rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Uswanderig oder Emigration (vo lat. ex (assimiliert zu e) use; migrare wandere) bezeichnet, wenn mä s eigene Land für immer verloot. D Uswanderig cha freiwillig oder erzwunge si, us wirtschaftlige, religiöse, politische oder persönlige Gründ. D Uswanderig isch e Menscherächt. Dr Artikel 13 vo dr Allgemeine Erklärig vo de Menscherächt git jedem Mensch s Rächt, sich innerhalb vom ene Staat frei z bewege und si Ufenthaltsort frei z wehle und au jedes Land, siis eigene iigschlosse, z verloo und in si Land zruggzcho. Meistens wandere Einzelpersone oder einzelni Familie us; in dr Gschicht het s aber au Uswanderige vom ene ganze Volk oder vo grosse Deil vom ene Volk gee. Hüte wird statt "Uswanderig" dr Begriff "Migration" (und für "Uswanderer" "Migrante") bevorzugt. D Änderig vom Wohnsitz im Inland wird as "Binnemigration" bezeichnet. Dodrunder verstoht me au en Ortswächsel innerhalb vo dr Europäische Union, wil alli Unionsbürgerinne und -bürger s Verfassigs- und Grundrächt vo dene im EU-Inland hai (Art. 18 EU-Vertrag, Art. 45 Charta vo de Grundrächt vo dr EU 2009). Uswanderer us em Heimetsland si Iiwanderer im fremde Land, wo se ufnimmt. Bruno Abegg, Barbara Lüthi, Verein Migrationsmuseum Schweiz (Hrsg.): Small Number – Big Impact. Schweizer Einwanderung in die USA.
Dr Schwiizerischi Grütliverein isch e vaterländisch orientierte Arbeiterverein gsi. Er isch am 20. Mai 1838 vom Johannes Niederer z Gämf gründet worde. Ursprünglig isch dr Grütliverein as Diskussionsverein für Handwärksgselle gründet worde, er het aber e wichtigi Rolle in dr Schwiizer Arbeiterbewegig gspiilt. Zerst het er sich nume mit Bildig und Erziehig beschäfdigt, bald isch er aber politisch dätig worde. D „Grütlianer“ si massgäblig bi dr Gründig vo Gwärkschafte und Chrankekasse drbii gsi. Die patriotischi Orientierig vom Grütliverein – si Name bezieht sich uf dr mythisch Gründigsort vo dr Eidgenosseschaft, s Rütli – het d Bewegig zum ene schwiizerische Sonderfall gmacht. Dr Grütliverein het s 1868 abglehnt, sich dr Internationale Arbeiterassoziation (Ersti International), wo 1864 gründet worden isch, azschliesse. Eso isch e Gegesatz zur internationale sozialistische Arbeiterbewegig entstande. Dorum si d Grütlianer im Landesstreik vo 1918 nit uf dr Siite vo de streikende Arbeiter gstande. 1890 isch dr Verein mit meh as 16000 Mitgliider am grösste gsi. 1901 het er mit dr Sozialdemokratische Partei fusioniert, het sich aber 1916 wider von ere glöst. Er het aber wiiterhi Mitgliider verlore, bis er 1925 de Sektione empfohle het, sich dr SP azschliesse. Fahne vom Grütliverein Arosa (Rätischs Museum, Chur) Glückwunschschriibe zum 70.
As Binnemigration bezeichnet mä d Migration innerhalb vom ene bestimmte Ruum, meistens innerhalb vom ene Staat. D Binnemigration unterscheidet sich also vo dr transnationale Migration in däm, ass im Allgemeine keini Staatsgränze überschritten wärde. In de Kontext wo d EU beträffe, wird wird aber au bi Migratione vo eim EU-Staat in en andere vo Binnemigration gredet, wil d EU e Ruum ohni Binnegränze isch (Binnemärt, Art. 14 EU-Vertrag) wo d Verfassigs- und Grundrächt vo dr Freizügigkeit für alli Unionsbürgerinne und -bürger garantiert isch (Art. 18 EU-Vertrag, Art. 45 Charta vo de Grundrächt vo dr der EU 2009). Dr Begriff vo dr Binnemigration isch aso nume unscharf definiert, wil d Migration innerhalb von ere chliine Region und au d Wanderig im ene sehr grosse Staat, ere supranationale Organisation oder eme Staateverbund eso cha bezeichnet wärde. Dr Ortswächsel innerhalb vo dr EU isch aso rächtlig-begrifflig kei "Uswanderig ins Usland". Dr Europäisch Root und die Europäischi Kommission unterstütze Besträbige zur Erliichterig vo dr europäische Binnemigration, bsunders vo dr brueflige Migration. Zu de zentrale Theme ghöre rächtligi Vorussetzige für e verbessereti Mobilität vo de Lüt, wo in dr Bildig, Forschig und Innovation schaffe, die gegesiitigi Anerkennig vo Qualifikatione, d Übertragbarkeit vo Räntenasprüch und Sozialschutzasprüch
Di Allgemeini Erklärig vo de Mönscherächt (A/RES/217, UN-Doc. 217/A-(III)), au: Deklaration vo de Mönscherächt oder UN-Mönscherächts-Charta, isch s usdrückliche Bekenntnis vo de Vereinte Natione zu de allgemeine Grundsätz vo de Mönscherächt. Di Erklärig isch am 10. Dezember 1948 von de Generalversammlig vo de Vereinte Natione z Paris gnehmiget und verchünt worde. Ufgrund vo dem Datum isch sither de 10. Dezember de International Tag vo de Mönscherächt. D Mönscherächtserklärig het 30 Artikel. Si düent di Rächt ufzähle, wo jede Mönsch het, ohni Unterschiid wi ofer was er isch, woher er isch und wo-n-er läbt. D Grundrächt, wo in de Erklärig feschtgläit si, het jede Mönsch in jedem Land vo dere Wält. D Erklärig vo de Mönscherächt isch in de Zwischeziit in meh wi 300 Schprooche übersetzt worde. Völkerrächtlich isch di Erklärig nöd verbindlich, aber me geseht si meischt wi-n-en Teil vom Rächt vo de Vereinte Natione und si isch so öppis wi-n-es Gwohnheitsrächt. Di meischte Beschtimmige, wo sich in der Mönscherächts-Charta findet, sind in andere internationale Abkomme greglet, so dass si für d Schtaategmeinschaft rächtlich bindend si. S Ziil vo de Erklärig isch, d Freiheit, d Grechtigkeit und de Fride in de Wält z wahre und z gwäärleischte. Feschtgschribe isch, dass
De Didier Défago (* 2. Oktober 1977 z Morgins) isch en Schwiizer Skirennfahrer. Er fahrt Abfahrtsränne, Super-G, Riiseslalom und Super-Kombination, isch aber an de schnelle Diszipline am beschte. Bi de Olympische Spiil vo Vancouver het er am 15. Februar 2010 bi de Abfaart d Goldmedaille gwunne. De Didier Défago isch scho mit säschsi sis erschte Skirenne gfaare und sit em 1996 faart er im Ski-Wältcup. Ab em 2000 isch er konschtant in de vordere Räng gsi und im 2002 isch er s erschti Mol uf em Podescht gschtande, wo-n-er z Kvitfjell Dritter isch worde. Au sin erschte Weltcupsiig isch us em 2002, wo ner am 20. Dezember z Gröde de Super-G gwunne het. Lang het de Défago als "ewige Talent" vom Schwiizer Skischport golte, wil er es grosses Potential het, aber meischt irgendwälchi Fehler bi de Renne ihm sini Siigchance gno hei. Im 2009i isch em aber am 17. Jänner en Siig am Lauberhorn glunge und numme e Woche schpöter em Haanekamm z Kitzbühel. De Höhepunkt vo sinere Karriere isch aber de Olympiasiig gsi, wo-n-er z Vancouver am 15. Februar 2010 d Abfahrt gwunne het. Salt Lake City 2002: 6. Super-G, 12. Abfahrt, 14. Riseslalom Turin 2006: 14. Riseslalom, 16.
Avatar – Aufbruch nach Pandora (au James Cameron's Avatar) isch e Science-Fiction-Film vum Regisseur James Cameron, wu wältwyt am 17. und 18. Dezämber 2009 in d Kino chuu isch. Dr Film vermischt real drillti un computeranimierti Szene. Großi Deil vum Film sin in eme virtuälle Studio mit nej entwicklelte digitale 3D-Kamera drillt wore. Avatar isch mit Gsamtyynahme vu zur Zyt (18. April 2010) 2,717 Milliarde US-Dollar dr wältwyt finanziäll erfolgryychscht Film (Inflation un relative Rendit nit berucksichtigt). Är isch dodermit dr erscht Film iberhaupt, wu d 2-Milliarde-Dollar-Marke broche het. Im Johr 2154 sin d Raustoffvorchuu uf dr Äärd ufbruucht. D Mänsche hän aagfange, in dr Wyte vum All no Alternative z sueche. Am wichtigschte doderbyy isch dr Konzärn Resources Development Administration (churz RDA), e Ruumfahrt-Konsortium, wu uf Pandora e Bärgwärch-Mine bedrybt, eme äärdähnlige Mond zum fiktive Planet Polyphemus im Stärnsyschtem Alpha Centauri. Dr Abböu vum gährte Raustoff Unobtanium isch schwirig trotz ere aagschlossene Militerbasis, wel Pandora het e Atmosphäre, wu fir Mänsche giftig isch, un derzue isch Pandora dr Läbesruum vu dr Na’vi, ere intelligänte mänscheähnligi Spezies. Fir d Kontaktufnahm zue däre Spezies, wu fascht dopplet so groß sin wie Mänsche un im Yychlang mit dr Natur läbt, isch vum
De Wolfgang Schäuble (* 18. September 1942 z Friiburg im Briisgau; † 26. Dezämber 2023 z Offäburg) isch en dütsche Politiker (CDU) gsi. Zwüsche 1984 und 1991 und vo 2005 bis 2017 het er in verschidene Positionen dr Bundesregierig aaghört, unter anderem als Bundesinneminischter und als Bundesfinanzminischter. Vo 1998 bis 2000 isch er Bundesvorsitzer vo dr CDU gsi. Vo 2017 bis 2021 isch er Präsident vom Dütsche Bundestag gsi. De Wolfgang Schäuble isch im 1942i uf d Wält cho un d het en ältere und en jüngerer Brüeder. Au sin Vater, de Karl Schäuble isch CDU-Politiker gsi, wo vo 1947 bis 1952 im badische Landtag gsi isch. Sis Abitur het de Schäuble im 1961 gmacht und dodernoch Jurisprudenz in sinere Heimatschtadt Friburg und z Hamburg schtudiirt. Im 1966 het er s erschte Schtaatsexame gmacht, im 1970 s zweite und im 1971 het er sini Promotion abgschlosse. Er het dann bi de Stüürverwaltig vo Bade-Württebärg gschaffet und isch vo 1978 bis 1984 Rächtsaawalt gsi mit de Zulassig für s Landgricht z Offeburg. Iischniiden für sis Läbe isch es Attentat gsi, wo er am 12. Oktober 1990 schwerverletzt überläbt het. Bi ere Wahlveraastaltig z’Oppenau het de Attentäter drü Schüss uf de Schäuble
Dr Usterbrand vo 1832 isch dr einzig bedütendi Fall vom ene Maschinesturm in dr Schwiiz. Dr Usterbrand het am 22. Novämber 1832 in Oberuster stattgfunde, wo hützudag as Ustertag in Erinnerig isch. Chliifabrikante („Tüechler“) und Heimarbeiter us em Zürcher Oberland hai die «Mechanische Spinnerei und Weberei Corrodi & Pfister» in Oberuster abe brennt. Si hai das gmacht wie d Luddite z Ängland e Generation vor ihne, wil si Angst gha hai, ass d Maschineproduktion ihri Existänz wurd zerstöre. Nid wie d Luddite si d Zürcher Demonstrante aber schlächt organisiert gsi und hai au kuum Understützig in dr Bevölkerig gfunde. Bim Ufmarsch am 22. Novämber hai si au mitghulfe, die konservativi Stadtzürcher Regierig z stürze. Wil dr neu liberali Grosse Root ihri Fordrige d Wäbmaschine z verbiete, wie si s im "Uster-Memorial" veröffentligt hai, nid erfüllt het, hai si d Fabrik verbrennt. In Oberuster und im Zürcher Oberland si 75 Lüt verhaftet worde. E Johr spöter, im Johr 1833, si die Hauptschuldige am Usterbrand zu langjöhrige Chettestroofe verurdeilt worde. Wäge däm Ereignis het dr Gross Root 1835 e Gsetz zum Schutz vom Eigedum beschlosse. Die Verurdeilte si aber scho 1839 noch em Züriputsch wider freigloo worde. D Maschinestürmerei het sich in
Woeblinge isch a Stadt rund 15 km nordeschtli vu Stuegert z Bade-Wirttebärg in dr Region Stuegert. Si isch d Chreisstadt un di grescht Stadt vum Rems-Murr-Krois. Zämme mit dr sidlige Nochberstadt Fellbach bildet si ne Mittelzäntrum fir d Umlandgmeine. Syt em 1. Februar 1962 isch Woeblinge Großi Chreisstadt. Woeblinge lyt zue bode Syte vu dr Rems, wu vu Waischtadt här im Sidoschte vu dr Stadt bim Stadtdeil Boestoe in s Stadtgebiet chunnt un no dur d Chärnstadt fließt. Si het sich derno dief in dr Muschelchalch yygrabe un fließt in mehrere Windige vu Sidoschte no Nordweschte dur s Stadtgebiet zwische dr Stadtdeil Hegnach un Hohenacker, churz vor dr Mindig verlosst si s Stadgebiet vu Woeblinge. Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Woeblinge (im Uhrzeigersinn vu Nordoschte uus): Luidebach, Schwoeg, Korb, Waischtadt, Kerne un Fellbach (alli Rems-Murr-Krois), derzue Remseck un a Exklave, wu zue Marbach ghert (bodi Landkrois Ludisburg). E nit bewohnti Exklave vu Woeblinge isch dr Hintere Stadtwald, wu zwische Bergle un Reemshalde im Rems-Murr-Krois lyt. S Stadtgebiet vu Woeblinge bstoht us dr Chärnstadt un dr Stadtdeil Bittefeld, Boestoe, Hegnach, Hohenacker un Neistadt, wu erscht im Ramme vu dr Gmeindsreform in dr 1970er Johr yyglideret wore sin. zue
S Wallgrabe-Theater in dr Rothuusgass im Zäntrum vu Frybeg isch anne 1953 vun ere Gruppe vu theaterbegeischterete Studänte in eme ehmolige Wyy- un Luftschutzchäller im e Hinterhof vu dr Wallstroß as chleis Chällertheater (Kleines Theater am Wallgraben) grindet wore. Bi dr erschte Vorstellig am 16. Juni 1953 isch Ein Schlaf Gefangener vum Christopher Fry gspilt wore. Ändi 1960er Johr isch s umzoge in dr Rothuusgass, wyter gleitet vu dr Ingeborg Steiert († 1997) un em Schauspiler Heinz Meier († 2013), wu vor allem dur syy Mitwirkig in Sketsch vum Loriot bekannt woren isch. S Theater het 96 Sitzplätz un isch 1975 s erscht Theater gsi, wu Loriot-Sketsch uf d Bihni brocht het. 2003 het d Regine Effinger, e Gschwischterdochter zum Meier, d Leitig vum Theater ibernuu. Syt 2008 isch dr Schauspiler Hans Poeschl Mitinhaber un leitet s Theater zämme mit syyre Frau Regine Effinger. Im Johr 2007 hän 32.577 Zueschauer di 311 Uffierige vum Theater bsuecht, im Johr 2008 sin s 24.711 Zueschauer bi 236 Vorstellige gsi. 25 Jahre Wallgraben-Theater. Wallgraben-Theater, Freiburg im Breisgau 1978 Peter Bomans: Avantgarde im Weinkeller. Wallgraben-Theater feiert 50. Geburtstag. In: Regio-Magazin, 20. Jg. 2003, Heft 6, S. 56–57 FR.ITZ - FReiburg InfosTabellenZahlen Archivlink (Memento vom
As Affe im wiitere Sinn wärde umgangssprochlig alli Primate – meistens under Usschluss vom Mensch – verstande. Eigentligi Affe im ängere Sinn (Anthropoidea oder Simiiformes) si e systematischi Gruppe, wo zsämme mit de Füechtnasenaffe und de Koboldmakis, wo früehner as Halbaffe zsämmegfasst worde si, d Ornig vo de Primate bilde. Die Eigentlige Affe deile sich in d Neuwältaffe und d Altwältaffe, und zu dene ghört biologisch betrachtet au dr Mensch. In däm Artikel isch mit „Affe“ immer die systematischi Gruppe vo de Eigentlige Affe gmeint D Grössi vo de Eigentlige Affe schwankt zwüschen em Zwärgsiidenäffli, wo öbbe 100 Gramm schwer isch, und de Gorilla, wo wenn si stöhn zu 1,75 Meter hoch si und e Gwicht vo 200 Kilogramm chönne ha. E baar Arte hai en usprägte Gschlächtsdimorphismus, wobii d Männli vo mängge Arte dopplet so schwer wie d Wiibli chönne si und sich au in dr Farb vom Fäll chönne underscheide. Ihr Körper ist meistens mit Fäll bedeckt, wo d Farb drvo vo schwarz über verschiideni Bruun- und Graudöön bis zu wiiss cha variiere. D Handflechene und Fuesssohle hai meistens keini Hoor, mänggisch het au s Gsicht keini. D Auge si gross und noch vorne grichdet und dr Gsichtssinn
S Wort Aff (althochdütsch affo, mögligerwiis us em Altrussische) meint: e Säugedier us dr Underornig Anthropoidea in dr Ornig vo de Primate, lueg Affe e Wappedier in dr Heraldik in dr Jegersproch e jungs Murmeli im Militärjargon e Tornister us Fäll e chinesischs Dierzeiche
D Burg Staufebärg, au Staufeburg oder Stauffebärg gnännt un hite as Wyyguet Schloss Staufenberg bekannt, isch e Burg uf ere 383 Meter hoche Felsnase nerdlig iber Staufebärg, eme Ortsdeil vu dr Gmei Durbach im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Die Hecheburg isch im 11. Johrhundert böue wore. 1070 bis 1092 sin d Herre vu Staufebärg („Grafen von Stouffenberg“) gnännt wore, wu im Dienscht vu dr Herzeg vu Zährige gstande sin. Anne 1148 sin d Grofe vo Staufebärg uusgstorbe, derno isch d Burg Staufebärg vu dr Zähriger zuen ere mittelalterlige Feschtigsaalag uusböue wore. Wu anne 1218 d Zähriger sälber uusgstorbe sin, isch d Burg iber d Grofe vu Urach-Freiburg an d Ebersteiner chuu un schließli anne 1366 an d Markgrofe vu Bade. Zytwyys het d Burg Staufebärg as Ganerbeburg acht Familie as Wohnsitz dient. Scho in dr Johre 1329 un 1350 isch d Burg gschlisse un derno wider ufböue wore. Im Dryssgjehrige Chrieg isch si wider bschedigt un anne 1689 vu franzesische „Marodeur“ uusgraubt wore. Dr Blan, d Burg in e franzesischi Feschtig umzböue, isch loo wore, wel s kei Drinkwasser uf dr Burg het. Anne 1693 het derno dr Markgrof Ludwig Wilhelm vu Bade-Bade d Burg zruckgchauft. Ab 1832 isch d Burg
D Primate (Primates) oder Herredier si en Ornig in dr Underklass vo de höchere Süüger, wo zu dr Überornig vo de Euarchontoglires ghört. Ihri Erforschig isch dr Gegestand vo dr Primatologii. Dr Usdruck Affe wird mänggisch für die Ornig bruucht, isch aber missverständlig, wil die (Eigentligen) Affe nume en Undergruppe darstelle. D Primate wärde in die beiden Underornige vo de Füechtnasenaffe (Strepsirrhini) und de Drochenasenaffe (Haplorhini) iideilt. Zu de Drochenasenaffe ghöre d Menschenaffe (Hominidae), wo dr Mensch (Homo sapiens) mit iischliesse. Primate (Primates) ├───Füechtnasenaffe (Strepsirrhini) │ ├──Lemure (Lemuriformes) │ │ ├──Fingerdier (Daubentoniidae) │ │ │ │ │ └──Lemuroidea │ │ ├──Chatzemaki (Cheirogaleidae) │ │ ├──Wiiselmakis (Lepilemuridae) │ │ └──N.N. │ │ ├──Indriartigi (Indriidae) │ │ └──Gwöhnligi Maki (Lemuridae) │ │ │ └──Loriartigi (Lorisiformes) │ ├──Lori (Lorisidae) │ └──Galago (Galagonidae) │ └──Drochenasenaffe (Haplorrhini) │ ├──Koboldmaki (Tarsiiformes) │ └──Eigentligi Affe (Anthropoidea) ├──Neuwältaffe oder Breitnasenaffe (Platyrrhini) │ ├──Sakiaffe (Pitheciidae) │ └──N.N. │ ├──Chlammerschwanzaffe (Atelidae) │ └──N.N. │ ├──Chrallenaffe (Callitrichidae) │ └──N.N. │ ├──Nachtaffe (Aotidae) │ └──Kapuzinerartigi (Cebidae) │ └──Altwältaffe oder Schmalnasenaffe (Catarrhini) ├──Gschwänzti Altwältaffe (Cercopithecoidea) │ └──Meerchatzeverwandti (Cercopithecidae) │ └──Menschenartigi (Hominoidea) ├──Gibbon (Hylobatidae) └──Menschenaffe (inkl. Mensch) (Hominidae) Louis de Bonis: Vom Affen zum Menschen 1 & 2. Spektrum Compact 2004,1. Verlag Spektrum der
D Füechtnasenaffe (Strepsirrhini) si en Underornig vo de Primate. Früehner si d Dier in dere Gruppe as Halbaffe bezeichnet worde, zu dene si au no d Koboldmaki grächnet worde. Die Bezeichnig gältet aber as veraltet. D Füechtnasenaffe underscheide sich in ere Reihe vo Merkmol vo dr anderen Underornig, de Drochenasenaffe. Dr Underschiid won e dr Name ge het, isch dr Nasespiegel (Rhinarium), wo bi dene Dier wie bi de Chatze füecht isch, was sich au im besser entwicklete Gruchssinn widerspieglet. Wiiteri Underschiid lige im Duume, wo nume im ene schwechere Usmass de andere Finger cha gegenübergstellt wärde, ere Butzchralle am zweite Zeche und andere anatomische Merkmol. Drüber us chömme bi Füechtnasenaffe ehnder Mehrlingsgeburte vor, währed bi de Drochennasenaffe d Einzelgeburte hüfiger si. Fümf vo de siibe Familie läbe uf dr Insle Madagaskar. Die beiden andere chömme im mittlere und südlige Afrika und in Süd- und Südostasie vor. Die madegassische Familie wärde in dr Deilornig Lemure (Lemuriformes) zsämmegfasst, si umfasse fümf läbendi und ei usgstorbeni Familie: Gwöhnligi Maki (Lemuridae) Chatzemaki (Cheirogaleidae) Wiiselmaki (Lepilemuridae) Indriartigi (Indriidae) Fingerdier (Daubentoniidae) Megaladapidae † Zwei Familie us Afrika und Asie bilde d Deilornig Loriartigi (Lorisiformes): Loris (Lorisidae) Galagos (Galagonidae) E dritti Gruppe, d Adapiformes, umfasst e
Staufenberg stoht fir die Bärg, Ortschafte un Burge: Bärg: e Rucke zwische Bade-Bade un Gernschbach-Staufebärg z Bade-Wirttebärg, Dytschland, lueg Merkur (Bade) Staufenberg, e Bärg im Harz, Nidersachse, Dytschland Staufenberg, e Bärg im Reinhardswald, Nordhesse, Dytschland Staufenberg, e Bärg z Nordhesse bi Vellmar, Dytschland Ortschafte: Staufenberg, e Stadt im Landkreis Gießen, Hesse, Dytschland Staufenberg, e Gmei Landkreis Göttingen, Nidersachse, Dytschland Staufebärg, e Ortsdeil vu dr Stadt Gärnschbach im Landkreis Raschti, Bade-Wirttebärg, Dytschland e Wieschtig im Landkreis Birkenfeld, Rhyyland-Pfalz, Dytschland Burge: Burg Staufebärg, Burg bi Durbach-Staufebärg im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg, Dytschland Burg Staufenberg, Burgruine bzw. widererrichteti Burgaalag z Staufenberg im Landkreis Gießen, Hesse, Dytschland Verglyych au: Stauffenberg
D Drochennasenaffe (Haplorrhini) si en Underornig vo de Primate. Früehner het mä die Dier (mit Usnahm vo de Koboldmaki) as Ächti Affe (im Gegesatz zu de Halbaffe) bezeichnet, die Underdeilig isch aber veraltet. D Drochennasenaffe, wo under anderem au d Mensche drzue ghöre, underscheide sich in ere Reihe vo Merkmol vo de Füechtnasenaffe. Drzue ghöre dr Nasespiegel (Rhinarium), wo bi dere Gruppe drochen isch, was en ehnder schlächtere Gruchssinn mit sich bringt, drzue hai die Dier e Wand us Chnoche zwüsche de Auge- und de Schlööfihöhlene. Bi de Drochennasenaffe si Einzelgeburte d Norm. D Drochennasenaffe chömme in tropische und subtropische Gebiet vo Amerika und Afrika (allerdings nit uf Madagaskar) vor, z Gibraltar und in Süd- und Südostasie bis noch Japan ufe. Dr Berberaff (Macaca sylvanus) isch näben em Mensch die einzigi freiläbendi Primatenart in Europa. Dr Mensch läbt uf alle Kontinänt mit Usnahm vo dr Antarktis. Mä deilt d Drochennasenaffe in drei Deilornige ii: D Koboldmaki läben in Südostasie. Si si früehner mit de Füechtnasenaffe zu de Halbaffe zsämmegfasst worde, si aber nöcher mit de übrige Drochennasenaffe verwandt. D Neuwältaffe chömme numme uf em amerikanische Kontinänt vor, vo do chunnt ihri Bezeichnig. Si deile sich in fümf Familie ii: Chrallenaffe
D Menschenaffe (Hominidae, früehner Pongidae) – in Abgränzig zu de Gibbon (Chliini Menschenaffe) au as Grossi Menschenaffe bezeichnet – si e Familie vo de Primate. In dere wärde d Gattige, wo hüt läbe, vo de Orang-Utan, Gorilla, Schimpanse und Mensche zsämmegfasst, im Ganze siibe rezänti Arte. Paläontologisch ghöre au die unmittelbare Vorfahre vom Mensch (Hominini) und vo de andere rezänte Gattige drzue. Ass dr Mensch und siini usgstorbene Vorfahre iibezoge wärde und nit wie früehner en eigeni Familie bildet – stammt vo de phylogenetische Erkenntniss, wo drnoch d Schimpanse und Gorilla mit de Mensche nöcher verwandt si as mit de Orang-Utan. Die nit-menschlige Menschenaffe si uf tropischi Regione in Afrika und Südostasie beschränkt und alli si in ihrem Bestand gfährdet. Die nechste Verwandte vo de Menschenaffe si d Gibbon (Hylobatidae), gmeinsam mit ene bilde si d Überfamilie vo de Menschenartige oder Menschenaffe im wiitere Sinn (Hominoidea). Ihri Stellig im Stammbaum vo de Primate wird im Diagramm unde nooch dargstellt : Primate (Primates) ├─ Füechtnasenaffe (Strepsirrhini) └─ Drochenasenaffe (Haplorhini) ├─ Koboldmaki (Tarsiidae) └─ Eigetligi Affe (Anthropoidea) ├─ Neuwältaffe (Platyrrhini) └─ Altwältaffe (Catarrhini) ├─ Gschwänzti Altwältaffe (Cercopithecoidea) └─ Menschenartigi (Hominoidea) ├─ Gibbon (Hylobatidae) └─ Menschenaffe (Hominidae) Di rezänte Mänscheaffe wäre in vier
D Chnorpelfisch (Chondrichthyes, vo altgr. Chondros = Chnorpel, Chorn + ichthyes = Fisch) si e Klass vo de Wirbeldier (Vertebrata). Zu ihne ghöre d Haifisch (Selachii) mit mehr als 500 Arte, d Roche (Batoidea) mit über 600 Arte, und die weniger bekannte Seechatze (Chimaeriformes) mit 34 Arte. Dodrmit si öbbe 4 % vo de Fischarte, wo hüt läbe, Chnorpelfisch. Fast alli Chnorpelfisch läben im Meer, nume e baar Haifisch und d Süesswasserstächroche chömmen im Süesswasser vor. Im Underschiid zu de Chnochefisch bestoht s Skelett vo de Chnorpelfisch us Chnorpel, wo aber wil prismatische Chalch iiglageret isch hochi Festigkeit cha ha. Richtigs Chnochegwäb wird nie bildet. Das isch, näbe der innere Befruchtig dur Klaspere, wo us em mittlere Deil vo dr Buuchflosse bildet isch, und für Chnorpelfisch obligat isch, eini vo de wichtigste Synapomorphie vo dr Gruppe. Alfred Goldschmid: Chondrichthyes. In: W. Westheide, R. Rieger: Spezielle Zoologie. Teil 2. Wirbel- oder Schädeltiere. Spektrum, München 2004. ISBN 3-8274-0307-3 Volker Storch, Ulrich Welsch: Systematische Zoologie. Fischer, 1997, ISBN 3-437-25160-0 Joseph S. Nelson: Fishes of the World. John Wiley & Sons, 2006, ISBN 0-471-25031-7 Kurt Fiedler: Lehrbuch der Speziellen Zoologie, Band II, Teil 2: Fische. Gustav Fischer, Jena 1991, ISBN 3-334-00339-6 Michael R. George,
En Auti isch e vierredrigs Motorfahrzüg, wo bruucht wird zum Persone uf Stroosse z dransportiere. Motorfahrzüg wo vor allem zum Dransportiere vo Laste bruucht wärde si Dransporter oder Lastwäge. Motorisierti Wäge hai in fast alle Beriich d Fuehrwärk, wo vo Zugdier zoge wärde, abglöst. D Zahl vo de Fahrzüg in dr ganze Wält stiigt die ganzi Ziit und isch im Johr 2007 bi öbbe 918 Millione gläge. Die technische Entwicklige, wo zum hütige Auti gfüehrt hai, hai um 4000 v. Chr. agfange, wo s Rad in mehrere Kulture unabhängig vonenander erfunde worden isch. Dr Ursprung vom Wage - em Vorläufer vom Auti - isch umstritte. Die jüngsti Theorii gseht dr Wage as mitteleuropäischi Erfindig us em Gebiet vom hütige Dütschland. Um 400 v. Chr. hai d Grieche Belagerigsdürm mit Drätreder bewegt. 308 v. Chr. hai Lüt wo im Innere vom Wage vom Demetrios vo Phaleron gsi si, dä aadriibe. 100 v. Chr. het dr Griech Hero vo Alexandria en Art Dampfmaschine konstruiert. Im Römische Riich het mä um 200 n. Chr. Wäge bruucht, wo mit dr Muskelkraft vo Sklave im Innere vo de Wäge bewegt worde si. Dr Roger Bacon, (* 1214) e Mönch und Glehrte, het gschriibe: „Es wird