rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Résistance isch dr Sammelbegriff für die franzöösische und belgische Widerstandsbeweegige wääred em Zwäite Wältchrieg gege die totalitääre nazionalsozialistische dütsche und italiänische Bsatzigsmächt und gege d Instituzioone und Bevölkerigsgrubbe, wo mit ene kollaboriert häi. D Résistance isch nit äihäitlig organisiert und aagfüert gsi, sondern het im Sinn vo de Organisazioone, wo sä dräit häi, verschiideni Ziil verfolgt. Im Früelig 1943 isch dr Jean Moulin vom General de Gaulle gschiggt worde, zum wenigstens die wichdigste politische Grubbierige uf gmäinsaami Ziil festzleege, wo allgemäin definiert gsi si, und zum e Koordinierigsinstanz iizrichde. Gege s Hoggechrüz, wo vo de Dütsche verwändet worde isch, isch s Lothringer Chrüz au vo dr Résistance as Sümbool vom franzöösische Befreijigskampf überno worde. Guy Michaud, Alain Kimmel: La Résistance en France occupée pendant la Seconde Guerre mondiale. In: Le nouveau guide France. Hachette, Paris 1990, S. 159; wieder in: Karl Stoppel (Hrsg.): La France. Regards sur un pays voisin. Eine Textsammlung zur Frankreichkunde. Reclam, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-150-09068-8 Klaus-Michael Mallmann: Frankreichs fremde Patrioten. Deutsche in der Résistance. In: Exilforschung. Ein internationales Jahrbuch, Bd. 15, 1997, S. 33–63 Walther Flekl: Résistance. In: Frankreich-Lexikon, Erich Schmidt, Berlin 2005, S. 833–836 (Lit.), ISBN 3-503-06184-3; Studienusgoob, 2006, ISBN 3-503-07991-2 Jean-François Muracciole: Histoire de
S Konzentrazioonslaager Ravensbrück isch s grösste Konzentrazioonslaager für Fraue im sogenannte dütsche Altriich in dr Zit vom Nazionalsozialismus gsi. Es isch 1938/39 vo dr SS in dr Gmäind Ravensbrück (hüte Stadt Fürstenberg/Havel) im Norde vo dr Browinz Brandeburg iigrichdet worde. S KZ Ravensbrück het e Laagerkomplex bildet, wo näben em Frauelager e Laager für Manne, Industriibetriib, s KZ Uckermark für Mäitli und jungi Fraue und s Siemenslager Ravensbrück drzue ghöört häi. Es het non e hufe Usselaager gha. S Konzentrazionslaager isch vo dr Rote Armee im April 1945 bsetzt und ufglööst worde und die Gfangene, wo no dört gsi si, si befreit worde. Im Ganze si öbbe 132'000 Fraue und Chinder, 20'000 Manne und 1'000 Mäitli us 40 Nazioone und Volksgrubben im KZ Ravensbrück und im KZ Uckermark iigspert gsi. Mä schetzt, ass 28'000 Gfangnigi z Ravensbrück ums Lääbe cho si. S ehemoolige Stammlaager isch vo 1945 bis 1993 as Kasärne für die sowjetischi Drubbe brucht worde. 1959 isch d Maan- und Gedänkstett Ravensbrück ufdoo und spööter e baar Mol erwiteret worde. Iifüerige: Wolfgang Benz/Barbara Distel (Hrsg.): Der Ort des Terrors. Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Band 4: Flossenbürg, Mauthausen, Ravensbrück. C. H. Beck, München 2006, ISBN 978-3-406-52964-1, Konzentrationslager Ravensbrück, S.
Dr Begriff Konzentrazioonslaager stoot sit dr Zit vom Nazionalsozialismus für d Aarbets- und Vernichdigslaager vom NS-Reschiim. D Konzentrazioonslaager si im Dütsche Riich und in de bsetzte Gebiet vo Organisazioone vo dr NSDAP iigrichdet worde. Es het schliesslig öbbe 1000 Konzentrazioons- und Nääbelaager und siibe Vernichdigslaager gee. In de Konzentrazioonslaager häi d Nazi Millione vo Mensche umbrocht, häi politischi Gegner iigspert, Gfangeni mit Zwangsaarbet vilmol bis zu iirem Dood usbütet, sogenannti ‹medizinischi› Versüech an Mensche gmacht und Chriegsgfangnigi interniert. S Laagersüsteem isch e wääsentligs Elimänt vo dr nazionalsozialistische Unrächtsherrschaft gsi. Wite Zwiig vo dr dütsche Industrii häi diräkt oder indiräkt von em brofitiert. E Wachdurm im Vernichdigslaager Majdanek E Starkstrom-Stacheldroot Gfangnigi im KZ Buchenwald, 1945 Gfangnigi in de Bettgstell in ere KZ-Baragge z Buechewald, 1945 D Verbrennigsööfe z Buechewald, 16. April 1945 Mä nimmt hüte aa, ass öbbe zwäi Driddel vo de säggs Millioone Juude, wo Opfer worde si vo dr dütsche Juudevernichdig, wo men ere spööter Shoah bzw. Holocaust het afo sääge, in Vernichdigs- und Konzentratioonslaager diräkt ermoordet worde si oder dört an de Folge vo dr süstematische Underernäärig, de Misshandlige und an umbehandlete Chrankhäite gstorbe si. S räschtlige Driddel isch in sogenannte Ghettos bi Masseverschiessige vor allem dur d
As Konzentrazioonslaager het mä verschiideni Gfangenelaager in verschiidene Länder in verschiidene Zite bezäichnet. S Wort chunnt us em Latiinische und bedütet sammle, zämmezieh oder zämmelege. S nazionalsozialistische Dütsche Riich het s Wort für e Netzwärk vo Gfangenelaager brucht, wo under schlimmste Umständ Reschiimgegener, Juude, Roma und anderi Volksgrubbe iigspert und vernichdet worde si. Sit em Ändi vom Zwäite Wältchrieg wird dr Begriff, wo äng mit dr Juudevernichdig in Verbindig stoot, hauptsächlig für die dütsche Konzentrazionslaager in dr Zit vom Nazionalsozialismus brucht. As Abchürzig verwändet mä vilmol d Buechstaabe KZ, au wenn die offizielli dütschi Abchürzig wääred dr NS-Herrschaft KL gsi isch. S Wort Konzentrazionslaager het alli mööglige Sammligs-, Internierigs- und Arbetslaager bezäichnet. Sammellaager für Chriegsgfangeni und Strööfling und Stroofaarbetslaager si scho lengeri Zit verbräitet gsi, vom 19. Joorhundert aa au in dr Form vo Internierigs- oder Uffanglaager im Konteggst vo Verdriibig, Uswanderig und kolonialistischer Erooberig. Die erste Laager si 1838 vo dr amerikanische Armee iigrichdet worde, zum d Cherokee iizspere, bevor si zwangswiis umgsiidlet worde si. Die Maassnaam isch vom Bresidänt Andrew Jackson aagordnet worde, zum dr Indian Removal Act duuresetze. Au die sogenannte Indianerreserwaat sötte as Konzentrazioonslaager aagluegt wärde, wo e hufe Indianer din verhungeret si, wil si sich
D Briiswärks si e meebesseri Baasler Familie vom Daig gsi, wo iir Vermööge mit dr Strumpfmanufaktuur gmacht het. Briiswärks het s im 15. Joorhundert z Colmar und z Freiburg im Brisgau gee. Dr Stammvater vo de Baasler Briiswärks isch dr Mathias Brysswerck vo de Colmarer Briiswärks gsi. Er isch vor 1517 woorschinlig z Colmar uf d Wält khoo. Am 13. Juni 1540 isch er uf Baasel khoo. Er isch scho am 14. August 1540 Baasler Bürger worde und am Daag druf Zumftbrueder zu Spinnwätter und het öbbe e Wuche spööter e Husstand gründet. Er isch e Dischler gsi, wie au dr jüngst vo sine Buebe, dr Hans Jakob, wo aber ooni Chinder gstorbe isch. Dr eltischt Soon vom Mathias, dr Johannes, isch scho kä Händwärker me gsi, sondern Schaffner vom ehemoolige Johanniterklooster worde, und sini Chinder häi Karriere z Dütschland gmacht. Dr middleri Bueb, dr Andreas, isch dr erst Strumpffabrikant vo dr Familie worde und d Briiswärks si as Hooselismer im 16. und 17. Joorhundert berüemt gsi. Es isch in dere Zit zum ene Lismer«chrieg» zwüsche de Baasler und de Vorderööstriicher cho, wo si sich geegesitig mit alle mööglige Mätzli bekämpft häi. Gege s Ändi vom 16. Joorhundert isch in
D Begriff Moritada ond Bänklsang (oder Bänklliad) bezeichnet Liadr, wo en greimde Strofa a handlongsreicha schaurig-scheena Gschicht vorzehlet ond vom 16. Johrhondert bis en de 30er Johr vom 20. Johrhondert vo-ra bestemmda Art vo Schausteller, genannt Moritada- oder Bänklsenger, uff effentliche Plätz vortraga worra send. Do drbei send dia Manna en dr Ofangszeit uff-em Boda ond en schbädre Zeida uff-ma kloina Bänkle gschdanda ond hend mit-ma langa Stock uf d Schaudafla zeigt, wo ihrn Gsang en naiv gmoolde, ibbich koloriirde Bilder – manchmol kunschtvoll ond noo wiidr kitschich – drasdisch illuschtriirt hend. Manchmol hot dr Vortragende au bloß gsonga ond des Zeiga uff d Bilder ema Familiamitgliid odr ema andra Ghilfa ibrlassa. Des, was dia Senger von sich gäa hend, hot mr entweder Moritat odr Bänklliad ghoißa, wobei dr Begriff Bänklliad wahrscheinlich erscht a bissle schbäder uffkomma ischt. Begleidet hend sich dia Senger meischdens mit-ra Drehorgl, seldener mit-ra Geig, ama Zupfinstrument oder ara Ziiharmonika. D Sproch ischt ganz schemadisch uffbaut gwäa ond dia wenige Melodiia, oft „entlehnt“ vo ma bekannda Volksliad odr ama Choral, hend sich vo Zeit zo Zeit wiiderholt. Ibr d Herkunft vom Wort Moritat ko-mr bloß spekuliira. De oine saget, s wär a leichda Abwandlong vom Wort
S Val Lavizzara isch en Abschnitt vum obere Tail vum Valle Maggia im Kanton Tessin in dr Schwyz. S Dal fangt bi Cavergno aa un hert uf bi Fusio, Lavizzara. Dur s Dal fließt dr Fluss Maggia, wu bi Fusio dr Lago del Sambuco verlosst. Mit em Val Serenello, em Val Cocco, em Val Tomé, em Val di Prato, em Valle di Pertüs un em Valle di Peccia het s Val Lavizzara e Huffe Sytedäler. E teerti Stroß goht s Dal ufe. Martino Signorelli: Storia della Valmaggia. Tipografia Stazione SA, Locarno 1972, S. 53, 61–62, 74–76, 83–85, 91–92, 122, 124, 172–173, 184, 221, 225, 236, 255–256, 310, 332, 350, 365 373, 395, 403, 410, 422. 46.48.65Koordinate: 46° 24′ N, 8° 39′ O; CH1903: 693158 / 139456
Dr Victor Ruffy (11. Jänner 1937 z Bärn, 19. Merz 2016 z Riex, VD) isch e Schwyzer Bolitiker (SP) gsii. Dr Victor Ruffy isch us ere Bolitikerfamilie gstammt: sy glychnamige Urgroßvater Victor Ruffy un sy Großvater Eugène Ruffy sin bedi Bundesret gsii. Im Unterschid zue syne freisinnige Vorfahren isch er Mitglid vu dr sozialdemokratische Bartei gsii. Dr Ruffy het si uf allne Ebene vu dr Bolitik engaschiert, vu dr Gmai bis zum Europarot. Är isch anne 1974 in d Gmaibolitik vu Morrens yygstigen un het vu 1978 bis 1983 em Waadtländer Kantonsbarlemänt aaghert. Vu 1982 bis 1999 het er dr Kanton Waadt im Nationalrot verdrätte. Är het e Schwärpunkt in dr Ussebolitik gsetzt un isch Mitglid in dr Ussebolitische Kommission vum Nationalrot un dr barlemäntarische Delegation vum Europarot gsii. Im Amtsjohr 1989/1990 het er d Sitzige vum Nationalrot as däm sy Bresidänt glaitet. Au no sym Ruggzug us dr Bundesbolitik isch er aktiv blibe. Zum Byschpel het er e Gruppe vu Wahlbeobachter vum Europarot bi Gmaidnswahlen im Kosovo glaitet. Vu Albaner in dr Schwyz isch sy Yysatz fir d Mitglidschaft vu Albanien im Europarot un sy großi Unterstitzig fir di albanisch Diaspora in dr Schweiz firighobe wore. Victor Ruffy (SP)
Dr Achilles Bischoff (* 24. Januar 1795 z Baasel; † 29. April 1867 z Baasel) isch e Schwizer Politiker gsi. Dr Achilles Bischoff isch dr Soon vom ene Kaufmaa gsi. Er isch z Baasel uf d Schuel und het am ene Instidut z Nöieburg gleert. Vo 1815 bis 1840 isch er Duechfabrikant z Livorno, Bergamo und Como gsi. Vo 1840 bis 1843 isch er Partner vo dr Rhiischifffaartsgsellschaft „Adler des Oberrheins“ gsi. 1843 het er mitghulfe d Gesellschaft der Giro- und Depositenbank (vo 1845 aa Gesellschaft der Giro- und Depositenbank in Basel) z gründe und isch vo 1845 bis 1848 deren iire Vizebresidänt gsi. Politisch isch dr Bischoff im sogenannte „Juste-Milieu“ gstande zwüsche de Konservative und de Freisinnige. Vo 1840 bis 1850 isch er Mitgliid vom Groosse und vo 1847 bis 1850 au vom Chläine Root gsi. 1848 het er bi de erste Schwizer Parlamäntswaale kandidiert und het dr Kanton Basel-Stadt bis 1852 im Nazionalroot verdräte und sich dört vor allem in vercheers- und handelspolitische Frooge angaschiert. Dank em Bischoff het Baasel mee und mee die liberal-radikali Politik übernoo, wo im Bund vorgherrscht het. Im Dezämber 1852 het dr Bischoff e Schleegli gha und isch vo alle sine Ämter zrugdrätte.
Da Bezirk Inn (rätorom. ) isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda i da Schwiz gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Engiadina Bassa/Val Müstair ersetzt worda. Er hät da nordöschtlichschti Tail vom Bündnerland umfasst, isch 1196,56 km² gross gsii und hät Endi 2010 9670, Endi 2014 no 9426 Iiwohner kha. Da Nama hät da Bezirk vom Fluss Inn, wo da nördlich Tail vom Bezirk durflüsst. Im Oste vom Bezirk lit da Schwizer Nationalpark. Zum Bezirk Inn händ die Krais mit irna Gmainda khört: Stand 31. Dezember 2015 Gmainde bis 1942 Gmainde bis 1969 Gmainde ab 2001 Gmainde bis 2008 Gmainde bis 2012 Gmainde bis 2014 Im Johr 2009 händ d Gmainda Fuldera, Lü, Müstair, Santa Maria Val Müstair, Tschierv und Valchava zur neua politischa Gmaind Val Müstair fusioniert. Sithär isch da Krais und di politisch Gmaind im Val Müstair deckigsglich. Sit Aafang 2013 isch d Fusion vo Ramosch und Tschlin zur politischa Gmaind Valsot realität. Uf da 1. Jänner 2015 händ Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent und Tarasp zur politischa Gmaind Scuol fusioniert. Ebefalls isch uf da 1. Jänner 2015 d Fusion vo Lavin, Susch und Zernez als Zernez zstand ko. Commons:
S Draisemedal isch e Dal eschtli vu dr Großstadt Friburg im Naturpark Sidschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Dur s Draisemedal fließt dr glychnamig Fluss. S Dal isch dur Sedimäntablagerige vu dr Bäch bildet wore, wu zue dr Draiseme zämecheme. Dr ebe Dalbode isch zum Dail e Wasserschiuetzbiet. S Draisemedal fangt e baar Kilometer eschtli vu Friburg aa un wytet sich uf zuen eme braiten ebene Dalgrund, em Zartener Becki. Hauptort vum Dal isch Kilchzarte mit em Ortsdail Zarte, wu uf s keltisch Tarodunum zrugggoht. Anderi Ortschafte sin Stäge, wu s Eschbachdal vu St. Peter här mindet, Buechebach, wu s Wagestaigdal vu St. Märge här un s Helledal vu Hinterzarte här minde, un s Oberried, wu s Oberrieder Dal vum Notschrei här mindet. Dernäbe zellen au d Friburger Stadtdail Kappel, Ebnet un Littewiiler zum Draisemedal. Dur s Draisemedal fiere B 31 un d Helledalbahn, wu bodi vu Friburg uus in dr Schwarzwald fiere. Bi vyl Turischten isch s Draisemedal in dr Hauptsach bekannt fir syni Wander- un Mountainbikewäg dur dr Schwarzwald. D Nechi zue Friburg un d Nechi in s Elsiss mache s Draisemdal zuen eme beliebten Uusflugszyyt. Mer chunnt au guet vum Dal uus uf dr Schauinsland un dr Fälberg, dr hegscht
S Institut supérieur de l'aéronautique et de l'espace (ISAE-SUPAERO) isch e Technischi Hochschuel z Toulouse (Frànkrich). Es isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Ecoles und vo de Gruppe des écoles aéronautiques. S Institut isch im 2007 gründet worde. Es isch en Zämeschluss vo de École Nationale Supérieure de l'Aéronautique et de l'Espace (SUPAERO/ENSAE), wo 1906 gründet worden isch, und de École nationale supérieure d’ingénieurs de constructions aéronautiques (ENSICA), wo 1946 gründet worden isch. D Hochschuel bildet innerhalb vo drü Johr Ingenieur för d Luftfahrt us. Commons: Institut supérieur de l'aéronautique et de l'espace – Sammlig vo Multimediadateie www.isae.fr (frànzeesch, englisch und spanisch)
Dr Samuel Briiswärk (* 19. Septämber 1799 z Rümlige; † 13. Januar 1871 z Baasel) isch e reformierte Baasler Theoloog, Pfarrer und Dichder vo Kiirchelieder gsi. Dr Samuel Briiswärk isch dr Soon vom Pfarrer Alexander Briiswärk und dr Anna Maria gebooreni Buurget gsi. Er het z Baasel, z Tübinge und denn z Erlange studiert. Dört isch er im Winter-Semester 1821/22 Mitgliid vo dr Erlanger Burscheschaft worde. 1822 het er e Vikariat z Biel-Bänke übernoo. Zwäi Joor spööter isch er Pfarrer am Baasler Waisehuus worde und 1828 Leerer am Missionshuus. Scho in dere Zit het er Kiirchelieder afo schriibe, und die häi en spööter über d Gränze äwäg bekannt gmacht. Im Joor 1830 isch er z Muttez Pfarrer worde. Aber wo sich vo 1832 aa dr Komflikt zwüsche dr Stadt und em Land Baasel het afo ufhäize, het dr Briiwärk sich gwäigeret, revoluzioonsfründligi Gebät z sääge, und isch si Boste wider loos gsi. 1834 isch er z Gämf Leerer an dr Theologische Schuel vo dr Evangelische Gsellschaft worde. Dört isch si hebräischi Grammatik uusechoo, won er uf Franzöösisch verfasst het und wo uf vier Uflaage cho isch. Wil er sini Kontakt zu Verdräter vom katholisch-apostolische Irvingianismus nit het welle ufgee, het
Dr Antistes (latiinisch für Vorsteher) isch scho in vorchristliger Zit d Bezäichnig für e Läiter von ere Kultgmäinschaft gsi. Spööter isch er as Eereditel für Bischöf, Äbt und dr Babst brucht worde. In de Schwizer Kantöön Züüri, Baasel und Schaffuuse het mä mit Antistes vom 16. bis 19. Joorhundert s höggste Amt in de reformierte Chille bezäichnet. Dr Usdruck isch zum erste Mol 1525 brucht worde as inoffizielle Eereditel für e Ulrich Zwingli z Züüri, denn 1530 für e Johannes Oekolampad z Baasel und 1532 für e Heinrich Bullinger z Züüri. Dr Antistes isch vom Groosse Root vo de Kantöön gweelt worde und er het mit dr Waal au e Pfarrstell an ere Hauptchille (z Züüri bis 1837 am Grossmünster, z Baasel am Baasler Münster und z Schaffuuse an dr St. Johann). Mit em Chilegsetz vom Kanton Schaffuuse vo 1854 isch dr Antistes nimme obligatorisch au Santjohannspfarrer gsi. D Ufgoob vom Antistes isch s gsi, d Chille gege usse z verdräte und zwüsche dr Stadtregierig und dr Gäistligkäit z vermiddle. Er het dr Vorsitz in dr Synode und im Examekollegium für d Brüefig vo de Pfarramtskandidate gha. Um 1900 isch dr Ditel abgschafft worde und mä het en mit modärnere
D Bartholomäusnacht (au Bariiser Bluethochzit, franzöösisch Massacre de la Saint-Barthélemy) isch e Massaker an franzöösische Protestante gsi, wo in dr Nacht vom 23. zum 24. August 1572 stattgfunde het. Dr Admiral Gaspard de Coligny und witeri Füerer vo de Hugenotte si uf Befääl vo dr Königinmueter Katharina vo Medici ermordet worde. Si si uf Bariis cho, zum d Hochzit vom protestantische Heinrich vo Navarra (em spöötere Köönig Heinrich IV.) mit dr Dochder vo dr Katharina, dr Margarete vo Valois z fiire. Die Hochzit zwüschen eme Protestant und ere Katholikin hät die bäide Gmäinschafte sölle versööne. In dere Nacht het s non e Pogroom gee, wo Duusigi vo Bariiser Protestante drbii ermordet worde si. S Massaker isch e zentrals Eräignis vo de Hugenottechrieg. Es isch noch eme erste Mordaaschlaag uf en Admiral Coligny am 22. August 1572 choo, wo nid glunge isch. Noch em Gmetzel in de Stroosse vo Bariis het sich e Wälle vo Gwalt über fast ganz Frankriich usbräitet. D Bartholomäusnacht isch e zentrals Datum in dr Gschicht vo Frankriich im 16. Joorhundert und dief im kollektive Gedächtnis vo de Franzoose verankeret. Si isch e Motiv, wo hüfig in dr Litratuur und dr bildende Kunst behandlet wird. Aufsetz Jean
Dr Oswald Myconius, äigentlig Geisshüsler (* 1488 z Luzärn; † 14. Oktober 1552 z Baasel), isch e Schwizer Reformator gsi. Dr Myconius isch woorschinlig as dr Soon vom ene Müller z Luzärn uf d Wält choo. Dürt isch er uf d Schuel und 1510 het er z Baasel afo studiere und isch dört under em Naame Osualdus Molitoris immatrikuliert gsi. Si vierjöörigs Studium het er mit em Bakkalaureus abgschlosse und isch denn zum Schuelmäister vo dr Latiinschuel an dr Theodorskiirche ernennt worde. Er het dr Erasmus vo Rotterdam kennegleert, won em dr Naame Myconius söll gee ha, dr Heinrich Glarean und dr Hans Holbäi dr Jünger. Öb s Reklameschild, wo dr Holbäi für e Schuel gmoolt het, für e Myconius gsi isch, wäiss mä nid. Kulturhistorisch wichdig isch im Myconius si Exemplar vo dr Erasmus-Schrift Moriae encomium. Es het din nit nume e hufe Randnotize vom Myconius, sondern au 82 Randzäichnige vom Hans Holbäi. Scho 1516 isch dr Myconius vo Baasel uf Züüri won er e Stell as Schuelmäister an dr Schuel vom Groossmünsterstift bechoo het. Er het Briefkontakt mit andere Humaniste gha wie em Glarean, Vadian und Zwingli. Es isch dr Myconius gsi, wo dr Zwingli über d Lütbriesterstell
Moriae encomium, uf Dütsch: Lob der Torheit (oder Lob der Narrheit) isch dr Ditel vo äim vo de bekanntiste Wärk vom niiderländische Humanist Erasmus vo Rotterdam. S Wärk isch au as „Laus stultitiae“ bekannt. Dr Erasmus het si Wärk 1509 gschriibe, won er bi sim Fründ Thomas Morus z Ängland gsi isch. Scho 1506 het dr Erasmus satirischi Teggst vom hellenistische Satiriker Lukian vo Samosata (120-180) adaptiert und het sä zämme mit em Morus as Wärksammlig Luciani opuscula uusegee. S Moriae encomium isch as en ironischi Leerreed verfasst und isch zum erste Mol vom Jehan Petit und Gilles de Gourmont 1511 z Bariis druckt worde, und bald nochhär mit em Datum vom August 1511 au vom Matthias Schürer z Stroossburg. 1515 het s dr Johann Froben z Baasel ib ere Nöiuflaag uusebrocht, illustriert mit 83 Handzäichnige vom Mooler Hans Holbäi em Jüngere. Es isch äins vo de Büecher vo dr Wältlitratuur, wo am mäiste glääse worde isch. Dr Erasmus het s Wärk sim Fründ Thomas Morus gwidmet. S Moriae encomium isch scho zu Läbzite vom Erasmus in e hufe öiropäischi Sprooche übersetzt worde, denn Satire si in dr Rönessans die liebsti Litratuur vo de Gebildete gsi. D Stultitia stoot as
Dr Gianmaria Testa (* 17. Oktober 1958 z Cavallermaggiore, Provinz Cuneo; † 30. Merz 2016 z Alba, Piemont) isch en italienische Liedermacher gsii. Dr Testa sich dr Suhn vun ere Buurefamilie gsii, wu alli Familiemitglider gsunge hän. Sy Muetersproch isch Piemontesisch gsii, was er au mit syne Verwandte alliwyl gschwätzt het. Är het sich autodidaktisch mit Musik bscheftigt un wun er Gitarre glehrt het, het er aafange mit Kompeniere. Vor syre musikalische Karriere isch er Stationsvorsteher vum Bahnhof Cuneo gsii. Em Gianmaria Testa sy samften un melankolischer Stil het Yyfliss ghaa vu klassische Liedermacher, vum Jazz un vum Folk. Sy poetischi Sproch isch satt un brezys gsii un no aigene Aagabe vu dr Expressivitet vu dr Gedicht vum Giuseppe Ungaretti un vu dr Skulpture vum Alberto Giacometti bregt gsii. D Theme vu syne Lieder hän si vylmol um Ainsemkait, Färni, verloren un widergfundeni Liebi drillt. Di maischte Ufdritt het dr Testa in syre Haimet Italie ghaa. Zytwys isch er aber au in dr Schwyz, z Eschtrych un z Frankrych ufdrätte. Anne 2015 het er bekannt gee, ass er e Tumor heeb. Dr Testa isch am 30. Merz 2016 z Alba an dr Folge vu syre Chranket gstorbe. 1995 - Montgolfières
Dr András Jenő Horn (* 11. Februar 1934 z Budapest) † 7. Mai 2021 isch en ungarisch-schwizerische Litraturwüsseschaftler gsi. Dr Horn isch 1960 an dr Uniwersidäät Baasel bromowiert worde. Er het as Gymnasialleerer gschafft. 1977 isch er habilitiert und 1983 usserordentlige Brofässer für Litratuurtheorii worde. Er het au vergliichendi Litratuurwüsseschaft, Ungarisch und ungarischi (Kultur-)Gschicht underrichdet. 2005 isch er emeritiert worde.. Dr Horn het z Baasel gwoont . Er isch verhürotet gsi und het Chinder gha. 1991 het er dr Wüsseschaftsbriis vo dr Stadt Baasel becho. Byron’s «Don Juan» and the Einghteenth-century English novel (= Schweizer anglistische Arbeiten. Bd. 51). Francke, Tübingen 1962 (Dissertation, Universität Basel, 1960). Kunst und Freiheit. Eine kritische Interpretation der Hegelschen Ästhetik. Nijhoff, Den Haag 1969. Geschichte der anthropologischen Fragestellung in der englischen Ästhetik von Bacon bis Alison (= Arbeiten zur Ästhetik, Didaktik, Literatur- und Sprachwissenschaft. Bd. 3). Lang, Bern 1976. Literarische Modalität. Das Erleben von Wirklichkeit, Möglichkeit und Notwendigkeit in der Literatur (= Beiträge zur neueren Literaturgeschichte. Dritte Folge, Bd. 55). Winter, Heidelberg 1981. Das Literarische: formalistische Versuche zu seiner Bestimmung. De Gruyter, Berlin 1978 (Habilitationsschrift, Universität Basel, 1977). Das Komische im Spiegel der Literatur. Versuch einer systematischen Einführung. Königshausen & Neumann, Würzburg 1988. Grundlagen der
D Litratuurwüsseschaft isch d Wüssenschaft, wo sich mit dr Litratuur befasst. Hützudaags ghööre doodrzue Däilgebiet wie d Litratuurgschicht, d Litratuurkritik, d Litratuurinterpretazioon, d Literaturtheorii und d Edizionsfilologii. Gschichtlig het sich d Litratuurwüsseschaft entwigglet us dr Beschäftigung mit d Rhetorik und dr Poesii, wie si an de Uniwersidääte gleert worde si, em Roman als Gegestand vo de belles lettres und em Naame nooch mit „Litratuur“, wo bis in s 19. Joorhundert s Fäld vo de wüsseschaftlige Publikazioone gsi isch. In dr litratuurwüsseschaftlige Dradizioon stöön under anderem d Theaterwüsseschaft und d Mediewüsseschaft. D Litratuurwüsseschaft as en umfassends wüsseschaftligs Gebiet gits vor allem in Öiropa, aber zum Bischbil im änglischsproochige Ruum wird s Ekwiwalänt «literary science» kuum brucht und mä reedet vo «literary theory», «literary criticism», oder «literary studies», je noch em Däilgebiet, wo mä drüber schwätzt. Heinrich Bosse, Ursula Renner (Hrsg.): Literaturwissenschaft. Einführung in ein Sprachspiel. (= Rombach Grundkurs Band 3). 2. Uflaag. Freiburg 2010, ISBN 978-3-7930-9603-0. Alo Allkemper, Norbert O. Eke: Literaturwissenschaft. Eine Einführung. (UTB basics). 3. Uflaag. UTB, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-8252-2590-2. Heinz Ludwig Arnold, Heinrich Detering (Hrsg.): Grundzüge der Literaturwissenschaft. Deutscher Taschenbuch Verlag, Münche 1996, ISBN 3-423-30171-6. Rainer Baasner, Maria Zens: Methoden und Modelle der Literaturwissenschaft – Eine Einführung.