rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Radiô Arpitania isch e Radiostazioon z Prilly i dr Wälschschwiiz. Das Web-Radio sändet es Programm uf Frankoprovänzaalisch. Syni Sändige chamen über s Internet lose. Dr Sänder isch anne 2007 z Savoje vo dr Kulturgselschaft Aliance culturèla arpitanna gründet woorde zum dere Minderhäitesprooch wider uufzhälfe. Sid 2012 isch er i dr Schwiiz. Er bringt Bytreeg i de verschidene Mundarte vom Frankoprovänzaalische; die Sprooch häisst nöier au Arpitanisch und d Arpitania isch d Wält oder s Piet vo dere Sprooch. Frankoprovänzaalisch tuet me tradizionell i dr Wälschschwiiz, z Frankrych und im Augschttal rede. D Redakzioon samlet Bytreeg vo Lüüt, wo Patois rede; es sind Lieder, vorgläseni Tegscht, Interviwe, Podcasts und Reportasche. Öppis änlichs macht s Radio Fribourg im Kanton Fryburg. J. Kasstan: New Speakers and Language Revitalisation: Arpitan and Community.In: French Language Policies and the Revitalisation of Regional Languages in the 21st Century. Leicester, Belfast 2018. d Websyte vom Radiô Arpitania
Dr Sprooch- und Sachatlas vo Itaalien un dr Süüdschwiiz, abgchürzt nach em iteliänische Titel als AIS (für Atlante linguistico ed etnografico d'Italia e della Svizzera meridionale), isch es sproochwüsseschaftlichs Chartewäärch, wo d Sproochelandschaft vom Iteliänischen und vo gwüssne romanische Nochbersprooche zäigt. Es verchnüpft d Qualität vom ene Wörterbuech mit volchskuntliche Sache. Dr Atlas isch es monumäntaals Wäärch vo de Schwiizer Romanischte Karl Jabärg (1877–1958) und Jakob Jud (1882–1952). Er isch i dr Zyt vo 1928 bis 1940 usecho, er het en Yläitigsband und acht Chartebänd. Wo die beede Projäktläiter scho gstorben gsi sind, isch no en zuesätzliche Indexband drzuechoo. Wo dr Nöieburger Romanischt Jules Gilliéron als Profässer für Sproochgeografy z Paris dr innovatyv Atlas vom französische Sproochruum, dr Atlas linguistique de la France ALF gmacht het, das isch 1902 bis 1910 gsi, sind dr Jabärg un dr Juud grad bi syne Schüeler gsi. Si sin druuf choo, so öppis au für d Sprooche südlech vo den Alpe z mache, i dr Südschwiiz un z Italie. Si sind mit de füerende iteliänische Linguischte Carlo Salvioni und Ernesto Parodi go rede und me het ne gsäit, es grad plaantes eigets iteliänischs Projäkt sig no zwenig ryyff und si chönte guet iri Arbet
Dr Eric Flückiger, wo öppen anne 1957 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Romanischt un Dialäktoloog. Er het romanischi Filology, Latinistik und Gschicht studiert und sys Studium 1997 a dr Uni Gämf mit em Lizänziat abgschlosse. Er het sich als Lexikograaf für romanischi Sprooche spezialisiert und isch sit 1997 Redakter bim Glossaire des patois de la Suisse romande, wo die frankoprovänzalischen und andere Dialäkt vo dr Wälschschwiiz dokumäntiert und e Täil vom «Zäntrum für Dialäktology und s Regionalfranzösisch» vo dr Uni Nöieburg isch. I dere Zyt het er mit em Redakzioonsteam under em Scheffredaktoor Hervé Chevalley und de Diräktoore vom Projäkt Anton Näf (Uniprofässer z Nöieburg und interimistische Diräkter), Federica Diémoz (interimistischi Diräktoorin) und Yan Greub (sit 2018) gschaffet. Anne 2015 isch er drby gsi, wo d Redakzioon dr sibet Band vo däm gorsse Wärch zu den Artikel mit em Afangsbuechschtaben «F» het chönne usegää. Das isch meh weder hundert Joor sit denn, wo dr Louis Gauchat mit em Projäkt agfange het. Wo dr Maurice Casanova (1925–1995), wo bis 1990 sälber au e Glossaire-Redakter gsi isch, s ryche Patois-Wörterbuech vom Bangistaal vorbereitet gha het, isch dr Flückiger zäme mit de Redakzioonskollege Raphaël Maître un Gisèle Pannatier und mit
Dr Raphaël Maître (* 1970) isch e Schwiizer Romanischt, Dialäktoloog und Lexikograaf. Er het a dr Uni Gämf romanischi Filology studiert und mit de schriftlechen Arbete La variation phonétique dans les villages de Villaz, La Sage et La Forclaz bim Uli Windisch und Verschiebung des mittleren /e/ in Richtung eines überoffenen zentralen Vokals in Salgesch (Oberwallis) bi dr Helen Christen abgschlosse. Syni Dokterarbet, won er a dr Uni Nöieburg bim Andres Kristol draa schaffet, het dr provisorisch Titel Dynamique variationnelle au sein d’une communauté bilingue francoprovençal-français. Dr Maître het bi divärse Forschigsprojäkt und Dokumäntazioone mitgschaffet, öppe bim Atlas linguistique audiovisuel du francoprovençal valaisan, em Atlas des patois valdôtains und em Dictionnaire suisse romand, wo dr Pierre Knecht zäme mit em André Thibault läitet. Wo me für d Schwiizer Landesusstellig Expo 02 s Usstelligsprojäkt Onoma uf dr Arteplage z Ifferte über d Schwiizer Oortsnääme plaanet het, isch dr Maître au drby gsi. Für em Kristol sys Buech Dictionnaire toponymique des communes suisses het er bi dr Redakzioon ghulfe. Und au bim Andres Kristol syne Nazionalfonds-Forschige zu dr Sproochveränderig am Bischpiil vom Walliser Patois vo Évolène het er mitgmacht. Zäme mit dr Romanischtin Marinette Matthey, wo hüt a dr Uni Stendhal-Grenoble isch,
Dr Robert von Planta, wo am 7. März 1864 z Alexandria z Egipten uf d Wält cho und am 12. Dezämber 1937 z Chur gstorben isch, isch e Schwiizer Filoloog und Romanischt gsi. Dr Robert von Planta isch dr Soon vom Gschäftsmaa Peter Conradin von Planta und vo dr Eva geb. Flugi von Aspermont und e Bürger vo Zuoz und vo Fürschtenau gsi. Er isch zeerscht z Alexandria, wo si Vater es Gschäft gha het, uf die düütschi Schuel ggange, bis d Familie is Bünderland zruggchoo isch, wo si im Domleschg uf Schloss Fürschtenau gwoont het. Er het z Basel s Gimnasium bsuecht und isch denn au döört und no z Berlin, z Münche, z Leipzig und z Züri go Klassischi Sprooche studiere. Er het sech uf d Dialäktology vo der iteliänische Sprooch usgrichtet und 1890 mit dr Dokterarbet Grammatik der oskisch-umbrischen Dialekte s Studium abgschlosse. 1892 isch dr eerschte Täil und 1897 dr zwöit vo dere grüntlichen Arbet usecho. Drno het dr von Planta als Privatglehrte über romanischi Sprooche gforschet. Er het Bedüütends gleischtet bim Füresueche vo alte rätisch-latinischen und rätoromanische Quelle sit em Mittelalter. Eis vo sine grosse wüssechaftliche Wäärch isch s Räätische Naamebuech, won er nach joorzääntelangem
L’Ami du Patois isch es Schwiizer Heft, wo für die wälsche Mundarte luegt. Uf Düütsch häisst dä Titel «Dr Mundart-Fründ». Es chunt sit anne 1973 use, wo’s dr Fryburger Jean Brodard (1017–2006) s eerschte Mol gmacht het zum öppis für die tradizionelli Sproochkultur vom Patois z tue. I dr Zytschrift chöme Sache vo de wälsche Mundartveräin; kantonali Gselschafte vo de Patoisants git’s z Fryburg, im Waadtland, im Wallis und im Kanton Jura. S Heft het dr Undertitel Revue des Patoisants de Suisse romande – oder lenger au: Revue de la Fédération romande et interrégionale des patoisants. Dr Name vo deren überregionaale Tachorganisazioon isch abkürzt FRIP. Dr Romanischt Ernest Schüle het sen anne 1954 als Conseil des patoisants gründet, 1960 het men ere Fédération romande des patoisants gseit, und sit 1991 het si dr aktuell Name. All Joor git’s drüü Usgabe, eini im April, eini im Septämber und eini im Dezämber. Sit em Joor 2006 isch d Redakzioon im Wallis dihei, im Doorff Savièse, und s Gält zum d Heft mache chunt von ere privaate Stiftig, dr Fondation Bretz-Héritier vo Savièse. Vo de Gründer vo dere Stiftig, dr Anne-Gabrielle und em Nicola Bretz-Héritier isch s Wörterbuech vom Patois vo dären Oortschaft.
Dr Rudolph Bolo Mäglin (fir Usswärtigi au Maeglin) (* 26. Dezember 1898 in Basel; † 28. April 1973 in Binnige) isch e Schwyzer Journalischt, Publizischt, Schriftsteller, Dichter und Kabarett-Täggschter gsii. Är isch als Schriftsteller und fir d’ National-Zyttig und d’ Basler Wuche au als Journalischt tätig gsii. Hauptsächlig bekannt isch der Bolo Mäglin durch sy 1939 erschiinene Roman und ’s glyychnaamigi Biinistigg Gilberte de Courgenay worde. Bryyskreent isch unter Anderem au sy Fasnachtsnovälle Der Ruesser vo 1957, wo denn speeter mit em Ruedi Walter verdoont worde isch. Dr Rudolph («Bolo») Mäglin isch am 26. Dezämber 1898 als vierts von insgsamt säggs Kinder am Herrengrabenweg 22 in Basel uff d’ Wält koo. Noonere Banggleer isch är mit 17½ Joor Buechhalter worde. Däm ehnder aiteenige Byyroolääbe als Buechhalter het sy Fantasyy aber bald emool dr Krieg erklärt. Är het sy Bruef an Nagel ghänggt und isch Zyttigsreporter worde. Dr entschaidend Schritt in e-n-erfolgversprächendi Zuekunft als Journalischt, Publizischt, Schriftsteller, Dichter und Kabarett-Täggschter isch doodermit gmacht gsii. Fir verschiideni Daages- und Wuchezyttige het är am Aafang Sportbricht und Grittige iiber Film, Theateruffierige und Gaschtspiil vo Ziirkus und Variétés gschriibe. Glyy druff aabe isch denn in dr Wuchezyttig Basler Woche sy bald emool stadtbekannti und
D Harderbaan (HB) isch e Standsailbaan im Bäärner Ooberland in dr Schwyz un fiert vu Inderlache uf dr Harder Kulm. D Baan isch anne 1908 ufgmacht woore. D Strecki fangt z Inderlache, in dr Neechi vum Baanhoof Inderlache Oscht, uf 567 m ü. M. aa. Uugweendli isch bi dr Harderbaan, ass d Strecki fascht halbchraisfeermig am Bäärg gfiert isch un nit wie bi Standsailbaane gängig graad. Mit ere maximaale Styygig vu 64 % iberwindet si bi re Glaislengi vu 1447 m en Heechenunterschiid vu 755 m bis zur 1'322 m ü. M. gläägene Bäärgstazioon. D Faart bruucht 8 Minute, d Strecki goot au dur e Tunäll. D Harderbaan faart nume im Summer. Derwyylscht d Daalstazioon in dr Gmai Inderlache lyt, isch d Bäärgstazioon uf e Baan vu dr Stadt Unterseen. Si isch dodermit dr ainzig Baanhoof vu Unterseen. Wolfgang Finke: Die Fahrzeuge der Jungfraubahnen 2. Ein Buch auf DVD, Verlag tram-tv, Köln 2010, ISBN 978-3-9813669-3-8 Commons: Harderbaan – Sammlig vo Multimediadateie d Websyte vu dr Harderbaan uf jungfrau.ch d Harderbaan uf interlaken.ch
Es Archyv isch en Yrichtig zum Dokumänt, wo men als Kwelle für d Gschicht aluegt, ufzbewaare, zpfläge und nutzbar zmache. Es isch öppis us em Fachberych vo dr Informazioonswüsseschaft. Archyv zelle wie d Biblioteeke zu de wichtigen Aarte vom Kulturguet. S Wort chunt vom latynische archivum, wo «Chaschte für Schrifte» bedüütet, und das goot uf s eltere griechische ἀρχεῖον archeíon zrugg; so het men emene Huus mit ere öfentliche Vrwaltigsfunkzioon gseit; es hanget zäme mit dr Bezäichnig Archonte für die hööche staatliche Funkzionäär im alten Athen. Im hüttige Sproochgebruuch isch s Wort Archyv nid äidüütig. Me säit de Hüüser, wo men äxtra für grossi Dokumäntesamlige bout het, eso, und au de separaate Archiyvrüüm innerhalb von ere Ligeschaft; und dr Naame chan au gsamthaft en Inschtituzioon oder e Verwaltigsabtäilig bedüüte, wo drfüür doo isch, e Dokumäntesamlig z pfleege. I dr Umgangssprooch bruucht me dr Name sogar au für gwöönlichi und nid wyters organisierti Lager vo Schriften und andere Sache. I dr jüngschte Zyt chunt dr Begriff non e vil e wyteri Bedüütig über, wo me nen i dr Wält vo dr Informatik für verschideni Forme vo dr digitaale Dokumänteverwaltig oder sogar au äifach für s technische Spychere vo Datäie bi dr
D Tresl Gruber, wo am 4. Juli 1897 z Sankt Ulrich im Grödnertal uf d Wält choo und am 13. Jänner 1978 z Brixe gstoorben isch, isch e Südtiroler Künschtlerin, Leererin, Sproochforscherin und ladynischi Autoorin gsi. Si isch d Dochter vom Bildhauer Stanis Gruber (1867–1931) und vo dr Theres Demetz gsi. Si isch uf d Kunschtschuel z Sankt Ulrich, und dänn het si z Bologna, z Floränz un z Venedig d Kunscht studiert. Si isch Kunschtprofässoorin z Sankt Ulrich, z Meran und z Bozen gsi. 1970 het si e Schuel für Kunscht z Belém gründet. Iiri Kunschtwäärch cha men im Ladynische Museum z Gröden go aluege. Vo dr Trest Gruber sind au Zäichnige für es paar Bilderbüecher. Anne 1946 het si mit em Dichter Max Tosi d Kulturgselschaft Union di Ladins de Gherdëina z Gröden uf d Bäi gstelt, wo e Tachorganisazioon vo de Lüüt, wo Ladynisch reden, isch. D Gruber het die eerschte Schuelbüecher uf Ladinisch und e Grammatik, Mi fibla, vo dr Gröödner Sprooch gschribe. Es git von ere es paar Schrifte uf Ladynisch und au zwöi- und drüüsproochigi. Im Doorff Sankt Christina in Gröde het me dr lokale Biblioteek nach dr Künschtlerin dr Name Bibliothek Tresl Gruber
Die ladynischi Literatur isch d Literatur vom Ladynische. Das isch e Minderhäitesprooch z Itaalie, wo men i gwüssne Piet vom Südtirol, vom Trentino und i dr Provinz Belluno no redt. Die eltischte Teggscht uf Ladynisch, wo me no könt, sind usem 17. Joorhundert. S eerschte ladynische «Sproochtänkmool» het dr Karl Felix Wolff (1879–1966) i sym Buech Dolomitensagen ufgschribe, aber numen i dr Übersetzig uf Düütsch. Dr Autoor Matie Ploner (1770–1844) het öppen anne 1807 es paar Verzelligen und Gedicht gschribe, und dr Johann Alton (1845–1900) isch drfür gsi, die tradizionelli Sprooch z pfleege, und het es ladynisch-iteliänischs Wörterbuech usegää. Dr Angelo Trebo (1862–1888) luegt men als eerschte würkliche ladynische Dichter aa. Me het von im Gedicht und au Theaterstück. Im 19. Joorhundert het me eerschti ladynischi Büecher trukt; s allerieerschten isch d Gschicht vo dr häilige Genoveva (Storia d’S. Genofefa) vom Jan Matî Declara gsi, wo anne 1879 usecho isch. Am Afang vom 20. Joorhundert, anne 1905, het me z Innsbruck d Tachorgansazioon Uniun Ladina gründet, wo sich nach em Eerschte Wältchrieg gäge d Aaschprüüch vo iteliänischer Syte, s Ladynische müssti zugunschte vom Iteliänischen uufgää wärde, gweert het. 1979 het dr Romanischt Reto R. Bezzola vo Züri s Buech Litteratura
Dr Iwar Werlen (* 21. Februar 1947 z Brig) isch e Schwiizer Sproochforscher. Der Dütschwalliser Iwar Werlen het z Stans s Gimnasium bsuecht und drufabe z Bäärn Theology, Filosofy und Sproochwüssechaft studiert. 1975 het er im Fach Germanistische Linguischtik un dr Dialäktology dokteriert. Zeerscht isch er a dr Uni Bäärn Assischtänt und a dr Uni Lausanne Assischtänzprofässer gsi. Noch dr Habilitazioon anne 1981 isch er z Bäärn Privatdozänt für Algmäini Sproochwüsseschaft und 1984 Leerbeufträiten a dr Uni Gämf gsi. 1988 isch dr Werlen usserordentliche Profässer und 1992 ordentliche Profässer vo dr Uni Bäärn woorde. Er het au a dr Uni Mannheim gleert. Syni Forschig het er hauptsächlich uf d Gebiet Dialäktology, Meersproochikäit und Namekund uusgrichtet. Sit 2012 isch er emeritiert. Füre Kanton Wallis macht dr Iwar Werlen im Kuratorium für s Oberwalliser Orts- und Fluernamebuech mit. Probleme der schweizerischen Dialektologie. Fribourg 1985. zäme mit dr Ricarda Liver und em Peter Wunderli (Hrsg): Sprachtheorie und Theorie der Sprachwissenschaft. Geschichte und Perspektiven. Festschrift für Rudolf Engler zum 60. Geburtstag. Tübingen 1990. Ritual und Sprache. Zum Verhältnis von Sprechen und Handeln in Ritualen. Tübingen 1984 Schweizer Soziolinguistik. Soziolinguistik in der Schweiz. Neuenburg 1993. Verbale Kommunikation in der Stadt. 1995. mit em Peter Wunderli
Dr Rudolf Engler (* 25. Oktober 1930 z Tüüffe; † 5. Septämber 2003) isch e Schwiizer Romanischt gsi. Dr Engler het z Sanggalle s Gimnasium bsuecht und a dr Uni Bäärn Iteliänisch und Französisch studiert. 1958 het er s Diploom für Gimnasialleerer übercho und 1963 bim Siegfried Heinimann (1917–1996) mit der Arbet Théorie et critique d'un principe saussurien. L'arbitraire du signe s Dokterexaame gmacht. Do drmit het er scho s zäntraale Theema für sys Schaffe gfunde: d Gschicht vo dr strukturelle Linguischtik sid em Ferdinand de Saussure. Dr Rudolf Engler isch bim Profässer Heinimann Assischtänt am romanischen Inschtitut vo dr Uni Bäärn gsi und het sich anne 1971 habilitert. Vo 1973 bis 1995 isch er Profässer für Romanischi Filology und Algemäini Sproochwüsseschaft z Bäärn gsi, grad öppe zur glyche Zyt wie d Romanischtin Ricarda Liver. Iim sys Forsche het dr Sproochtheory, dr Gschicht vo dr Sproochwüsseschaft un dr Dialäktology ggulte. Dr Engler het bi dr Schwiizerische Gselschaft für Sproochwüsseschaft und bim Collegium Romanicum mitgmacht und au bim Cercle Ferdinand de Saussure, won er drvo dr Presidänt gsi isch. Théorie et critique d'un principe saussurien. L'arbitraire du signe. In: Cahiers Ferdinand de Saussure, 19, 1962, S. 5–66. Studien zu Lionardo Salviatis
D Boeing 737 vom US-amerikanische Flugzüüghärsteller Boeing isch di meischte boueni Familie vo strahlbetriibene Verchehrsflugzüüg. Der als Schmalrumpfflugzüüg usgleite Flugzüügtyp, wird mittlerwile i der dritte u vierte Generation parallel boue. Über di ganzi Zyt het sech ds üssere Erschynigsbild vom Flugzüüg chumm veränderet. Ursprünglech isch es als chlyses Churzstreckeflugzüüg plant worde. Di aktuelle Modäll d Boeing 737NG (“Next Generation” u 737 MAX sy hingäge Mittelstreckeflugzüüg für e kommerziell Passaschierverchehr. D 737 wird aber ou uf der Langstrecki ygsetzt. Di erschti Boeing 737-100 het d Lufthansa im Dezämber 1967 übercho. Bis hüt sy 14.731 Bstellige für d 737-Familie ygange u 10.584 sy Usgliferet worde. (Stand: Ändi Oktober 2020) Im Juli 2019 sy wältwyt im Schnitt über 2000 Boeing 737 glychzytig i der Luft gsi. Im durchschnitt isch uf der Wält alli zwöi Sekunde e Boeing 737 gstartet oder glandet. Nach zweene Abstürz vo nere Boeing 737 MAX 8 mit 346 Tode ufgrund vo identische Fählfunktione, sy im März 2019 alli 371 Maschine vom Typ MAX 8 u MAX 9 wältwyt mit em ne Flugverbot beleit worde. Am 30. Ouguscht 2011 het Boeing under der Bezeichnig 737 MAX, nach ere grosse Bstellig vo de American Airlines e ernöiti Modernisierig vo der 737
D Vox Romanica isch e Schwiizer Zytschrift für d Sproochwüsseschaft. Dr Sproochforscher Jakob Jud vo dr Uni Züri un dr Arnald Steiger, Profässer a dr Handelshochschuel Sanggalle, sind anne 1936 deren iiri Gründer gsi. Die schwiizerischi Fachzytschrift tuet Arbeten und Artikle us em Fachpiet vo dr Romanischtik veröfentliche. Es sind internazionali Bytreeg zu dr Forschig über d Sprooche und iiri Literatur und es het vil Buechbesprächige. Me cha d Schrifte für die Bänd i jedere romanische Sprooch mache. D Zytschrift informiert au regelmässig drüber, wie die grosse romanistische Forschigsprojäkt wie öppe sGlossaire des patois de la Suisse romande voraachöme. Der Titel vo dere Schriftereien isch latynisch, und me cha nen is Düütsche öppen als «Schtimm vo de romanische Sprooche» überträge. D Zytschrift het zu däm schööne, churze Titel anen au non e Zuesatz, wo, au uf Latynisch, no gnöier säit was si wott mache: Annales Helvetici explorandis Linguis Romanicis destinati, und das isch uf Düütsch: «Schwiizer Joorbuech zum die romanische Sprooche leere könne». Und grad no öppis Latynischs cha men uf em Umschlag vo de jüngere Heft bis zum Joorgang 2019 lääse: Editi Auspiciis Collegii Romanici Helvetiorum ab Elwys De Stefani et Andres Kristol, was non es paar praktischi Informazioone
D Wikimedia Commons (au Commons oder Allmänd) isch e internationali, freii Datebank für Bilder, Videos, Tekscht und Tekschtuffnahme. Si isch am 7. Septämber 2004 als Wikimedia-Projäkt für di zäntrali Uffbewahrig vo Multimedia-Material für alli Wikimedia-Projäkt gründet worre. Di internationali, gmeinsami und mehrsprochigi Dateverwaltig für alli Wikipedie hät de Vordeil, dass d Bilder nümmi in jedes Wiki einzeln uffeglade werre mien. Au isch’s uff de Allmänd möglig, Galeryesite für Bilder zu me bstimmte Thema azlege und sälli durch Kategorye z verchnüpfe. Scho e Johr noch de Gründig hät d Allmänd meh wie 250'000 Mediedateie zur freie Verfiegig gha und isch dodemit eini vo de gröschte freie Mediedatebanke uff de Wält. Im Februar 2009 hät’s dört über 3,800,000 Dateie und meh wie 80'000 Sammlige gha. Näbe vyle Bilder findet mer dört under anderem au e baar dausend Audiouffzeichnige vo Wörter, wo vor allem für d Wiktionarys brucht werre, wo di korräkti Ussproch vorge wird. S hät hunderti Uffnahme vo chlassischer Musik zum Bispyl vo Komponiste wie em Mozart oder em Tchaikovsky; usserdem chömme Filmuffnahme vo historische Rede, Uszüg uss gmeinfreie Film und wüsseschaftligi Videos dezüe. E verglychbars Projäkt isch s Ourmedia. Hauptsite vo de Commons Ursprünglige Projäktvorschlag vom 19. März 2004 (Änglisch)
Dr Björn Höcke (* 1. April 1972 z Lünen) isch e dytsche Bolitiker (AfD). Är isch ain vu zwai Sprächer vu dr AfD Thüringen un syt dr Landdaagswaal 2014 Frakzioonsvorsitzer vu d AfD im Thüringer Landdaag. Dr Höcke isch as Gimnasiaalleerer z Hesse verbeamtet un syter anne 2014 wäg syren Aarbet as Landdaagsabgoordnete beurlaubt. Bi dr Landaagswaal 2019, wun er wider as Spitzekandidaat vu dr AfD aadrätten isch, isch d AfD unter syre Fierig zwootsteerkschti Chraft woore. Mit dr „Erfurter Resolution“ (Meerz 2015) het dr Höcke di räächtsradikaal AfD-Streemig Der Flügel mitgrindet. Im Spootjoor 2015 het er d Erfurter Demonschtrazioone organisiert. Är verdritt Konzäpt vu dr Neie Räächte un strääbt e Bindnis vu räächtsnazionalistische Gruppe zur ethnische Homogenisierig vu Dytschland un vu Europa aa. Dr AfD-Bundesvorstand het e Amtsentheebigsverfaare geg iin im Juli 2015 zrugzooge un e Barteiuusschlussverfaare im Juni 2018 yygstellt. Sozialwisseschaftler, Hischtoriker un s Bundesamt fir Verfassigsschutz (BfV) stelle in dr Posizioone vum Höcke Räächtsextremismus bzw. Faschismus, Rassismus, Gschiichtsrevisionismus, dailwyys Antisemitismus un Ibernaam vu Sprooch un Idee vum Nazionaalsozialismus fescht. Sebastian Hennig (Hrsg.): Nie zweimal in denselben Fluß: Björn Höcke im Gespräch mit Sebastian Hennig. Mit einem Vorwort von Frank Böckelmann. 2. verbesserte Auflage, Manuscriptum, Berlin 2018, ISBN
Dr Ernest Beyer, wo vom 6. Februar 1919 bis am 24. Oktober 1970 gläbt het, isch en elsässische Sproochforscher un Dialäktoloog gsi. Dr Beyer isch dää gsi, wo im Elsass oder gnöier: a dr Uni Strassburg d Dialäktology als Forschigsgebiet so richtig etabliert het. Wo tank em Germanischt Jean Fourquet (1899–2001) und em Romanischt Georges Straka (1910–1993) noch em Zwoote Wältchrieg s Projäkt vom ene Elsässische Sproochatlas agfange het, isch dr Ernest Beyer als e Schüeler vom Fourquet grad so wyt gsi, ass men iin drfüür als wüsseschaftliche Mitarbeiter het chönne astelle. S elsässische Chartewäärch het uf d Hilf vom Zürcher Mundartforscher Rudolf Hotzenköcherle (1903–1976), wo anne 1935 eine vo de Begründer vom Düütschschwiizer Sproochatlas gsi isch, chönne zelle. Dr Beyer het vo 1953 bis 1965 i de französische Departemänt Oberrhy und Underrhy i mee weder zwöihundert Gmäinde d Sproochufnaame für s Chartewäärch gmacht. Sit 1959 het’s a dr Uni Strassburg d Profässuur für elsässischi und düütschi Dialäktology ggää, wo dr Beyer dänn 1964 druuf berueffe worden isch. Er het am Sproochatlas wytergschaffet und drzue au suscht d Elsässer Dialäkt und dr Sproochkontakt mit em Französisch und mit de alemannische Mundarten i de Nochberregioone aglueget. Im Joor 1969 het er
D Etimology isch d Ufgaab vo de Sproochwüsseschaftler, go luege, was de Wörter iiri Gschicht isch. Dr Begriff chunt vom altgriechische ἐτυμολογία etymología, wo «usglehnt» bedüütet. Dr eerscht Worttäil chunt vo ἔτυμος étymos, und das häisst «woor, ächt». Scho i dr antike Zyt het me d Wortzämesetzig öppen im hüttige Sinn bruucht. Es het bi de verschidene Sprooche vil mitenand verwandti Wörter. Un drum wott me wüsse, wohäär si chöme, i welne Sprooche me se bruucht und was si bedüüte, wie gwüssi Wörter zwüsche de Sprooche hin und häär wandere und was sech drby tuet ändere bi dr Bedüütig oder der Aart, wie me se säit. Was mit de Wörter bim Kontakt vo frömde Sprooche alles cha bassiere, do drüber schaffe d Sproochgschichtsforscher – s Fach häisst Historischi vrglychendi Sproochwüsseschaft – und psunders d Dialäktolooge scho lang. Bi den alemannischen oder «weschtoberdüütsche» Mundarte, wo im Weschten und im Süüde grad nes paar romanische Sprooche begägne, het me scho vill drzue usegfunde, wo täil Wörter härchöme. Das het ganz früe agfange. Vor mee weder zwöiehalbtuusig Joor het s dr indisch Sproochleerer Yaska im Buech Nirukta au drvo gha, wohäär d Wörter vom Sanskrit chöme. Es paar Generazioone spööter het au im