rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dä Kantoo Appezöll Innerroode (dytsch Appenzell Innerrhoden, franzöösisch Appenzell Rhodes-Intérieures, italienisch Appenzello Interno, rätoromanisch Appenzell Dadens) ischt en Kantoo im Nordoschte vo da Schwiiz. Appezöll Innerroode ischt dä Kanto mit dä nidrigschte Yywoonerzahl (rond 15'800) ond de zweitchlinschte Flächi (noch Basel-Stadt). Innerroode gränzt an Kantoo Appezäll Osserroode ond ischt im Übrige vom Kantoo Sangalle omgee. Dä högscht Bärg ischt dä Sääntis im Alpschtä mit ännere Höchi vo 2'502 m ü. M. Vo dä Schwägalp us fahrt sit 1935 a Säälbaa uf dä Gipfel ufi. Doba häts a Wätterstazioo, än wichtiga Vermässigspunkt, än 123-ahalb Meter hööcha Sändemascht ond zwee Wertshüüser. Dä Sääntis ischt ä beliebts Uusflugsziil för Wanderer ond Turischta wo bi schönem Wätter d’Uusischt vo da Alpachetti bis zom Bodasee gnüüssa wend. Im Kantoo Appezöll Innerroode gits no a paar wiiteri Säälbaane uf Uusichtspünkt; z. B. Höch Chaschte, Ebänalp und Chroobärg. I däm Kantoo schaffid vill meh Lüüt im Bereich Turismus als i da Landwertschaft. Im gaanze Alpschtää gits a grosses Netz vo guat onderhaaltne Wanderwääg; z. B. zum Seealpsee, Sämtissersee ond Fäälasee. Bi dä Appezöller Landstäälig im Johr 1597 sönd us em damoliga Kanto Appezöll us konfässionöllä Grönd di beeda Halbkantö Appezöll Osserroode und Appezöll Innerroode entstandä. Di inneri
En nasaler Konsonant isch en Luut wo bi de Artikulation s Gaumesegel abegsenkt isch, so dass de Mund- un de Nooseruum nit vonenander drännt sin. Des heisst, dass de Artikulationsstrom (de Atem wommer zum schwätze bruucht) im Mund- un im Nooseruum cha resoniere. Glychzitig wird de Mundruum amene bstimmte Ort blockiert, un de Artikulationsstrom entwycht durch d Noos. Bim Luut /m/ zum Byspil isch s Gaumesegel gsenkt, so dass d Luft durch de Mund un durch d Noos cha resoniere, un d Öffnig vum Mund isch durch beidi Lippe verschlosse. D Luft vibriert also durch de Mund un durch d Noos, un entwycht numme durch d Noos, was de Luut /m/ produziert. S glych gilt für Nasalvokal. Bimene orale Konsonant wie /p s r/ dergege isch de Gaumesegel aaghobe un drännt de Mund- vum Nooseruum. Weg dem resoniert de Luftstrom bi orale Konsonante numme im Mundrache. In dr Phonetik were Nasalkonsonante oft als Plosiv definiert, wyl de Luftstrom im Mund blockiert wird. Wyl de Artikulationsstrom aber nit ufgstaut wird, sundern kontinuierlich durch d Noos entwycht, hen si luut em Phonetiker Peter Ladefoged aber meh mit de Approximante gmeinsam. Es sin fascht kei Sprooche bekannt wo kei Nasalkonsonante hen. Die einzig
Dr Frédéric-César de la Harpe (* 6. April 1754 z Rolle VD; † 30. März 1838 z Lausanne), au de Laharpe, isch e Schwiizer Politiker us dr Helvetik und Erzieher vom Zar Alexander I. vo Russland gsi. Frédéric-César de la Harpe isch 1754 in eifache, aber adlige Verhältniss uf d Wält cho. Noch ere Grundusbildig z Rolle isch er im Alter vo vierzähni für zwei Johr an s Seminar uf Schloss Haldestei cho. Dr Underricht in däm Institut, wo vom Martin vo Planta und vom Johann Peter Nesemann gfüehrt worden isch, und die republikanisch-aufklärerische Haltig, wo dört gherrschd hai, si für dr jung Laharpe brägend gsi. Noch eme zweijòhrige Studienufenthalt z Gämf het dr Laharpe, wo jetzt achzähni gsi isch, s Studium vo dr Jurisprudenz z Tübinge agfange. An dr Universität vo Tübinge het er en engi Fründschaft mit em Henri Monod gschlosse, wo au us em Waadtland cho isch. Noch siiner Promotion im Johr 1774 isch dr Laharpe in si Heimot zrugggange. Er het sich z Lausanne niidergloo und isch dört in dr Root vo de Zweihundert ufgnoh worde. Si Bruf as Aawalt het er an dr Wälsche Appellationskammere z Bärn usgüebt. Er het immer meh under em entwürdigende
Humboldt isch dr Familiename vo dene Persone: Alexander von Humboldt (1769–1859), Naturforscher und Entdecker, Brueder vom Wilhelm von Humboldt Caroline von Humboldt (1766–1829), geb. von Dacheröden, Frau vom Wilhelm von Humboldt Gabriele von Humboldt (1802–1887), Dochter vo dr Caroline und em Wilhelm von Humboldt, verhürotet mit em Usseminister Heinrich von Bülow Marie-Elisabeth von Humboldt (1741–1796), geb. Colomb, Mueter vo de Brüeder von Humboldt Wilhelm von Humboldt (1767–1835), Sprochwüsseschaftler und Bildigsreformer, Brueder vom Alexander von Humboldt Humboldt isch dr Name vo dene Ort: Humboldt/Gremberg, Stadtteil vo Köln Humboldt z Santa Fe, Argentinie Humboldt z Saskatchewan, Kanada Humboldt z Illinois, USA Humboldt z Iowa, USA Humboldt z Kansas, USA Humboldt z Minnesota, USA Humboldt z Nebraska, USA Humboldt z Nevada, USA Humboldt z South Dakota, USA Humboldt z Tennessee, USA Humboldt stoht für: Dr Humboldtstrom D Humboldt-Universität z Berlin Dr Humboldt en Asteroid im Hauptgürtel D Kulturzeitschrift Humboldt D Maschinebauastalt Humboldt, en ehemolige Lokomotivhersteller
De stimmlosi labiovelari Frikativ (oder Approximant) isch en arg sältene Konsonant. Er chùnt in mange Dialäkt vùm Änglische vor, wo Wörter wie whine ùn wine verschiide ussgsproche werde. Des isch allerdings inzwüsche arg sälte. Phonologisch wird de Luut viilmool au nùmme als /hw/ interpretiert, statt wie e eiges Phonem. Er isch im Änglische s stimmlosi Gägestùgg zum /w/. Es isch je nooch Definition en Frikativ oder en Approximant; er wird ohni Verschlùss oder Engi im Muul bildet, aber in de Phonologi isch er viilmool wie en Frikativ bhandlet worde. Er het zwei Artikulationsstelle: zum eine duet sich dr hinteri Zùngerùgge em Gaumesegel aanööchere, wie bimene velare Konsonant, glychzytig sin d Lippe grùndet (labialisiert), wie bimene bilabiale Konsonant. D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit. Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse. Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.
Dr Tuileriesturm am 10. August 1792 isch en Ereignis währed em Ufstand vom 10. August 1792 z Paris gsi, e Deil vo dr Französische Revolution. In dr französische Gschichtsschriibig si die Ereigniss au under dr Bezeichnig «le 10 août», «journée du 10 août» oder as «insurrection du 10 août» bzw. «massacre du 10 août» bekannt. Die königlichi Residänz, wo vo dr Schwizergarde verteidigt worden isch, dr Tuileriepalast, isch an däm Dag vo ufständische Bevölkerigsdeil mit dr Understützig vo dr revolutionäre Stadtregierig vo Paris gstürmt worde. Dr König Louis XVI. isch zur Flucht in d Nationalversammlig zwunge und die französischi Aristokratii vorläufig gstürzt worde. D Schwizergarde het hochi Verlust erlitte. Mit dere «zweite Revolution» isch die gmässigti ersti Phase vo dr französische Revolution in die radikali zweiti Phase übergange. Bi de Neuwahle zum Nationalkonvent, wo denn abghalte worde si, isch s zum ene politische Linggsruck cho, wil d Feulliants us em Parlamänt usgschlosse worde si. Jezt hai die rächts positionierte Girondiste die gmässigteri Position verdräte, währed uf dr lingge Siite d Montagnards (Bärgpartei) dr radikal Flügel under em Robespierre bildet hai. Mit dr Entlassig vo alle schwizerische Druppe us französische Dienst isch die militärischi Zsämmenarbet zwüsche Frankriich und dr Eidgenosseschaft noch
Dr Friide vo Campo-Formio isch am 17. Oktober 1797 zwüschen Frankriich, wo vom Napoléon Bonaparte verdräte worden isch, und em dütsche Kaiser Franz II. in siiner Eigeschaft as Landesherr vo de habsburgische Erbländer (ufgrund vo dr pragmatische Sanktion - bsundrigs as König vo Ungarn und Böhme und Erzherzog vo Östriich) abgschlosse worde. Dr Friide het dr Erst Koalitionschrieg, wo Frankriich am 20. April 1792 agfange het, beändet. Dr Verdrag het dr Verzicht vom Kaiser uf die östriichische Niiderland zugunste vo Frankriich bestimmt und het e Neuornig vo Oberitalie und de Bsitz vo dr Republik Venedig noch sich zoge. Dr Kaiser het d Unabhängigkeit vo dr Cisalpinische Republik anerkennt und het im Gegezug d Republik Venedig samt deren ihre Bsitz bis zum Fluss Etsch übercho, drzue Istrie, Dalmatie und d Bucht vo Kotor. Iigschlosse isch au die grossi venezianischi Chriegsflotte gsi, wo in de Johrzähnt druf s Härzstück vo dr östriichische Chriegsmarine bildet het. Frankriich het d Lombardei bhalte und die Ionische Insle Korfu, Zakynthos und Kefalonia. Frankriich het jetzt zum erste Mol sit 1792 in Kontinentaleuropa Friide gha. Dr Chrieg mit Ängland isch wiiter gange. Für die dütschi Gschicht hai die gheime Zuesatzartikel vom Vertrag bsundrigi Bedütig gha. Der Kaiser
Dr Pierre-Maurice Glayre (* 25. Juli 1743 z Romainmôtier; † 26. Merz 1819 z Lausanne) isch e Schwiizer Politiker und Diplomat gsi. Er het as Unitarier, as Verfächter vom Schwiizer Eiheitsstaat, gulte. Dr Glayre het Rächtswüsseschafte z Lausanne an dr Akademii studiert. 1764 het er d Stell vom ene Privatsekretär und Beroter vom polnische König Stanislaus II. August Poniatowski aagnoh. In däm siim Ufdrag isch er as Diplomat an die europäische Höf z St. Petersburg, Wien, Berlin und Paris gschiggt worde. 1771 het dr Glayre die polnischi Staatsaaghörigkeit übercho. 1787 isch er in d Waadt zrugg, het 1788 aber non e diplomatischi Mission z Paris im Ufdrag vom polnische König übernoh. Dr Glayre het mit de waadtländische Patriote sympathisiert, wo sich gege d Fremdherrschaft vo Bärn grichtet hai. 1797 het er em Root vo Lausanne vorgschlage, d Ständ vo dr Waadt iizberüefe, was in den Auge vo Bärn e revolutionäre Akt gsi isch. 1798 isch dr Glayre zum Presidänt vo dr provisorische Versammlig vo dr Waadt ernennt worde. Er het noch dr französische Intervention in dr Alte Eidgenosseschaft dr Helvetisch Eiheitsstaat understützt und e ganzi Reihe vo politische Ämter in de Gremie vo dr neue Republik übernoh. So isch er
Fir vil yyheimischi Dierarte git s in verschidene alemannische Dialäkt Nämme. In däm Projäkt solle di gängige alemannische Diernämme gsammlet wäre gordnet no einzelne Dialäkt. Diernäme vu Arrimmu Tiärnäme vom Urscheletall Tiärnäme vo Chanderstäg Tiärnäme vo Äisele Tiernämme vo Appezell Tiernäme vom Äntlibuech Tiernäme vo Chesswil Tiernäme vo Flums Tiärnäme vu Undrvaz Tiernäme vom Försteland Diernämme vu Obfige Diernämme vo Saderlach Tiernäme vom Toggeborg Tiernäme vo Dotmis-Schwaardsebach Wisswiler Fischnämme Tiarnäma us em Liachtastää Tiernäme vo Rhinai-Besche Tiernäme vo Sandjerge im Briisgi Tiernäme vo Hauefels im Hegi Tiernäme vo Milenge im Hegi Tiernäme vom Zollernalbkreis Alemannischi Diernämme Diernämme gordnet no zoologische Nämme Diernämme gordnet no em zoologische Syschtem Diernämme gordnet no hochdytsche Nämme
Diernäme im Dialäkt vù Obfige: Äägerschde w. Elster (Pica pica). Mhd. agelster. Af m. Affe Aichchäzli s., Aichhèèrnli s. Eichhörnchen (Sciurus vulgaris) Aidegsli s. Eidechse (Lacerta sp.) Amsle w. Amsel (Turdus merula) Ände w. Ente Ängerich m. Engerling Asle w. Assel Bäär m. Bär Babegai m. Papagei Biine w. Biene. Syn.: Ime Biineschnaber m. Rotschwanz (Phoenicurus sp.) Bladluus w. Blattlaus Blindeschlyycher m. Blindschleiche (Anguis fragilis). Blindi Brääme w. Goldaugenbremsen (Chrysops relictus) Brääme w. Bremse, v. a. die Regenbremse (Chrysozona pluvialis) Chaz w. Katze, Roli, Chazeroli m. Kater, Chäzleri w. weibliche Katze Chääfer m. Käfer (Insekt) Chlaidermode w. Kleidermotte (Tineola biselliella). Syn.: Schaabe. Chlamere w. Waldameise Chöe w. Kuh, Mùùni m. Stier, Chalb s. Kalb Chrab m. Krähe, Rabe. Syn.: Grab, Graager Chräbs m. Krebs Chrod m. Kröte, v. a. die Erdkröte (Bufo bufo) Chryzschbinoobele w. Kreuzspinne (Araneus diadematus) Dags m. Dachs (Meles meles) Dèifelsnaagel m. Libelle. Sgl.: Waserjùmbfere. Diiger m. Tiger (Panthera tigris) Dischdeli m. Distelfink (Carduelis carduelis) Doodevoogel m. Waldkauz (Strix aluco) Drichyyne w. Trichine (Trichinella spiralis) Eesel m. Esel Elifand m. Elefant Fäldhaas m. Feldhase (Lepus europaeus). Fäldmuus w. Feldmaus (Microtus arvalis) Fasaan m. Fasan, v. a. der Jagdfasan (Phasianus colchicus) Fee w. Fähe, weiblicher Fuchs Fingg m.
Alemannischi Diernämme, gordnet no dr hochdytsche Nämme (alfabetischi Lischt). Affen - Aff (Äntlibuech, Urscheletall, Züri, Chesswil, Toggeborg, Försteland, Appezell); Af (Obfige, Sandjerge, Zollernalb); Äfel (Rhinai-Besche) Afrikanischer Elefant - Eilìfant (Urscheletall); Elìfant (Chesswil); Elifant (Toggeborg, Appezell); Elifand (Obfige) Afrikanischer Strauss - Schtruuss (Züri); Voogel Schdrus (Obfige) Albeli - Albä, Albäli (Obwalde); Aubili (Nidwaude); Bondel (Ermatinge) Albock - Aalbock (Inderlache, Briens) Alet, Aitel, Döbel - Schwenn (Seislerland); Aaland (Inderlache, Briens); Aalet (Obwalde, Züri); Alet (Schafuuse); Alet (Ermatinge, Chesswil); Aletli (Rychenou); Aalet (Bregez); Alecht (Hohenems); Schöebere (Obfige); Schueber (Wisswil) Alpendohle - Bergchräie (Toggeborg) Alpenkrähe - Chräie (Toggeborg) Alpensalamander - Rägemoore (Äntlibuech); Räägämöüli, Wassermöüli (Urscheletall); Räägemole, Alpemole (Züri); Wätertätsch (Flums) Alpensteinbock - Schtäibock (Züri); Stèèbòck (Appezell) Alpensteinhuhn - Parniisä (Urscheletall) Ameiseinjungfern; Larve: Ameisenlöwen - Amäiselöi (Züri) Ameisen - Ambäissi (Urscheletall); Ambitzli (Züri); Amäis, Ambitzli (Züri Schtadt); Hambitzgi (Mäile, Züri-Oberland, Tuurbetaal); Hambetzgi (Hoorge); Ambixli (Andelfinge); Umbäissgi (Söiliamt); Wurmessli (Niderwenige); Wurmäisli (Tielschtoorff); Wurmöüsle (Eglisau, Rafz); Hobaasle (Schtamme); Aawaisi (Flums); Wormbaasle (Chesswil); Ämbese (Försteland); Ambaisse, Ambäse, Ambäsle (Toggeborg); Èmese, Èmèss(e); Äbes(e) (Appezell); Umpòòssa, Umpaassa, Umbäässa etc. (Liachtastää); Oomaise (Obfige); Oomais (Sandjerge); Òòmaìse (Dotmis); Amose (Milenge); Amòess (Hauefels); Haagemais (Ettringe); Ãõmòòas(l)a (Zollernalb); Ämääs (Rhinai-Frääschdett) Amsel - Amsle (Oberaargou); Amsle (Züri); Amsle (Chesswil, Toggeborg, Appezell); Amsle (Obfige); Amsl (Milenge)
Dr Blue Fire Megacoaster isch e Katapultachterbahn im Europa-Park in Ruescht. Sie isch 2009, als erschti Achterbahn mit Katapult und Inversione vom Park eröffnet worde. D'Bahn bsitzt 5 Wage. Jede Wage bsitzt 10 Reihe und in jedere Reihe hocke 2 Persone. Das macht 20 Persone pro Wage. Dr Zug wird mit Hilf vo Linearmotor vo 0 uf 100 km/h beschleunigt. Uf dr Strecki gits 1 Blockbremse. Am Schluss wird dr Zug mit Elektromagner uf de Schiene bremst. D' Schiene sind ca. 1 Kilometer lang und pro Stund bsueche ca. 1'720 Persone dr Blue Fire Megacoaster. Dr Blue Fire Megacoaster isch am 1. April 2009 im Themeberych Island eröffnet worde. 2010 isch sie zur beschte Katapultbahn vo dr Wält gwählt worde. Als erschte fahrt dr Zug langsam us dr Station in dr Indoorberych. Noch ere zweifache Kurve haltet dr Zug a und d' Musik wird lüter. Sirene schälle und dr Zug beschleunigt vo 0 uf 100 km/h in 2.5 Sekunde. Es folgt e fascht 40 Meter hochi Steilkurve und dr Zug rast in der gröschti Katapultbahnlooping vo Europa. Es folgt e zweifachi Rächtskurve und dr Zug haltet uf 27 Meter hoche Blockbrämse. Es folgt e Linksrolle, e Rächtsrolle und als Abschluss
Dr Johann Gaudenz Freiherr vo Salis-Seewis (* 26. Dezember 1762 uf em Schloss Bothmar bi Malans; † 29. Januar 1834 z Malans) isch e Schwiizer Dichter und Militär gsi. Dr Salis-Seewis het us em Adelsgschlächt vo de vo Salis gstammt. Siini Eltere si dr Freiherr Johann Ulrich vo Salis-Seewis und d Freiin Jakobea vo Salis-Bothmar gsi. Zwüsche 1779 und 1789 het er as Offizier in dr Schwiizergarde vom französische König z Paris dient, bis er wäge dr Französische Revolution si Abschiid gnoh het - dr Salis-Seewis isch ein vo de Günstling vo dr Marie Antoinette gsi. Im nechste Johr het er e Reis dur d Niiderlande und Dütschland undernoh (u. a. Weimar), uf welere er dr Goethe, dr Herder, dr Schiller, dr Wieland und dr Matthisson kenne glehrt het. Bsundrigs mit em Matthison het en e diefi Fründschaft verbunde. D Dichterkollege vom Sturm und Drang und vo dr Empfindsamkeit hai em d „Bündner Nachtigall“ gsait. 1791 isch si Mueter gstorbe. 1793 isch er in d Schwiiz zrugg, het die 22jöhrigi Ursina Pestalozzi ghürotet und isch in dr Gmeindiroot vo siiner Heimetgmeind Malans iidräte. An de politische Veränderige in siim Heimetland isch er in de nechste Johr läbhaft bedeiligt gsi. Er
Dr Augustin Keller (* 22. August 1754 z Solodurn; † noch 1799) isch eine vo de Oberbefählshaber vo dr Armee vo dr Helvetische Republik gsi. Dr Augustin Keller isch 1754 z Solodurn as Sohn vom Schniider Franz Leonz Keller uf d Wält cho. Er isch vo 1766 bis 1770 uf s Jesuitegymnasium z Solodurn gange. Druf isch er in französische Solddienst gsi und 1798 Platzkommandant vo Brügge worde. 1798 het Frankriich si Ernennig zum Chriegsminister vo dr Helvetische Republik mit eme Veto verhinderet. Vom Novämber 1798 aa isch dr Keller Kommandant vo dr helvetische Legion gsi und am 28. März 1799 au Oberbefählshaber vo de helvetische Elitedruppe mit em Rang vom ene Brigadegeneral worde. Scho am 24. Mai 1799 het men en wäge Unfähigkeit entloo, und er isch noch Frankriich gflüchdet. Am 24. Juli 1799 isch er vom ene Chriegsgricht verurdeilt worde. Noch 1799 het me nüt me von em ghört und über ä Räscht vo siim Läbe weiss me nüt sicher. Er söll spöter im Dienst vo Frankriich und au vo Holland gstande si und d z Batavia stationiert gsi si. Andreas Fankhauser: Keller, Augustin. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Augustin Keller isch de Name vo däne Persone: Augustin Keller (General) (1754–noch 1799), en General vo dr Armee vo dr Helvetische Republik Augustin Keller (Politiker) (1805–1883), en Schwiizer Politiker us em Aargau und Mitbegründer vo dr Christkatholische Chille i dr Schwiiz
De stimmhafti labiovelari Approximant isch en Luut wo in zirka 76% vo de Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch w. De Luut [w] wird oft als s halbvokalischs konsonantischs Gegestugg zum Vokal /u/ aagluegt; also als en Luut, wo im Gägesatz zum /u/, nit de Gipfel vunere Silbe bildet. Was debi gnau de Unterschid isch, isch umstritte. Es isch also Definitionssach ob mer de Luut in alemannischi Wörter wie baue oder Bärndütsch aut („alt“) als [w], oder als nit-silbischs [u̯] aaluegt. In Sprooche wie em Alemannische isch de Luut aber kei Phonem, wyl es kei Unterscheidig zwüsche /w/ un /u/ wie zum Byspil im Änglische woos vs. ooze git. Dr einzig alemannisch Dialäkt, wo s e stimmhafte labiovelare Approximant as Phonem git, isch s Eischemtöitschu im italienische Eischeme: Unter em Yyfluss vum Romanisch het sich do s germanisch w zuen eme stimmhafte labiovelare Approximant entwicklet, so dass im Eischemtöitschu dütlich unterschide wird zwisch em verschobene germanische p, wo as stimmlose labiodentale Frikativ [f] gsait wird (z. B. in schloafen [ʃloafen] 'schlafen'), em germanische f, wu as stimmhafte labiodentale Frikativ [v] gsait wird (z. B. in Vuus [vuːs] 'Fuß') un em germanische w, wo
Dr Stäcklichrieg isch e föderalistische Ufstand gege die Helvetischi Republik im Spootsummer und Herbst 1802 gsi. Er het si Name vo de «Stäcke» (Chnüppel) übercho, wo die Ufständische, hüfig Buure wo keini andere Waffe gha hei, zum Kämpfe bruucht hai. Noch de Bestimmige vom Friide vo Lunéville si die französische Druppe im Summer 1802 us dr Schwiz abzoge, wo si sich sit em Iimarsch im Johr 1798 befunde und d Errichdig von ere französische Dochderrepublik duregsetzt hai. Dr Rückzug vo ihrer Schutzmacht het die Helvetischi Republik destabilisiert, in vile Ort und Gegende si die vorhelvetische Institutione wider iigsetzt und Behördemitgliider und Ahänger vo dr Helvetische Republik verdriibe worde. Die Ufständische, zerst agfüehrt vom Rudolf Ludwig vo Erlach und denn under em Emanuel vo Wattewyl si vor allem us dr Innerschwiz, Züri, Bärn, Solodurn und em Aargau cho und hai in mehrere militärische Konfrontatione d Regierigsdruppe, wo schlächt usgrüstet und wenig motiviert gsi si, gschlage, zerst bim Gfächt bim Ränggpass am 28. August 1802, denn isch Züri Mitti Septämber 1802 beschosse worde, am 18. Septämber het d Regierig im belagerete Bärn d Stadt ufgee. Zwar isch dr helvetisch General Joseph Leonz Andermatt mit de Entsatzigsdruppe scho bi Chirchbärg gstande und de
De velari Approximant isch en sältene Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch [ɰ]. Wyl kei Sprooch bekannt isch, wo de velare Approximant vùmene velare Frikativ ùnterscheidet, wird viilmool au eifach s Zeiche für de Frikativ für beidi bruucht. In gwüsse Sprooche chammer de Luut au als s konsonantischi Gägestùgg vùm Vokal [ɯ] aaluege. Es isch en Approximant, er wird ohni Verschlùss oder Engi im Muul bildet. De Artikulationsort isch velar; de hintere Zùngerùgge duet sich em Gaumesegel aanööchere. D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder. Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse. Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut. Mott (2007:104–105) Carbonell & Llisterri (1992:55)Martínez Celdrán (2004:204) Basbøll (2005:211–212) Demolin (2001:65, 71) Martínez Celdrán (2004:203–204) Arvaniti (1999:174) Martínez Celdrán (2004:202–204) Engstrand (2004:167)
As Friide vo Lunéville wird dr Friidensschluss bezeichnet, wo am 9. Februar 1801 z Lunéville zwüsche Frankriich und Östriich under em Franz II. underschriibe worden isch. Dr Friide het au für s Heilige Römische Riich vo Dütscher Nation gulte. Dr Waffestillstand zwüschen Östriich und Frankriich, wo noch em Friide vo Lunéville abgschlosse worden isch, isch am 25. Dezämber 1800 z Steyr in dr hütige Leuenapothek underschriibe worde. Dr Friide vo Lunéville het dr (Chrieg vo dr zweite Koalition gege Frankriich beändet und het dr Friide vo Campo Formio vo 1797 bestätiget. Frankriich het die linksrhiinische Gebiet übercho, wo s scho sit 1794 bsetzt gha und am 4. November 1797 gsetzlig mit em französische Staatsgebiet verbunde gha het. Dr Napoléon Bonaparte het si am 9. Merz 1801 offiziell in Bsitz gnoh. Usserdäm het Frankriich d Anerkennig vo drei Dochderrepublike, der Batavische (Niiderland), der Helvetische (Schwiiz) und der Ligurische Republik (Genua) erreicht. S Riich isch zur Entschädigung vo de dütsche Fürste, wo vo de Gebietsverlust betroffe gsi si, verpflichtet worde, was 1803 dur ä Riichsdeputationshauptschluss umgsetzt worden isch. Wil dur e Friide vo Lunéville französischi Gsetz staatsrächtligi Anerkennig übercho hai, wo in de annektierte Gebiet förmlig publiziert worde si, gälte si subsidiär
Dr Kanton Bellinzona isch e Kanton vo dr Helvetische Republik gsi. Er isch 1798 gründet worde, nochdäm d Tessiner unter ihrer Losig «liberi e svizzeri» gegen e Aschluss an die Cisalpinischi Repupublik vom Napoleon und drfür, ass si bi dr Eidgenosseschaft chönne bliibe, kämpft hai. Dr Kanton het die vier obere ennetbirgische Landvogteie, s Liviner-Thal, Bollenz, Riviera und Bellinzona umfasst. Aber scho churz noch siiner Gründig isch im helvetische Groosse Root vorgschlage worde, Bellinzona und Lugano z vereinige, wil me aber Angst vor Unruehe gha het, isch s nid usgfüehrt worde. 1801 hai die beide transalpine Kantön sälber afo über e Vereinigung z verhandle, aber es isch zu keim Abkomme cho. D Kantonsregierig isch zerst vom by Giuseppe Antonio Rusca, wo vo dr helvetische Regierig iigsetzt worden isch, gleitet worde und het wiiti Kompetänze gha. Im Oktober 1801 het en dr Giacomo Antonio Sacchi ersetzt. Dr Kanton het zwei Senatore und acht Delegierti zum Groosse Root uf Aarau gschiggt. S neue politische System isch nid populär gsi us verschiidene Gründ, so si die diräkti Bestüürig und d Wehrpflicht umbeliebt gsi, dr Antiklerikalismus vo de Revolutionäre und d Abschaffig vo alte politische Institutione und Rächt hai dr neue Ornig au nid