rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Präteritopräsentia sind e Gruppe vo Verb, wo ursprünglich i de Konjugation kai Präsensforme uufwiiset, well s alti Präteritum (Vergangehait) gegewärtigi Bidütig agnoo het. Die Gruppe isch alt und goot i ainzene Fäll bis zum Indogermanische zrugg: Alemannisch: i waiss; Altindisch: vēda »i waiss«; baidi us Indogermanisch: *uoida »i ha gsee« (und drum waiss i). I de Germanische Sprooche het sich e Gruppe vo Präteritopräsentia uusbildet und e nois Präteritum/Imperfekt isch bildet wore, wie bide schwache Verb dur aanehenke vomene /t/. D Aazaal vode Präteritopräsentia i de ainzelne Sprooche schwankt, im Alemannische sinds sibe, im Gotische drizee. Die maiste Präteritopräsentia sind Modalverb und e paar wenigi werdet nu unpersönlich i de dritte Person bruucht (z. B. ahd. toug »es nützt, helf, taugt«). Nöd zu de Präteritopräsentia ghört s Verb »wöle«, wo de alti Optativ d Bidütig vom Präsenz öberchoo het. Well da Phänomen änlich isch, werd s au i de Liste une uufgfüert. Im Altnordische chömet no mon »werde« und kná »chöne« dezue, da sind aber noiji Sonderbildige, wäred die andere Verbe as alt bitrachtet weret. Modalverb
Chönigsfälde isch es ehemaligs Chloschter i de Gmeind Windisch im Kanton Aargau. S Chloschter isch im Middelalter uf em Platz vom ehemolige römische Legionslager Vindonissa entstande. Die gotischi Chloschterchile ghöört zu de Kulturgüeter vo nazionaler Bedütig im Kanton Aargau. S Chloschter Chönigsfälde isch nach em Mord am römisch-dütsche König Albrächt vo Habsburg gründt worde. De Albrächt isch am 1. Mai 1308, won-er vo Züri här über d Rüüss choo isch, vo sim Neffe Johann Parricida und drü Mitverschwörer, em Rudolf von Wart, em Rudolf vo Balm und em Walther vo Eschenbach, ermordet worde. Zum für s Seeleheil vom Albrecht la z bäte, het sini Witwe, d Königin Elisabeth, noch bim Ort vo däm Ferbräche es Chloschter gründet. Scho im Herbscht 1310 het ma aagfange d Aalag z baue. Wil d Elisabeth den scho ane 1313 gschtorbe isch, het ihri Tochter, d Agnes vo Ungarn, de Bau vom Chloschter i d Händ gno. Wil ihre Maa scho gschtorben isch gsi, het si sälber au bim Chloschter gwoont. 1320 het me s Langhuus vo de Chile iigweiht. Chönigsfälde isch es Doppelchloschter gsi, mit Franziskaner, wo als Prieschter hei chöne d Mess läse, und mit Klarisse, wo im Gegesatz zu de Franziskaner hei
S passé surcomposé (franz. »öberzämegsetzti Vergangehait«) oder uf Tütsch au Dopplets Perfekt isch e spezielle Form för d Bildig vom Plusquamperfekt, wo im Alemannische, Bairische und i den andere tütsche Tielekt, aber au i de französische Umgangssprooch vorchunt. D Bizaichnig chunt dodeher, well die Zitt miteme Hilfsverb und zwai Partizip Perfekt bildet werd. Im Tütsche isch die Zittform schriftlich sitem 13. Joorhundert bilait. Do s moderni Alemannisch kai aifachi Vergangehait (franz. passé simple; dt. Imperfekt) kennt, werd e Handlig wo witter zrugglit mitem Passé surcomposé bildet: Won er cho isch, hemmer scho gesse ghaa. Wo de Pöstler cho isch, hani de Brief no nöd fertig gschribe ghaa. Woni hai cho bi, isch si scho eweg ggange gsii. Markgräflerisch: Wo-n-er ko isch, hä mr scho gesse gha. Wo de Böstler ko isch, han ich de Brief no nit fertig gschribe gha. Wo-n-ich heimko bí, isch sie scho furt gange gßí. D Bildig goot ase, as me zum Hilfsverb (sii, haa) zwai Partizipie stellt: er isch ggange gsii, er het gesse gha. D Form werd allerdings eener selte bruucht, me chan statt em topplete Perfekt au s aifach Perfekt bruuche. Die Form kennt nöd nu s Alemannische, sondern si werd au i
E Hilfsverb het d Funktion, anderi Verb i verschidnigi Zittforme und Aktionsarte z bringe. Si tienet o dezue, synthetischi Zitforme analytisch z umschriibe. I villne Sprooche werdet dodeför d Verbe för sii und haa bruucht, nebet villne andere Möglichkaite. Au Modalverbe chönet im witterem Sii as Hilfsverb aaglueget werde. Die drai wichtigste Hilfsverb im Alemannische sind: sii, haa und tue. Si ghöret zu de Gruppe vo de Churzverbe, wo unregelmässig flektiered. sii (sy) und haa werdet bruucht um e Handlig i d Vergangehait (Perfekt, Passé surcomposé) z setze. Debi werd di konjugierti Form vom Hilfsverb mitem Partizip Perfekt verbunde: i bi ggange, i ha gmacht. sii tient au um d Aktualität vonere Handlig z betoone, indems mitem Verbsubstantiv verbunde werd: i bin am Mache. tue werd änlich wie im Englische recht vill bruucht um jedi Zittform umzschriibe. Satt i mach sait me au i tue mache oder statt i machi au i teg mache. Bsundrigs de Konditional (Konjunktiv II) werd hüt maist mitem Hilfsverb umschribe: i täät mache astell vo seltnigerem i miech. Anderi Hilfsverbe im Alemannische sind: werde cha brucht werde um e beabsichtigti zuekünfitgi Handlig z notiere: i werd s mache, um Gegesatz zum Hochtütsche, wo da Verb
Ricotta isch dr italienisch Name für`en Frischkäs us Schoof- oder Chuemilch. Er entstoht, wenn mä früschi Milch oder Niidel in d Molke duet, das alles uf 90 °C ufwermt und Zitronesüüri drzue git, so dass es grinnt. Dr Chees wird vorsichdig ooben abgschöpft. Für zum Ricotta mache brucht mä Süessmolke, won übrig blibt wemm mä anderi Chees härstellt. In dr Molke het s kei Casein meh, aber es git no anderi Protein, hauptsächlig Albumin. Früsche Ricotta, wo nume us Süessmolke gmacht wird, isch mild, süesslig und es het fast kei Fett din. Noch dr Häärstellig vom Ricotta blibt non e grüeni Flüssikäit übrig, d Suurmolke. Die cha as Dierfueter witerverwärtet oder furtgheit wärde. Die grüenligi Farb stammt hauptsächlig vom Riboflavin. Dr Ziger, wo in de dütschsproochige Alpeländer broduziert wird, isch en äänligi Cheessorte. Commons: Ricotta – Sammlig vo Multimediadateie Bestanddäil und Fettghalt noch ere Undersuechig vo dr kanadische Milchkommission (änglisch) (Memento vom 16. Jänner 2009 im Internet Archive) Ricotta o mascarpa i de Datebank vom Kulinarische Erb vo de Schwiz (italienisch)
D Nitiobroger oder Nitiobriger (lat. Nitiobroges; altgriech. Νιτιόβριγες) sind en keltische Stamm im südwestliche Gallie gsii und hend am Fluss Garumna (hüt: Garonne) gsidlet. Ire Vorort isch Aginnum (hüt Agen) gsii. Im Piet vo de Nitiobroger hend d Tiguriner, e Tailstamm vo de Helvetier, underem Divico s Römische Heer vernichtet und underjocht. D Nitiobroger selber sind nochem Julius Cäsar Fründ vo de Römer (amici populi Romani ) gsii. Trotzdem hend si ane 53 v. Chr. underem König Teutomatus e Heer vo 6000 Maa zämegstellt um em Vercingetorix bim Gallieruufstand z helfe. De Chaiser Augustus het d Nitiobriger a de Provinz Aquitania zuegornnet. S Land vo de Nitiobriger isch seer fruchtbar gsii und i isch de Römerzitt starch bewertschaftet wore, wie unzäligi Guetshöf zaiget. Zudem isch s Piet guet glege mit Stroosse zu wichtige gallische Städt, wa de Handel gförderet het. Cäsar: Gallische Chrieg 7,7,2; 31,5; 46,5; 75,3 Strabo 4,2,2 Yves Lafond: Nitiobroges. In: Der Neue Pauly (DNP). Band 8, Metzler, Stuttgart 2000, ISBN 3-476-01478-9, Sp. 965–965.
D Toygener (altgriech. Τωϋγενοί, Tōÿgenoí) sind nochem griechische Geograph Strabon aine vo de drai helvetische Tailstämm gsii. Si hend sich zäme mit de Tiguriner a de Kimbre und Teutone agschlosse. D Toygener sind denn zäme mit de Ambrone vom C. Marius bichämpft wore. Nochem Plutarch het de römisch General und Staatsma Gaius Marius (156-86 v. Chr.) ane 102 v. Chr. bi Aquae Sextiae (hüt Aix-en-Provence) gege Kimbre, Teutone und Ambrone kämpft. Drum werd vermuetet, ass de Name Toygenoi verschribe för Teutone si chönnt. Andersiits chönnt en antike Historiker au di baide Völker mitem äänliche Name verwechslet ha. De Name chaa guet Gallisch sii und bidütet denn »Striitaxtlüt« (Altirisch: túag »Bieli«). Strabon: Geographika 4,1,8; 7,2,2 Der Neue Pauly, Bd.12/1: »Toÿgenoi«
D René Schickele-Gesellschaft isch e Verein im Elsass un z Oschtlothringe, wu sich fir dr Erhalt vum Dialäkt un fir d Pfläg vum Standardditsche iisetzt. Dr vollständig Namme isch: Culture et Bilinguisme d'Alsace et de Moselle René Schickele-Gesellschaft. Benannt isch die Gsellschaft noch em elsässische Schriftsteller René Schickele. E Gruppe vu Elsässer un Oschtlothringer hän sich in dr 60er Johr Sorge drum gmacht, wiä diä alemannische un fränkische Dialäkt un s Standardditsch in ihrere Heimet zruckgehn. Siter anne 66 hän sich e baar z Stroßburg an dr Uni un anderi im Kochersbärg im "Gartehiisel" droffe. Am 26. April 1968 hän 15 Persone dä Verein grindet, wu zerscht Cercle René Schickele Kreis gheiße het. Diä Grindung 1968 fallt in e Johr, wu aü suscht in dr Gsellschaft Revolt agsait gsii isch. S Motiv isch dr Wunsch gsii, dr Verfall vu dr Sproch ufzhalte. Mer het uf e neije Bluescht vu dr regionale Kültür ghofft. D Zittig Les Dernières Nouvelles d'Alsace kunnt in ere franzesische un in ere ditsche Üsgab (mit eme bstimmte franzesische Zwangsadeil) rüs - anne 1950 het d ditsch Üsgab noch e Märktadeil vu 88% gha, anne 1968 numme no 50%. Alliwiil meh Kinder hän s Elsässisch nimmi glehrt.
De Schabziger isch e Schwizer Milchprodukt und e kulinarischi Spezialitet, wo us em Glarnerland chunnt. De Schabziger wird nid wie dr Ziger us Schotte, sondern us Magermilch gmacht und mit em Ziigerchruut, eme speziellen orientalische Klee (Trigonella caerulea), gwürzt. Wies de Name sait, wird de Schabziger nöd am Stugg gässe, sondern fiin gschabet, grafflet oder verribe und zum Byschpil öber Teigware gschtreut. Grafflete Schabziger mit Angge vermischt git en feine Brotuufstrych, de Anggezigger. Mä nimmt Magermilch, duet e Milchsüürikultur dri, erwellt sä, bis si siedt, und loot dr früsch Chees in Bütte mit Löcher oder in Seck, wo mä Stäi druf duet zum d Flüssikäit uusebrässe, vier bis zwölf Wuche lang lo gääre. Wenn er rif isch, wird er verriibe, Salz dri doo, und denn laageret men en drei bis acht Möönet im ene Silo. Erst denn duet mä Schabzigerchleebulver drzue und brässt dr Schabziger in si tüpischi Form. Noch 6 bis 8 Dääg nimmt mä s «Zigerstöckli» uuse und loot s 2 bis 6 Möönet lang uf eme Grüst lo dröchne. Commons: Schabziger – Sammlig vo Multimediadateie Schabziger i de Datebank vom Kulinarische Erb vo de Schwiz Schabziger Höhenweg Themewäg im Kanton Glarus mit Informazione über de Glarner Schabziger
Dr Curt Goetz (1888-1960) isch ä Schwiizer Schauspiiler und Schriftsteller gsi, wo z Dütschland ufgwachse isch und au vor allem dört gschafft het. Siini Komödie ghöre zu de beste in dr dütsche Literatur. Dr Curt Goetz isch as Kurt Walter Götz am 17. November 1888 z Mainz uf d Wält cho. Si Vater isch scho früeh gstorbe und si Mueter isch noch Halle an der Saale umzoge, won er ufgwachse und uf s Gymnasium gangen isch. Er het z Berlin bim Emanuel Reicher Schauspiilunterricht gnoh und isch 1907 am Rostocker Stadttheater engagiert worde. Vo 1909 bis 1911 het er z Nürnberg gschafft und denn isch er uf Berlin zoge. Dört het er gschauspiileret uf dr Bühni und im Film und het siini erste Komödie gschriibe. Er isch zweimol verhürotet gsi, beidi Mol mit erä Schauspiilere: 1912 mit dr Erna Nitter, vo welere er sich 1917 het lo scheide, und 1923 mit dr Valérie von Martens, won en überläbt het. Er isch uf der Bühni ufdrätte under anderem mit em Hermann Vallentin und em Walter Steinbeck. 1925 het er «Hokuspokus» gschriibe, wo si grösst Erfolg worden isch. Au für e Film het er Dialog gschriibe, wo für ihre Witz ufgfalle si,
Decumates agri – so lutet di anzig historisch öberliferet Form – isch e Bizaichnig vom Land zwüschet em Rhii, de Donau und em Taunus. Debi handlets sich nöd umen geografische Name, sondern mee um en stüürtechnische Uusdruck. D Bidüttig isch öppe »Zehntland«. De Uusdruck decumates agri chunnt nume i de Germania vom römische Historiker Tacitus vor. Zu sinere Zitt sind d Römer öber de Rhii gstoosse und hend s Land um de Negger underworfe. D Forschig ninnt aa, as da noieroberti Land bis zu sinere reguläre Iigliderig i d Provinz Germania superior en spezielle Status gnosse het, wo d Biwooner stüürbigünstigt gsii sind, demit da Land, wo fast menscheleer gsii isch, för Noisidler attraktiv werd. D Römer sind nämli uf e gnueg grossi Zivilbivölkerig agwise gsii, wo d Legionäre mit Lebesmittel und handwerchliche Sache versorgt hend. Allerdings isch vill diskutiert und gstritte wore öber de Uusdrugg und wa dehinder stecke chönnt, zumene aihellig anerchannte Schluss isch mer bis hüt nöd cho. Interessanterwiis kursiert aber immer no d Form Agri decumates, obwoll di anzig Stell bim Tacitus ebe umgikeert luutet. D Bisidlig vo dem Land zwüschet em Rhii, em Main und em Iller, wo vom Negger und vo de obere Donau
D Nantuate (lat. Nantuatae; altgriech. Ναντουᾶται, Nantouatai) sind en keltische Stamm im Wallis gsii. De Name isch Gallisch und bidütet »Tallüt« (gall. nanto »Tal«). D Nantuate hend östlich vom Gemfersee (lacus Lemannus »Ulmesee«) im Tal vom Rotte (Rhodanus »Grossfluss«) glebt und ere Vorot isch Tarnaiae (hüt: Massongex) gsii. Anderi Ortschafte wo zu de Nantuate ghört hend, sind Viviscus (hüt: Vevey), Pennelocus (»Seechopf«; hüt: Villeneuve) und d Zollstation Agaunum (»Fels«; hüt: St-Maurice). Si sind underem Chaiser Augustus im Alpefeldzug (25-15 v. Chr.) vom Drusus und Tiberius underworfe worde und is Römische Riich iiglideret wore. Zäme mit de Veragrer, de Seduner und de Uberer hend si denn en Bund bildet (quattuor civitates vallis Poeninae), wo zu de Verwaltigsainhait Raeti Vindelici vallis Poeninae ghört het. Underem Chaiser Claudius (41–54) sind die vier Stämm zu de civitas Vallensis zämegschlosse wore und zu de Provinz Alpes Graiae et Poeninae choo. Der Neue Pauly Bd.8: »Nantuatae« François Wiblé: Nantuaten. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
D Veragrer (lat. Veragri, Varagri; altgriech. Οὐάραγροι, Ouáragroi) sind en keltische Stamm im Wallis gsii. De Name isch Gallisch und het die chriegerischi Bidütig »Oberschlächter«. Si hend im undere Wallis gsidlet und de Passvercher öber de Gross Sankt Bernhard (lat. Summus Poeninus) kontrolliert. Ire Vorort isch Octodurus (hüt Martigny) gsii, wa »Fichtestadt« oder »Stadt mit acht Tor« bidütet. Noch de Christianisierig isch Octodurus Bischofssitz wore. De erst bikannt Bischof isch de Theodorus (um 380) gsii, wo as Hailige Theodul im Wallis vereert werd. De Julius Cäsar het ane 57 v. Chr. versuecht d Veragrer z underwerfe, um d Kontrole öber de Grossi Sankt Bernhard z gwüne, doch zäme mit de Seduner hend si d Römer bisigt. Si sind denn erst under em Chaiser Augustus im Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius underworfe worde und is Römische Riich iiglideret wore. Zäme mit de Nantuate, de Seduner und de Uberer hend si denn en Bund bildet (quattuor civitates vallis Poeninae), wo zu de Verwaltigsainhait Raeti Vindelici vallis Poeninae ghört het. Under em Chaiser Claudius (41–54) sind die vier Stämm zu de civitas Vallensis zämegschlosse wore und zu de Provinz Alpes Graiae et Poeninae choo. Der Neue Pauly, Bd.12/2 : »Veragri«
D Seduner (lat. Seduni) sind en keltische Stamm im Wallis gsii. De name isch Gallisch und bidütet Sesshafti. D Seduner hend im mittlere Wallis gsidlet und ire Vorort isch Sedunum (hüt Sittu) gsii. Archäologisch chamer si för s 1.Jh.v. Chr. guet vo irne binochburte Stämm underschaide ahand vo Armring wo i Schlangechöpf uslaufet. Denoo hend si im Oste bis zum Pfynwald glebt und im Weste bis is Tal vom Flüssli La Morge. Ane 57 v. Chr. hend si a de binochburte Veragrer gege d Römer ghulfe und die bisigt. Si sind denn underem Chaiser Augustus im Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius underworfe worde und is Römische Riich iiglideret wore. Zäme mit de Nantuate, de Veragrer und de Uberer hend si denn en Bund bildet (quattuor civitates vallis Poeninae), wo zu de Verwaltigsainhait Raeti Vindelici vallis Poeninae ghört het. Underem Chaiser Claudius (41–54) sind die vier Stämm zu de civitas Vallensis zämegschlosse wore und zu de Provinz Alpes Graiae et Poeninae choo. Nochem Undergang vom Römische Riich isch s Wallis zum Burgunderriich cho und Sedunum isch Bischofssitz wore. Der Neue Pauly, Bd.11: »Seduni« SPM IV: Eisenzeit; Basel 1999. ISBN 3-909006-53-8
D Uberer (lat. Uberi) sind en keltische Stamm im Goms gsii. Im Gegesatz zu de andere Stämm im Wallis hend si zu de keltische Lepontier ghört, wa nöd nu die antike Historiker öberliferet hend, sondern au dur d Archäologii bistätigt werd. Ires Piet isch denno vom Goms bis öppe zum Pfynwald ggange, entsprecht aso fast em hütige Tütschwallis. De lepontischi Name bidütet die »Obere« Bis zum 7. vorchristliche Joorhundert hend im Goms kani Mensch gwonet, abgsie vo Älpler oder Händler, wo mengisch is Taal cho sind. Spötestens im 6. Jh.v. Chr. hend denn Lepontier s Goms bisidlet und d Golasecca-Kultur mitbrocht. Ussert e paar vagi und falschi Aagoobe öber d Quele vom Rotte und enere Sunesüüle (solis columna) wo dai stend, brichtet di früene antike Schriftsteller nünt öber da abglegni Tal. Öb bim Öbergang vo de Golasecca- zu de Latène-Kultur d Bevölkerig gwechslet het, isch nöd klar. De Rufus Avienus (4.Jh.v. Chr.) nennt am Fluss Rhodanus (Rotte) nämli Clahilci, Daliterni und Tylangi, aso anderi Näme as die wo im 1.Jh.v. Chr. gnennt werdet. D Uberer sind underem Chaiser Augustus im Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius underworfe worde und is Römische Riich iiglideret wore. Zäme mit de Nantuate, de Veragrer und
D Lepontier (lat. Lepontii; altgriech. Ληπόντιοι, Lēpóntioi) sind e keltischi Stammgruppe gsii, wo voralem i de Alpe um de Gotthard glebt het, im Quellgibiet vom Tessin, Rotte und Rhii. Im Süde hend si zwüschet em Langesee und em Comersee gsidlet. Au im Eschetal mitem Vorort Oscella Lepontiorum (hüt: Domodossola) hend Lepontier glebt und zäme mit de Uberer, en Tailstamm vo de Lepontier im Goms, de Simplonpass kontrolliert. De Volksname isch im Livinetal (Valle Leventina) im obere Tessin erhalte. Au Ortsnäme im westliche Bündnerland werdet uf da Volk zruggfüert. De keltisch Name bidütet »Uuswanderer«. Im 12. vorchristliche Joorhundert het sich südlich vo de Alpe entlang vom Fluss Tessin d Golaseccakultur uusbildet, wo i drai Gruppe glideret werde cha. En östlichi um Como, e westlichi um Golasecca i de Lombardai, wo de Kultur de Name ggee het, und e nördlichi Gruppe um Bellinzona und Giubiasco im Kanton Tessin. Um 700 v. Chr. het di nördlichi Gruppe afange iri Tote bigrabe statt verbrene und sich demit stärcher vo de andere zwoo Gruppe underschide. Spötestens ab dem redt me vo de Lepontier, obwoll de Name erst för Zitt um 150 v. Chr. zerstmol gnennt woren isch. Ab 700 v. Chr. isch nöd nu d
Kappel bzw. Chappel cha das alles bidüte: d Abtei Chappel, e ehemoligs Chloster z Chappel am Albis, Kanton Züri Chappel am Albis, e Gmeind im Kanton Züri Chappu, e Gmeind im Kanton Soledurn Chappel, e ehemoligi Gmaind im Kanton Sanggale, sit 1965 Ebnat-Kappel Chappel, e Ussewacht i de Gmeind Hagebuech im Kanton Züri Kappel (Hunsrück), Gmeind im Rhii-Hunsrück-Kreis, Rhiiland-Pfalz Kappel am Rhein, Teil vo dr Gmeind Kappel-Grafenhausen, Ortenaukreis, Bade-Württeberg Kappel (Freiburg), Ortsteil der Stadt Friiburg im Breisgau, Bade-Württeberg Kappel (Niedereschach), Teil vo dr Gmeind Niedereschach, Schwarzwald-Baar-Kreis, Bade-Württeberg Kappel (Lenzkirch), Teil vo dr Gmeind Lenzkirch, Landkreis Briisgau-Hochschwarzwald, Bade-Württeberg Kappel (Horgenzell), Teil vo dr Gmeind Horgezell, Landkreis Ravesburg, Bade-Württeberg Kappel (Bad Buchau), Teil vo dr Gmeind Bad Buchau, Landkreis Biberach, Bade-Württeberg Kappel (Eberhardzell), Teil vo dr Gmeind Eberhardzell, Landkreis Biberach, Bade-Württeberg Kappel (Wald), Teil vo dr Gmeind Wald, Landkreis Sigmaringe, Bade-Württeberg Kappel (Waldsassen), Teil vo dr Gmeind Waldsasse, Landkreis Tirschereuth, Bayre Kappel (Pfronten), Teil vo dr Gmeind Pfronte, Landkreis Ostallgäu, Bayre Kappel (Kr. Passau), Teil vo dr Gmeind Wegscheid (Niederbayre), Landkreis Passau, Bayre Kappel (Kr. Forchheim), Teil vo dr Gmeind Hiltpoltstei (Oberfranke), Landkreis Forchheim, Bayre Kappel (Burgwindheim), Teil vo dr Gmeind Burgwindheim, Landkreis Bamberg, Bayre Kappel (Unterammergau), Teil vo dr Gmeind Unterammergau,
Vallis Poenina isch de latinisch Name vom obere Rhonetal gsi, also öppe die Landschaft, wo hüt de Kanton Wallis isch. Am Gämfersee unde isch die römischi Region aber wyter ggange als s Piet vom hütige Kanton. De Kantonsname chunt vo dem alte römische Landschaftsname. Das Piet isch vo vier keltische Völker biwont wore, de Nantuate, de Veragrer, de Seduner und de Uberer. D Uberer sind en Tailstamm vo de Lepontier gsii, wo ire Hauptort änet em Simplonpass gsi isch: Oscella, wo hüt Domodossola heisst. Vo de Seduner chunt de Name vo de Stadt Sitte. De erst Versuech vo de Römer s Wallis z erobere, het de Julius Cäsar undernoo zum de wichtig Pass öber de Gross Sankt Bärnhard, wo bi de Römer Summus Poeninus gheisse het, kontroliere. S Land uf beide Siite vor em Bärg isch nämli scho römisch gsi. Er het im Herbst 57 vor Chrischtus sin Feldherr Servius Galba losgschickt. Im Afang het de Erfolg ghaa, isch aber denn doch vo de Veragrer und de Seduner vertribe wore. S Tal isch denn im Joor 15 vor Chrischtus under em Chaiser Augustus i de Alpefeldzüg vom Drusus und Tiberius eroberet und is Römische Riich iglideret wore. D Näme vo
Dr Tiberius Cäsar Augustus (* 16. November 42 vor d Ziitwändi; † 16. März 37 noch dr Ziitwändi) isch as Tiberius Claudius Nero uf d Wält cho. Er isch dr zweit Kaiser vo Rom gsi, sit em Dod vom Augustus im Johr 14 noch dr Ziitwändi bis zu siim eigene Dod im Johr 37. Dr Tiberius isch as Claudier uf d Wält cho, dr Sohn vom Tiberius Claudius Nero und dr Livia Drusilla. Si Mueter het sich vo siim Vater gschiide und het sech mit em Octavian Augustus im Johr 39 vor dr Ziitwändi verhürotet. Dr Tiberius het spöter im Augustus si Dochder us erä früehnere Eh, d Julia ghürotet und isch au vom Augustus adoptiert worde, so dass er ä Julier worden isch mit em Name Tiberius Julius Cäsar. D Kaiser noch ihm hai währed vier Johrzähnt alli zu dene vereinte Familie ghört und mä redet vo dr julisch-claudische Dynastii. Dr Tiberius isch ein vo de grösste Generäl im alte Rom gsi. Mit siine Fäldzüg z Pannonie, Illyricum, Raetia und Germania het er d Basis für die nördligi Gränze vom Römische Riich gleit. So isch er im Johr 19 vor dr Ziitwändi noch siiner Hochziit zur Vipsania Agrippina as
D Ceutrone (lat. Ceutrones; altgriech. Κεύτρωνες, Keútrōnes) sind e keltische Stamm i de Graische Alpe gsii, wo im Tal vo de Isara (hüt: Isère) gwont hend. D Ceutrone hend im Weste a d Allobroger grenzt, im Norde a d Nantuate und d Veragrer, im Oste a d Salasser, im Süüde a d Meduller. De Vorort isch Axima (hüt: Aime-en-Tarentaise) gsii, spöter denn Darantasia (hüt: Moutiers). Zäme mit de Vallenser, wo im Wallis gwont hend, hend si di römisch Provinz Alpes Graiae et Poeninae bildet. Baid Stämm hend vom Chaiser Claudius (41–54) s Latinische Recht (ius Latii) öbercho. D Ceutrone hend vom Chääse und vom Chupferabbau glebt und de Pass öber de Chlii Sankt Bernhard (lat. Cremonis iugum) öberwacht. Ane 58 v. Chr. hend si zäme mit de Caturiger versuecht de Julius Cäsar z hindere, as er i Gallie imarschiert um gege d Helvetier z chämpfe, sind aber vonem bisigt wore. Plinius: Naturalis historia 3,135 Caesar: Commentarii de bello Gallico 1,11,4f. Der Neue Pauly Bd.2: »Ceutrones«
D Caturiger (latiin. Caturīges; altgriech. Κατόριγες, Katóriges) sind e keltische Stamm i de Cottische Alpe gsii und hend im Tal vom Fluss Druentia (hüt: Durance) glebt und de wichtig Alpepass öber de Mont Genèvre kontrolliert, wo vom südliche Gallie i d Poebini goot. De Vorort Eburodunum (hüt: Embrun) isch e vorrömisches Oppidum ufeme höche Felsplato öber de Druentia gsii und denn i de Römerzitt zunere Stadt usbaut wore. En anderi wichtigi Stadt het Caturigomagos (hüt: Chorges) ghaisse. Im Joor 58 v. Chr. hend d Caturiger zäme mit de Ceutrone versuecht de Julius Cäsar z hindere, as er i Gallie imarschiert um gege d Helvetier z chämpfe, sind aber vonem bisigt wore. Si sind underem Chaiser Augustus i de Alpefeldzüg (25-15 v. Chr.) vom Drusus und Tiberius underworfe wore, und i d Provinz Alpes Cottiae iglideret wore. De Chaiser Diocletian (284–305) het si denn a de Provinz Alpes Maritimae zuetailt. Öb en Zämehang mitem Caturix, em Chriegs- und Stammesgott vo de Helvetier bistande het, isch nöd gwüss. Uffällig isch, as zwoo Inschrifte an Mars Caturix z Yverdon gfunde woren sind, wo dozmol wie de Vorort vo de Caturiges Eburodunum ghaisse het. De Gallisch Name Caturiges bidütet »Champfkönig« und Eburodunum bidütet »Iibeburg«.