rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Wartou isch e Gmeind vom Kanton Sanggalle. S architektonische Symbol vo dr Gmeind isch d Burg Wartou, wo drvo au dr Ortsname chunt; dr Name vo dr Burg isch anne 1342 s erschte mol im ene Dokumänt gnänt. Im ganze Gmeindbann vo Wartou findt men en inträssanti Mischig vo Fluernääme us de drü gschichtleche Sproochschichte vom Rhintl: vom eltere Romanische und vo dr jüngere alemannische oder schwyyzerdüütsche Mundart, und denn no vom Walserdüütsch. Inträssant isch bsunders, wie vil alti romanischi Nääme no läbig sind. Dr Romanischt und Nameforscher Hans Stricker het se 1981 im ene Buech zämegstelt. Do findet me zum Bischpiil d Nääme Palfriis, Pramalans, Malans, Gatina, Gretschins, Pratalada, Labria, Matug, Cresta, Salums, Vermärsch, Rafaschanis, Lavadarsch, Gufaluns, Montjol, Selva, Capätsch, Matlinis, Pafäder, Verlüls, Murris, Valpalos, Crestalta, Plattis und Pradastrada.. Das chunt drvo, ass no am Ändi vom 14. Joorhundert im Gebiet vo Wartou deil Lüüt gsi sind, wo dr romanisch Tieläkt gredt händ. Dr Heinrich Gabathuler het die rychi Namewält vo Wartou und Seevele undersuecht und drüber 1944 es Buech useggä. Und im chly wytere Raame isch d Namelandschaft jetz au im Werdebärger Namebuech beschribe, wo anne 2017 usechoo isch. Dr Grabser Romanischt Hans Stricker het sid de 1960er
Grabs isch e Gmeind vom Kanton Sanggalle. D Gmeind lyt im Waalchrais Werdebärg und im Sanggaller Rhintl. Südlech drvo isch Buggs und uf dr Nordsyte Gams, im Weschte chunt ännet de Bärge s Doggeburg. D Ortsgmeind Grabs ist die gröschti Waldpsitzerin im Kanton. Für d Arbet im Wald vo de drüü Gmeinde Grabs, Buggs und Sevele lueget sid 2007 d Forschtgmeinschaft Grabus. S Stedtli Werdebäärg lyt i dr Gmeind Grabs. Dr Werdebärger See grad undedra isch aber scho uf em Bode vo dr Nochbergmeind Buggs. Sit me dr Rhy bi dr grosse Flussregulierig i syn nöi Kanaal gläit het, chunt s Gmäindpiet nümme bis an iim sys Ufer, nume no bis an Werdebäärger Binnekanaal. Im Wyte Talbode lyt s Grabser Riet, wo me s Kulturland um 1902 mit ere grosse Güeterzämelegig nöi glideret und mit der Meliorazioon i de 1960er Joore verbesseret het. Zwüschem Walchebach und em Simmitobel lyt dr Grabserbäärg und obedra dr Maiebäärg, es wyts Gebiet mit Kulturland am Bärghang und vil verströite Sidligen und Hüüser. Wyter oben isch s Alpgebiet bis zu de Felse vom Margelchopf, em Gamsbäärg, em Sichelchamm und zum Chäserrugg. Uf dr Voralp liit dr Voralpsee, uf 1'124 m ü. M. Der Ortsgmeind Grabs
Dr Josef Anton Henne (* 22. Juli 1798 z Sargans; † 22. Nofämber 1870 z Wolfhalde) isch e Schwiizer Hischtoriker und Dichter gsi. Dr Henne isch anne 1798, also am Afang vo dr zyt vo dr Helvetik, z Sargans als Soon vom Schnyder Josef Anton Henne und dr Friederike Stehle uf d Wält cho. Er het i dr Nöchi vo sim Heimetort im Chlooschter Pfääfers d Schuel psuecht und isch denn uf Luzärn, Fryburg im Brysgau und uf Heidelbärg go studiere. Z Fryburg isch er em Studänteverein Zofingia byträtte, und er het regelmässig a de Fäscht vo dr Helvetische Gselschaft mitgmacht.. 1826 isch er z Sanggalle Stifts- und Staatsarchivar und 1834 Lehrer für Gschicht und Geografy a dr Kantonsschuel Sanggalle worde. I dere Zyt het er agfange gschichtlechi Wärch z schrybe. Er het sech i dr Kantonspolitik angaschiert und isch Grossroot und au Verfassigsroot worde; do het er e radikali politische Haltig verträtte. Vo 1842 bis 1855 isch er z Bärn Gschichtsprofässer a dr Uni gsi und zytewys au no Lehrer am Gymnasium gsi. Mit em Jeremias Gotthelf isch er befründet gsi. Drno isch er zrugg id Oschtschwiiz, won er vo 1855 bis 1861 wider Stiftsbibliotekaar z Sanggalle gsi isch.
Dr Johannes Merz (* 25. Oktober 1776 z Herisau; † 16. Februar 1840 au dört) isch e Schwiizer Mundartschriftsteller gsi. Dr Merz isch als Soon vom Herisauer Fabrikant und Apezäller Rootsheer Daniel Merz und vo dr Anna Barbara Zuberbühler uf d Wält cho. Er het dr Pruef vom Modelstächer gleert. Wie-n er sälber schrybt, het dr Johannes Merz noch em Vorbild vom erschte grosse alemannische Dichter, em Johann Peter Hebel, agfange Mundartgedicht i synere Mundart z schrybe. Er gilt als dää, wo z’eerscht Gedicht i dr Sprooch vom Apezällerland, i dr Art vom Herisauer Tieläkt, ufgsetzt het. Anne 1827 isch sis Lyrikbuech Das poetischen Appenzellers sämmtliche Gedichte in seiner Landessprache mit zwänzg Gedicht bim Sanggaller Truker Johann Caspar Müller usecho. Dr Merz nänt i däm Buech dr Hebel als sis Vorbild, und er beduuret ass dem sini Dichtkunscht unerreichbar sig. Die Gedicht vom Herisauer sind wytume bekant worde, und so het dr Verleger das Büechli scho gly nöi useggä. Im Poetischen Apezäller vo anne 1828 und 1836 sind scho meh als vierzg Gedicht vom Merz. Anne 1830 het dr Germanischt Joseph von Lassberg em Jacob Grimm gschrybe: «Ich sende Inen einige Beiträge zur teutschen Dialectyologie […] Die Appenzeller Gedichte vom
Dr Johann Rudolf Wyss (* 4. März 1782 z Bärn; † 21. März 1830 au dört) isch e Schwiizer Schriftsteller und Filosofyprofässer gsi. Dr Johann Rudolf Wyss het z Bärn, z Tübinge, z Göttingen und z Halle studiert. 1805 isch er Profässer a dr Akademy z Bärn worde. Er het do au als Lehrer mit m Jeremias Gotthelf z tue gha. Dr Wyss het en Tegscht gschrybe, wo spöter i dr Schwiiz als Nazionalhymne pruucht worden isch: Rufst du mein Vaterland. Er het zäme mit m Gottlieb Jakob Kuhn dr Almanach Alpenrosen useggä. Em Wyss sys Gedicht „Was isch doch o das Heimelig?“ isch i dr Liedersamlig Im Röseligarte abtrukt. Idyllen, Volkssagen, Legenden und Erzählungen aus der Schweiz, 2 Bde., 1815–1822 Reise in das Berner Oberland, 2 Bde., 1816–1817 Ruedi Graf: Alpenrosen. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Johannes Merz isch dr Name vo dene Persoone: Johannes Merz (Autor) (1776–1840), Apezäller Mundartschriftsteller Johannes Merz (Schauspieler) (* 1983), düütsche Schauspiler Johannes von Merz (Theologe) (1857–1929), dütsche Theoloog Johann Merz von Quirnheim (1652–1718 od. 1728), dütsche Diplomat
D Mülli im Wyler stòt im unterschtè Abschnitt vom Wylergrabbè-Bachdal i dè Nôchi vom Unterè Uusgang vo dè Wuètèflüè. D Mülli lyt zwǜschè dè Dörfer Blomegg, Luussä un Grimmelzofè uff èm Bann vo dè Stadt Stüèlingè i dè nordöschtlichè Eggè vom Landchrais Waldshuèt. D Mülli hèt drei Wasserräder, wo obberschlächtig übber dè Müllibach aadribbè wörrèd. Jedes Wasserrad drybt èn Müülschtrang aa. Am oberschtè Müülschtrang hängt è Fruchtmülli, Fruchtschtampfi un è Ölmülli, am mittlerè Strang è Gipspochi un è Hampfriibi, dè unterschte Strang drybt è Gipsmülli aa. D Fruchtschtampfi hèt d Spreu vo dè Frucht drènnt, d Fruchtmülli hèt us dè Frucht Mèèl gmacht. Glychi Abhängigkeit hèt s bi dè Gipspochi gää, wo d Gipswaggis us dè Gegènd (z. B. us dè Wuètèflüè) in chlyni Möggeli zämmègschlagè hèt, welli mit dè Gipsmülli zuè Kalchbulver gmacht worrè isch. Sèll Kalchbulver hèn d Buèrè zum Ychalchè vo dè Äcker bruucht, dèmit d Nutzpflanzè besser gwachsè sin, sèll isch also èn nadürlichè Dünger gsi. Mit dè Ölmülli isch Pflanzèöl broduyrt worrè. D Hampfriibi hèt dè Vowandlig vom Hampf in Flachs möglich gmacht, dèmit sin Kleider un Leinèsäck gmacht worrè. È bitzeli obberhalb vo dè Mülli a dè rächtè Haaldè vom Wylergrabbèbach stòt s (ehemòlige)
Dr Franz Hotz (* 10. Oktober 1860 z Inwil; † 5. Juni 1927 z Zug) isch e Schwiizer Techniker und Mundartschriftsteller gsi. Dr Franz Hotz isch dr Soon vom Franz Josef Hotz vo Baar und vo dr Anna Josepha Hüürlimaa gsi. Er het d Schuel z Baar psuecht, und won er nonig lang im Gymnasium gsi isch, het er Vatter und Muetter verloore. So het er nid lenger chönnen i d Schuel go, und drno isch er i dr Spinnerei Baar go schaffe. Er isch Fyynmechaniker worde. Nach dr Lehr isch er uf d Walz, und als Gsell isch er dur halb Düütschland und au uf Frankrych ggange. Won er zrugg cho isch, het er zerscht bim Escher-Wyss z Örlike als Dräjermäischter gschaffet und spöter bim Sulzer z Wintertuur. Denn isch er wider uf Baar i d Spinnerei zrugg. Er het d Karolina Andermatt vo Baar ghürootet, und mit iire isch er nomol is Ussland, won er i grossi Fabrigge isch go schaffe, uf Düütschland und uf Russland und Poole und denn au no uf Riga (hüt Lettland). Wo si zää Joor furt gsi sind, het s se wider i d Heimet zoge, und dr Franz Hotz het im Ysewärch
Roosche isch e Stadt im Kanton Sanggalle. Roosche isch e Gmeind vom Sanggaller Waalchrais Roosche. D Stadt lyt am Bodesee und do drmit au a dr Landesgränze vo dr Schwiiz. Bim Hafe vo Roosche isch dr süüdlichschti Punkt vom ganze See. S Stadtgebiet isch ganz chly, es het nume wenig meh als anderthalb Kwadratkilometer. Roosche isch drfüür es starchs Zäntrum von ere Agglomerazioon em Seeufer noo, wo öppe 25'000 Ywooner het. Do drzue ghöret die diräkte Nochbergmeinde, wo ringsume sind: Rorschacherbärg und Goldach, und dänn no Alterhy, Tübach und s tuurgauische Dorf Hoorn, wo als tuurgauischi Exklaafe im Sanggaller Kantonsgebiet lyt.. D Stadt lyt im schmale Ufergebiet unden am Bärg vom Füüfländerblick. Roosche isch im ene Dokumänt vo anne 850 zäme mit Goldach s erschte Mol gnänt. Dr Ortsname isch zämegsetzt us de zwöi alte düütsche Wörter rōr, wo “Schilf” bedüütet, und scahho, also “Schache.” Anne 947 het s Chlooschter Sanggalle vom König Otto em Erschte s Rächt vom Märt, s Münzregal und dr Zoll vo Roosche übercho. Dr Ort am See isch also eine vo de eltischte Märtplätz i dr Oschtschwiiz. Im 15. Joorhundert isch s Chlooschter Mariabäärg bi Roosche bout worde; do drin isch hüt die Pädagogischi Hochschuel
Bèèrnig isch e Gmeind vom Kanton Sanggalle. D Gmeind lyt im Waalchrais Rhintl. Si het e Flechi vo chly meh als föifehalb Kwadratkilometer. Si chunt nid bis an Rhy abe; i der Ebeni undedra isch d Nochbrgmeind Au. Dr Gmeindgränze noo lauft unden a Roosebärg dr Äächelikanal. S Dorf Bèèrnig isch bim Uusgang vom Tal vom Littebach, wo vo de Apezäller Bärge obenabe chunt. Am Ändi vom Taatobel mit m Littebach isch vom 19. Joorhundert a d Pappyyri gsi, wo 1923 abepränt isch. Im Gmeindbann sind d Wyyler Kobel, Rüde, Taa, Huuse, Hinderburg und Buechholz, und dr südlich Rand vo Heerbrugg ghört au no zu Bèèrnig. Vo Büriswyle chunt dr Kübach oder Schliffibach uf Bèèrnig abe. Er het es stotzigs Tobel, und dört sind Wasserwärch ygrichtet gsi: z’oberscht d Tobelmüli vo Büriswyle, denn die alti Schliffi und wyter unde no d Fäldmüli vo Bèèrnig. D Nochbergmeinde vo Bèèrnig sind im Kanton Sanggalle Au und Balgach, im Kanton Apezäll Inneroode d Gmeind Oberegg und im Kanton Apezäll Usseroode d Gmeind Walzehuuse. D Hauptstrooss goot vo Bèèrnig z’duruff bi dr Sonderegg vrby uf Rüüte. Bèèrnig isch die Sanggaller Gmeind, wo am meischte Räbbäärge het. Dur die Landschaft goot dr Wyywanderwäg. Sid öppe
Eschebach isch es Dorf und e politeschi Gmeind vom Kanton Sanggalle. D Gmeind ghört zum Waalchrais See-Gaster und isch grad oben a de Gmeind Schmerike, wo am Zürisee liit. Dur gmeind dure goht d Hauptstrooss Nummer 8, wo vo Sanggale über de Ricke und witer über Rappi, de Seedamm und de Sattel bis uf Brunne füert. Im Gmeindbann vo Eschebach sind d Dörfer Eschebach, Nöihuus, Bürg, Diembärg, Ermeschwyl, Lütschbach und sit em 1. Jänner 2013 au Goldige, Hintergoldige, Oberholz, Sanggallechappele, Rüeterswil und Walde. d Chile vo Eschebach Diembärg Ermeschwiil Lütschbach Commons: Eschebach – Sammlig vo Multimediadateie d Website vo dr Gmeind Eschebach Alois Stadler: Eschenbach (SG). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 4580363-8 | VIAF: 248726518
S Chraftwärch Hüsèrè isch è Bumpschpycherchraftwärch bi Hüsèrè im südlichè Schwarzwald. S isch s älteschte vo füüf Chraftwärch vo dè Schluchseegruppè un isch vo 1929 bis 1931 baut worrè. Mit èm Schluchsee als Obberbeggi isch es übber èn 6,2 Kilometer langè Druggschtollè vobundè, wo im Bumpbedryb 40 Kubikmeter un im Generatorbedryb 86 Kubikmeter Wasser pro Sekund durrè flǜèßèd. Sèllè Druggschtollè fangt bim Ylaufbauwärch am Südufer vom Schluchsee aa, un volauft unterirdisch barallel zuè dè B 500 bis zum öschtlichè Ortsrand vo Hüsèrè. Obberhalb vom Chraftwärch un knapp unterhalb vo dè B 500 isch è Wasserschloss i dè Fels ièbaut mit übber 80 Meter Höchi un 10 Meter Durchmesser. Obberhalb vom Chraftwärch stòt s Schièberhuus, vo dèm uus s Wasser zum Maschinnèhuus übber vyr Druggroorleitungè uss Staal gfüürt wörd, wo 260 Meter lang sin un steil zum Chraftwärch abbè gän. Nõchdèm s Druggwasser im Maschinnèhuus durch d Turbynè gangè isch, flüèßt s entschpannte Wasser i s Schwarzabeggi ab. S Chraftwärch vofüègt übber vyr ternäri Maschinnèsätz mit stehendè Wällè. En Maschinnèsatz bschtòt uss Bumpi, Wandler, Turbynè un Generator. Diè maximali Generatorleischtung bedrait 100 MW, sowoll Turbynè wiè au d Bumpi sin mit Francis-Laufräder bschtüggt. S Unterbeggi vom Chraftwärch Hüsèrè isch s Schwarzabeggi,
Dr Fritz Liebrich isch am 7. Dezämber 1879 z Basel uf d Wält cho und am 30. Merz 1936 au dört gstorbe. Er isch e Schwiizer Lehrer und Mundartschriftsteller gsi. Me känt en au als eine vo de Biograafe vom Johann Peter Hebel. Dr Liebrich isch als Soon vom Gschäftsmaa Johann Friedrich Liebrich und der Lina Liebrich-Rusch z Basel uf d Wält cho. Er het i synere Stadt s Humanistische Gymnasium und denn s Lehrerseminaar psuecht. Anne 1903 het er d Lehrerin und Bibliotekaarin Gertrud Laur ghürootet. Vo 1901 bis 1934 het er als Lehrer am Sevogelschuelhuus z Basel gschaffet. Und er het e baar Sache im Basler Tieläkt gschribe, es sin Theaterstück, Prosategscht und Gedicht. Deil Wärch vom Liebrich und bsunders d Gedicht, wo für die träffende Sproochbilder grüemt wärde, sind i de Mundartbänd wie öppen em “Schwyzer Meie” wider abtrukt worde. 1918 isch em Liebrich syni Biografy vom alemannische Autor Johann Peter Hebel usecho. I synere Schrift Johann Peter Hebel und Basel vo 1926 het er zeigt, i welem Huus z Basel der berüempt Dichter uf d Wält cho isch: es isch s Huus zum Kopf an dr Santihannsvorstadt. Dr Liebrich isch Mitgliid vo der Basler Hebelstiftig gsi.
D Waltraud Burtsche (* 1939 z Fryburg as Waltraud Zähringer) isch e dytschi Hoteliere un alemannischi Dialäktdichteri. D Waltraud Zähriger isch uf em Buurehof vu ihre Großeltere z Oberbärge am Chaiserstuel ufgwachse. Anne 1951 sin d Elltere mit ere uf Bihl umzoge. Dert isch si uf s Gimnasium gange un het 1960 s Abitur gmacht. Ihre Frynd Roland Burtsche isch au vum Chaisestuel gsii un het z Sulzburg Metzger glehrt un 1956/1957 as Chochsmaat uf em Bananefrachter MS Quadriga gschafft. Derno het er im „Gustav Adolf“ z Hamburg Choch glehrt. Zäme sin si 1960 uf Nordamerika uusgwanderet, dr Burtsche aafangs uf Kanada, d Zähringer in d USA uf New York, wu Unkel vun ere gläbt hän. Aafangs het si im e Huushalt gschafft, derno het si bi re Bank aagfange, bi dr First National City Bank of New York. Si het an dr Wall Street gschafft, speter an dr 5th Avenue. Drotz ass si schnäll ufgstiige isch – si het schließli in dr Styyrabdailig vu dr Bank gschafft -, isch si no aim Johr wider retuur uf Dytschland gange, wel s Haimweh z groß woren isch. Dr Roland Burtsche het aafangs z Kanada gschafft, derno isch er in d USA
D Liselotte Reber-Liebrich (* 1941 z Basel) isch e Schwiizer Bibliotekaarin und Germanischtin. Si chunt us ere Basler Familie und het d Uusbildig zu dr Bibliotekaarin und als Lehrerin gmacht. Anne 1970 het si s Lizenziat in Germanistik, Gschicht und Geografy abgleit; d Lizarbet het Die Menschen in Johann Peter Hebels alemannischen Gedichten gheisse. D Reber-Liebrich isch mit em Werner Reber verhürootet und woont i dr Dalbevorstadt; früener isch si z Rieche dihei gsi. Ire Grossvatter isch dr Lehrer und Mundartdichter Fritz Liebrich gsi. Vo däm het si es bar Mol gschribe, zum Byschpiil au für s HLS und erscht rächt wo si 1991 für d Basler Reie Unvergessene Basler Dichter dr Band über ire Grossvatter zämegstelt het. So wie dr Grossvatter het sech au d Liselotte Reber-Liebrich mit em Läbe vom Johann Peter Hebel befasst. Si het vo däm erschte alemannische Dichter gschribe und in Vorträäg prichtet. D Liselotte Reber-Liebrich isch langi Joor d Presidänti vo dr Basler Hebelstiftig gsi. Vo 1985 bis 2006 het si die Stiftig gleitet, wo si i dere Zyt all Joor z Huuse uff dr Hebelfyyr die tradizionelli Aasprooch ghalte het. Im Joor 2000 het si mit Hilf vo dr Basler Boudiräktorin Barbara Schneider
D Margaretha Schwab-Plüss oder au Margrit Schwab-Plüss (* 22. Augschte 1881 z Mülhuusen im Elsass; † 11. Septämber 1967 z Sissech) isch e Schwiizer Autorin gsi. D Margaretha Schwab-Plüss isch im Baselbiet ufgwachse. Si het z Basel s Lehrerdiplom übercho und drno z Basel und z Bärn Germanistik und Kunschtgschicht studiert. 1908 het si a dr Uni Bärn mit ere Arbet übere Schriftsteller Heinrich Leuthold promoviert. Si het dr Dokter Theodor Schwab ghürootet und denn z Sissech als freji Schriftstellerin gläbt. Si het au Artikel für d Basler Nochrichte gmacht. E Deil vo irne Sache isch i dr Mundart gschribe, bsunders d Wärch Luschtigs und Truurigs vo anne 1908, Liebi Fründ us Hof und Stall vo 1927 und Deheim und Dusse vo 1928. Zum Wärch vo dr Schwab-Plüss ghöre Romään, churzi Gschichte, Chinderbüecher und Gedicht. Zwöi vo iirne Gedicht sind im Lyrikband Schwyzer Meie vo anne 1938 abtrukt; si heisse “Morge-n-im Spotherbscht” und “Was blybt” und sind usem Band Deheim und Dusse. Leutholds Lyrik und ihre Vorbilder, 1908 Luschtigs und Truurigs, 1908 Bei den Kleinen, 1918 Aus einem Welschlandtagebuch, 1920 Jugendland, 1922 Zum Baselstab, 1923 zäme mit dr Elisabeth Thommen und em Traugott Meyer: Baselbieter-Lüt, 1925 Liebi Fründ us Hof
Dr Charles Linsmayer (* 6. Mai 1945 z Chilchbèèrg) isch e Schwiizer Germanischt, Publizischt, Literaturhistoriker und Schriftsteller. Er läbt z Züri. Dr Linsmayer, wo Bürger vo Müliturne im Bärnbiet isch, het z Züri und z Berlin d Literaturwüsseschaft studiert und z Züri bim Wolfgang Binder mit ere Dissertazion übere Hans Henny Jahnn promoviert. Drno het er er als Gymnasiallehrer gschaffet, und spöter isch er Lektor vom Ex Libris-Verlag z Zürich worde. Er het d Wäärch vo vil Autoore nöi useggä, öppe vo dr Lore Berger, em Alfred Fankhauser, em Heinrich Federer, em Friedrich Glauser und vo dr Cécile Ines Loos. Es isch em Linsmayer sin Wunsch, Büecher vo eltere Autoore nöi bekant z mache. Die Initiatyve isch vo de Soledurner Literaturdääg gwürdiget worde, wo si dört anne 1999 en Uusstellig über s Schaffe vom Charles Linsmayer gmacht händ, wo s Thema gha het: De Büecher e zwöiti Chance ggä. Vo 2005 bis 2013 isch dr Literaturforscher denn sälber im Vorstand vo de Soledurner Literaturdääg gsi. Im Programm Reprinted by Huber gitt dr Linsmayer d Arbete vo Walter Ackermann, Charles-Albert Cingria, Edmond Fleg, Otto Frei, Guido Looser, Hugo Marti, Werner Renfer, Alice Rivaz, Annemarie Schwarzenbach, Regina Ullmann, Gertrud Wilker nöi use.
S Chraftwärch Waldshuèt isch è Bumpschpycherchraftwärch vo dè Schluchseewärch mit 150 MW Erzüger- und 80 MW Bumpleischtung. S Waldshuèter lyt im Weschtè vo Waldshuèt im Stadtdeil Lièdermattè un am Fuèß vom Waldshuèter Ochsèbuckel, wo hüt s Landrõtsamt stòt. S Maschinnèhuus mit dè Schaltaalaag lyt am Nordufer vom Hochrhy, wellè quasi als Unterwasserbeggi diènt. Als Obberbeggi diènt s Witznaubeggi, wo 160 Meter höcher im Schwarzadal lyt un mit èm Chraftwärch übber èn 9,4 Kilometer langè Dunnel vobundè isch, wo bis zuè 140 Kubikmeter Wasser pro Sekund durrè strömèd. Commons: Kraftwerk Waldshut – Sammlig vo Multimediadateie S Chraftwärch Waldshuèt, Sitè vo dè Schluchseewärch
Pleen, wie das Dorf früener uf düütsch gheisse het, oder ofiziell Pleigne isch e Gmeind vom Kanton Jura. D Gmeind lyt im Bezirk Dälschbrg. Si isch noch a dr Landesgränze vo dr Schwiiz zu Frankrych. Uf dr Nordweschtsyte isch s Taal vom Fluss Lützel. Im Gmeindbann ligge d Wyler Lützel und Löieburg und es baar vrströiti einzelni Puurehööf. Grad änet dr Gränze bi Lützel stoht s Chloschter Lützel, wo e Zit lang bi dr Löieburg es Priorat betribe hät. S Dorf isch im ene Dokumänt vom Papscht Alexander em Dritte vo anne 1179 s erschte Mol gnänt. Vo 1454 bis 1798 isch s Piet vo Pleen im Fürstbistum Basel gsi. Commons: Pleigne – Sammlig vo Multimediadateie d Website vo dr Gmeind Pleigne François Kohler: Pleigne In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: VIAF: 234339391
Guntersch isch e Gmäind vom Kanton Graubünde. Guntersch lyt im Prätigä, uf dr Schattäsyte vom Tal, grad wisawi vo Saas. Dr Gmäindbann foot unde a dr Landquart aa und goot ufe bis zum Durannapass. Zu dr Gmäind ghöre s Dorf, wo sälber Guntersch heisst und wo d Hüüser ganz noch zäme stönd, und dr Wyyler Brunnä. Bim Dorf sind Güeter mit Nääme wie Heinze Huus, Neese Huus, Lienisch Huus oder Paalisch Huus. D Nochbrgmäinde vo Guntersch sind Arosa, Fiderisch, bim Chlooschter und Chüblisch. Cunters isch anne 1290 s erschte Mol im enä Dokumänt gnänt. Im vierzääte oder füüfzääte Jaarhundert sind d Walser i das Gebiet choo. Sider pruucht me näbe den alte romanische Fluernääme wie Plandagorz, Cafrida, Cafilonga, Cavadura, Pardels, Pargätschä, Pludiseidis, Praberjan und vo dr Alp Duranna au die jüngere walserdüütsche Nääme; und au dr Dorfname Guntersch sälber chunt ja von ere alte romanische Bezeichnig här. Mit Chüblis und Saas isch Guntersch im Gricht Chlooschter üssere Schnitz gsi. Z Guntersch het anne 1622 dr Prätigär Freiheitskampf agfange. Otto Clavuot: Guntersch. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. C. Hansemann: Conterser Heimatbuch. 2001. Commons: Guntersch – Sammlig vo Multimediadateie Website vo Guntersch Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse,
Grüsch isch e Gmäind vom Kanton Graubünde. Dr Ortsname chunt vom romanische Wort , wo uf Düütsch «Chrüüz» heisst. D Gmäind isch die einzigi im undere Prätigä, wo Land uf beide Syte vo dr Landquart, a dr Sunnsyte vom Tal und a dr Schattsyte, bis hööch zu de Bärge derzue ghört. Uf dr sunnige Syte sind d Dörfer Grüsch und Fanas, uf dr andere sind Cavadura und Valzaina. Dr Gmäindbann goot im Noorde bis zu de Bärge Sassauna, Pfäwi und Gyrespitz ufe und im Süüde bis zu dr Mittagplatte ob Valzaina und zum Cyprianspitz. D Gmäind git’s eso erscht sid em 1. Jänner 2011, wo sech die alte Gmäinde Grüsch, Fanas und Valzaina zämetoo händ. Fanas isch anne 1224 s erschte Mol im ene Dokumänt gnänt, Grüsch öppe 1340 und Valzaina anne 1367. Margrith Ladner-Frei (* 1949), Mundartautoori Otto Clavuot: Grüsch. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Grüsch – Sammlig vo Multimediadateie Website vo Grüsch Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 4522143-1 | LCCN: n88142151 | VIAF: 139662057
Luzein isch e Gmäind im Kanton Graubündä. D Gmäind hät d Dörfer Buechä, Luzein, Lundä, Pany, Dalvazza, Gadestatt, Ascharina, Santanöniä und Putz. Anne 2016 händ sech die alte Gmäinde Luzein und Santantöniä zämetoo zu dr nöje Gmeind, wo au Luzein häisst. Bi Luzein sind im Middelalter drüü Burge gsi, die bim Roosebärg, die uf em Chilehügel und d Burg Chaschtels. Sid em 15. Joorhundert sind d Walser uf Santantöniä choo und händ au Luzein verwalseret. Anne 1662 isch s Hochgricht Chaschtels i die äinzelne Gmäinde ufdäilt worde. Thomas Bardill: Luzein; mit den Fraktionen Pany, Luzein, Buchen und Putz. Chur 2006. Otto Clavuot: Luzein. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Luzein – Sammlig vo Multimediadateie Websitä vo Luzein Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 4568224-0 | VIAF: 249396555