rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Rudolf vo Nöijeburg (au Rudolf II. vo Nöijeburg oder Rudolf vo Fenis, † vor em 30. August 1196) us em Gschlächt vo de Groofe vo Nöijeburg isch e Minnesänger im 12. Joorhundert gsi. Dr Rudolf isch dr Soon vom Ulrich II., Herr vo Nöijeburg, und vo dr Berthe de Granges gsi. Sini Brüeder si dr Berthold, wo 1212 Bischof vo Lausanne worde isch, und dr Ulrich II., sit 1218 Groof vo Nöijeburg, gsi. Urkundlig isch dr Rudolf zwüsche 1158 und 1192 erwäänt worde. Er isch mit ere Comitissa verhürootet gsi und het sich mit sim Brueder Ulrich in d Groofschaft vo Nöijeburg däilt. Dr Rudolf isch vor allem as Minnesänger bekannt. 27 Stroofe von em in acht (villicht nüün) Döön si in dr Wiigartner Liederhandschrift und in dr Manessische Handschrift überliiferet, es existiert au no en anonümi Däilüberliiferig in witere Liederhandschrifte us de 14. und 15. Joorhundert. Mä nimmt aa, ass er zwäisproochig gsi isch und luegt en as Vermiddler vo formale und inhaltlige Elimänt vom romanische Minnesang (Peire Vidal, Folquet de Marseille, Guiot de Provins) aa. Si Dichdig isch aber äigeständig und d Minnekanzone herrsche vor, wo uf Klang gstimmt si. André Schnyder: Neuenburg, Rudolf II. von [Rudolf
Salamanca stoot für: Ortsname e Stadt z Spanie die spanisch Browinz Salamanca e Stadt dr Region Coquimbo in Chile e Stadt im mexikanische Bundesstaat Guanajuato en Ort im mexikanische Bundesstaat Quintana Roo Municipio Salamanca, e Verwaltigsäihäit z Mexiko e Stadtdäil vo dr spanische Hauptstadt Madrid e Stadt im Staat Nöi York in de Veräinigte Staate Witers en ehemoolige spanische Autihärsteller die ersti Zaanradlokomotive vom John Blenkinsop e Brättspiil d Salamanca-Erklärig, wo an dr UNESCO-Komferänz Pedagogik für bsundrigi Bedürfniss: Zuegang und Kwalidäät abgee worde isch und d Inklusion as wichtigsts Ziil vo dr internazionale Bildigspolitik festläit. d Schlacht vo Salamanca am 22. Juli 1812, wo die Allierte under em Wellington e französischi Armee under em Marschall Marmont gschlaage häi. UD Salamanca, e spanische Schuttveräin die erste kommerziell erfolgriichi Dampflokomotive, wo 1812 z Holbeck, Leeds, härgstellt worde isch Salamanca isch dr Familienaame vo dene Persone: Amaia Salamanca (* 1986), e spanischi Schauspiilere Antonius Salamanca-Hoyos (au: Anton vo Hoyos; ~1506–1551), Bischof vo Gurk Arturo Pomar Salamanca (* 1931), e spanische Schachmäister Carlos Salamanca (* 1983), e kolumbianische Dennisspiiler Cayetano Enríquez de Salamanca (1936–2006), en Autor und Verleger Daniel Salamanca Urey (1869–1935), e bolivianische Politiker, wo Bresidänt vo Bolivie worde isch Gabriel vo Salamanca-Orteburg
Vorlage:Infobox Gemeinde in Spanien/Wartung/Provinz Salamanca (ursprünglich i de Antike as Salamantica gründet) isch d Hopstadt vo de Provinz Salamanca i de autonome spanische Region Kastilie-León (Castilla y León). D Stadt liit öpe 220 km nordweschtlich vo Madrid am Río Tormes. D Umgebig isch eher karg und isch landwertschaftlich prägt. Zur Zit vo de Römer isch die Stadt zum e wichtige Handelszentrum gwachse. Eri Blüeti hät Samamanca im 16. Jorhundert erläbt. 1524 hät me mit em Bau vo de Cherche und em Chloschter San Esteban aagfange. Sit 1980 sind Salamanca und Würzburg Partnerstädt. 1988 isch d Altstadt vo de UNESCO zum Wältkulturerb erchlärt worde. Commons: Salamanca – Sammlig vo Multimediadateie Cifras oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de enero. Bevölkerungsstatistiken des Instituto Nacional de Estadística (Bevölkerungsfortschreibung).
Dr Walther vo dr Vogelwäid (* um 1170, Geburtsort umbekannt; † um 1230, möögligerwiis z Würzburg) gältet as dr bedütendsti dütschsproochigi Lüriker im Middelalter. Vo iim si 500 Stroofe in über 110 Döön bzw. – inhaltlig grubbiert – 90 Lieder (Minnelieder) und 150 Sangsprüch überliiferet; usserdäm e religiöse Liich (wo, je nochdäm weli Fassig mä interpretiert, e Dreifaltigkäits- oder e Marieliich isch). D Überliiferig vom Walther sine Wärk isch näbe dere vom Neidhart und vom Frauelob sine die umfangriichsti vom dütsche Middelalter. Scho im 13. Joorhundert het er zu de allererste Vorbilder ghöört, spööter zu de zwölf alte Mäister vo de Mäistersinger. Die ersti modärni Usgoob vo sine Wärk stammt vom Karl Lachmann (1827). Wemm mä uf Gedicht vom Walther verwiist, brucht mä immer d Site und Ziile in dere Usgoob. Thomas Bein: Walther von der Vogelweide. Reclam, Stuttgart 1997, ISBN 3-15-017601-8 Ingrid Bennewitz: „Vrouwe / maget“: Überlegungen zur Interpretation der sogen. „Mädchenlieder“ im Kontext von Walthers Minnesang-Konzeption. In: Walther von der Vogelweide. Hrsg. Hans-Dieter Mück, 1989, S. 237–252. Karl Bertau: Deutsche Literatur im europäischen Mittelalter. 2 Bänd. Münche 1972 f. Helmut Birkhan (Hrsg.): Der 800jährige Pelzrock – Walther von der Vogelweide – Wolfger von Erla – Zeiselmauer. Verlag der
Dr Minnesang (Minne, d Vereerig von ere Dame oder Frau, wo mäistens e hoochi gsellschaftligi Posizion ghaa het; mhd. minne „in Liebi Draadänke“) isch die schriftlig überliifereti, hoch ritualisierti Form vo dr gsungene Liebeslürik, wo im westöiropäische Adel öbbe vo dr Middi vom 12. bis zur Middi vom 13. Joorhundert beliebt gsi isch. Im dütsche Sproochruum cha mä vo öbbe 1155 aa vom ene Minnesang uf Middelhoochdütsch schwätze. D Wersion vom Hoochdütsche, wo im Minnesang brucht worde isch, isch dr ersti bekannti Versuech die dütschi Literatursprooch z veräihäitlige. Erst 400 Joor spööter het s dr Martin Luther zum zwäite Mol brobiert. Im Spootmiddellater (vo öbbe 1250 aa) häi anderi literarischi Gattige dr höfisch-ritterlig Minnesang abglööst. Die erste Minnesänger, wo mä von ene wäiss, si d Trobadors in Südfrankriich gsi. D Sprooch vo iire Lieder wird in modärner Zit vilmol as Provenzalisch bezäichnet, doo drmit isch aber nit dr okzitanisch Dialäkt vo dr Provence gmäint, sondern en Art von ere okzitanische Koine oder Literatursprooch, wo Elimänt us verschiidene okzitanische Dialäkt ufgnoo het. Dr Minnesang vo de südfranzösische Trobadors und spööter au vo de nordfranzösische Trouvères, het e groosse Iifluss uf d Aafäng vom dütsche Minnesang gha. Am beste gseet mä dä
Neuseeland (englisch New Zealand, Maori Aotearoa) esch en Enselstaat im Pazifische Ozean. Es lieht öbbe 2000 Km südöstlech vo Australie ond wird zum Kontinänt Ozeanie zellt. Neuseeland bestoht usere Nord- ond Südinsle, allerdings ghöret au no es paar chlini Insel dezue, wie z. B. Stuard Island. Neuseeland lieht zemlech gnau uf de andere Site vo de Wält. S Land erstreckt sech öber 1'600 km ond esch 270'500 km2 gross, wobie d Südensle die grösser esch, allerdengs wohnet meh Lüt of de Nordensle. Fascht die ganz Längi vo de Südensle esch vo de Neuseeländische Alpe bedekt, met 3'754m esch de Mt. Cook de gröschti Bärg. Im weschte lieht zwöschet de Alpe ond em Meer d Westcoast, wos Rägewälder ond Fjords get. Im Oschte vo de Alpe gets vorallem grossi Ebene wo bsonders im Acker- ond Viehbou grossi Verwändig gfendet. Die gröschti Stadt esch Christchurch, anderi bekannti Städt send: Queenstown, Dunedin, Invercargill, ond Nelson. Ganz im Süde vo de Nordensle lieht Wellington, das esch d Hauptstadt vo Neuseeland, obwohl Auckland die gröschti Stadt esch. Anderi bekannti Städt send: Hamilton, Tauranga, Rotorua, Napier, New Plymouth, Wanganui, ond Palmerston North. D Nordensle esch Vulkanisch no sehr aktiv, es get Geysir, heissi Quellene ond Vulkan
Tatort: Himmelblau mit Silberstreifen ischt a deitscher Fernsehfilm us dr Krimi-Reihe „Tatort“ us-em Jôhr 1977 vom Reschisseer Theo Mezger. Uruffgfihrt wôrra isch der Stroifa am 30. Januar 1977 em Erschda Programm vo dr ARD. Handla duat der Film em fikdiva schwäbischa Städtle Weilerburg mit-em Kfz-Kennzoiche WE. Deet geit’s an reicha Jonggsella namens Paul Seifert. Dr sell wuud en-ra Nacht vo-ma lauda Greisch uffgweckt. Wia-nr en sei Stub neikommt, siht’r an Eibrecher ond erkennt dean Lomba. Weil aber dr sell jetzt woiß, dass’r erkannt wôrra ischt, haut’r mit-ma stompfa Gegastand uff da Hausbesitzer nei, bis der sein ledschda Schnaufer doa hôt. Z Weilerburg soll môrga dr Gsangvorei sei jährlichs Stifdongsfescht feira. Zo deam Ereignis ischt aus Wiin dr Oberinschbektr Marek ôôgreist. Mit-em Ermordeda seim Nôchbr Säuberlich hôt’r da Ôbed e-ma Wirtschäftle vorbrôcht ond an Haufa Virdela Wei dronka. Wia dia zwoi Manna nôch Middernacht am Seifert seim Haus vorbeikommet, sehet se, dass trotz dr fortgeschriddena Zeit noh Liacht en dr Wohnong brennt ond an dr Strôß a-ma vorsteckda Plätzle a Opel-Kadedd abgschdellt ischt – hemmlblau mit Silberstroifa ond-ra schwarza Modorhaub. Kaum hend-se des Audo entdeckt, braust’s au glei mit-ra Mords-Geschwendichkeit drvoo. Abr em Moment messet dia Mannsbilder deam Vorkommnis noh koi
Under Hefe oder Heeby wärded verschideni pilzlechi Organisme verstande: Backhefe (au Bäckerhefe, Bierhefe, Saccharomyces cerevisiae): en Schluuchpilz, werd i Brot- und Bierprodukt verwänded anderi Zuckerhefen (Saccharomyces, iischließlich undergäregi Arte) im witere Sinn alli eizällige Pilz, wo sich asexuell dur Knospig oder Spaltig vermehre chöned, lueg Hefen
Dr Wolfram vo Eschenbach (* um 1160/80; † um/noch 1220) isch e dütschsproochiger Dichter gsi. Die middelhoochdütschi Litratuur verdankt em meereri epischi Wärk und as Minnesänger het er lürischi Dichdige verfasst. Was mr über s Lääbe vom Wolfram wüsse, chunnt vo sine äigene Dichdige und vo was zitgenössischi Autore über en gschriibe häi. Us sim Naame cha mä abläite, dass är oder si Familie us eme Ort wo Eschenbach häisst, stammt, möögligerwiis us Obereschenbach bi Ansbach (hüte Wolframs-Eschenbach). Es het an e Hufe Hööf gschafft, vermuetlig für d Groofe vo Wärthäim und d Herre vo Dürn und für e Landgroof Hermann I. vo Thüringe, wo dr grösst Förderer vo dr dütsche Litratuur in sällere Zit gsi isch. Dr Wolfram het s gleerte Buechwüsse verachdet und sich sälber zwar as Analfabet bezäichnet, het aber umfassendi Kenntniss us dr latiinische Bildigsdradizion gha. In sim Wärk zäigt er ass er sich in alle Beriich vo dr Wüsseschaft (Naturkund, Geografii, Medizin, Astronomii und Theologii) uskennt het. Au Franzöösisch het er chönne und sich in dr franzöösische Litratuur uskennt. Hüte gältet dr Parzival as im Wolfram si berüemtists Wärk. Vilmol wird sogar behauptet, es sig s wichdigste Epos us dere Zit. Es isch s erste
Neidhart, gnennt vo Reuedaal (ersti Helfti vom 13. Joorhundert), isch äine vo de bedütendste und fruchtbarste dütschsproochige lürische Dichder im Middelalter gsi. 132 Lieder si under sim Naame überliiferet, 55 von ene mit Melodie. Im Äinzelne wäiss mä aber nid genau, weli vo de überliiferete Stroofe vom Neidhart si und weli spööter in sim Stil dichdet worde si Es het e Hufe Abschrifte vo sine Dichdige gee und vo do cha mä aanee, wie beliebt und verbräitet sini Lieder bis ins 15./16. Joorhundert gsi si. Im Neidhart si Minnesang isch vom Mediävist und Altfilolog Karl Lachmann as „höfischi Dorfpoesii“ bezäichnet worde. Er het in sine Lieder gäistriich und humoristisch vor allem beschriibe, was d Buure eso driibe häi und iiri groobi Art vom Liebimache. Teggst- und Melodieusgoobe Siegfried Beyschlag (Hg.): Die Lieder Neidharts: der Textbestand der Pergament-Handschriften und der Melodien, Text und Übertragung, Einführung und Worterklärungen, Edition der Melodien von Horst Brunner, Darmstadt 1975 ISBN 3-534-03592-5 Reinhard Bleck: Neidhart: Leben und Lieder, (=Göppinger Arbeiten zur Germanistik; Band 700), Göppingen 2002 ISBN 3-87452-950-9 Die Lieder Neidharts, uusegee vom Edmund Wießner, Hanns Fischer, 5. Uflaag uusegee vom Paul Sappler (=Altdeutsche Textbibliothek; Band 44), Tübingen 1999 ISBN 3-484-20144-4 oder ISBN 3-484-21144-X Lieder: Auswahl
D Herschaft Liechtebärg im Underelsass het vom 13. bis ins 15. Joorhundert bestande und isch denn in dr Groofschaft Hanau-Liechtebärg ufgange. D Herschaft isch ursprünglig um Buxswiler (Bouxwiller) konzentriert gsi und iir Zentrum isch d Burg Liechtebärg gsi. D Herre vo Liechtebärg si vom ene alte elsässische edelfreie Gschlächt abgstammt und mit de Herre vo Hüneburg verwandt gsi, wo im 12. Joorhundert Landgroofe im Underelsass gstellt häi. D Liechtebärger häi iiri Bsitz no vor 1249 um d Vogtei über Stroossburg vergröösseret und häi schliesslig s Leeche über d Stadt vom Stroossburger Bischof Konrad vo Liechtebärg (1273–1299) überchoo. Dr Däil vo dr Herschaft uf dr rächte Site vom Rhii um Willstätt und Liechtenau goot vermuetlig uf Verflächtige mit em Stroossburger Bischofsstuel zrugg. Im 14. und 15. Joorhundert häi d Liechtebärger e konsekwänti Territorialpolitik betriibe und iiri Herschaft chönne usbaue und arrondiere. Eso isch d Herschaft zum grösste sekuläre Staat im Underelsass worde mit elf Ämter und 1458 si d Liechtebärger Groofe worde. Wo dr letscht Liechtebärger, dr Jakob vo Liechtebärg, im Joor 1480 gstorbe isch, häi sini Niesse Anna und Elisabeth d Herschaft gerbt. D Anna isch mit em Groof Philipp I. em Eltere vo Hanau-Babehuuse verhürootet gsi, und iiri Noochkomme
Dr Genitiv oder Genetiv isch dr 2. Fall in dr klassische Grammatik. In dr dytsche Grammatik sait mer em au Wesfall. Im dr maischte modärne alemannische Dialäkt git s nume wenig gängigi Genitivforme. Ganz im Siide, v. a. in e Dail Walliser Gmaine un in Siidwalser Gmaine z Italie het sich no bis in s 20. Jh. e lääbige Genitiv ghalte. In dr latynische Grammatik wäre unter anderem die Funktione vum Genitiv unterschide: genetivus qualitatis / totius – dr Genitiv stoht fir e Aigeschaft: „Ticket zweiter Klasse", „eine Freude kurzer Dauer" genetivus partitivus – dr Genitiv druckt e Aadailsbeziehig uus: „der älteste Sohn der Familie", „die andere Seite der Medaille" genetivus subiectivus – s Genitiv-Objekt isch Quälle vun ere Handlig: „der Rat des Freundes"; genetivus obiectivus – s Genitiv-Objekt isch Ziil vun ere Handlig: „Beachtung der Gesetze" genetivus possessivus – dr Genitiv zaigt e Bsitzverhältnis aa: „Mutters Hut", „der Mantel des Vaters", „die Flagge der Bundesrepublik Deutschland" genetivus explicativus / definitivus – dr Genitiv erklert oder bschrybt e ander Objekt necher: „Strahl der Hoffnung", „die Strafe der Verbannung" genetivus hebraicus – dr Genitiv staigeret d Bedytig vum Objekt un druckt syy hegschte Grad uus: „das Buch der Bücher" genetivus auctoris
S Huus Hoochezollere isch äini vo de bedütendste dütsche Dünastie gsi. S Adelsgschlächt bestoot in dr Gegewart us dr königliche brandeburgisch-pröissische und dr fürstlige schwööbische Linie. D Hoochezoller wärde zum erste Mol 1061 in einer Chronik erwäänt; die schwööbische Stammland befinden sich im hütige Baade-Württebärg. E Zwiig vo dr Familie het vom Aafang vom 13. Joorhundert d Burggroofschaft Nürnbärg beherscht und vom Aafang vom 15. Joorhundert aa d Mark Brandeburg. D Hoochezoller häi am Aafang vom 16. Joorhundert d Macht über s Herzogdum Pröisse übernoo und das ab 1618 in Personalunion mit dr Mark gfüert. Wo 1701 Pröisse zum Königriich erhoobe worde isch, het die brandeburgisch-pröissischi Linie vom Gschlächt bis 1918 die pröissische König gstellt. Dr Friedrich Wilhelm I. und dr Friedrich dr Grooss häi us Pröisse im 18. Joorhundert en öiropäischi Groossmacht gmacht. Dr Wilhelm I. isch noch em Dütsch-Franzöösische Chrieg im Joor 1871 Kaiser im nöi gschaffnige Dütsche Riich worde. Dr letscht Kaiser, dr Wilhelm II. het noch dr Novämberrevoluzioon abdankt, wo am 9. Novämber 1918 d Republik usgrüeft worde isch. D Stammburg Hoochezollere lit öbbe 30 Kilometer südlig vo Tübinge uf dr Gmarch vo Bisinge bi Hächinge im Zolleralbkräis. Uf em Gebiet vom hütige Regierigsbezirk Tübinge het
Mit de Begriff Zwölfdoontechnik, Räijetechnik und Dodekapfonii (griech. dodeka = 12, phone = Stimm) wärde kompositorischi Verfaare zämmegfasst, wo vom ene Kräis vo Wiener Komponisten um en Arnold Schönberg, dr sogenannte „Schönbärg-Schuel“ oder „Wiener Schuel“, in de Joor um 1920 entwigglet worde si. D Grundlaag für d Zwölfdoontechnik isch d Methode vom Komponiere mit zwölf Döön, wo nume ufenander bezoge si. D Zwälfdoonräije und iiri regelrächte Modifikazione si zum nöije Ornigsbrinzip vom musikalische Material worde und häi die freiji Atonalidäät abglöst, wo käine spezifische Reegle underworfe isch. D „Dotalidäät vo dr Zwölfdoontechnik“, so wie s dr Schönbärg gsee het, isch im muusigtheoretische Diskurs immer wider erwiteret worde. As „Räijetechnik“ oder „serielli Technik“ het si sich au mit nit zwölfdöönige Räije beschäfdigt. D Usdeenig vom Räijebrinzip uf alli Parameter vom Doon het d Zwölfdoontechnik zur serielle Technik erwiteret, wo sich in de früeje 1950er Joor im französisch-, italiänisch- und dütschsproochige Ruum verbräitet het. D Erfindig vo dr Zwölfdoontechnik het dr Arnold Schönberg für sich sälber in Aaspruch gnoo. Aber wie är häi au Komponiste wie dr Josef Matthias Hauer, dr Herbert Eimert, dr Anton Webern, dr Josef Rufer und dr Alban Berg in de früeje Joor wichdigi Bidrääge zur Entwigglig vo
D Stroossburger Äid (franzöösisch Les serments de Strasbourg, latiin. Sacramenta Argentariae) vom 14. Februar 842 si e zwäisproochigs Dokumänt uf Althoochdütsch und Altfranzösisch bzw. wie die modärni Sproochwüsseschaft hüt dänggt in ere romanische Sprooch (Langues d’oïl) und eme westgermanische, fränkische Dialäkt. Es isch umstritte, öbbs e Kontinuitäät zu de modärne Nazionalsprooche git. D Äid si überliiferet as Zitat in ere latiinische Chronik, wo iirersits in ere Abschrift us em 10. Joorhundert erhalte isch. Die befindet sich in dr Bibliothèque nationale de France (BnF) z Bariis. Die altfranzösischi Wersion gältet as s erste erhaltene Schriftstück in dere Sprooch überhaupt. As ufgschribnigi Äid häi si dr Charakter vo Urkunde und gälte as die eltisti volkssproochlig überliifereti Urkunde, wo e sproochligi Drennig zwüschen em Ost- und em Westfrankeriich bezügt. Noch em Dood vom Kaiser Ludwig em Fromme 840, em Soon vom Karl em Groosse, häi sini Söön und Erbe Lothar, Karl dr Kaali und Ludwig dr Dütsch um d Vorherrschaft im Kaiserriich kämpft. Dr Lothar het as dr Eltist dr Middeldäil vom Riich und dr Kaiserditel gerbt. Si Brueder Ludwig, wo dr östlig Däil vom Riich überchoo het und si Halbbrueder Karl, dr Erb vom westlige Däil, häi sich zämmedoo und dr Lothar
S Riichsland Elsass-Lothringe isch vo 1871 bis 1918 e Gebiet vom Dütsche Riich gsi und het us Däil vo de alte Landschafte Elsass und Lothringe bestande. Andersch as d Bundesstaate isch s Riichsland ummittelbar em Dütsche Kaiser understande. Elsass und Lothringe si nodino vo Frankriich annekdiert worde. Noch em Dütsch-Französische Chrieg vo 1870/71, wo Frankriich usglööst und schliesslig verloore het, het s im Friide vo Frankfurt die dütschsproochige Däil vom Elsass und Lothringe an s dütsche Kaiserriich müesse abdrätte, aber au e baar hundertduusig franzöösischi Muetersprööchler si eso zu Dütschland cho. Das und dr velornigi Chrieg het die dütsch-französische Beziejige in de Joorzäänt druf belastet. Au die dütschsproochig Bevölkerig het d Annexion zu groosse Däil abgleent. E Rolle doodrbii het im Raame vom Kulturkampf, wo au im Elsass usbrochen isch, die katholischi Chille gspiilt, wo d Brotestbeweegig in dr Bevölkerig understützt het. S Riichsland isch lang diräkt vom Riich regiert worde, aber i de Bevölcherig isch dr Wunsch nach Autonomii meh und meh aagwachse. 1911 isch es schliessli mit de dütsche Länder (fascht) gliichgstellt worde. Es het doozmool en äigeni Landesverfassig und en äiges Landesparlamänt, de Landtag vom Riichsland Elsass-Lothringe, überchoo. Doodrmit isch i Elsass-Lothringe en allgimäini Normalisierig iidrätte. Wo
Mit Romanisch meint mer eini vo denne Sache: Romanik, e Stil in de Architektur ùn de Kùnscht ussem frie Hochmittelalter. Di Romanische Sprooche, e Sproochfamilie. S Rätoromanisch, eini vo de vier Amtssprooche vo de Schwyz. Öbis, wo mit de Römer ùn em römische Rych z due het.
As Muusig vo dr Romantik (Romantik vo altfranzöösisch romance ‚Dichdig‘, ‚Roman‘) bezäichnet mä d Stilrichdig, wo in dr Muusig vom 19. Joorhundert vorgherscht het. Mäistens däilt mä sä in drei Abschnitt: Früeromantik, Hoochromantik und Spootromantik. Die wichdigste Äigeschafte vo dr romantische Muusig si d Bedoonig uf eme gfüülvolle Usdruck, d Uflöösig vo de klassische Forme, d Erwiterig und schliesslig s Ufgee vo dr dradizionelle Harmonik und d Verbindig vo dr Muusig mit Ideä us andere Kunstgattige, vilmol us dr Litratuur (Brogrammmuusig). S Orchester isch im Lauf vom 19. Joorhundert immer mee erwiteret worde, für uf dr äinte Site immer usgfallnigere koloristische Fiinhäite chönne Usdruck gee, und uf dr andere Site immer sterkere Iidruck chönne möglig mache. Usserdäm si immer hüfiger Elimänt vo dr Volksmuusig ufgnoo worde, zum Däil im Zug vom Realismus, zum Däil under em Iifluss vo de nazionale Schuele in de chliinere Länder. Ludwig van Beethoven, Früeromantik Franz Schubert, Früeromantik Robert Schumann, Hoochromantik Frédéric Chopin, Hoochromantik Franz Liszt, Hoochromantik Richard Wagner, Hoochromantik Richard Strauss, Spootromantik Gustav Mahler, Spootromantik Ernst Kurth, Romantische Harmonik und ihre Krise in Wagners Tristan (1920, Nachdruck 1968) E. Istel, Die Blütezeit der musikalischen Romantik in Deutschland (1921) F. Strich, Deutsche Klassik und Romantik oder
Dr Robert Schumann (* 8. Juni 1810 z Zwickau, Köönigriich Sachse; † 29. Juli 1856 z Endenich, Rhiibrowinz) isch e dütsche Komponist, Musikkritiker und Dirigänt gsi. Er wird hüte zu de bedütendste Komponiste vo dr Romantik zelt. In dr erste Faase vo sim Schaffe het er vor allem Klaviermuusig komponiert. 1840, im Joor, won er d Pianistin Clara Wieck ghürootet het, het er mee as hundert Lieder gschriibe. In de Joor druf isch si Wärk seer vilfältig worde: Er het denn au Orchestermuusig komponiert (drunder vier Sinfonie), konzertanti Wärk, Chammermuusig, Chormuusig und äi Opere. Dr Schumann het 1828 zwäi Joor Jura z Leipzig und Häidelbärg studiert, het sich aber mee für Litratur und Muusig intressiert. 1830 isch er zrugg uf Leipzig, zum Pianist wärde. Er het bim Friedrich Wieck Klavierunderricht gnoo und bim Heinrich Dorn Muusigtheorii gleert. Wäge Brobleem mit sinere rächte Hand het er uf e Virtuoselaufbaan müesse verzichde und er het sich uf s Komponiere konzentriert. 1834 het dr Schumann zämme mit em Friedrich Wieck und andere z Leipzig die Neue Zeitschrift für Musik gründet, und het für sä zää Joor lang as Redakder, Autor und Herusgääber gschafft. Er het im Friedrich Wieck si Dochder Clara welle hüroote,
D Litratuur vo dr Romantik isch brägt gsi vo dr Sinnligkäit mit bsundrigem Gwicht uf de Fraue und Chinder, vom Uufebeschwööre aber au dr Kritik an dr Vergangehäit, vo dr Liebi zur Natur, vom Inträssi an dr menschlige Psüchologii und am Übernatürlige und vo dr Äinsamkäit vom Dichder. D Romantik isch en Epoche in dr Gschicht vo dr öiropäische Litratuur, wo im dütsche Sproochruum vom letschte Joorzäänt im 18. Joorhundert bis zur Middi vom 19. Joorhundert gangen isch. Mä däilt si ii in d Früeromantik (bis 1804), d Hochromantik (bis 1815) und d Spootromantik (bis 1848). D Autore vo dr Romantik häi sich vo dr Antike und vo de klassische Vorbilder abgwändet und sich mit Theme us iirer äigene Kultur und Gschicht befasst. Das het bedütet ass si sich mee vo de Sage und dr Müthewält vom Middelalter häi lo beiiflusse. Au in dr Form häi d Romantiker anstatt vo de klassische Forme vilmol eender e fragmentarischi Schriibwiis verwändet. Äine vo Gründ für die nöiji Sichtwiis isch dr Verfall vo dr ländlige Gsellschaft gsi, wo mit dr Industrialisierig Hand in Hand gange isch. D Romantiker häi die nöiji Wält mit iirer Gschäftikäit und iirem Lärm as abstoossend empfunde und sich