rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Jänner isch dr erschti Monet vom Jahr im Gregorianische Kalender. Dr uurschprünglichi Name Jänner/Jenner isch nur no im süddüütsche Schprachruum üblich, in Öschterriich und Südtirol heisst er offiziell, in Bayern umgangsschpraachlich Jänner. Au im Schwiizerdüütsche seit men em Monet Jänner. Er hät 31 Tääg und isch nach em römische Gott Janus benännt, wo luut dr Sage zwei Gsichter hät. Bezoge uf di hütigi (temporali) Laag vom Jänner lueget eis Gsicht is neue und eis is alte Jahr (Gueti Vorsätz zum Jahreswechsel). Alti düütschi Näme sind Hartung, Eismonat, Schneemonat und Wintermonat üblich. Di letschti Bezeichnig isch vom Karl em Grosse im 8. Jahrhundert iigfüehrt worde. Z Oscheuropa isch dr Januar früeher au Wolfsmonat gnännt worde, wil i dere Ziit d Wölf ihri Ranzziit händ und liechter z jage gsii sind. Im römische Kalender isch dr Jänner urschprünglich dr elfti Monet gsii. Mit dr Umschtellig vom Jahresbeginn vom 1. März uf de 1. Jänner im Jahr 153 v. Chr. isch dr Januar nach em Gott Ianus, em doppelgsichtige Gott vom Aafang und vom Endi, benännt. Dr Januar fangt immer mit em gliiche Wuchetag wie der Mai vom Vorjahr aa. In Schaltjahre usserdem mit em gliiche Wochentag wie dr April und dr
Voyager 1 isch e Ruumsonde, wo 16 Däg nooch Voyager 2 am 5. September 1977 vu Cape Canaveral mit ere Titan IIIE-Centaur-Rakete gstartet worre isch. Si isch uf e Flugbahn cho, wo si ihr ersts Ziil, dr Planeet Jupiter, früeher als ihri Schwestersonde erreiche lo het. Voyager 1 isch ursprünglich as Mariner 11 e Deil vum Mariner-Forschigsprogramm gsi. D'Jupiterbeobachtige hän mit dr erste Fotos im Jänner 1979 agfange. Mit 278.000 Kilometer Entfernig isch no am 5. März 1979 d'Jupiter-Passage erfolgt. Nooch fascht 19.000 Ufnahme isch d'Jupiter-Mission abgschlosse gsi. Im Jupitermond Io isch si bis uf 18.640 Kilometer noh chumme un het debi erstmolig uf eme usserirdische Himmelskörper vulkanischi Aktivitäte noochwiise chänne. Dr Jupitervorbiflueg isch zu eme sognennte Swing-by oder gravity assist benutzt worre: D'Aziegigschraft vum Jupiter het d'Sonde nit nur so starch beschlünigt, dass si s'Sunnesystem verlo het, sundern au uf ere schnelle Bahn zum Saturn glenkt, wo si no am 12. November 1980 im e Abstand vu 124.200 Kilometer mit witterer Beschlünigig vorbigfloge isch. Debi isch d'Flugbahn starch abglenkt worre un d'Sonde het d'Erdbahnebeni (d Ekliptik) verlo. Bim Saturnvorbiflueg sin komplexi Strukture im Ringsystem entdeckt worre (schints verdrillti Ring, Schäferhundmönd un speicheartigi Strukture). Dr Vorbiflueg in numme 2000 Kilometer
Voyager 2 isch e Ruumsonde vu dr NASA, wo 16 Däg vor Voyager 1 am 20. August 1977 vum Cape Canaveral mit ere Titan 3E-Centaur-Rakete in dr Weltruum gschosse worre ischt. In dr 60er Johre vum zwanzigste Johrhundert hän Astronome festgestellt, dass die grosse Planete vu unserem Sunnesystem - die vier Gasriise (Jupiter, Saturn, Uranus un Neptun) zum End vu dr 70er Johre in ere Konstellation stehe würde, wo si mit ere einzige Sonde uf ere sognennte Grand Tour (Grosse Tour) nochenander besuecht werre chönnte. Dorufhi sin zwei Sonde baut worre, Voyager 1 un Voyager 2. Dr ursprünglich Namme vu Voyager 2 isch Mariner 12 gsi. Voyager 1 isch zwar 16 Däg später gstartet gsi, het aber e chürzeri Fluegbahn zum Jupiter gnu, so dass die Nummerierig wogl wäge dr plante Anchümft so gmacht worre isch. Während Voyager 1 nooch em Passiere vum Saturn d'Ebene vu dr Erdbahn Ekliptik verlo het, het Voyager 2 si Flueg zum Uranus un Neptun furtgsetzt un demit s'gsetzt Zil erreicht. D'Sonde het dr Jupiter am 9. Juli 1979 passiert, dr Saturn am 25. August 1981, dr Uranus am 24. Jänner 1986 un dr Neptun schliessli am 25. August 1989. D'Sonde het auf ihrem Flueg
Eruption (vu latinisch eruptio) bedütet Usbruch, Hervorbreche. In sällem Zämmehang findet dr Begriff Verwendung fer die underschidliche vulkanische Usbruchsdätigkeite, unabhängig vum Aggregatzuestand vu dr usgstossene Materie: – dr Usstoss vu Lava, Gstei, Gase oder Äsche (Vulkanusbruch). – d'Uswerfig vu Wasser dur e Geysir. in dr Astronomi fer e Gas- oder Strahligsusbruch uf dr Sunneoberflächi (Sunneeruption, Eruptivi Protuberanz). in dr Medizin fer s'plötzlich Ufträtte vume Hüttusschlag sowie fer dr Usschlag selber.
In dr Himmelsmechanik schwätzt mer vu ere Bahnresonanz, wenn zwei Himmelskörper Umlaufzitte besitze, wo ime ganzzahlige Verhältnis stehn (z. B. 2:1 oder 3:2). In sällem Fall addiert sich die regelmässig Wexelwirkig zwische dr Objekte iber langi Zittrüüme un cha zue dramatische Bahnveränderige (Exzentrizität un Inklination) vu dr Körper füehre. Bahnresonanze chönne e stabilisierende Ifluss uf menki Orbits usüebe: Dr Planet Pluto un zahlriichi chleineri Objekte im Kuipergürtel, wo als Plutino (italienisch fer chleini Plutos) bezeichnet werre, befinde sich in ere 3:2-Resonanz mit em Neptun, d. h. während drei Neptunumlaif umrunde si d'Sunne zweimol. E Sonderform vu dr Bahnresonanz mit em Verhältnis 1:1 bilde die koorbitale Objekte. S'bekanntist Bispil defür sin die so gnennte Trojaner. Si befinde sich ime Lagrange-Punkt bezüglich vu dr Sunne un eme Planet (meistens dr Jupiter). Usserdem hän einigi Saturnmönd koorbitali chleini Mönd. Bahnresonanze bewirke au d'Deilige zwische dr Saturnring un d'Kirckwoodlucke im Asteroidegürtel. Letzteri gelte as dr wohrschinlichst Ursprung vu dr erdnohe Asteroide. D'Umlaufzitte vu dr Jupitermönd Io, Europa un Ganymed stehn in ere Resonanz vu 4:2:1. zuenander. Säll füehrt zue licht elliptische Bahne vu dr drei Mönd un demit im Schwerefeld vum Jupiter zue starche Gezittechräfte, wo s'Inner vu dr Europa un insbesundere vu dr
E Nomenklatur (latinisch nomenclatura) isch e Sammlig vu Richtlinie, nooch dene sich d' Benennig vu Objekte ime bestimmte Themegebit richte soll. D'Gsamtheit vu dr Benennige ime Fachgebit bildet e Terminologi. In dr Astronomi isch die International Astronomisch Union zueständig (IAU) Planetari Nomenklatur In dr Biologi: Wisseschaftlichi Nomenklatur Nomenklatur vu dr Bakterie Botanischi Nomenklatur Zoologischi Nomenklatur Nomenklatur-Codes In dr Chemi isch die International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) zueständig IUPAC-Nomenclatur fer chemischi Verbindige In dr Medizin Anatomi SNOMED In dr Politik bezeichnet s'Wort Nomenklatura als iber s'Russisch ybernummeni latinischi Bezeichnig die Grosskopfete un ihr Hierarchi in Staat un Partei, bsunders in sozialistische bzw. planwirtschaftlich organisierte Staate.
Dr Februar (latiin. Februārius vo februare "reinige") isch sit dr Julianische Kalenderreform im Jahr 45 v. u. Z. dr zweiti Monet vom Jahres-Kalender. Er isch nach em römische Reinigungsfescht Februa benännt worde. Im süddüütsche Schpraachruum, insbesonderi in Öschterriich, Südtirol und dr Pfalz, wird er au Feber gnännt. Dr Monet umfasst sit dr Auguschteische Kalender-Reform im Jahr 8 in Gemein-Jahre 28 Tääg und in Schaltjahre 29 Tääg. Bis dänn hät dr Februar in Schaltjahre 30 Tääg und in Gmeinjahre 29 Tääg umfasst. Dr Schalttag isch eigentlich dr 24. Februar, d. h. in Schaltjahre wird nach em 23. Februar en Tag iigschobe, was jedoch nur für di chirchliche Fiirtääg und Namestääg vo Bedüütig isch, wo sich vom 24. Februar und de folgende Tage in Schaltjahre uf de 25. Februar etc. verschiebed. Dr alti düütschi Name wo i viili Deil vum alemannische Sprochruum no bruucht wird isch Hornig, wil dr riifi Rothirsch in dem Monet siis "Ghörn" (Gweih, Schtange) abwirft und demit aafangt es neus Gweih z schiebe. Wiiteri gebrüüchlichi Näme sind Schmelzmond und Sporkel oder Spörkel gsii. Bi de Gärtner isch früeher d Bezeichnig Taumonat (Taumond) üblich gsii. D Bezeichnig Narrenmond für de Februar rüehrt daher, dass in dere Ziit di alte
Dr März (latiin. Mārtius) isch dr dritti Monet com Jahr im Gregorianische Kalender. Er hät 31 Tääg und isch nach em römische Chriegsgott Mars benännt, drum händ en d Römer Martius gnännt. Dr alti düütschi Name isch Lenzing bzw. Lenzmond, e veralteti Schriibig isch Märzen. Am 20. März isch d Tagundnachtgliichi - d Sunne schtaht gnau über em Äquator und gaht demit gnau im Oschte uf und gnau im Weschte under. Dr römischi Kalender hät uurschprünglich mit em März als erschtem Monet aagfange. Dr März fangt mit em gliiche Wuchetag wie dr November und in Nöd-Schaltjahre au wie dr Februar aa. Fiirtig beweglichi Fiirtig https://web.archive.org/web/20090207074140/http://feste-der-religionen.de/Kalender/Maerz.html
Dr April isch dr vierti Monet vom Jahr im Gregorianische Kalender. Im römische Kalender isch dr April uurschprünglich dr zweiti Monet gsii. Er hät alewiil 30 Tääg. Dr April fangt mit em gliiche Wuchetag wie dr Juli und i Schaltjahre wie dr Januar aa. Dr Name bezieht sich vermuetlich uf d Chnoschpe, wo im Früehlig uufgönd, und chunnt vom latiinische aperire «uufmache» her. Dr alti tüütschi Name isch Ostermond (vom Karl em Grosse im 8. Jahrhundert iigfüehrt), wil Oschtere meischt im April liit. Anderi, hütte chuum meh pruuchti Bezeichnige sind Wandelmonet oder au Launing. Sit em 16. Jahrhundert isch z Europa dr Bruuch beleit, am 1. April en Aprilscherz z mache: Mer «schickt» siini Mitmänsche mit eme meh oder weniger derbe Scherz oder ere Lüügegschicht «in April». Dr Saag naa isch dr Luzifer am 1. April us em Himmel verstosse worde. Vil zum Bruuchtum und vil Sprüch und Wätterregle findt mer im Schwyzerische Idiotikon – lueg deet im Artikel Aprillen. S Aprilewätter schtaht bildlich für wechselhafts Wetter, au wänns in andere Mönet schtattfindet. Fiirtig beweglichi Fiirtig Ziitskala http://www.feste-der-religionen.de/Kalender/April.html
Dr Mai (latiin. Māius) isch dr föifti Monet vom Jahr im Gregorianische Kalender. Er hät 31 Tääg und isch nach dr Göttin Maia benännt. Nach andere Quelle leitet er sich vo Iupiter Maius ab, em Wachstum bringende Jupiter. De Karl dr Grossi hät im 8. Jahrhundert de Name Wonnemond iigfüehrt, wo uf di warme Temperature und die wiedererwachti Vegetation hiiwiist. D Bezeichnig Blumenmond hät dr Mai wege dr Hauptblüeteziit vo de meischte Pflanzen überchoo. Dr Mai heisst au Weidemond, wil i dem Monet s Vieh uf d Weide bracht wird (im Gebirge: Alpuuftrieb). Nach alter Überlieferig dörf mer sich aber dr Wärmi erscht nach de so genannte Iisheilige vom 11. Mai bis zum 15. Mai sicher sii. Ungefähr sit em 13. Jh. wird dr Mai in Europa mit Maifiire, -umgäng und -ritte (z. B. Leonhardiritt, Georgiritt) gfiiret, in viile Gegende vo Düütschland und Öschterriich isch s Uufschtelle vo oft imposante Maibäum gwachses Bruuchtum. I dr Schwiiz kennt mer das nöd oder nur sehr sälte. Im römische Kalender isch dr Mai uurschprünglich dr dritti Monet gsii. Im katholische Chilejahr isch dr Mai bsunders dr Verehrig vo dr Gottesmuetter Maria gwidmet drum wird er i dem Umfeld au als Marienmond bezeichnet. Dr
Dr Juli (latiin. Iūlius) isch dr sibti Monet vom Jahr im Gregorianische Kalender. Er hät 31 Tääg und isch nach em römische Schtaatsmaa Julius Caesar benännt, uf ihn gaat d Kalenderreform vom Jahr 46 v. Chr. zrugg Dr alti düütschi Name isch Heuet oder Heuert oder au Heumonat gnännt, wil im Juli di erschti Heu-Mahd iibracht wird. Anderi alti Näme für de Juli sind Bären- oder Honigmonat. Im römische Kalender, wo s Jahr mit em März aagfange hät, isch dr Juli uurschprünglich dr föifti Monet gsii und häe vor siinere Umbenännig im Jahr 44 v. Chr. (vom Konsul Marcus Antonius iibrachti Lex Antonia de mense Quintili "über de Monet Quintilis") de Name Quintilis zu lat. quintus "der fünfte". Im Jahr 153 v. Chr. isch dr Jahresbeginn allerdings um zwei Mönet vorverleit worde, so dass d Beziehig zwüsched Name und Zählig weggfalle isch. Wänns uf e düütlich hörbari akustischi Underscheidbarkeit zum Monetsname Juni aachunnt, wird dr Juli umgangssprachlich mängisch au als "Julai" uusgschproche und umgkehrt dr Juni dänn als Juno. Dr Juli fangt mit em gliiche Wuchetag wie dr April aa und in Schaltjahre auch wie dr Januar (Jänner). Fiirtig http://www.feste-der-religionen.de/Kalender/Juli.html
Die christlich Zittrechnig oder au Christlich Ära isch d Zellig vu dr Johre vum agnummene Burtsjohr Jesu a. Im dytsche Sprochrüm werre de Johre noch Christi Burt yblicherwiis mit n. Chr abchürzt, sälli devor mit v. Chr. Die noochchristligi Ära heisst dorum au Johrzellig Anno Domini (latinisch fer im Johr vum Herr), abch. AD - eso in englischsprochige Länder yblich. Wie alli Kalenderäre chennt au die christlich Ära kei Nulljohr als Afang. D'Astronomi verwendet allerdings e Nulljohr un schribt d Johre devor mit eme negative Vorzeiche. D. h. aber, dass s Johr 0 vu dr Astronomi im Johr 1 v. Chr, entspricht, s Johr -1 im Johr 2 v. Chr. usw. Die christlich Ära setzt inzwische in allene Staate, wo si verwendet wird, uffem Gregorianische Kalender fer d Ideilig vum Johr un d Festlegig vu Schaltjohre uf. Menki Religionsgmeinschafte benutze aber noch die christlich Ära mit eme Julianische Kalender. Vume e eigene "christliche Kalender" cha mer agsichts vu dr regionale un konfessionelle Underschid im Christetum, wo scho sit dr Spotantike starch usprägt gsi si, nit schwätze. Sälle Begriff isch irrefüehrend, wil er dr Gregorianisch Kalender mit em Chilchejohr vermengt. E Fählinterpretation, wo ebefalls witt verbreitet isch, isch d'Meinig, dass dr
Oberozwil ( [ˈɔb̥əʁˌʊʦʋil](info)) isch e ländlichi Gmaind im Wahlchrais Wiil vom Kantoo Sanggale i de Schwiz. Die Gmaind lit im Undertoggeborg und het öppe 5700 Iiwohner. Si bestoot us de Dörfer Oberozwil (4300 IW), Bichwil ( [ˈb̥ɪxˌʋil](info); 800 IW) und Nidrglatt (IPA: [nɪd̥ərˈg̊lat]) und merere Wiiler wie Riggetschwiil, Bueche oder Ramsau im Rindl. D Gmaind grenzt a Ozwil, Oberbüre, Floowil, Degersche und Jonschwil. Im Süde vo de Gmaind stoot de Eppeberg ( [ˈepːəb̥ɛʁg̊](info)), wo 809 m höch isch und vo wo me bi guetem Wetter bis öber de Bodesee luege cha. Im Sommer werdet uf em Eppeberg im „Garte-Kino“ Film zaiget. Im Weschte ghört de Bettenauer Waier (IPA: ˈbetːənauər waijər) zomene beliebte Usflugsziil. Aber bade chamer im Waijer nöd. Oberozwil het aber e Fraibaad und bide Sekundarschuel isch e Halebaad. Wo d Isebaan vo Sanggale uf Zöri baut woren isch, hend sich d Oberozwiler gwehrt, as die Baan dor s Dorf faari und drom macht de Zug jetzt churz vor em Baahof Uzwil en Riiserangg, aine vo de engste Iisebaanrängg wos git! De Intercity-Bahof ghört aber zo Ozwil und Oberozwil. S Woppe vo Oberuzwill isch drüütailig, well d Gmaind us drai Tail bistoot: s Mülirad mit em Wasserband vo de
Luxeburjerisch, lux. Lëtzebuergesch, ésch e moselfränkisch'r Dialekt un de Nàtionalsprooch vum Grossherzogtum Luxeburi - newe Frànzeesch un (Hoch-)Ditsch de offiziell Sprooch vum Ländel. Luxeburjerisch od'r eng v'rwàndti moselfränkischi Dialekte redd' m'r öi én de Noochber'sregione, b'sundersch ém Oschte vun de belgisch Provinz Luxembourg, én de Nordwescht-Moselle, Lothringe, Frànkrich, un ém Nordwescht-Saarlànd un de oweri ditschi Moselländ'r. Syt 2018/9 gits es Zenter fir d’Lëtzebuerger Sprooch. Däm sy Uufgoob isch es, s Luxemburgisch z fördere und z normiere. D Sprooch ghört zu de Westgermanische Sprooche und isch eini vo de vyle Variante vo de fränkische Dialekte, wo vom Niderdytsche bis in's Oberdytsche reiche. De moselfränkische Dialekte bilde zämme mit de ripuarische de mittelfränkische Dialekte, und säll zämme mit em Rhyfränkisch de weschtmitteldytsche. Im Oste wird d'Gränze zwüschem Luxeburgisch un de Triererische Mundarte entlang de Linie zwüsche op (Lux.) of (Triererisch) zoge; im Süde un Weste sin di romanische Sprooche Lothringisch bzw. Wallonisch d'Noochbere. Mer cha s Luxeburgisch nit eidütig als e eigeständigi Sprooch klassifiziere; es gitt (abgseh vu-n-ere größere Zahl an französische Lähnwörter) kei klari Abgränzig zù de moselfränkische Dialäkt im benochberte Dütschland, dass mer vu-n-ere Abstandsprooch chönnt schwätze. Viilmol wird sogar zwüsche Luxeburgisch un Hochdütsch e nöcheri Verwandtschaft gseh wie zwüsche
Luxemburg ésch e Provinz ém wallonisch Làndesteil vun Belgie. Offiziell heisst se de Province de Luxembourg (frànzeesch), de belgisch Luxeburj´r sàje öi Province do Lussimbork (uff Wallonisch) od´r Provënz Lëtzebuerg (uff Luxeburjerisch) defir. Provinzhoiptstadt ésch Arlon (ditsch Arel, néderländisch Aarlen). De Provinz ésch im Südoschte vun Belgie un geht gànz àn de Weschtgrenz vum Großherzogtum Luxemburg làng. Ém Süde grenzt`s àn Frànkrich - beidi Luxeburie àn de Region Lothringe, de Provinz öi noch àn de Champagne-Ardenne. `S ésch de flächemässi greescht Provinz vun Belgie, het àwwer glichzittig de geringschte Inwohnerzàhl. D'Glichheit vun de Nàmme mét'm Großherzogtum Luxeburi ésch historisch begrindet dodemit, dass nooch de Belgisch Revolution vun 1830 un de Àbspaltung vun d'südlich Provinze vun d'Néderlande Luxeburi uffteilt wore ésch zwésche Belgie un d´Néderlande. De néderländisch Küni ésch in Personalunion glichziti Großherzog vun Luxeburi gsin. Die Teilung ésch numme zue-m-e Teil an de luxeburjerisch-franzeesch Sproochgrenz entlang g'macht wore. Üss däm Grund lewe hitzedàjs én dr Provinz öi Lit, wie Luxeburjerisch redde un it numme Romane. Die ditsch/lux.-Sprechr werde àwwr nit zuer Ditschsprochig Gmeinschàft vun Belgie grachnet un hen üss däm Grund öi nit de namligi Sproochrechte, wie die, wie dezuegheere. D'Provënz Lëtzebuerg ass mat 4.443 km² déi gréisst belsch Provënz.
E Wählergruppe (anderi Bezeichnige: Wählergmeinschaft, Wählervereinigung, Parteifreie, Rathuuspartei) isch e Vereinigung, wo zu Kommunalwahle aatritt, ohni de Schtatus vonere politische Partei z haa. Es handlet sich debii um en Zämeschluss vo engagierte Bürger zur Kandidatur bi Wahle uf kommunaler Ebene (Gmeinds-, Bezirks- und Kantonsebeni i dr Schwiiz). Oft entschtönd Wählergruppe us Bürgerinitiative use. Sehr oft - aber nöd zwingend notwendig - sind Wählergruppe örtlich organisiert in Form vomene iitreite Verein (e. V.) (Düütschland). Je nach örtliche Gegebeheite trete in viile Kommune mehreri Wählergruppe zu de Wahle aa. Vor allem im ländliche Ruum händ Wählergruppe Bedüütig in dr Kommunalpolitik und schtelled in viile Gmeinde au Bürgermeischter und Teil vom Gmeindrat. In Grossschtädt händ Wählergruppe meischt keis oder nur grings Gwicht. Ufgrund vo de regionale Uusrichtige gits kei einheitlichi Schtruktur, sondern e Viilzahl vo einzelne regionale Verbänd, Vereinigunge etc.; in Düütschland sind viili vo dene Wählergmeinschafte jedoch in Landesverbände und im Bundesverband vo de Freie Wählergemeinschafte e. V. zämegschlosse. Ehrevorsitzende vo dem Bundesverband isch vo 1976 bis zu siim Tod dr früeheri Bundestagsabgeordneti und Gründer vo dr FWG Weinheim Richard Freudenberg gsi. Momentane Bundesvorsitzende isch dr bayerischi Freie Wähler Landrat Armin Grein (Landkreis Main-Spessart, Lohr) Wählergruppe sind in ihrer Politik rein kommunal
Di Geographischi Längi, λ, international mit long. (longitude = engl., frz. etc. „Längi“) abkürzt, beschriibt eini vo de beide Koordinate vomene Ort uf dr Erdoberflächi, und zwar siini Position öschtlich oder weschtlich vonere definierte (künschtlich feschtgleite) Nord-Süd-Linie, vom Nullmeridian. Si isch früeher als Längegrad bezeichnet worde. Für d Bildig vo dr Geographische Längi wird d Gschtalt vo dr Erde – trotz ihrer „Abplattig“ a de Pole – zunere Chugle vereifacht. Di geographischi Längi isch en Winkel, wo uusgehend vom Nullmeridian (0°) bis 180° in öschtlicher und 180° in weschtlicher Richtig gmesse wird. Dr Scheitel vo dem Winkel isch dr Mittelpunkt vo dr dänkte Erdchugle, di Schenkel gönd vom Mittelpunkt uus dur de Nullmeridian bzw. de Meridian, wo dr Ort druf liit, wo die geographischi Längi aageeh werde söll. Ort mit dr gliiche Längi lieged uf eim Meridian. En Meridian verlauft vo Pol zu Pol und isch d Hälfti vomene Längechreis. Uf dr Erdchugle isch en Längechreis (bestehend us zwei enand gegeüberligende Meridiane) en Grosschreis. Zur Bestimmig vomene Punkt uf dr Erdoberflächi – zur Aagaab vo siiner geographische Laag – wird zuesätzlich de Aagaab vo siinere Geographische Breiti (früeher: vo siim „Breitegrad“) als zweiti Koordinate bruucht. Wils für d Meridiane (oder
Di geographischi Breiti φ (englisch latitude, au düütsch abgkürzt mit Lat., lat. oder LAT) isch die nördlichi oder südlichi Entfernig vomene Ort (Punkt) vo dr Erdoberflächi vom Äquator und wird im Winkelmass aagee. D Breiti chann Wert vo 0° (am Äquator) bis 90° (am Pol) aaneeh. Nord und Süd sind debii als Vorzeiche aazluege. Breitechreis sind Chreis, wo parallel zur Äquatorebeni in Ost-West-Richtig uf der (idealisierte) Erdoberflächi mit ere konstante geografische Breiti β verlaufed. Ort mit dr gliiche Breiti liged uf eim Breitechreis, au Breiteparallel oder Parallelchreis gnännt. Zur Identifikation vomene Punkt uf dr Erdoberflächi - zur Beschtimmig vo siinere geographische Laag – wird zuesätzlich zur Breiti d Aagaab vo siinere Geographische Längi benötigt. Di geographischi Breiti wird sexagesimal in Grad, Minute und Sekunde aageeh, wobii ei Minute 60 Sekunde und eis Grad 60 Minute entschpreched (äänlig wie i dr Ziitaagaab). Bi Dezimalgrad/-minute/-sekunde werded Nachkommaschtelle aageeh. Es git verschiideni Methode vo dr Darschtellig, z. B.: Grad, Dezimalminute: 66° 43,2'. Dezimalgrad: 66,72° Grad, Minute, Sekunde: 66° 43' 12" Grad, Minute, Dezimalsekunde: 66° 43' 12,96" Nur di erschti Form isch i dr Flugnavigation und sit langem au i dr Nautik gebrüüchlich. Dr Abschtand vonere Bogeminute betreit am Äquator und uf eim Meridian
E Ischlagkrater (Impaktkrater) isch e Senki oder Verdiefig uf dr Oberflächi vume planetare Körper, wo dur Kollision mit eme Asteroid, Komet oder dur e Meteoriteischlag entstoht. Alli Himmelskörper vum Sunnesystem mit fester Oberflächi besitze Ischlagkrater. E Besunderheit lit numme vor, wenn es uffeme feste planetare sehr wänig Ischlagskrater git, wie z. B. uf dr Erde oder em Jupitermond Io. E guets Bispil defür isch dr Mo, wo d'Oberflächi vu Ischlagkrater ybersait isch. Uf dr Erde, wo d'Oberflächi ständige Veränderigsprozesse dur Erosion, Ablagerige vu Sedimente un geologischer Aktivität underworfe isch, len sich Ischlagkrater nit so liicht erkenne wie uf vu Erosion wäniger betroffene Himmelskörper. Bis in dr 1960er Johre hän d'Geologe Meteoriteischläg als Ursach vu ere Kraterentstehig abglähnt. Dr Grund isch gsi, dass mer exogeni Ursache fer e Kraterbildig abglähnt het. Es het wohl z'starch an e Art Deus ex machina als Erklärig vu ubekanntem erinneret. Mer het doher bi fast alle Krater, au un grad bi sällene uffem Mo, e vulkanische Ursprung agnumme. Mit dr erste Flüeg und Landige vu Ruumsonde nit nur zum un uffem Mo, sondern au zum Mars, isch d'Hypothese vu dr Vulkankrater aber uhaltbar worre. Es zeige scho chleinsti Himmelskörper, wo an Vulkanismus nit z'denke isch,
Mit de geografische Koordinate (geografischi Breiti und geografischi Längi) laat sich d Laag vomene Punkt uf dr Erde beschriibe. D Erde wird debii in 360 Längegrad und 180 Breitegrad uufteilt. S Gradnetz vo dr Erde isch es dänkts Koordinatesyschtem uf dr Erdoberflächi mit sich rechtwinklig schniidende Länge- und Breitechreise; es dient zur geografische Ortsbeschtimmig. D Breitegrad werded debii vom Äquator uus zellt, d Pole lieged bi 90° Nord bzw. Süd, d Längegrad werded vomene willkürliche Nullmeridian nach Oschte und Weschte zellt bis 180°. D Festlegig vo de Winkel schtimmt nöd mit em in Mathematik und Physik übliche Chugelkoordinatesyschtem überii. Bis Aafang vom 20. Jahrhundert sind i verschiedene Länder verschiedeni Nullmeridiane gebrüüchlich gsii (biischpiilswiis Ferro und Paris), hützutaag wird dr Meridian vo Greenwich (Schternwarte in London) international verwendet. Bi dr gnaue Ortsbeschtimmig muess beachtet werde, dass geographischi Koordinate underschiedlichi Bezugsyschtem haa chönnd. Das am hüüfigschte gnutzti Bezugsyschtem isch s WGS84. Je nach Zweck werded au anderi Referenzellipsoide, e Chugle oder ds Geoid verwendet. Will d Chartografe in früehere Jahrhunderte di viile regionale Abwiichige vo dr Erdoberflächi vom ideale Ellipsoid dur das uusgliche händ, dass si im betreffende Gebiet s Koordinatensyschtem „verschobe“ händ, sind Dutzendi vo geodätische Syschtem entschtande (Bezugssyschtem für Charte).