert. Wo denn dr General vo de Resärve dr Kaiser nid understützt het, isch d Schlacht verloore gsi und dr Romanos isch in Gfangeschaft gfalle. Die Niiderlaag isch dr Aafang gsi vom ene Bürgerchrieg, wo s Riich no mee gschwecht het. D Chöschte vom Chrieg und was d Byzantiner an d Seldschuke häi müesse zaale, si für d Wirtschaft ruinöös gsi. Eso häi d Seldschuke no di no Chläiasie chönne bsetze. Claude Cahen: La Campagne de Mantzikert d'apres les sources musulmanes. In: Byzantion 9, 1934, S.
D Seldschuke (1040–1194) (au seldschukischi Türke, Seldschuk-Türke, Groossseldschuke, Seldschuqe; türkisch Selçuklular, persisch سلجوقيان Saljūqiyān, arabisch سلجوق Salǧūq oder السلاجقة as-Salāǧiqa) si e türkischi Fürstedünastii gsi, wo s Riich vo de Groossseldschuke gründet het. Zu däm Riich häi Middelasie, dr Iran, Irak, Sürie, Anatolie und Däil vo dr arabische Halbinsle ghöört. E baar vo de Seldschuke-Fürste häi über s ganze Groossseldschukeriich gherrscht, anderi über Däilgebiet wie Kerman und Sürie (bis zum Aafang vom 12. Joorhundert) oder Anatolie (Sultanat vo Rum bis zum Aafang vom 14. Joorhundert). D Seldschuke si sunnitischi Muslim gsi und häi mit iirem Siig in dr Schlacht vo Manzikert im Joor 1071 die türkischi Landnaam vo Anatolie iigläitet. Claude Cahen: La Campagne de Mantzikert d'apres les sources musulmanes. In: Byzantion 9, 1934, ISSN 0378-2506, S. 613–642. Claude Cahen: Le Malik-Nameh et l'histoire des origines Seldjukides. In: Oriens 2, 1949, ISSN 0078-6527, S. 31–65. Claude Cahen: Pre-Ottoman Turkey. Übersetzt von J. Jones-Williams. Taplinger, New York NY 1968. Claude Cahen: The Turkish Invasion: The Selchükids. In: Kenneth M. Setton (Hrsg.): A History of the Crusades. Band 1. University of Wisconsin Press u. a., Madison WI 1969, S. 135–176 (online). Carter Vaughn Findley: The Turks in World History. Oxford University Press,
De Waldrapp (Geronticus eremita L.) isch e groosse Vogel, wo weltwiit starch gföördet und gschützt isch. Er isch di anzig Ibisart, wo i de Alpe haimisch gsii isch. Hüt gits Projekt, wo versuechet de Waldrapp i de Alpe wider aazsidle. Wildi Waldrappe chömed hüt no i zwoo trennte Populatione vor, nämli im Nööchen Oste und im Maghreb. Di zwoo Populatione underschaidet sich e bitzeli, bildet aber no kai verschidnigi Underarte. Waldrapp, im Plural Waldrappen, isch de alti schwiizertütschi Name gsii, wo bim William Turner (1544: avis sit Helvetiorum Vualtrapus) und bim Konrad Gesner zerstmol vorchunnt. Z Bayern und i de Staiermarch het er Claußrapp ghaisse, wel er i Chluse gnistet het. En andere verbraitete Name isch Steinrapp gsii. De Waldrapp werd 75 cm gross und wögt öppe 1200 bis 1400 Gramm. Er het schwarzi Federe miteme grüene Schimmer. A de Flügel isch de Schimmer wiiroot bis violett. D Bai sind eener chorz und hend e röötlichi Färbig. De Chopf und d Cheele hend kai Federe, de Nagge het degege dünni lanzeförmigi schwarzi Federe, wo 9 cm lang wered und vom Hals liecht abstönd. D Färbig vom Chopf isch individuell recht verschide und i de Bruetziit chnütschroot gfärbt. De rooti Schnabel