rlitschk/wikidir huggingface dataset:
47.8497222222228.2675Koordinate: 47° 50′ 59″ N, 8° 16′ 3″ O Holzschlag isch mit dé chlynschte Stadtdeil vo dè baddischè Stadt Bõõdorf im nördlichè Landchrais Waldshuèt. Holzschlag isch diè nördlichschte Ortschaft im Landchrais, d Gränz zum Landchrais Hochschwarzwald volauft a dè linkè Haaldè vom Rychèbächle. Holzschlag lyt im Südschwarzwald uff èrè Höchi vo 816 m im Dobel vom Rychèbächle, sèll isch èn Sitèarm vo dè Bruchlinniè vom Bõõdorfer Grabbè. S Rychèbächle chunnt vo dè Höchi zwǜschè Bõõdorf un Schluchsee obbè abbè, un gòt bi Holzschlag in èn steilè Dobel übber, wo nõch 2 km i d Wuètèschlucht mündet. Holzschlag lyt z mitts im Schwarzwald zwǜschè Lènzkirch un Bõõdorf. Nördlich vo Holzschlag un ènnèt vom Rychèbächle lyt s Waldgebièt Saatfäld, öppis witter vomischlèt sich s Wasser vo dè Haslach un dè Guètach zuè dè Wuètè, dört fangt also d Wuètèschlucht aa. Südöschtlich vo Holzschlag lyt s größère Nõchbòrdorf Gründelwangè, wo nu öppè 1,75 km èwäg lyt, beidi sin übber B 315 mitnand un mit Lènzkirch, Neuschtadt un Bõõdorf vobundè. Sit 1927 ghört dè Wyler Glashüttè zuè Holzschlag, d Glashüttè lyt im Quällberych vom Rychèbächle. Gnau èso lyt s munzige Nõchbòrdörfle Grüèwald i sèllèm Quällberych, Grüèwald isch öppè 2,1 km südweschtich vo Holzschlag èbbèso
Es Liederbuch isch es Buch, wo’s drin e Samlig vo Lieder het. Meischtens redt me vo Liederbüecher, wenn’s verfilfältegti Liederwärch sind, wo i dr neue Zyt normalerwys im Buechtruk gmacht und im Buech- und Musighandel verdeilt wärde. S eltischte trukte Liederbuech uf Düütsch het dr Erhard Oeglin ane 1512 z Augsburg useggää. Es git Liederbüecher, wo eifach d Tegscht vo de Lieder drin ufgschribe sind, bsunders bi dene Gsäng, wo als Volchslieder scho zimli algemäin bekant sind. Anderi Liederbüecher zeige dr Tegscht zäme mit de Noote vo dr Melody, wo d Lieder dezue gsunge wärde. I verschidene Samelwärch chöme Variante bi de Tegscht, bi dr Uuswahl vo de Stroofe und au bi de Melodie vor. Als en eigeti Gattig vo Liederbüecher cha me scho d Liederhandschrifte usem Middelalter aluege, so wie öpe dr Codex Manesse us Züri und s Augsburger Liederbuch, au wen das i dr Zyt vor em Buechtruk imer Einzelexemplaar gsi sind. Einzelni Heft mit handschriftlech notierte Lieder sind bi de Sänger gwüss wyt verbreitet gsi, und öpe sid em 16. Joorhundert sind sötegi Schrifte i de Biblioteeke und Archyv z finde, wie d Liederforscher sid em 19. Joorhundert wüsse. Liederbüecher wärde in verschidene Berych vo dr Kultur
Ingolstadt isch e chreisfreji Stadt vom Freistaat Bayern. D Stadt lyt an dr Donau. Si isch die föiftgröschti Stadt vo Bayern, und sid si ane 1989 mee as 100'000 Ywooner gha het, zelt me se zu de Groossstedt vo Düütschland. D Altstadt isch guet erhalte bliibe. S erschte Mol isch Ingolstadt ane 806 erwäänt, wo dr Karl dr Gross en Plan zum s Karolingerrych ufzdeile gmacht het. Dr Ort heisst i dem Dokumänt villa Ingoldesstat. Ane 1274 isch d Chile, wo s Patrozinium vom Heilige Moritz het, bout worde. 1472 het Ingolstadt en Uni übercho. Vo 1828 aa isch d Stadt zun er grosse bayrische Landesfeschtig usbout worde. Gerd Treffer: Kleine Ingolstädter Stadtgeschichte. Pustet, Regensburg 2004, ISBN 3-7917-1912-2. Friedrich Mader (Hrsg.): Ingolstadt. Ingolstadt 1988, ISBN 3-920253-21-3. Siegfried Hofmann: Geschichte der Stadt Ingolstadt. Bde. 1–2, Ingolstadt 2000, 2006. Beatrix Schönewald, Gerd Riedel (Hrsg.): Vom Werden einer Stadt – Ingolstadt seit 806. Ingolstadt 2006, ISBN 3-932113-43-8. Theodor Müller, Siegfried Hofmann: Ingolstadt. Schnell und Steiner, Regensburg 1998, ISBN 3-7954-1128-9. Website vo dr Stadt Ingolstadt Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011).
Dr Bischof isch i vilne chrischtleche Chilene dr geischtlech Läiter vomene bestimte Gebiet, wo meischtens es baar, oder au ganz vil Chilegmeinde und Pfarreie drin sind. D Amtsbezäichnig ”Bischof“ chunt vom alte griechische Wort ἐπίσκοπος (epískopos), wo uf düütsch ”Ufseher“ und ”Hüeter“ bedüütet. Im nöje Teschtamänt chunt s Wort zäme mid de beide andere Wörter πρεσβύτερος (Presbyter) und διάκονος (Diakon) vor, und die bezäichne die erschte Funkzioone, wo’s i de Gmeinde vo dr no junge chrischtleche Chile ggää het. Es isch es baar Joorhundert ggange, bis d Chileämter dr fescht Status gha hend und bis s Amt vom Bischof im Römische Ryych als einzige prieschterleche Verantwortleche vomene Bischtum etabliert gsi isch. Die ganzi Gruppe vo de Bischöf wird zämegnoo als ”Episkopat“ bezäichnet. De Regioone, wo es baar Pfarreie drin zämegfasst sind, säit me Bischtum oder Diözeese – das chunt vom griechische διοίκησις (dioíkēsis), wo ”Verwaltigsbezirk“ bedüütet – und si sind ganz underschidlech gross. E Deil vo de erschte Diözese entspräche gnau em Gebiet vo de alte römische Provinze, und i dr Hauptstadt vo dene Sprängel isch dr Bischofssitz ygrichtet worde, so wie öpe s Zäntrum vom Bischtum vo dr Provinz Raetia Prima i dr Stadt Chur gsi isch, und das
Dr Apt isch bi vilne Religioone dr Vorsteher vomene Chlooschter. D Vorsteheri vomene Frauechlooschter heisst Äptissi. S Wort chunt vom latyynische ”abbas“, und das vom aramäische ”abba“. Vilne Chlööschter seit men au ”Aptei“. En Apt und en Äptissi hend di suverääni Läitig vo alne Gschäft von iirem Chlooschter; si regiere gege inne über s Zämeläbe vo de Mönch bzw. vo de Chlooschterfraue und verträtte s Chlooschter gegen usse. Gwäält wärde si vo dene Lüüt, wo im Chlooschter läbe, wo d Profäss abgläit hend und gmäss däm Verspräche fescht zum Konvänt ghöre. I dr orthodoxe Chile het dr Apt vomene Chlooschter dr Name ”Hegumen“. Martina Wiech: Das Amt des Abtes im Konflikt: Studien zu den Auseinandersetzungen um Äbte früh- und hochmittelalterlicher Klöster unter besonderer Berücksichtigung des Bodenseegebiets. Siegburg 1999, ISBN 3-87710-206-9.
D Sarah Höfflin (* 8. Jänner 1991 z Gämf) isch e Freestyle-Schyfahrerin us dr Schwiiz. D Höfflin isch d Dochter vomene Schwiizer und von ere Australierin. Si läbt mit dr Muetter z Ängland. Si het gärn Yshockey gspiilt und Neurowüsseschafte an dr Uni vo Cardiff studiert. Es Joor lang het si i dr Schwiiz und z Savoye ganz intensyv chönne Schyfahre, und sid 2014 isch si an Wettkämpf vo dr AFP World Tour ggange. D Organisatoore vom Schiizer Schyverband hend se ane 2015 is Nazionaalteam vo de Freestyle-Schyfahrerinne uufgnoo. Iry Disziplyne sind Slopestyle und Big Air. In dr Wintersaison 2016/2017 isch si zwäimol uf dr dritt Platz bi Wettkämpf in dr Disziplyn Slopestyle choo. S Wältcuprönne im Slopestyle vom 28. Jänner 2017 uf dr Seiser Alm i de Dolomite het si gwunne. Bi andere Rönne z Kanada und a dr Freestyle-Wätmäischterschaft z Spanie isch si au wider uf die vordere Plätz choo. Und si isch Schwiizer Mäischteri 2017 im Slopestyle und im Big Air. Im Jänner 2018 isch d Sarah Höfflin bi de ”Winter-X-Games 2018“ z Aspen in de USA im Big Air-Wettkampf so guet gsi, ass si au do dr erscht Platz gholt het. Und a de Olympische Winterschpiili
Trin isch e Gmaind vom Kanton Graubünde. Trin lyt in dr Regioon Imboda. S Dorf stoot under em Bärgmassyv mit em Ringelspitz echly oben am Rhy. Zu dr Gmeind ghöre die drü Dörfer Trin, Digg und Mulin. Am Bärg obe sind d Wyler Maliens und Bargis. D Baanstazioon vo Trin vo dr Räätische Baan lyt ganz im Tobel i dr Ruinaulta-Schlucht unde. Bi Trin lyt dr Crestasee. Über d Trinserfurgge öschtlech vom Trinserhorn chunt mer is Sardonagebiet im obere Kalfysetaal. S Dorf isch mit em Name Turunnio im 12. Joorhundert s erschte Mol erwäänt. Uf em Gmaindgebiet stönd die beide Burgruyyne Crap Sogn Parcazi und Canaschal. Commons: Trin – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmaind Trin Martin Bundi: Trin. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: VIAF: 269145858083223022213
Wolfsburg isch e chreisfreji Stadt im Oschte vum Bundesland Nidersachse. D Stadt isch 1938 als Sitz vum Volkswagewärk grindet worde und mit öppe 125.000 Yywohner di föiftgröscht Stadt vu Nidersachse. Wolfsburg zehlt zude wänige Stadtgründige i dr erschti Hälfti vum 20. Johrhundert z Dütschland. Bis Mai 1945 het d Stadt dr Name Stadt des KdF-Wagens bei Fallersleben trait. D Stadt isch als Wohnort für d Mitarbeiter vum Volkswagewärk konzipiert, wo de KdF-Wäge – di spötere VW Käfer – het solle produziärt werde. 1972 het d Yywohnerzahl d Gränze vu 100.000 iberschritte, dodur isch Wolfsburg zur Grossstadt worde. Im Johr 2010 isch s Bruttoinlandbrodukt pro Chopf s höchscht vo allne dütsche Stedt gsii. Wolfsburg biudet mit de Stedt Braunschweig und Salzgitter eis vu nün «Oberzäntre» z Nidersachse und ghört zur Metropolregion Hannover-Braunschweig-Göttingen-Wolfsburg. D nächschtglegene grössere Stedt sind Braunschweig öppe 26 Kilometer südweschtlech, Magdeburg öppe 64 Kilometer südöschtlech und Hannover 74 Kilometer weschtlech. Commons: Wolfsburg – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website vu dr Stadt Wolfsburg Landesamt für Statistik Niedersachsen, LSN-Online Regionaldatenbank, Tabelle A100001G: Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Stand 31. Dezember 2022.
D Mundartlieder vom Schwiizer Singbuech 1962 sind die Lieder, wo uf Schwiizerdüütsch gschribe sind und im erschte Band vom Schuelliederbuech Schwiizer Singbuech i dr Uusgab vo 1962 abtrukt sind. Nachlass vom Alfred Stern (Memento vom 21. Septämber 2018 im Internet Archive) uf admin.ch Nachlass vom Carl Hess uf admin.ch Es Gedicht vom Josef Reinhart, wo s drin um de uralt Zauberspruch «Heile, heile, Säge» goot. Lueg: Vier Gedicht vom Josef Reinhart. In: Schwyzerlüt. Zytschrift für üsi schwyzerische Mundarte, 13, 1951, S. 22.
Anna Emilie Locher-Werling (* 13. März 1870 z Riesbach (hüt Züri); † 5. Augschte 1963 z São Paulo) isch e Schwiizer Mundartschriftstelleri gsi. Zum Täil hät si under irem äigene Name gschribe, zum Täil under de Pseudonym Lisi Meier, Anneli Witzig oder Gritli Wüest. D Emilie Locher-Werling isch am 13. Merze 1870 i dr doozmaal no sälbständige Gmäind Riesbach bi Züri uf d Wält cho. Si isch d Tochter vom Wilhelm Werling gsi, aber iri Eltere sind scho früe gstorbe. Ane 1892 hät si de Chauffme Fritz Locher ghüraatet. Si hät de Pruef von ere Schniideri gleert gha. Tank ere Begabig für d Sprach – si hät e Räie Sprach-, Literatur- und Rezitazionskürs bsuecht – hät si agfange schrybe und tichte. So isch si d Redaktoori vo dr Zytschrift Der Helfer worde, wo z Züri vo 1933 a usecho isch. Uf Züritüütsch hät si zeerscht Luschtspiil, spöter Verzelige, Gedicht und Värsli gschribe und Chinderbüecher verfasst. Es par Gedicht vo dr Zürcher Autoorin sind mit Noote, wo dr Edwin Kunz dezue gsetzt hät, im Schwiizer Singbuech abtruckt worde. Ires Gedicht «Abiglüte am Zürisee» isch 1947 vom Zolliker Lehrer und Komponist Jakob Spörri (1886–1965) vertont worde. Ane 1941 isch d Emilie Locher-Werling
D Lischde zuem Uffdrädde vum Eiemer See zellt d Johr sit 1772 uff, wu des Nadürphänomen uffdrädde isch. De See isch nur all baar Johr emol do un versickert dann widder in de Bode. S erschte Mol isch s Uffdrädde vum See anne 1772 uffzeichnet worre. Nodäm de Knierer um 1900 e Lischde vereffendlicht het, git de Gustav Albiez e Zämmeschdellig in sinner Dissertation vu 1931 (S. 53). Diä zeigt alli Johr, wunner bis 1930 ufdrädde isch. Fischbeck et al. (2016:97) hän Dade bis 2012 ergänzd. Ergänzt isch diä Lischde um Aagabe in de Badisch Ziddung ab 2012. Fischbach et al. bemerke, aß d Uffzeichnunge in der erscht Hälfdi vum 19. Johrhundert vor allem in de warm Johrszit liege däde. Si nämme a, aß in de Windermonet küm ebber an des See kumme sey. (Kha mr si so ebbis vorschdelle?). Knierer (1900; Vornamme nit bekannd): Vom Eichener See. Monatsblätter des Badischen Schwarzwaldvereins 2,11:205—215. Gustav Albiez (1931): Die Tektonik des östlichen Dinkelberges und der Eichener See. Berichte der naturforschenden Gesellschaft zu Freiburg im Breisgau 31: 211-272. Reinhard Fischbeck, Rudolf Hüttner, Werner Käß (2016): Der Eichener See (Schopfheim, Stadtteil Eichen, Lkr. Lörrach, Baden-Württemberg). Berichte der naturforschenden Gesellschaft zu Freiburg im Breisgau 106:
Kassel (bis 1926 amtlech Cassel) isch e chreisfreji Stadt, Verwaltigssitz vum glychnamige Regierigsbezirk und vum Landchrais Kassel. Di äinzigi Grossstadt vu Nordhesse isch noo Frankfurt am Main und Wiesbade di drittgröschti Stadt und eis vu zää «Oberzäntre» vum Bundesland Hesse. Im Dezämber 2017 sind 204.021 Yywohner zehlt worde. Ab 1277 isch Kassel Hauptstadt vu dr Landgrafschaft Hesse, dr Landgrafschaft Hesse-Kassel (vu 1567 bis 1803) und vum Kurfürschtetuum Hesse (bis 1866) gsi. Bis hüt züüged e Residänz und Schlesser dodervo, drunder insbsunderi d Orangscherie i dr Karlsaue und s Schloss Wilhelmshöhe im Bärgpark, wo syt 2013 zum Wältkulturärb vu dr UNESCO zehlt. Mit dr documenta beherbärgt d Stadt zuedäm all füüf Johr e wältwyt bedütendi Usstellig vo de zitgnössische Kunscht; dahär het Kassel syt Merz 1999 di amtlichi Zusatzbezeichnig documenta-Stadt. Dur d Gründig vu dr erschte Gsamthochschuel vu Dytschland isch Kassel 1971 zur Uniwersidäätsstadt worde. Kassel. In: Meyers Konversations-Lexikon. 4. Uflag. Bd. 9, Bibliographisches Institut, Leipzig 1885–1892, ‎ S. 592. Paul Heidelbach, Karl Kaltwasser (Hrsg.): Kassel: Ein Jahrtausend hessischer Stadtkultur. Bärenreiter-Verlag, Kassel 1957. Erich Keyser (Hrsg. im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages): Hessisches Städtebuch. Kohlhammer, Stuttgart 1957.
Schmèèrike oder Schmèèrke isch e politischi Gmeind im Waalkrais See-Gaschter im Schwiizer Kanton Sanggale. Schmèèrike lyyt a dr Yymündig vum Linthkanal i de Zürisee. D Nochbergmeinde sind Eschebach, Rapperschwil-Jona, Tugge und Uzne. Schmèèrike isch em Joor 741 als Smarinchova erwäänt worde. Im Alte Zürichrieg isch s Dorf 1444 gschlisse worde. Noo em Ändi vu dr alte Äidgnosseschaft 1798 het Schmèèrike zerscht zum Kanton Linth ghört; sit 1803 ghörts zum nöi gschaffene Kanton Sanggale. Innerhalb vum Kanton isch es aafangs im Bezirk Uzne gläge, ab 1831 im Seebezirk und sit 2001 im Waalkrais See-Gaschter. Commons: Schmèèrike – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website vu dr Gmeind Schmèèrike Website vu dr Ortsgmeind Schmèèrike Bildergalerii vu Schmèèrike Alois Stadler: Schmerikon. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: VIAF: 245848210
D Pestalozzi-Biblioteek Zürich (abgchürzt: PBZ) isch e Biblioteek mit es baar Standort i dr Stadt Züri. Wo me ane 1896 s hundertfüfzigschte Jaar sid dr Geburt vom Schwiizer Pedagoog Johann Heinrich Pestalozzi gfyret hät, isch z Züri uf Iniziatyve vo de Gmäinnützige Gselschaft vom Bezirk Züri de Veräin ”Pestalozzigselschaft“ ggründet worde. De erscht Presidänt isch de Johann Caspar Grob (1841–1901) worde, wo Stadtraat und de Läiter vo de Schuele vo Züri gsi isch; au de Hermann Escher, wo Läiter vo dr Stadtbiblioteek gsi und gly drufabe erschte Diräkter vo de Zäntralbiblioteek Züri worden isch, und de Hans Bodmer (1863–1948), wo ane 1882 de Läsezirkel vo Hottige gründet hät und Sekretär vo de Schwiizerische Schillerstiftig gsi isch, händ zum Vorstand vo de Pestalozzigselschaft ghört. De Hermann Escher hät d Biblioteekskommissioon vo de Pestalozzigselschaft gläitet. Die Organisazioon hät vo de Stadt d Uufgaab gha, Biblioteeke z bilde, wo für ali Lüüt selet offe sy, also richtegi Volchsbiblioteeke zum für verschideni Gruppe vo dr Bevölcherig Büecher parat z mache und au Sääl aazbüüte, wo me i de Schrifte cha lääse. Z Züri hät’s scho früener d Biblioteek vom Grütliveräin und sid churzem d ”Arbäiterläsesääl“ vo de Gmäinnützige Gselschaft i de Altstadt und z
D Biblioteek isch en Instituzioon, wo de Lüüt tuet Informazioone abüüte. I dr Gschicht vo de Biblioteeke, wo scho öpe drüüehalbtuusig Joor lang goot, isch s d Hauptuufgaab vo dene Hüüser gsii, Büecher und anderi Schrifte z samle und für d Lääser parat z halte. Sid em 19. Joorhundert und ganz psunders jetz, wo Informazioone immer mee uf elektronische Kanääl verbreitet wärde, isch es scho ganz sälbverständlech, ass d Biblioteeke näbe de Büecher au ali andere Meedie, wo als Informazioonstreeger diene, und au Bilder uufbewahre. Me cha bi de Biblioteeke algemein zwüsche öffentleche und privaate Hüüser underscheide. Die öfentleche sind öpe d Landesbiblioteeke, d Unibiblioteeke, d Kantonsbiblioteeke, d Gmeind-, Schuel- und Kwartierbiblioteeke. Privati Biblioteeke git’s bi einzelne Persoone, i vilne Privatundernääme vo dr Wirtschaft und zum Bischpiil au bi Veräin, i alte Chlööschter und Schlösser. Underscheide tuet men au di allgemäin-öfentleche Biblioteeke für s breite Publikum vo de wüsseschaftleche Biblioteeke, wo vor alem für d Fachlüüt vo bestimte Richtige tänkt sind. D Biblioteeke sind e zäntrale Deil vom Kulturguet. S Wort ”Biblioteek“ chunt us em Griechische. Scho in dr Antike het βιβλιοθήκη en Phälter für Büecher bedüütet. Im Düütsche kent me sid ane 1658 d Bezäichnig ”Büecherei“. Früener het me
Amme oder mee nach der Schrift Amde isch e Gmeind vom Kanton Sanggale. D Gmeind liit im Waalchreis See-Gaschter. S Dorf stoot am Bärghang über em Waalesee. Zwüschet em See und em Mattland bim Dorf sind höchi Felswänd, wo d Bärgbech mit spektakulääre Wasserfäll drüberabe gheie, so wie d Seerebachfäll bi de Rinkwelle. Uf Amme ufe chunt me mit de Auto uf de Strooss vo Weese, wo ane 1882 bout worden isch. Am Ufer vom Walesee isch under der Felswand s Dorf Betlis. Dr Bärg grad oben am Dorf isch dr Mattstock. Zum Gmeindgebiet vo Amme ghört im Süde öpen e Füüftel vom Walesee. Am Bärg obe lauft d Gmeindgränze uf de Weschtsite em Flibach zduruff und über de Südweschtgraat bis ufe zum Gipfel vom Speer. Vo da uus goot d Gränze es churzes Stuck de Wasserscheidi zwüschet em Walesee, also em Yzugsgebiet vo de Linth, und em Toggeburg, also em Yzugsgebiet vo de Thur, noo. Witer im Oschte chunt de Bann vo Amme is obere Gebiet vom Schwemmibach, vom Sulzbach, vom Dürebach und vom Leischtbach, wo ali i d Thur abe laufe. Oben am Leischtbachtobel isch de Leischtchamm, dr höchscht Bärggipfel vo Amme mit 2101 Meter über Meer. Uf
Donat isch en ehemaligi Gmaind vom Kanton Graubünde. Per 1. Januar 2021 het si mit de politische Gmeinde Casti-Wergeschtai, Lohn und Mathon zu de neue politische Gmeind Muntogna da Schons fusioniert. Donat lyt in dr Region Viamala am Fuess vom Schamserbärg, uf dr lingge Syte vom Rhy. Bi Donat chöme d Bech Fundogn, Valtschiel, Ual da Suden, Mülibach und Plattera is Taal abe. Dr ehemalig Gmaindbann isch e Deil vom Naturpark Beverin und lyt zimli im Zäntrum vo dem sym Perimeter. Im ehemalige Gmaindgebiet vo Donat het’s drüü alti Dörfer und Frakzioone: Donat, Farde und Paze, und weschtlich vom Fundognbach no dr Wyyler Magun. Z Donat und z Farde stönd die alte refermierte Pfarrchile. Grad oben a de Sidlige goot d Hochspannigsläitig vom Chraftwärch Bäreburg uf Sils und paralel drzue d San Bernardino-Läitig dure. Paze d Chile vo Farde d Valtschielbrugg Bi Donat stoot di schöni alti Betonbrugg übr s Valtschiel-Tobel, wo dr berüemt Boumäischter Robert Maillard (1872–1940) vo Gämf zäichnet und wo me ane 1926 bout het. Si isch 43 Meter läng und het en ganz en flache, fyne Boge. Öpe 1990 isch dernäbe für die schwärere Faarzüüg e nöji Brugg bout worde. Die alti Betonbrugg stoot sider under
Casti-Wergeschtai isch e politischi Gmaind vom Kanton Graubünde gsi. Per 1. Januar 2021 het si mit de politische Gmeinde Donat, Lohn und Mathon zu de neue politische Gmeind Muntogna da Schons fusioniert. Casti-Wergeschtai lyt in der Region Viamala und am Schamserbärg. Ze de ehemalige Gmeind hend die beide Dörfer Casti und Wergeschtai ghört, wo uf em Bärgrugge zwüschet de Tobel vom Fundognbach und vom Valtschielbach liget. Wyter am Bärg obe sind dr Wyler Dumagns und die grossi und wyti Alp Anarosa. Das isch die gröschti Alp vom Bünderland, und si ghört dr Korporation Bergschaft Schams. D Gmaind isch ane 1923 entstande, wo die beide ehemolige Gmainde Casti und Wergeschtai sech zämetoo hend. I dr Chile vo Wergschtai het’s Wandmoolereie vom Walteschburger Mäischter. Commons: Casti-Wergenstein – Sammlig vo Multimediadateie Jürg Simonett: Casti. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Jürg Simonett: Wergenstein. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 10178140-4 | VIAF: 125341985
Lohn isch e ehemaligi Gmaind vom Kanton Graubünde. Per 1. Januar 2021 het si mit de politische Gmeinde Donat, Casti-Wergeschtai und Mathon zu de neue politische Gmeind Muntogna da Schons fusioniert. Lohn lyt in dr Region Viamala und am Schamserbärg. Im Weschte stoot dr Piz Beverin, s Gmaindgebiet vo Lohn goot bis ufe Bärggraat mit em Zwölfihorn, em Rappakopf und em Schärekopf. Zwüschet Zillis und Ronggelle chunt es Stuck vom Gmaindbann vo Lohn bis ganz abe an Hinderrhy in dr Viamala-Schlucht. S Gmaindgebiet isch im Naturpark Beverin. S Dorf ”Laune“ isch im karolingische Rychsgueturbaar vom nüünte Joorhundert s erschte Mol erwäänt. Ane 1458 het sech d Gmaind vom Bischof vo Chur losgchauft. D Chile vo Lohn het zwei Dürm. Commons: Lohn GR – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmaind Lohn GR Jürg Simonett: Lohn (GR). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023
Mathon isch en ehemalöigi Gmaind vom Kanton Graubünde. Per 1. Januar 2021 het si mit de politische Gmeinde Donat, Casti-Wergeschtai und Lohn zu de neue politische Gmeind Muntogna da Schons fusioniert. Mathon lyt in der Region Viamala am Schamserbärg oben a Donat. Im Nordweschte stoot dr Piz Beverin, und undena dem isch s Alpgebiet mit de Alpe Tumpriv, Nursin, Alp digl Oberst und Mulagn. S Dorf isch öpe im s Joor 840 s erschte Mol erwäänt. Commons: Mathon – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmaind Mathon Jürg Simonett: Mathon. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023
Ronggelle isch e Gmaind vom Kanton Graubünde. Si lyt in dr Region Viamala. Ronggelle isch das Dorf, wo a dr änge Stell zwüschet Thusis und Zillis oben a dr Viamala-Schlucht lyt. S Gmaindgebiet goot vom Hinderrhy unde bis ufe Bärg bim Crapschalverchopf ue. Politisch hät Roggelle zum Chrais Schams ghört und isch di ainzig dütschsprochig Gmaind im sus rätoromanisch prägte Schams, chirchlich ghörts aber uf Thusis füre. Commons: Rongellen – Sammlig vo Multimediadateie Jürg Simonett: Rongellen. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 1064603815 | VIAF: 313270238