rlitschk/wikidir huggingface dataset:
De Seisebezirk isch iina vo de sǜbe Bezirk im Kanton Frybùrg i de Schwyz ù de einzig rein tütschspraachiga vo däne Bezirk. Benannt isch er nam Flùss Seisa, wo de Groosstǜu vo synneri östlechi Grenza zùm Kanton Bärn bǜudet. De Seisebezirk het o a iigeta Dyaläkt, wo Seislertütsch hiist. Zùm Seisebezirk gköre 17 Gmiine: 1860: Namesänderig vo Schrickschrot → St. Antoni 1922: Abspaltig vo Düdinge → Schmitte 1953: Namesänderig vo Bösige → Grossbösige 1962: Namesänderig vo Grossbösige → Bösige 1971: Fusion vo Neuhuus und Plasselb → Plasselb 1974: Namesänderig vo Wünnewil → Wünnewil-Flamatt 2017: Fusion vo Oberschrot, Plaffeie und Zumholz → Plaffeie Commons: Seisebezirk – Sammlig vo Multimediadateie Moritz Boschung: Sense. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Region Seise Oberamt Sense Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023
Under dr politische Lingge verstoot mä die underschiidligste wältaaschaulige Ströömige im politische Spektrum, wo aber alli drvo usgönge, ass d Mensche grundsetzlig gliich si. Mit lingger Politik bezäichnet mä e Politik, wo Ungliichhäite will ufheebe und Sozialstrukture, wo as Underdruckig aagluegt wärde, füür die wirtschaftlig oder gesellschaftlig Bschissene will ändere. Iire draditionell Gegepol isch die Politischi Rächti. Dr Begriff isch scho vor dr „groosse“ Franzöösische Revoluzioon (1789–1799) verwändet worde. Politisch Linggi und Rächti si denn noch dr Julirevoluzioon vo 1830 wäärend dr sogenannte „Julimonarchii“ im franzöösische Parlamänt uf dr lingge, repektiv dr rächte Site ghockt. Zerst si die Lingge alli die gsi, wo gege die dradizionelle, monarchische Herrschaftsforme vo de öiropäische Staate Politik gmacht häi, das häisst mä het mit em Begriff antimonarchistischi, republikanischi und klassisch liberali Ströömige gmäint. Hutzüdags verstoot mä under ere „lingge“ politische Posizioon mäistens e Haltig, wo sich ideologisch vo mee oder weniger usbrägte sozialistische Grundsetz abläitet. Er wird vor allem aagwändet uf e Kommunismus und Anarchismus, hützudags weniger as früeber au uf d Sozialdemokratii und dr Sozialliberalismus (Linggsliberalismus). Es git Lüt, wo rächts und linggs für überhoolti Begriff halte, wil in dr Politik d Blickwinkel in de verschiidene Beriich vom öffentlige Lääbe seer underschiidlig chönne
D Julimonarchii het z Frankriich 1830 aagfange, wo dr Köönig Louis-Philippe I. an d Macht cho isch. Si Vorgänger, dr Karl X., het as Folg vo dr Julirevoluzioon abdankt. Dr Louis Philippe isch us dr bourbonische Nääbelinie Orléans abgstammt. Wäge sinere relatiiv liberaale Haltig het men em Bürgerköönig gsäit. Wenigstens am Aafang isch si Regäntschaft vom Groossbürgerdum understützt worde. Die politisch Struktur vo dr Julimonarchii isch e Mischig us ere konstituzionelle und ere parlamentarische Monarchii gsi. D Abgeordnetekammere und d Kammere vo de Pairs us dr Restaurazioonszit het seer vil mee Macht überchoo, aber dr Köönig het immer no e bedütende Iifluss uf d Regierig und uf die uswärtigi Politik gha. D Julimonarchii isch in dr bürgerlige Februarrevoluzioon vo 1848 gstürzt und mit dr Zwäite Franzöösische Republik ersetzt worde. Commons: Julimonarchii – Sammlig vo Multimediadateie
S Staatsoberhaupt stoot am Spitz vo dr staatlige Ämterhierarchii. Es representiert dr Staat gege inne und gege usse. Es isch im Sinn vom Völkerrächt dr Verdräter vo sim Land, wo im Allgemäine en umfassendi Vollmacht het. Es bestätigt formal d Ernennig in Staatsämter und setzt Gsetz in Chraft. Wie s Staatsoberhaupt gweelt wird und was für Funkzioone es het isch e zentraals Merkmol vo dr Staatsform. Staatsschef isch en inoffizielli Bezäichnig, wo chürzer isch und doorum in Wändige wie Staats- und Barteischef (vom ene kommunistische respektiv eme realsozialistische Staat) oder Staats- und Regierigsschef (vo dr Öiropäische Union) verwändet wird und sich allgemäin uf die Staatsoberhäupter beziet, wo näbe iire representative Ufgoobe au exekutivi häi und eso in dr Politik vo iirem Land maassgääblig si, zum Bischbil dr franzöösisch oder dr amerikanisch Bresidänt. In Monarchie: e Monarch (Köönig, Kaiser, Zar, Herzoog usw.) In de Commonwealth-Köögigriich isch dr Monarch vom Veräinte Köönigriich s Statsoberhaupt In Republike: e (Staats)bresidänt, Staatsschef (Frankriich under em Vichy-Reschiim, Spanie under em Franco), d Schwiz het kä formells Staatsoberhaupt aber e Bundesbresidänt, Andorra und San Marino häi bäidi zwäi Staatsoberhöipter In Bundesstaate: Guvernöör (USA), Ministerbresidänt vom e Bundesland (Bundesrepublik) Im Vatikan: dr Babst as gweelte absolute Monarch Commons:
Dr Regierigsschef isch dr Läiter vo dr Regierig vom ene Staat (zum Bischbil Nazionalstaat oder Gliidstaat). Mäistens setzt er die politische Richtigsentschäidige um. In alle bresidenzielle Regierigssüsteem isch dr Staatsbresidänt gliichzitig s Staatsoberhaupt und dr Regierigsschef. Bischbil: dr Bresidänt vo de Veräinigte Staate. In semibresidenzielle Regierigssüsteem isch d Macht vilmol zwüschen em Bresidänt und em Regierigsschef (Vorsitzende vom Ministerroot, Ministerbresidänt, Brömieeminister) ufdäilt. Bischbil: die Fümfti Franzöösischi Republik und Russland. In parlamentarische Regierigssüsteem si d Funkzioone vom Staatsoberhaupt (Monarch, Staatsbresidänt) und vom Regierigsschef (Ministerbresidänt, Brömieeminister) däilt: s Staatsoberhaupt isch in erster Linie dr Verdräter vom Staat gege inne und usse. Bischbil: im Veräinigte Köönigriich representiert dr Monarch (d Königin) s Land und dr Brömieeminister regiert. Es git Länder, wo s Parlamänt dr Regierigsschef weelt und dä isch gliichzitig au s Staatsoberhaupt. Bischbil: d Ministerbresidänte vo de dütsche Bundesländer. E baar Länder häi kä formelle Regierigsschef. Bischbil: d Schweiz, won es Direktorialsüsteem het D Kompetänze vom Regierigsschef si vo Regierigssüsteem zu Regierigssüsteem verschiide. Si si in dr Verfassig vo jeedem Land festgläit. Im Beriich vo de internazionale Beziejige isch dr Regierigsschef vilmol dr bevollmächtigti Verdräter vo sim Land. Normdate: GND: 4130306-4
De Nils Feigenwinter, i de Mundart Figewinter (* 24. Juni 2000), isch e junge Schwizer Medieundernähmer und ehemalige Chindermoderator. De Figewinter isch vo 2010 bis 2013 für s Schwizer Radio und Färnseh bim Chinderprogramm Zambo im Isatz gsi. Debi het er churzi Sändige moderiert und spöter au sälber Biträg produziert, wo unter anderem uf SRF zwei zeigt worde sind. Mit 13 Johr het er s Webradio DieFreezer gründet, wo über zäh Jugendlichi us dr ganze Schwiz Radiosändige gstaltet händ. Er wohnt z Büüre und het s Gymnasium z Lieschtel bsuecht, mit em Schwärpunkt uf Wirtschaft. An dr Frankfurter Buechmäss 2018 isch er mit em Young Talent-Award uszeichnet worde. Im August 2015 het de Nils Figewinter denn s einzige Online-Magazin i de Schwiz mitgründet, wo vo und für Jugendlichi gmacht wird. D Websyte Tize.ch erreicht monatlich knapp 15 Tuusig Jugendlichi und jungi Erwachseni. De Figewinter het im ene Interview uf em Radiosender SRF 3 gseit, dass er Tize i Zuekunft zum ene Mediehus usbaue möcht, wo näb eme Magazin au no es Musig-Label und es Filmstudio umfasst. Am 8. Dezember 2017 hät de Nils Figewinter sin Poschte als Leiter em 16-jährige Tristan Scherer abgee und bi Alas Entertainment de Poste vom
Dr Nikita Sergejewitsch Chruschtschow (russisch Никита Сергеевич Хрущёв [nʲɪˈkʲitə sʲɪˈrgʲejɪvʲɪtʲɕ xruˈʃɕof] , wüss. Dransliterazioon Nikita Sergeevič Chruščëv, ängl. Dranskripzioon Nikita Khrushchev; * 3.jul./ 15. April 1894greg. z Kalinowka, Ujesd Dmitrijew, Guwernemänt Kursk, Russischs Kaiserriich, hüte Oblast Kursk, Russland; † 11. Septämber 1971 z Moskau) isch e sowjetische Politiker gsi. Dr Chruschtschow isch vo 1953 bis 1964 Bardeischef vo dr KPdSU gsi und vo 1958 bis 1964 au no as Vorsitzende vom Ministerroot (Ministerbresidänt) au Regierigsschef vo dr UdSSR. Er het as e schlaue Machtpolitiker gulte und as Mäister vo dr sozialistische Rhetorik. Noch em Dood vom Stalin im Merz 1953 isch er Bardeischef (nominell dr erst Bardeisekretär) vo dr KPdSU worde. Am XX. Bardeidaag vo dr KPdSU 1956 het er e Ghäimreed riskiert und din dr Stalin agriffe und eso d Entstalinisierig iigläitet. Er isch druf dr sowjetisch Politiker mit em grösste Iifluss gsi. 1958 isch er au Ministerbresidänt worde und het e hufe Reforme aagstoosse, vor allem in dr Gsellschafts- und dr Wirtschaftspolitik, dr Bildig und dr Kultur. Ussepolitisch isch er für e friidligi Koexistänz mit em Weste gstande, het aber nit Rageetetechnik und Ufrüstig dr UdSSR die globali Füerigsrolle welle verschaffe. Eso isch s 1962 zur Kuba-Krise mit
S Mao-Zedong-Dänke (veräifachts Chinesisch: 毛泽东思想; dradizionells Chinesisch: 毛澤東思想; pinyin: Máo Zédōng Sīxiǎng), oder Maoismus, isch e politischi Theorii, wo vom chinesische Füerer Mao Zedong (1893–1976) stammt. Iiri Aahänger si as Maoiste bekannt und gseen din en antirewisionistischi Form vom Marxismus-Leninismus. D Ideologii het sich in de 1950er Joor entwigglet und isch die füerendi politischi und milidäärischi Wältaaschauijig vo dr Kommunistische Bardei vo China gsi, bis dr Deng Xiaoping noch em Dood vom Mao 1976 e nöiji Verfassig und wirtschaftligi Reforme iigfüert het und füerendi Maoiste wie im Mao si Witwe het lo verhafde. Dr Sozialismus mit ere chinesische Bräägig het s Mao-Zedong-Dänke z China abglööst. Revoluzionääri Beweegige uf dr ganze Wält häi sich ideologisch uf e Maoismus gstützt und luege die nöiji Linie vo dr Kommunistische Bardei vo China as rewisionistisch aa. Dr wääsentlig Underschiid zwüschen em Maoismus und andere Forme vom Marxismus isch, dass dr Mao z China in de Buure die revoluzionääri Klass gsee het, und weeniger in de Fabrikarbäiter, wo d Masse vom öiropäische Broletariat usgmacht häi. Wichdigi Bestanddäil vo dr maoistische Ideologii si: d Theorii vo dr sogenannte Nöije Demokratii, wo säit, ass für d Meerhäit vo de Völker dr langi Wääg zum Sozialismus mit ere
As Staatsgründig bezäichnet mä dr formal Akt vo dr Gründig vom ene nöije Staat. Für daas bruchts mindestens, ass mä e Staatsgebiet und sini territoriale Gränze festläit und d Gründig vom nöie Staat broklamiert. Mit dr Broklamazioon wändet sich dr nöi Staat an d Staate vo dr Wältgmäinschaft mit dr Bitt um Anerkennig. D Staatsgründig stützt sich äntwääder uf e Verfassig oder en Übergangsverfassig, wo no vorhär bromulgiert worde isch oder es wird festgläit, ass e Nazionaalversammlig iiberüeft wurd, won em Staat e Verfassig wurd gee und e Staatsoberhaupt wurd weele. Normdate: GND: 7501972-3
S Staatsgebiet oder Staatsterritorium (in dr Umgangssprooch mänggisch äifach as Land bezäichnet) isch näben em Staatsvolk und dr Staatsgwalt äins vo de drei Elimänt vom ene Staat im völkerrächtlige Sinn. Es isch dr territoriali Beriich, wo dr Staat uf Duur beherrscht und won er e Verwaltigs- und Rächtsornig iigsetzt het. Mit deene wird under anderem d Rächtmäässikäit und d Legitimidäät vom staatlige Gwaltmonopol für d Mensche härgstellt und ufrächt erhalte, wo in däm Gebiet lääbe. Im ene Rächtsstaat wird eso für d Rächtssicherhäit und der Rächtsfriide gsorgt und für daas git s innerhalb vom Staatsgebiet e legitimierte, das häisst e gsetz- und verfassigskonforme Zwang uf d Bürger und au uf die öffentlige Instituzioone, zum s Verhalte vo alle im Sinn vom Gmäinwool z beiiflusse. S Staatsgebiet setzt sich dreidimensional zämme us dr Landflechi, de Hohäitsgwässer, em Luftruum und em Boode. E Ruum wird nume denn zum Staatsgebiet zelt, wenn es faktisch mööglig isch, iin z beherrsche. Wil aber d Rüüm, wo vo dr Technik us chönne beherrscht wärde, immer gröösser worde si, isch s immer mee bassiert, ass äi Staat Aaspruch uf e gwüsses Gebiet erhoobe het. Soonigi Komflikt wärde vilmol in internazionaale Abkomme glööst wie zum Bischbil im so
D Bevölkerigsentwigglig beschribt, wie sich Zaal vo de Iiwooner uf ere gwüsse Flechi entwigglet. Si chunnt uf dr äinte Site us dr Differänz zwüsche dr Geburteroote und dr Doodesroote (natürligi Bevölkerigsentwigglig). Drzue chunnt dr Migrazioonssaldo. Dä isch d Differänz zwüsche de Zuewandrige und de Abwandrige über d Gränze vom Gebiet. Je noch em Vorzäiche vom Gsamtsaldo reedet mä vo Bevölkerigswaggsdum oder Bevölkerigsrückgang. D Bevölkerigsentwigglig isch äins vo de zentraale Undersuechigsgebiet vo dr Demografii. D Bevölkerigsentwigglig vo dr Wält, bsundrigs in de letschte 200 Joor, isch vom ene starke hüperexponenzielle Waggsdum brägt gsi, dorum reedet mä au vo Bevölkerigsexplosioon. 1962/63 het s e Wändipunkt gee und d Waggsdumsroote het afo sinke und sit 1989 au s absolute Waggsdum. S Bevölkerigswaggsdum isch äins vo de zentraale globaale Brobleem und äine vo de Gründ für die Globaali Erwermig. Donella Meadows, Jørgen Randers, Dennis Meadows: Grenzen des Wachstums. Das 30-Jahre-Update. Hirzel, Stuttgart 2006, ISBN 3-7776-1384-3. Jahrbuch 2004 – Zahlen, Daten, Analysen. Spiegel, Hamburg 2004, ISBN 3-423-32004-4. Bundeszentrale für politische Bildung (BpB): Soziale Probleme – Bevölkerungswachstum. (pdf-Datei; 185 kB). Stiftung Weltbevölkerung: Datenreport 2014 – Soziale und demografische Daten weltweit (pdf-Datei). Bundesministerium für Bildung und Forschung (BMBF): Förderschwerpunkt Forschung für die nachhaltige Entwicklung der Megastädte von
Der gregorianisch Kaländer isch en Kaländer, wo vom Popscht Gregor XIII. im Jaar 1582 veraalasst woren isch. Er modifiziert d Schaltregel vum julianische Kaländer, wo ufs Edikt vo Kanopus fer dr ägyptisch Kalender zruckgoht. Im gregorianisch-julianische Kaländer häd es Jaar 365 Tääg und zwölf Mönet. En Monet hät abwächsligswiis 31 oder 30 Tääg und zwar fangt mer all halb Jahr neu a zele. Drum händ de Juli und de Augschte hinderenand beed 31 Tääg. En spezielle Monet isch de Februar oder Hornig, won nöd 30 sondern nume 28 Tääg – oder imene Schaltjaar 29 Tääg häd. 31 Tääg händ de Jänner, Märze, Maie und Juli; Augschte, Oktober und Dezämber oder Chrischtmonet. 30 Tääg händ de Aprile, Juni oder Brachmonet, Septämber oder Härbschtmonet und Novämber oder Wintermonet. Für s Schaltjaar im gregorianischi Kaländer gälted die Regle, immer bezoge uf de christlich Zittrechnig: Gnau dur 4 teilbari Jaar sind Schaltjaar. Sälli Regle giltet au noch fer dr julianisch Kalender. Des füehrt zue eme middlere Johr vo gnau 365,25 Däg. Gegenyberem datsächliche tropische Johr, also dr Zitruum zwische zwei Früehligs-Dag-un-Nacht-Glichene mit 365,2422.. Sunnedäg isch säl aber fast 12 Minute z lang, was yber 128 Johr gnau ei Schaltdag z'vil usmacht. Dodurch verfrüeht sich
S Bruttoinlandbrodukt (Abgkürzt BIP; änglisch gross domestic product, GDP), git dr Gsamtwärt vo alle Güeter aa, d. h. vo alle Waare und Dienstläistige, wo innerhalb vom ene Joor innerhalb vo de Landesgränze von ere Volkswirtschaft häärgstellt worde si minus alli Vorläistige. Es wärde also nume alli finaale Güeter, also Güeter uf dr Stuefe vo dr Ändverwändig, as Wirtschaftsläistig erfasst. Güeter, wo nit diräkt witerverwändet sondern glaageret wärden, wärde as Vorrootsveränderig berücksichtigt. Im Underschiid zum Bruttonazionaaliikomme wärde bi dr Berächnig vom BIP nume d Läistige vo Inländer erfasst noch em sogenannte Inlandbrinzip. S Bruttonazionaaliikomme hingege richtet sich noch em Inländerbrinzip. Bi däm wärde au d Läistige vo Bürger berücksichtigt, wo im Usland lääbe. Wemm mä vom BIP d Abschriibige abziet, bechunnt mä s Nettoinlandbrodukt (NIP). S BIP isch e Määss für die wirtschaftligi Läistig von ere Volkswirtschaft im ene bestimmte Zitruum. D Veränderigsroote vom reale BIP dient as Mässgröössi für s Wirtschaftswaggsdum vo de Volkswirtschafte und isch die wichdigsti Gröössi vo dr volkswirtschaftlige Gsamträchnig. S Bruttoinlandbrodukt cha sich uf Staate und au uf anderi administrativi oder geografischi Äihäite bezieh. Mänggisch brucht mä denn d Begriff Bruttoregionalbrodukt, Gross Provincial Product, Bruttowältbrodukt und äänligi. Paul R. Krugman, Maurice Obstfeld: Internationale Wirtschaft. Theorie und
Dr Sir George Henry Martin (CBE; * 3. Januar 1926 z Holloway, hüte London Borough of Islington, Ängland, † 8. Merz 2016) isch äine vo de bedütendste britische Muusigbroduzänte gsi. Er het e maassgääblige Iifluss uf d Karriere vo de Beatles gha und het sine Ufnaame für d Beatles und anderi Bänds nöji Drend gsetzt. Doorum ghöört er zu de Persoone, wo d Medie iine dr Status vom „fümfte Beatle“ gee häi. A Hard Day’s Night: Instrumental Versions of the Motion Picture Score (1964) Off the Beatle Track (1964) George Martin Scores Instrumental Versions of the Hits (1965) Help! (1965) George Martin Instrumentally Salutes The Beatle Girls (1966) London By George (1968) Yellow Submarine Live and Let Die (Filmmusik zum Film Live and Let Die, 1973) Beatles to Bond and Bach (1978) In My Life (1998) Produced by George Martin (2001) The Family Way (2003) Completely Cilla: 1963–1973 (alli 139 Ufnaame vo dr Cilla Black, wo vom George Martin broduziert worde si, 2012) George Martin, Jeremy Hornsby: All You Need is Ears. Nöi York 1994 Summer of Love – Wie Sgt. Pepper entstand. Henschel Verlag, Berlin 1997, dütschi Usgoob Playback. Genesis Publications, 2002 George Martin: Es begann in der Abbey
Als Schallbecher, odder au im hochdütschè Schallstück, benamst mò s Èndi von èrè Röörè von èm Holzblõsinschtrumänt. S isch meischtens zǜlindrisch (asè bi dè modernè Querflötè) odder konisch (bi dè Obo! odder Klarinettè). Dè Schallbecher hèt èn wesèntlichè Yfluss uff d Klangfarb von èm Inschtrumänt. Asè dönt d Oboè mit èm konischè Schallbecher offè, hell un strahlend, d Lièbesoboè mit èm Lièebesfuèß dönt ehnder gedeggt un duèt stärker näsalyrè. Èn zimli wittè, konischè Schallbecher diènt bi mengè Inschtrumänt brimär im Klang (Schalmei, Zurna), bi andrè Inschtrumänt brimär dekorativè Zwèck (Bordundrichter a dè Sackpfiifè). Sekundär gildèt für alli Blõsinschtrumänt, dass dè Schallbecher wiè nèn akustischè Voschtärker wǜrkè duèt, è Eigèschaft vo konischè, bsunders vo hǜperbolisch gformtè Klanghörner, wiè nèr z. B. bi Megaphon odder Sirenè ebbèfalls uusgnutzt wörd. Bi dè Oboè und Klarinettè isch dè Voschtärkigseffèkt ehnder moderat z wǜrksam, well beidi Inschtrumänt èn kurzè Schallbecher mit èm ebbèso gringè Durchmesser hèn. Sell dürft bi dè Klarinettè demit zämmèhängè, dass mò dè Schallbecher erscht mit èm Übbergang vo dè Chalumeau, dè Vorgängerin vo dè Klarinettè, uff selli selbèr aabrocht hèt. Bi Blèchblõsinschtrumänt erwittert dè Schallbecher (Schalldrichter) sich stark drichterförmig gegè s Ènd zuè. D Öffnung vum Schallbecher wörd als Mensur vum
D Demografi (altgriech. démos „Vouk“, un graphé „Schrift, Bschrybig“) oder Bevöukerigswüsseschaft isch d Wüsseschaft, wo sich schtatistsch und theorätisch mit dr Äntwicklig vo Bevöukerige und ihre Struktuure befasst. Si untersuecht ihri auters- und zahlemässigi Gliiderig, ihri geografischi Verteilig und d Umwält- und soziali Faktore, wo für Veränderige verantwortlech sind. D Ärforschig vo de Rägumässigkeite und Gsätzmässigkeite im Zuestand und in dr Äntwicklig vo dr Bevöukerig wird vor allem met Hiuf vo dr Statistik ärfasst und gmässe, wo Bschrybigs- und Ärklärigsmodäu defür äntwicklet wärde. D Demografii besteit us vier groosse Fachgebiet: Theorie vo de Fertilitäät zur Geburtezaau Theorie vo de Migrazioon zur Us- und Iiwanderig Theorie vo de Mortalitäät zur Stärblichkäitsraate Theorie zur Struktur vom Bevöukerigsbestand Rainer Dinkel: Demographie. Band 1: Bevölkerungsdynamik. Vahlen, München 1989, ISBN 3-8006-1310-7. Ingeborg Esenwein-Rothe: Einführung in die Demographie. Bevölkerungsstruktur und Bevölkerungsprozess aus der Sicht der Statistik. Steiner, Wiesbaden 1982, ISBN 3-515-03614-8. Ulrich Mueller: Bevölkerungsstatistik und Bevölkerungsdynamik. Methoden und Modelle der Demographie für Wirtschafts-, Sozial-, Biowissenschaftler und Mediziner. de Gruyter, Berlin, New York 1993, ISBN 3-11-013870-0. Ulrich Mueller, B. Nauck, A. Diekmann (Hrsg.): Handbuch der Demographie. Band 1: Modelle und Methoden. Springer, Berlin, Heidelberg 2000, ISBN 3-540-66106-9; Band 2: Anwendungen. Springer, Berlin, Heidelberg 2000, ISBN 3-540-66108-5. Berlin-Institut
Koalition (lat. colligatio ‚Verainigung, Zämeschluss, Zämekumft‘) chan folgendes bedüte: Koalition (Politik), es Regierigsbündnis vo mehrere Parteie für d Duur von ere Legislaturperiode Militärbündnis, es temporärs Zämestoo vo Staate im ene Konfliktfall (z. B. d NATO) Koalitionschrieg, d Chrieg, wo vo 1792 bis 1815 zwüsched Frankriich und sine europäische Gegner stattgfunde händ Koalitionsfreiheit, es wirtschaftlichs Inträssebündnis im Wirtschafts- und Arbetsrächt
S Yfaarsignaal (Abkürzig: Esig) isch è Ysèbaansignaal. S ghört zu dè Hauptsignaal un kennzeichnèt d Grönz zwǜschè m Baanhof un dè freiè Streggi („Baanhofsgränz“). Isch s Yfaarsignaal nit vorhandè, lyt d Baanhofsgränz a dè Trapezdaflè (Ne 1), odder bi fäälendè Trapezdaflè a dè Spitzè vo dè Yfaarweichè. Mit dè Faartschtellung vum Yfaarsignaal git dè Faardiènschtleiter sini Zuèschtimmung für d Yfaart von èm Zug i dè Baanhof. Wiè bi Hauptsignaal üblich, stòt s in èm gnau definyrtè Abschtand vor èm èrschtè Gfòòrèpungt, wellen dè yfaarende Zug im Baanhof passyrè muè, wenn er èmòl nit vor èm Yfaarsignaal zum Haltè cho sött. Sellè Abschtand wörd Gefòòrpungtabschtand benamst, un isch uff diè vor èm Signaal zuèlässigi Gschwindigkeit uusglait. I dè Regel isch sell diè èrscht Weichè im Yfaarwäg, Yfaarweichè benamst. Muè si hüüfiger bim Rangyrè befaarè wörrè, wörd s Yfaarsignaal witer zuè dè freiè Streggi hy voschobbè, womit sich au dè maßgèbliche Gefòòrèpungt entschprèchend voschièbt. I sellèm Fall isch dè Gfòòrpungt mit èrè Rangyrhaltdaflè mit dè Bedütung „Halt für Rangyrfaartè“ (Signaal Ra 10) kennzeichnèt. D Dischtanz zwǜschè Yfaarsignaal und Gfòòrpungt wörd hüüfiger au als Durchrutschwäg bezeichnèt. Dè Unterschyd zwǜschè Gfòòrpungtabschtand un Durchrutschwäg bschtòt dõrin, dass dè Gfòòrpungtabschtand bi jedem statisch isch un nu
S Kornètt isch è Blèchblõsinschtrumänt, wo trotz dè drumbeetèähnlichè Form un Stimmlaag uffgrund vo sinèrè Mensur zu dè Horninschtrumänt zellt wörd. S Kornètt isch è transponyrends Inschtrumènt un meischtens in B gschtimmt, mèngmòl auch in Es. Statt èm Uusdrugg Kornètt würd vo allem in älterè Notèsätz dè ebbèso voaaltete Uusdrugg Piston vowendet. Bi nèrè Drumbeetè wär sell asè, wiè wenn mò è Jazz-Drumbeetè als Bumpventyl benamsè würd Dè Nammè vum Inschtrumänt chunnt vum französischè cornet à piston („Ventilhörnle“). Zèrscht konschtruyrt isch es um 1828 vom Louis Antoine Halary, èm Èrfinder vo dè Ophiklëidè. Halary söll d Idee ghaa haa, s dütsche Poschthorn mit Ventyl z uuszrüschtè, um asè è chromatischi Tonleitèrè erzüügè z chönnè. Datsächlich isch s cornet à piston nu è Witterentwicklig von èrè früènèrè ventyllosè Variante (cornet), wo i dè französischè chasseur-Regimènter d Fungtion von èm Signalhorn übbernõ hèt. Nõch èrè Witterentwicklig durch dè Franzos Gustave Auguste Besson hèt s Kornètt è enormi Belièbtheit gwunnè. Dè Besson hèt 1837 im Aalter vu 18 Johr s Patent uff è Inschtrumènt chriègt, s Patent hèt alli bschtimmendè Merkmòl vum modernè Kornètt uffgwisè un isch sämtlichi zitgnössischi Modell übberlegè gsi. D Markè Besson exischtyrt bis hüt als Bschtanddeil vo dè Firma