rlitschk/wikidir huggingface dataset:
47.61257.6133333333333265Koordinate: 47° 36′ 45″ N, 7° 36′ 48″ O Sit 1975 ghört s Rebdorf Haltige zü de Stadt Wil am Rhi. D Rebe sin viili Johr lang de Grunderwerb vo Haltige gsi. S Dorf hät um die 8000 Iwohner. Im 19. Johrhundert isch d´Bahn ko und hätt no lang vor d´ Leopoldshöh d´Bahnaschluss gha. Während bi de Badische Revulution 356 Lüt ums Lebe ko sin, hätts vier Johr spöter durch de Isebahnbau scho weder 1444 Persone gha. Die erschti urkundligi Erwähnig vo Haltige isch im Johr 764 als Haholtinga gsi. D Yfiehrig vo de Bahn im 19. Johrhundert hät für s Dorf e Uffschwung bedütet. Innerhalb vo vier Johr isch es um 648 Ywohner gwachse. Im Zweite Wältchrieg hän d Franzose 100 Hüser zerstöre lo. Bränd hän sällemols de gsamt Ortskern zerstört. E Johr spöter, 1941, hän d Nationalsozialiste Haltige widder uffbaut. Sit 1975 ghört Haltige züe Wyl am Rhy und isch de gröscht Stadtdeil devo. Haltige isch in erschter Linie in zwei Hauptdeil underdeilt: S Oberdorf, östlig vo de Bahnlinie in Richtig Schwarzwald, und s Underdorf, westlig vo de Bahnlinie in Richtig Hochrhy. S Oberdorf isch de älter Deil vo Haltige. Des wird aber nit sofort dütlig, wyl durch
Sachse-Ahalt isch ä Land in der Bundesrepublik Dütschland. D Landeshauptstadt isch Magdeburg. Agränzendi Länder si Niidersachse, Brandeburg, Sachse und Thüringe. Sachse-Ahalt ligt im Nordoste vo Dytschland. S grenzt im Süde an Thüringe und Sachse, im Oste an Brandeburg und im Weste an Niidersachse. S Bundesland hät e Flächi vo 20.446,31 km². S gröschte Mittelgebirg vo Sachse-Ahalt isch de Harz, dört ligt au die höchschti Erhebig vo ganz Norddytschland. Des isch mit 1.141,1 m ü. NN de Brocke. Altmark Anhalt-Wittenberg Mitteldeutsches Chemiedreieck Elbe-Börde-Heide Harz Mansfelder Land Ostfalen Saale-Unstrut-Region Elbeniederig mit Biosphärereservat Mittelelb Dessau-Wörlitzer Garteriich Altmark mit Colbitz-Letzlinger Heide Naturpark Drömling Magdeburger Börde Nördlichs Harzvorland mit Großer Fallstein Hakel Huy Großes Bruch Harz / Nationalpark Harz Fläming / Naturpark Fläming Naturpark Dübener Heide Saale-Unstrut-Triasland mit Querfurter Platte Goldene Aue Kyffhäuser Hohe Schnecke Bekannti Flüss und Ström, wo dur Sachse-Ahalt fliesse: Goitzsche (2500 ha), Geiseltalsee (1840 ha), Arendsee (511,5 ha), Süßer See (238 ha), Barleber See (100 ha), Neustädter See (öbbe 100 ha), Kühnauer See (37,6 ha) Muldestausee, Rappbode-Talsperre, Talsperre Kelbra, Wippertalsperri Um 780 hät di erschti Besydelig vo Sachse-Ahalt stattgfunde: Sällemols hät de Karl de Groß d Sachse underworfe und z Magdeburg Befestigunge errichtet. Wo de Sachseherzog Heinrich erschte dütsche König worre
Barcelona (IPA: katal. [bəɾsəˈlonə], span. [barθε'lona], dytsch [baʀse'lo:na]) isch die zweitgröschti Stadt vo Spanie und glychzitig d Hauptstadt vo Katalonie. D Stadt litt im Nordoste vom Land am Mittelmeer. Mer bezeichnet d Ywohner vo de Stadt als Barceloneses. D Küste vo Barcelona lauft diagonal vo Nordoste noch Nordweste. D Stadt isch glydert in d Altstadt (Ciutat Vella) und die neuere Stadtdeil; zwüsche denne beide Deil litt d Plaça de Catalunya. Vom alte Hafe zu de Plaça fiehrt die briehmti Stroß La Rambla. Um si umme isch d Ciutat Vella, wo vyli alti Gebäude beherbergt, am östlige Deil vo de Stroß litt s Barri Gòtic. Güeti Orientierigshilfe biete d Hügel Montjuïc und Tibidabo, wo 173 bzw. 508 Meter hoch sin und wo im Südweste bzw. Nordoste vo de Stadt lyge. Uff em Tibidabo litt de höchst Punkt vo Barcelona. Nordöstlig vom Port Vell (alte Hafe) litt La Barcelonata, wo s Stränd und Füeßgängerwäg hät. Dört in de Nöchi isch au de Port Olímpic, wo de Olympische Spyl vo 1992 dient hät. Lut Legände isch Barcelona vom Herkules vo Afrika vor 4000 Johr entstande. Erschti Spure sin aber vo de Römer uss em 1. Johrhundert v. Chr. Under moslemischer Herrschaft hän Jude,
S Land Brandeburg isch eins vo de 16 dütsche Bundesländer. Hauptstadt isch Potsdam. Brandeburg ligt im Nordoste vo Dytschland rund ums Bundesland Berlin umme. S Land grenzt im Süde an Sachse, im Norde an Meckleburg-Vorpommre, im Weste an Sachse-Anhalt und im Oste an Pole. Usserdem git s e kurzes Stück Gränze zu Niidersachse. Bin re maximale Nord-Süd-Úßdèenig vo 291 und re maximale Ost-West-Usdehnig vo 244 hät s Land e Gsamtflächi vo 29.476 km². E churzes Stück vo Brandeburg ligt an de Elbe. Noch em misslungene Versüech vom Karl em Große hät de Heinrich I. 928 bis 929 d Brennaburg erobert. Die erschti urkundligi Erwähnig vo Brandeburg chunnt uss em Johr 937. Gege Änd vom 10. Johrhundert hän s d Slawe zruckerobert, s isch aber under em Albrecht em Bär widder züe Riich cho. Er hät sich spöter au als Markgraf vo Brandeburg bezeichnet. In de Mark Brandeburg sin ball Städt (z. B. Berlin 1237) gründet worre. Ball isch es s gröschte Fürschtetum vom Riich gsi. Brandeburg hät im Drißigjöhrige Krieg schwere Schade gnoh. Under em Friedrich Wilhelm isch Brandeburg vo Siidler uss ganz Europa besiidelt worre. Si hän bim Uffbau und de Entwicklig ghulfe und vyli Rächt kriegt. Wyl de
Nidersachse isch e dytsches Bundesland. S hät e Flächi vo ca. 50.000 km² und ca. 8 Millione Ywohner. D Hauptstadt isch Hannover. Nidersachse erstreckt sich über e große Deil vo Nordwestdütschland. S Land gränzt im Norde an Schleswig-Holstei, Brandeburg und Meckleburg-Vorpommre, im Oste an Sachse-Ahalt, im Süde an Hesse und Thüringe und im Weste an Nordrhy-Westfale und Holland. Die nördlichi Grenze ligt züedem an de Nordsee. S Land wird in 38 Landchreis und 8 Chreisfreii Städt ydeilt. Noch em Wiener Kongress isch s Gebiet, wo hütt Nidersachse isch, uf vier unabhängigi Länder verdeilt gsi: s Königrych Hannover, s Großherzogtum Oldeburg, s Herzogtum Brunschwyg und Fürschtetum Schaumburg-Lippe. Noch em Dütsche Chrieg (1866), wo Hannover uf dr lätze Syte gstanden isch, hät Preuße Hannover bsetzt und e Provinz druss gmacht. D Revolutione vo 1918 hän Preuße und di andere drei Länder zu Republike gmacht. 1922 isch Pyrmont, wo vorane zu Waldeck ghört hät, zur Provinz Hannover cho. 15 Johr spöter, 1937, hät Hannover no mit Hamburg Territorium duuscht. Noch em Zweite Wältchrieg isch Nidersachse gröschtedeils vo Großbridannie bsetzt worre. Die bridischi Militärregierig hät 1946 uss de gnännte Deil vom hüttige Nidersachse e Land Nidersachse gformt. Am 1. Mai 1951 isch d Verfassig
De FC Wettige isch en Tschutiverei us Wettige vom Schwiizerische Fussballverband SFV. De Verei isch im Johr 1931 gründt un 1993 wäge Konkurs ufglöst worde. Mit em Name FC Wettingen 93 isch de Verei im gliiche Johr noi gründt worde. De FC Wettige isch 1969 Erschter vo de Nationalliga B worde un so s erscht mol in d Nationalliga A ufgstige. Aber scho am End ve de Saison isch de Verei wider abgschtige. De zweit Ufschtig isch Wettige im Johr 1982 glunge. Diesmol het sich de Verei länger chönne in de Nationalliga A halte. De Abschtig isch im 1987 gsi. Aber scho eis Johr druf isch de FC wider erschtklassig gsi un d Saison 1988/89 isch di erfolgriichschti uf nationler Ebeni worde. De Verei het d Saisom uf em virte Platz abgschlosse un sich uf däm Wäg für de UEFA-Cup qualifiziirt (lueg witer unte). Im Johr 1993 isch de FC Wettige zum dritte Mol us de Nationalliga A abgschtige. Us finanzielle Gründ het de Verei nach de Saison 1992/93 müesse ufglöst werde un het mim noie Name FC Wettige 93 in der 5. Liga wider aafange tschute. De Verei het hüt ugfähr 600 Mitglider. In de Saison 2006/07 het de
Nordrhy-Westfale isch e dütschs Bundesland und hät rund 18 Millione Ywohner. Dodemit isch es s ywohnermäßig gröschte Bundesland vo Dütschland. D Hauptstadt isch Düsseldorf. Nordrhy-Westfale lit im Weste vo Dütschland. Im Norde gränzt s an Nydersachse, im Oste und Südoste an Hesse und im Süde an Rhyland-Pfalz, usserdem im Weste an Belgie und Holland. In de Mitti vo Nordrhy-Westfale litt s Ruhrgebiet. S isch s gröschte Industrygebiet und de gröschti Balligsruum vo Dytschland. Uff re Flächi vo 4435 Quadratkilometer läbe dört etwa 5,3 Millione Lyt, in de Metropolregion Rhy-Ruhr yber 10 Millione uff rund 10'000 Quadratkilometer. Die britischi Militärregierig hät Nordrhy-Westfale am 23. August 1946, noch em Zweite Wältchrieg, gründet, und zwar us em größere Täil vo de früener prüßische Rhyprovinz und de früener au prüßische Provinz Westfalen. 1947 isch no s früenerig Fürschtetum Lippe dezüecho. S Wappe zeigt links de Rhy für d Rhyprovinz, rächts s Sachseross für Westfalen und in de Mitti di lippischi Rose uff silbrigem Grund für Lippe. D Flagge hät drei woogrechti Streife in de Farbe grien, wiß und rot (vo obe noch unde). Nordrhy-Westfale hät mit 500 Milliarde Euro (2006) de gröscht Adeil am Bruttoinlandprodukt vo Dütschland. Wenn s e eigne Staat wär, no
De Freistaat Sachse isch e dütschs Bundesland im mittel-östlige Deil vo Dütschland. Wie Bayre und Thüringe fiehrt Sachse d Bezeichnig „Freistaat“ als historischs Analogon zum Begriff „Republik“, so wie si Sachse au als Gliidstaat vom Dütsche Rych noch 1918 gnännt hät. Vorane isch es e Markgrafschaft, es Kurfürschtetum und es Königrych gsy. Sachse litt im Oste vo Dütschland. S gränzt an d Bundesländer Brandeburg, Thüringe, Sachse-Ahalt und Bayre, dezue an d Länder Tschechie und Pole. Z Sachse sind verschideni Mittelgebirge, bsunders s Erzgebirge im Süüde und s Lausitzer Gebirge ganz im Oschte. De höchscht Punkt vo Sachse isch uff em Fichtelberg, mit 1214 m über NHN. Groossi Flüss im Land sind d Elbe, d Spree, d Lausitzer Neisse, d Mulde und die Wyssi und die Schwarzi Elster. Die gröschte Stedt sind Leipzig, Dresden und Chemnitz. Statistisch und noch de Bevölcherigsdichti gseh hät jede Ywohner e halb Füeßballfeld für sich. De Freistaat Sachse isch e parlamäntarischi Republik. Di hüttig Verfassig datiert vo 1992 (mit epaar Änderige sit do). Di «Sächsisch Staatsregierig» ist d Exekutive. Si wird vom Minischterbresidänt gfüert, wo vom Landtag gwäält wird. De Minischterbresidänt ernännt d Staatsminischter, wo jede eme Staatsminischterium vorstaat. Wie das imene parlamäntarische Sischtem eso isch,
Dr Freischtaat Thüringe isch a Bundesland in dr Bundesrepublik Dütschland. D Landeshauptschtadt isch Erfurt. An Thüringe grenze d Länder Sachse im Oschta und Südoschta, Sachsen-Anhalt im Norda und Nordoschta, Niedersachse im Nordweschta, Hesse im Weschta sowia Bayern im Süde. Dr Freistaat isch s zentralscht Bundesland vo Dütschland. Es isch 1990 us da drü Bezirk Erfurt, Gera und Suhl sowia a paar agrenzanda Gebiet widergründet wora. Des Land trait nebad Bayern und Sachsen da Namenszusatz Freistaat. S zellt neba Sachse zu dr wirtschaftlich schtärkara Länder i Oschtdütschland. Sit sinara Gründig 1990 bis 2014 isch Thüringe vu dr CDU regiert wore, sit 2014 vu dr Linke. 2020 isch zwor de FDP-Politiker Thomas Kemmerich mit Hilf vo de CDU und de AfD zum Minischterpräsident gwehlt worde, aber er isch glii wider zruggträtte. Berüehmti Kulturstätta im Land sind vor allem Weimar und d Wartburg, aber ou s hischtorisch Erfurt mitam Erfurter Dom und dar Krämerbruck. Jena gilt als Bildungs- und Forschungszentrum vo Thüringe. Mer zällt Thüringe zu Mitteldütschland. S Land mit re Flächi vo 16.172,10 km² mit re maximale Usdehnig vo 160 und 198 Kilometer in Nord-Süd- bzw. West-Ost-Richtig gränzt an Hesse, Bayern, Sachse, Sachse-Ahalt, Nydersachse. De höchst nadürlig Punkt isch de Groß Beerberg
S Saarland isch eins vo de 16 Bundesländer vo Dütschland und hät rund 1'054'580 Ywohner uff re Flächi vo 2'568,65 km². D Hauptstadt isch Saarbrücken – im Ortsdialäkt Saarbrigge – und hät knapp 200'000 Ywohner. S Saarland isch im Weste bis Südweste vo Dütschland, umschlosse vo Rhyland-Pfalz. Staate, wo agränze, sin Frankrych und Luxeburg. De bekanntest Fluss isch d Saar (vo derre chunnt au de Name vom Land und vo de Hauptstadt). Sälle Fluss mündet in d Mosel. Di erschti menschligi Besydlig isch vor etwa 100'000 Johr gsi. 999 isch Saarbrigge zum erschte Mol in re Schenkigsurkunde an Metz als Sarabruca erwähnt. Spöter hän sich e Hufe chleineri Territorie bildet. Sälli sin insgsamt größer gsi wie s hüttige Saarland. Im Johr 1575 sin si reformiert worre. Ende 17. Johrhundert hät Frankrych ei Provinz us ne gmacht. E Johrhundert spöter hän d Truppe vom Napoleon d Gegend bsetzt. Noch em Wiener Kongress isch es 1815 an verschydeni anderi Rych cho. Noch em Erschte Wältchrieg isch es wägem Versailler Vertrag under em Name Saargebiet faktisch a Frankrych cho, formal aber under de Verwaltig vom Völkerbund gstande. Noch re Volksabstimmik 1935 isch es aber zum Dütsche Rych ggange. 1947 hät s no mol
Hesse isch e Bundesland i de weschtliche Mitti vo Dütschland. S hät öppe 6 Millione Ywohner und e Flächi vo 21'000 km². Hauptstadt isch Wysbade. Hesse hät e maximali Nord-Süd-Usdehnig vo 260 Kilometer und e maximali Ost-West-Usdehnig vo 170 Kilometer. D Flächi isch 21.114,94 km². Hesse gränzt an d Bundesländer Thüringe, Bayern, Bade-Württeberg, Rhyland-Pfalz, Nordrhy-Westfale und Nydersachse. E Deil vo de Mitteldütsche Gebirgsschwelle ghört zu Hesse. Wäge denne losst sich s in sechs Gebirgslandschafte ydeile: Westerwald Volgelsberg Meißner Taunus Odenwald nördliche Deil vom Spessart Hesse hät e rächt milds Klima. Hesse under de dütsche Bundesländer hät mit 40% de höchst Adeil an Wald. Gwässer sin de Rhy im Weste, d Lahn, de Main und d Werra. Hesse isch e parlamäntarischi Republik. D Verfassig datiert vo 1946 (mit Änderige sit do). Di „Hessisch Landesregierig“ wird vom Minischterbresidänt gläitet, wo vom Landtag gwäält wird. De Minischterbresidänt ernännt d Landesminischter, wo jede eme Landesminischterium vorstaat. D Landesregierig bruucht e Meerhäit im Landtag, wo si understützt, suscht mues si zruggträtte. De „Hessisch Landtag“ hät 110 Mitglider und wird vom Volch uf amig föif Jaar gwäält (sit 2003, voranen uf vier Jaar). Är erlaat d Gsetz und lueget de Landesregierig und de Verwaltig uf d
Griecheland (griechisch früener/formell Ελλάς Hellás, hütt/umgangssprochlig Ελλάδα, Elláda; amtligi Vollform: Ελληνική Δημοκρατία Hellenischi Republik) isch e Staat z Europa uff em Balkan. Hauptstadt un gröschti Stadt isch Athen. Griecheland litt an de südöstlige Grenze vo Europa. S Staatsgebiet erstreckt sich vom 20. bis zum 28. östlige Breitegrad und vom 35. bis zum 42. nördlige Längegrad; es litt in de Zitzone MEZ+1 und grenzt an Albanie (282 Kilometer Grenze), d Türkei (206 km), Nordmazedonie (246 km) und Bulgarie (494 km). Zwei Drittel vo de Flächi vo Griecheland cha mer als gebirgigs oder hügeligs Land bezeichne. Höchste Berg isch de Olymp (i de Provinz Makedonie) mit 2'917 Meter. S Land litt im östlige Mittelmeer zwüschem Ioniasche Meer, em Lybische Meer und der üAgäis. Es ghöre über 9.841 Insle dezüe, die meischte in der Ägäis; vo denne sin aber numme 114 bewohnt. Züe de wichtigste Insle ghöre zum Bispyl Kriti, Rodos, Kérkyra und Kefallonia. Griecheland hät 4000 Kilometer Küstelängi; mit de Insle zämme sin s etwa 15'000 km. De längst Fluss isch de Aliakmon mit 297 Kilometer. S Gebiet um d Hauptstadt Athen isch starch überbout. S Kulturland wird wie folgt gnutzt: 23 % Ackerland 40 % Wiese und Weide 20 % Forscht-
Algerie (arabisch الجزائر‎‎ al-Dschazā’ir, DMG al-Ǧazāʾir ‚d Insle‘, tamazight ⴷⵣⵣⴰⵢⴻⵔ Dzayer oder ⵍⵣⵣⴰⵢⴻⵔ Ldzayer; amtlig al-Dschumhūrīya al-Dschazā’irīya ad-Dīmūqrātīya asch-Schaʿbīya / الجمهورية الجَزائرية الديمقراطية الشعبية‎‎ / al-Ǧumhūriyya al-Ǧazāʾiriyya ad-Dīmūqrāṭiyya aš-Šaʿbiyya /‚Demokratischi Volksrepublik Algerie‘, uf tamazight ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜVorlage:Lang – Invalid: tzmS Tagduda tamegdayt taɣerfant tazzayriVorlage:Lang – Invalid: tzmS) isch ä Schdaat im Nordweschte vo Afrika. Algerie, s mittlere vo de Maghrebländer, isch noch em Sudan und vor der Demokratische Republik Kongo s zweitgröscht Land vom afrikanische Kontinänt. Algerie litt z Nordwestafrika. Im Norde vom Land litt s Atlasgebirge, im Süde d Sahara. De höchst Punkt isch uff em Tahat (3005m). Land macht 100 Prozänt vo de Gsamtflächi us; vom Meer ghört nüt dezüe. De nördlig Deil vo Algerie nännt mer de Mittler Maghreb. Er macht etwa 10 Prozent vo de Flächi vom Staat Algerie uß. Im Süde ligt d Sahara. Sie werde durch d Schotts abgrenzt. Algerie wird in 48 Provinze ydeilt. Bis zum 16. Johrhundert hät mer Algerie nit als Eiheit alüege chönne. Mer hät numme fruchtbari Gebiet im Norde vom Land z erobre versüecht; vyli Ussenandsetzige hän rund um Karthago stattgfunde. Im Alterdum isch Algerie Deil vom Römische Rych gsi. Im 5./6. Johrhundert isch de Vandalekönig Geiserich Herrscher
E Adjektiv, uff Dytsch au Eigeschafts- oder Bywort isch e Wortart, wo d Bschaffeheit vo me konkrete Dink, re abstrakte Sach, me Vorgang o.Ä. beschríbt. Adjektiv könne uff vier Arte brucht werde: E attributiv bruchts Adjektiv stoht direkt vor me Nome. Sæll Nome wird durch s Adjektiv beschrybe oder nöcher bstimmt. In derre Position wird s je noch Genus, Numerus und/oder Kasus flektiert. Im prädikative Gebruch soht s Adjektiv in Verbindig mit "sy", "blybe", "werde" oder me ähnlige Verb noch em Nome und bstimmt s. Wo uff Hochdytsch e Adjektiv prädikativ brucht wird, ka mer im Alemannische au e Nominalisierig ysetze (Er ist nett => Er isch nett oder Er isch e Nette). Nominalisierti Adjektiv werde stönn in Verbindig mit me Artikel. Sí ersetze s Nome vor oder noch sællem. Adverbial brucht beschríbt e Adjektiv e Handlig (Verb). Im Alemannische erfolgt d Deklination vo Adjektiv noch em folgende Schema: D Deklination isch dialæktabhängig. E Adjektiv ka gsteigert werde. Normalerwís stoht e Adjektiv im Positiv (z. B. schön, groß, vyl). Mer ka aber d Wirkig verstärke (Komparativ: schöner, größer, meh) oder sogar als s Maximum anestelle (Superlativ: am schönste, am gröschte, am meiste). Zur Bildig vom Komparativ wird s Suffix -er
Konjunktione sin e Undergruppe vo de Partikle und ghöre dodemit zu de únflektierbare (= únveränderliche) Wörter. Sí verbinde Deilsätz, Einzelwörter, Satzglyder oder Deilwörter mitenand: Verbindig vo Deilsätz: Er hät vyl Gæld und síni Frau liebt en. Verbindig vo Einzelwörter: ich und du Verbindig vo Satzglyder: Ich kumm heim und iss z Nacht. Verbindig vo Deilwörter: A- und Verkauf Anstell vom "und" in sælle vier Funktione ka au e anderi Konjunktion stoh, z. B. odder, aber, denn, ... Mer ka Präpositione noch Gebruch in verschydeni Klasse ydeile. Næbeordnendi Konjunktione Sí verbinde zwei Hauptsätz, zwei Næbesätz oder zwei Satzglyder mitenand. Bíspyl: und, oder, aber Underordnendi Konjunktione Sælli Konjunktione verbinde e Hauptsatz mit me Næbesatz. Bíspyl: während, wyl, dass, nochdèm, ob Mehrdeiligi Konjunktione Sí sin im Alemannische sæltener in Gebruch wie im Hochdytsche. De erscht Deil stoht vor de erschte Elemænt, wo verbunde wird, de zweit zwüsche de Beide. Bíspyl: weder - no, entweder - odder, nit numme - sondern au Infinitivkonjunktione Uff d Infinitivkonjunktione folgt immer e Verb im Infinitiv (Grundform). Abhängig vom Dialækt, oft au vo de Konjunktion, wird im Alemannische e "z" vor s Verb bzw. hinder d Vorsilbe ygfiegt, oder s wird e zum vor s Verb gstellt: Myr
Pronome, uff Dytsch "Fürwörter", sin e Wortart, wo anderi Wörter, meistens Nome, ersetze oder begleite dien. Im erschte Fall diene sí dezüe, stilistisch únschöni Widderholige z umgoh. Mer deilt d Pronome in d Klasse Personalpronome, Possessivpronome, Reflexivpronome, Demonstrativpronome, Relativpronome, Interrogativpronome, Indefinitpronome und Artíkel y. D Personalpronome oder dí persönlige Fürwörter ersetze de Spræcher, dí agsprocheni oder dí besprocheni Person (1./2./3. Person). Sí könne flektiert werde: * E Bsunderheit vom Alemannische isch, dass d Forme, wo in de Tabælle mit me <*> kennzeichnet sin, als betonti Satzglyder e anderi Form aneh könne (en>ihn, em>ihm, re>ihre, ne>ihne). Zudèm könne "myr" und "ihr" noch me Verb zu de verkürzte Forme "mr" und "r" werde; "du" wird am Satzafang oft zu "de" odder "dr". Sælli Pronome stönn vor em Nome, wo sí sich druff beziehn und zeige de Bsitz a. Zu derre Gruppe ghöre d Pronome my, dy, sy, ihr, unser, euer, ihr. Abgwandelti Forme, namentlig míns, díns, síns, ihrs, unsers, euers, ihrs (bzw. wyblig míni, díni ... und männlig míne, díne, ...) kömme immer ohni Nome vor. Reflexivpronome verwyse uff s Subjekt zruck. Allerdings stönn sí im Gegesatz zum Subjekt im Akkusativ oder Dativ. Dodezüe ghöre dí in de Tabelle uffglistete Wörter. Mit
Egginge isch e Gmeind im Landchreis Waldshüet z Bade-Württeberg. Si ghört de verybarte Verwaltigsgmeinschaft mit de Gmeind Wüetöschinge a. Egginge litt im Wüetachdal un erstreckt sich uff re Flächi vo 1'397 Hektare uff 417 bis 643 Meter über NHN. S bstoht uss de ehemolige Gmeinde Ober- und Underegginge, wo 1971 zum hüttige Egginge vereint worre sin. De Süde vo de Gmeind gränzt an d Schwiz; uff Zürri fahrt mer ca. 30 Minute. In de Römerzit isch durch s hüttige Egginge e Handelsstroß verloffe; sällewäg isch - noch de römische Sydlig, wo durch Fünd belegt isch - di keltisch-alemannischi Sydlig entstande. Si isch 888 als Erchinga zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre und sällemols Eigetum vom Graf Adelbert II. gsi. Witeri Erwähnige sin: 1056 als "Ekkingen" 1339 als "Eggingen" 1349 als "Obern Eggingen" und "Niedern Eggingen" Wôrend d Bezeichnig "Obereggingè" sich durrègsetzt hèt un bis hüt (Stand: 2014) vowendet wörd, isch uss "Nydereggingè" "Untereggingè" worrè. Plündert und beschädigt worre isch s Dorf durch de Schwizerchrieg, de Burechrieg und de Drißigjöhrig Chrieg. No-n-emol e Zerstörig hät im Mai 1854 durch e Brand stattgfunde, genauso durch de Erscht und Zweit Wältchrieg. 1875 isch e Ysebahnlinie baut worre. 1974 isch d Gmeind im Zug
Pomatt, am Oort sälber (uf dr èrschde Silbe betoont) Pumatt isch e Walsergmai im Eschetal (ital. Val d’Ossola, lomb. Val d’Ossula), em Daal vù dr Riis (ital. Toce, dt. Tosa), in dr idalieenische Provinz Verbano-Cusio-Ossola (VB), Region Piemont. Noochbergmaine vù Pomatt sin Baceno ùn Premia im Piemont, Gurin, Bedretto ùn Cevio im Tessin ùn Bì, Reckige-Glurige ùn Üerliche im Wallis. Wie vyyli Gmaine in dr Alpe bschdood Pomatt us vyyle chlaine Wyyler. Die Wyyler zien sich s Riisttal ùfe. Zwische Unnerschtalde ùn Schtaafuwald lyd e 300 Meter hoochi Daalschtabfle, dr Schtalde. Ooberhalb vù dääre Schdabfle haisd s Daal Pomattertal (ital. Val Formazza), ùnderhalb Valle Antigorino. Bi Frütt lyd dr Früttfall (Cascata del Toce), e 143 Meter hooche Waserfal. Syder as dr Moraschgsee (ital. Lago di Morasco) ùfgschdaud wooren isch, fierd dr Waserfall aber nùme no zydwyys Waser. Di wichdigschde Bäärg im Bied vù Pomatt sin Bannhore (Corno di Ban, 3028 m), Brunnihore (Corno Brunni, 2862 m), Chaschtelhore (Kastelhorn, 3128 m), Elschuhore (Pta. Elgio, 2837 m), Grieshore (Gries, 2928 m), Himelbärg (M. Himel, 2807 m), Hosannhore (Pta. Sabbione, 3128 m), Marchhore (Markhorn, 2962 m), Mùntledü (Cno. Mutt, 2782 m), Ofähore (Pta. d'Arbola, 3373 m), Rotetalhore (Pta. Valrossa, 2968 m), Tällihore (Cno.
Französisch isch e Oïl-Schprôch un ghört zur Galloromanische Schprôchfamilie. S wird unter anderem z Frankrych, in dr Schwytz, z Belgie und z Kanada gredet, aber au in grôsse Dail vo Afrika. Typischi Merggmool vom Französische sin dr Verluscht vo der fonologisch dischtinktive Betonig u ds komplexe Vokalsystem. S Französische wird im Alemannische o Wälsch odr Wäutsch gnennt, so wie d Weschtschwyzer die Wälsche heisse. D Gschicht vom Französische fangt mit em Yfall vo de Römer z Gallie im Johr 59 vor Chrischtus a. Sällemols hät s z Gallie verschydeni keltischi Völcher und dodemit mehreri verschydeni Sproche ge, wo aber nit gschribe worre sin. D Sydler hän noch de Eroberig d Sproch vo de Römer langsam übernoh. Mer goht devo us, dass de Stroßburger Eid vo 842 de erscht Tekscht uff Französisch isch. E literarische Tekscht isch aber erscht 881 zum erschte Mol erschyne, nämlig d Eulalia-Sequänz; sälbst bi derre strite sich aber d Romanischte drum, ob si meh Picardisch wie Französisch – im Mittelalter eine vo de Dialäkt, wo franceis oder françois gnännt worre isch – gsi isch. D Region vo Paris isch d Geburtsstätte vom Französisch; dem sy Dialäkt isch allerdings ball mit normännische, picardische und andere Sproche vermischt