rlitschk/wikidir huggingface dataset:
È Signaalbuèch isch bi dè Ysebaa è Regèlwärk, welles diè im Ysebaabetrièb vowendetè Signaal beschrybt un diè nötigè Vohaltenswysè aagit. Z Dütschland wörred Ysebaasignaal in gsetzlich vobindlicher Form i dè Ysebaa-Signaalordnig (ESO) feschtglait, diè im Zuèschtändigkeitsberych vum Bundesminischterium für Vokeer, Bau un Stadtentwicklig unterlyt. Diè Dütsch Baan AG vowendet zuèsätzlich s Signaalbuèch Ril 301, welles d Vorschriftè vo dè ESO durch Uusfüürigsbeschtimmigè (AB) ergänzt, welli d Durchfüürig vo dè ESO reglet. Ußerdemm sin dôdrin nit i dè ESO uffgfüürti Signaal enthaaltè, für diè vum Ysebaa-Budesamt è Uusnaamegeneemigung erteilt worrè isch, wiè d Kombinationssignaal. Strõßebaansignaal wörred z Dütschland i dè Strõßebaan-Bau- un Betrièbsordnig greglet. Dô git s voschideni regionali Ergänzigè. Ysebaansignaal vo dè Nõchborländer wörred zum Byschpill i dè Schwiz i dè Faardiènschtvorschriftè greglet, z Öschterrych giltet d Signaalvorschrift DV V2. Generell ka mo i jedem Land unterschydlichi Signaalsischteem findè. Voeinheitlichungè sin europawit nu ganz seltè z findè. Ysebaasignaal Signaal un Signaalbüècher vo dütschè Staatsbaanè, sowiè vo dè SBB un ÖBB S aktuelle Signaalbuèch vo dè DB Netz AG, Ril 301 Bekanntgaab 5 (PDF; 2,0 MB), gültig sit èm 9. Dezembèr 2012 Privati Sitè mit èm Vowys uff s aktuelli Signaalbuèch Faardiènschtvorschriftè i dè Schwiz Signalvorschrift DV V2 z Öschterrych (dè
Dr Giuseppe Torelli (* 4. Novämber 1721 z Verona; † 18. August 1781) isch en italiänische Mathematiker und Übersetzer gsi. Dr Torelli het an dr Uniwersidäät Padua under anderem Jura studiert und het in däm Fach bromoviert. Wil er e groosses Vermööge gerbt het, het er sich noch em Studium z Verona de Wüsseschafte chönne widme, bsundrigs dr Mathematik aber au Gschicht, Filosofii, Kunst, Antikwidääte und Litratuur und het usser Griechisch und Latiinisch au Hebräisch, Änglisch, Französisch und Spanisch gleert. Er het joorzääntelang Vorberäitige gmacht und schliesslig d Wärk vom Archimedes nöi uusegee, uf Griechisch und uf Latiinisch. S Buech isch 1792 z Oxford postum bi dr Clarendon Press erschiine, dr Brofässer für Astronomii Robertson het s uusegee. Es het din au e Biografii vom Torelli, wo si Fründ Clemens Sibiliati verfasst het. Dr Torelli het au d Faable vom Äsop uf Italiänisch übersetzt und dr Theokrit, Catull, Plautus (Pseudolus) und Vergil (die erste bäide Büecher vo dr Aeneis). Us em Änglische het er d Elegii vom Thomas Gray uf Italiänisch übersetzt. Er isch au für Dante Studie bekannt gsi. Dr Torelli het nie ghürootet und het z Verona e Hufe usländischi Bsuecher ghaa. Zu sine änglische Fründ häi dr
Dr Giuseppe Torelli (* 22. April 1658 z Verona; † 8. Februar 1709 z Bologna) isch en italiänische Violinist und Komponist im Barock gsi. Dr Giuseppe Torelli isch äine vo de bedütende italiänische Komponiste und Giiger am Ändi vom 17. Joorhundert gsi. Er isch von ere aagseene Künstlerfamilie cho und het si Usbildig woorschinlig bim Kathedralorchester vo San Petronio überchoo. Er het bim Giacomo Antonio Perti Komposizioon studiert und isch noch ere stränge Brüefig mit säggsäzwanzig Mitgliid vo dr Accademia Filarmonica worde. Vo 1686 aa isch er Bratschist im Orchester vo Bologna gsi. 1698 isch er Kapällmäister vo dr Hoofkapälle vom Markgroof vo Ansbach worde. 1699 und 1700 het er z Wien gschafft und vo 1701 aa bis zu sim Dood wider z Bologna. Si Wärk het e groosse Iifluss uf d Entwigglig vom Concerto grosso ghaa. Er het au die dreisätzigi Form vom Konzärt (schnäll, langsam, schnäll) iigfüert, wo spööter allgemäin übernoo worde isch. Er het siibe Opusräije mit im ganze 84 bekannte Wärk komponiert. Um 1700 het er s Giigesolo mit Orchester iigfüert, wo denn e baanbrächendi Nöierig im Vergliich zum Concerto grosso gsi isch, wo e Solistegrubbe iigsetzt worde isch. Vorbild isch d Operearie gsi, wo scho
Torelli isch en italiänische Familienname. Giacomo Torelli (1608–1678), Psöidonüüm Giulio del Colle, en italiänische Archidekt, Büünebildner Giuseppe Torelli (1658–1709), en italiänische Violinist und Komponist im Barock Giuseppe Torelli (1721–1781), en italiänische Übersetzer und Mathematiker Felice Torelli (1667–1748), en italiänische Mooler z Bologna, Maa vo dr Moolere Lucia Casalini, Brueder vom Komponist Giuseppe Torelli Ines Torelli (1931–2019), e Schwizer Schauspiilere Ludovica Torelli Gründere vo religiööse Fraueveräinigunge Luigi Torelli (1810–1887), en italiänische Freihäitskämpfer, Offizier, Prefekt und Politiker Ruggiero Torelli (1884–1915), en italiänische Mathematiker Stefano Torelli (1712–1784), en italiänische Mooler im Rokoko, het z Dresde, Lübeck und St. Petersburg gschafft, Soon vom Felice Antonio Torelli († 1754), e Mooler z Dresde, Soon vom Stefano
D Ines Torelli (* 14. Juni 1931 z Sanggalle as Ines Stierli; † 21. Augschte 2019 z Nova Scotia) isch e Schwiizer Kabarettistin, Sängere und Schauspiilere gsy. In de mäiste Rolle het si i dr Mundart greedet. Ihre Nochname «Stierli» het si frei is Spanische ibersetzt und so mit em chleine Stier «Torelli» ihri kämpferisch Natur betont. D Ines Torelli isch bsundrigs bekannt dur Audio-Ufnaame bi Chasperli-Doondrääger vo und mit em Jörg Schneider und em Paul Bühlmann. Si het zämme mit em Oskar Hoby, dr Regine Brandt und em Alfred Bruggmann zur Urbsetzig vom Aargauer Cabaret Rüeblisaft ghöört und isch spööter dur d Vera Furrer ersetzt worde. Si het in «Bibi Balù» gspiilt und gsunge und in «der kleinen Niederdorfoper» vom Paul Burkhard under dr Reschii vom Jörg Schneider. E bedütende Erfolg isch dr Schlaager Tschitschi vo Arosa wo si im Januar 1975 zum erste Mol gsunge het, e Parodii uf Gigi l'Amoroso vo dr Dalida. Dr Tschitschi isch doo e Schiileerer und Fraueschwarm und isch - ursprünglig fiktiv - vom Daniel Meisser daargstellt worde. D Torelli isch au mit em Cabaret Rotstift ufdräte, zum Bischbil in dr Schou «Der doppelte Engel», wo sii und d Rosemarie Pfluger d Wirtinne
Nebbèsignaal (Ne), bi dè Dütschè Rychsbaan vo dè DDR au als Suschtigi Signaal (So) benamst, sin Ysebaasignaal, wo in keini anderi Kategory ghöret un ehnder èn hywysendè als èn vobindlichè Charakter hèn. Bi dè Dütschè Rychsbaan (bis 1945) sin d Signaal als Kennzeichè (K) gloffè. Nebbèsignaal uff stellwerke.de http://www.tf-ausbildung.de/SignalbuchOnline/ne5.htm
Dr Abū Alī al-Husain ibn Abdullāh ibn Sīnā (persisch ابو علی سینا ,ابن سينا‎; arabisch أبو علي الحسين بن عبد الله بن سينا‎, DMG Abū ʿAlī b. al-Ḥusain b. ʿAbdullāh b. Sīnā; * um 980 z Afschāna bi Buchara; † Juni 1037 z Hamadan) latinisiert Avicenna – isch e persische Arzt, Füsiker, Filosoof, Jurist, Mathematiker, Astronom, Alchemist und Muusigtheoretiker gsi. Er ghöört zu de berüemtiste Persönlichkäite vo sinere Zit. E baar vo sine filosofische Usarbäitige si vo spöötere Müstiker vom Sufismus rezipiert worde. Es git die wo sääge, ass dr Ibn Sina 21 Haupt- und 24 Nääbewärk in Filosofii, Medizin, Theologii, Geometrii, Astronomii und andere Gebiet verfasst het, anderi reede vo 99 Büecher: 16 über Medizin, 68 über Theologii und Metafüsik, 11 über Astronomii und 4 über s Drama. Die mäiste si uf Arabisch, aber au in sinere Muetersprooch Persisch het er meereri filosofischi Leerwärk gschriibe, wo mä nä Dānishnāma-yi ‘Alāī säit, und e churzi Abhandlig über e Puls. Dr Qānūn at-Tibb (Kanon vo dr Medizin) isch bi witem s berüemtiste vom Ibn Sina sine Wärk. Er veräint griechischi, römischi und persischi medizinischi Dradizioone. Er isch in fümf Büecher iidäilt: Allgemäini Brinzip (Theorii vo dr Medizin) Alfabetischi Liste vo Medikamänt
Dr Averroës isch en arabische Filosoof und Arzt gsi. Er isch dr Hoofarzt vo dr berberische Dünastii vo de Almohade vo Marokko gsi. Dr Averroës het e medizinischi Enzyklopedii verfasst und zu fast jedem Wärk vom Aristoteles e Kommentar. Er het e groosse Iifluss uf die christlige Scholastiker vom Middelalter ghaa, und mä het en denn dorum äifach as „dr Kommentator“ bezäichnet, so wie dr Aristoteles „dr Filosoof“ gsi isch. Dr Averroës het in dr Logik die äinzigi Möglikäit gsee, dass dr Mensch cha glücklig wärde. Dank dr Logik (noch em Aristoteles) sig s mööglig us de Daate, wo d Sinn liifere, d Woorhäit z erkenne. D Logik isch für iin s Gsetz vom Dänke und vo dr Woorhet gsi. Dr Jacob Anatoli (um 1194–1256) het im Averroës sini Büecher us em Arabische uf Hebräisch übersetzt. Vo dr islamische Orthodoxii wärde sini Wärk bis hüt strikt abgleent. G. C. Anawati, Ludwig Hödl, Hermann Greive, H. H. Lauer: Avveroes, Averroismus. In: Lexikon des Mittelalters (LexMA). Band 1, Artemis & Winkler, Münche/Züri 1980, ISBN 3-7608-8901-8, Sp. 1291–1296. Friedrich Wilhelm Bautz: Averroes. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 1, Hamm 1975, Sp. 308-309. André Bazzana, Nicole Bériou, Pierre Guichard: Averroès et l'averroïsme, XIIe–XVe siècle,
Dr Max Bruch – mit-em vollstendiga Nama hôt’r Max Christian Friedrich Bruch ghoißa – (* 6. Januar 1838 z Köln, † 2. Oktober 1920 z Berlin) ischt a deitscher Kombonischt gwäa, wo hauptsächlich Opra, Oratoria, Sinfonia, Chorwerk ond Konzert fir Soloinschtrument mit Begleidong vom Orkeschtr gschriiba hôt. Zo sellra Gaddong gheert au sei erschts Violinkonzert en g-Moll, wo-ma heit noh oft em Konzertsaal heera kô. Hin ond wiidr begegnet mr deet au seira Schoddischa Fandasii fir Violine ond Orkeschtr sowia seim Konzertsticke Kol nidrei fir Cello ond Orkeschtr nôch jiidische Melodia, en neierer Zeit au seim weltlicha Oratorium Das Lied von der Glocke nôch-em Friedrich Schiller seira gleichnamiga Dichdong. Dr Max Bruch kommt am 6. Januar 1838 en Köln uff d Welt. Sei Vadder Auguscht ischt Polezeirat en dera Stadt ond sei Muader Wilhelmine geborena Almenräder Sopranischdin ond Musiklehrere. Dui erkennt s grauße musikalische Talent vo ihrem Jonga ond ferdret-en so guad-se’s kô. Scho em Alder vo elf Jôhr fangt s Mäxle ôô, oigene Sacha zo komboniira. Zwoi Jôhr schbäter kommt en seira Hoimetstadt sei erschta Sinfonii zor Uffihrong. Dui hôt zur Folge, dass’r vo dr Mozart-Stifdong a Stipendium kriagt, wo-nem ermeeglicht, dass’r z Frankfurt am Main ond en Leipzig
Filderkraut isch a Art Schpitzkohl. Benannt isch des Filderkraut noch de Fildern, dem Höhezug südöschtlich vo Schtuttgart. Dort isch des früher ned bloß in große Menge obaut worde, sondern mr hots au glei zu Sauerkraut verschafft. Des Filderkraut isch zarter als des Weißkraut mit de ronde Kepf ond gibt drom a besonders guats Sauerkraut. Eitrag bei Slow Food
ff De Mönch isch en Bärg i de Bärner Alpe, mit ere Höchi vo 4'107 m ü. M. Zäme mit em Eiger und de Jungfrau bildet er e markanti Drüergruppe im Bärner Oberland, wo scho vo witem liecht z erkänne isch. Sini Erstbestigig isch am 15. August 1857 gsi und zwor dur de Christian Almer, de Christian Kaufmann, de Ulrich Kaufmann und de Sigismund Porges. Am Fuess vom Mönch häts Alpweide, wo früener Wallache, sogenannti „Münche“, gsömmeret worde sind. So hät me em Bärg, wo über de Münchealpe ufgraaged isch, Münchebärg gsait und schliessli nu no Münch oder äbe Mönch. Blick vo Grindelwald zum Mönch ufe und ... vom Aletschgletscher här. Anker, Daniel (Hrsg.): Mönch: Mittelpunkt im Dreigestirn. Zürich: AS Verlag, 2002. (Bergmonografie Band 8). ISBN 3-905111-74-8 Rickenbacher, Martin: Vom Wachsen und Schrumpfen der Berge – Die Geschichte der Höhenkote des Mönchs. In: Cartographica Helvetica Heft 16 (1997) S. 3–12 Volltext Commons: Mönch – Sammlig vo Multimediadateie Mönch bi 4000er – Die Viertausender der Alpen Mönch Tourebricht Schaer-Ris, Adolf: Mein Thunersee. Muensingen: Fischer, 1959.
D Marie Salomea Skłodowska-Curie (* 7. Novämber 1867 z Warschau; † 4. Juli 1934 z Sancellemoz, uf d Wält cho as Maria Salomea Skłodowska) isch e Füüsikere und Chemikere us Pole gsi, wo z Frankriich gläbt und gschafft het. Si het d Straalig vo Uran-Verbindige undersuecht, wo 1896 vom Henri Becquerel beobachtet worde si und het für sä dr Begriff „radioaktiv“ brägt. Im Raame vo iire Forschige, wo si drfür 1903 dr Nobelbriis für Füsik und 1911 dr Nobelbriis für Chemii überchoo het, het si zämme mit iirem Maa Pierre Curie die chemische Elimänt Polonium und Radium entdeggt. D Marie Curie isch bis jetz die äinzigi Frau under de vier Nobelbriisdreeger, wo mee as äi Nobelbriis überchoo häi und näben em Linus Pauling die äinzigi Person, wo Nobelbriis uf zwäi underschiidlige Gebiet überchoo het. D Marie Curie isch in dr Browinz Weichselland ufgwaggse, wo denn zum Russische Kaiserriich ghöört het. Wil d Fraue dört nit häi döfe studiere, isch si uf Bariis und het Ändi 1891 an dr Sorbonne afo studiere und s Lizenziat in Füsik und Mathematik gmacht. Im Dezämber 1897 het si radioaktivi Substanze afo erforsche, und das isch vo denn aa dr Schweerpunkt vo iirere wüsseschaftlige Dätikäit
Dr Thomas Alva Edison (* 11. Februar 1847 z Milan, Ohio; † 18. Oktober 1931 z West Orange, New Jersey) isch en amerikanische Erfinder und Undernäämer gsi. Er het sich bsundrigs mit Elektrizideet und Elektrotechnik befasst. Sini Erfindige si mäistens guet aachoo uf em Määrt und er het e ganzes Süsteem vo Stroomerzüügig, Stromverdäilig und innovative elektrische Konsumbrodukt mirenander verbunde. Im Edison sini grundlegende Erfindige und Entwigglige in de Beriich vom elektrische Liecht, vo dr Telekommunikazion und vo de Medie für Doon und Bild häi e groosse Iifluss uf die allgemäini technischi und kulturelli Entwigglig ghaa. In spöötere Joor sin em wichdigi Entwigglige in dr Verfaarenstechnik für d Beriich vo dr Chemie und vom Zemänt glunge. Si Organisazioon vo dr industrielle Forschig het d Entwiggligsarbet vo spöötere Undernääme beiiflusst. D Läistig vom Edison bi dr Elektrifizierig vo Nöi York und dr Iifüerig vom elektrische Liecht markiert dr Aafang vo dr umfassende Elektrifizierig vo dr industrialisierte Wält. Die epochali Veränderig isch bsundrigs mit sim Naame verbunde. Neils Baldwin: Edison: Inventing the Century, University of Chicago Press, 2. Auflage 2001, 542 Seiten, ISBN 978-0-226-03571-0 Charles Bazerman: The Languages of Edison’s Light. MIT Press, 1999, ISBN 978-0-262-02456-3 Frank Lewis Dyer, Thomas Commerford Martin:
Tirana (i der unbestimmte Form Tiranë un im lokale Dialäkt Tirona) isch d'Hauptstadt un di gröscht Stadt vo Albanie. Über d'Ywohnerzahl isch sich niemer so rächt sicher, Schätzige gange vo 400.000 bis 800.000 oder über e Million us. Tirana leit im glychnamige Bezirk un Kreis, 30 km vur Adria. D'Stadt isch vo Hügel umgäbe un leit am Fuess vum Berg Dajti. D'beide Flüss Erzen un Tirana fliesse südlich bzw. nördlich vo Tirana. Durch s'Zentrum vo Tirana fliesst s'Flüssli Lana. Am Stadtrand lige ä chünschtliche See (Liqeni i Tiranes) un dr Stadtpark, dohinter sin vor allem Dörfer. S'Chlima isch subtropisch-mediterran, d'Durchschnittstemparatur isch 16°. D'Winter sin als chalt (im Jänner 7°, s cha aber au lycht unter 0° ha, vorallem am Morge). Im Summer ischs heiss, d'Durchschnittstemparatur im Juli isch 24°, s het abr au oft 35° un meh. Im Spötling un Winter rägnets oft, im Summer dergege sälte. Deswäge het mer entweder matschigi odr staubigi Strosse. Schneie tuets arg selte, mangmol sogar numme alli 15 Johr. Stroßeszene 1912 dr Skanderbegplatz (Sheshi Skenderbeu) Wilfried Heller (Hrsg.): Abwanderungsraum Albanien – Zuwanderungsziel Tirana (= Praxis Kultur- und Sozialgeographie. Band 27). Potsdam 2003, ISBN 3-935024-68-1. Beat Bieri: Tirana in Farbe. Velvet-Edition, Luzern 2003. Dietmar Richter:
Shkodra (uf Albanisch au Shkodër, Italienisch Scutari, Serbisch Skadar) isch e Schdadt im Norde vo Albanie. S'ghört zum glychnamige Bezirk un isch d'Hauptschdadt vum Kreis Shkodra. D'Stadt het öber 90.000 Ywohner. Shkodra leit am Shkodra See zwüsche de Flüss Drini un Buna. S'isch d'ältischte Stadt z'Albanie un goht bis uf d'Illyrer zrugg. Shkodra isch durchs Zämmeläbe vo verschidni Religione gezeichnet. Shkodra isch s'Zentrum vo de albanische Chatholike, het abr au e grossi muslimischi Bvölkrig un e paar Orthodoxe. D'Religione chömme wie überall z'Albanie guet mitänander us. D'verschiedne religiösi un chulturelli Yflüss hen d'Architekur vo Shkodra entscheident prägt. Z'Shkodra schwätzt mer de ghegische Dialäkt mit usprägtem Akzent. Shkodra isch bis zur Unterdrüggig vo dr ghegische Schriftsproch durch d'Komunnischte z'Zentrum vo derre Sproch gsi. D'Shkodraner hen i Albanie e Ruf als bsunders dickchöpfigi un stuuri Lüüt.
Dr Michael Faraday [ˈfærədɪ] (* 22. September 1791 z Newington, Surrey; † 25. August 1867 z Hampton Court Green, Middlesex) isch en änglische Naturforscher gsi und gältet as äine vo de bedütendste Experimentalfüüsiker. Im Faraday sini Entdeckige vo dr „elektromagnetische Rotazion“ und vo dr elektromagnetische Indukzioon häi dr Grundstäi für d Elektroindustrii gläit. Sini aaschaulige Dütige vom magnetooptische Effekt und vom Diamagnetismus mit Chraftlinie und Fälder si dr Aafang vo dr Theorii vom Elektromagnetismus gsi. Scho um 1820 het dr Faraday as dr füerend chemisch Analütiker z Groossbritannie gulte. Er het e Räije vo nöije Choolewasserstoff entdeggt, drunder Benzol und Buten und het d Grundgsetz vo dr Elektrolüüse formuliert. Dr Faraday isch in äifache Verheltniss ufgwaggse und zum Buechbinder usbildet worde. Er het sich für d Naturforschig begäisteret und het en Aastellig as Laborghilf vom Humphry Davy an dr Royal Institution überchoo. Im Labor dört het er denn sini wäägberäitende elektromagnetische Experimänt usgfüert, im Hörsaal vo dr Institution het er sini Wienachtsvorlääsige abghalte und eso nöiji wüsseschaftligi Erkenntniss verbräitet. 1833 isch dr Faraday dr erst Fuller-Professor für Chemii worde. Er het öbbe 30'000 Experimänt gmacht und 450 wüsseschaftligi Ardikel veröffentligt. Die wichdigste vo sine Publikazioonen zum Elektromagnetismus het er in
Gotthard stod für: Gotthard, au Godehard vo Hildesheim (960–1038), de Name vom ene Heilige Gotthardpass, en Alpepass i de Schwiiz Gotthardmassiv, es Bärgmassiv i de Zentralalpe, Schwiz Verschidnigi Tunnu: Gotthard-Strassentunnel, en 17 km lange Strassetunnu Gotthard-Scheiteltunnel, en 15 km lange Isebahntunnu (Scheiteltunnu) Gotthard-Basistunnel, en 57 km lange Isebahntunnu (Bassistunnu), wo 2016 eröffnet worden isch und witers: Gotthard (Band), ä Schwiizer Rockband Gotthard (Schiff), es Motorschiff, wo uf em Vierwaldstättersee verchehrt Der Gotthard, en Raisefüerer vom Carl Spitteler, 1897 Gotthard (Fernsehfilm), en Schwizer Fernsehfilm, wo 2015 trait und im Dezember 2016 gsändet worden isch, öber de Bau vom erste Gotthardtunnel Gotthard bzw. Sankt Gotthard oder St. Gotthard isch de Name vo folgende geografische Objekt: Ort: Sankt Gotthard im Mühlkreis, e Gmainde Oberöschtriich Sankt Gotthard (Graz), en Stadtteil im Grazer Stadtbezirk Andritz, Steiermark St. Gotthard (Gemeinde Texingtal), en Ortschaft und Katastralgmaind z Nideröschtriich St. Gotthardt, en Ortsteil vom Stadtbezirk Holzheim z Geppenge, Bade-Würtebärg Szentgotthárd, e Stadt z Ungarn Chlöschter: Kloster St. Gotthard zu Heusdorf, Apolda, Thüringe Kloster Szentgotthárd, Szentgotthárd, Ungarn
Dr Henry Ford (* 30. Juli 1863 in Greenfield Township (Michigan), USA; † 7. April 1947 z Dearborn, Michigan) het dr Automobilhersteller Ford Motor Company gründet. Er het d Fliessbandtechnik im Automobilbau perfekzioniert, wo dr Ransom Eli Olds scho 1902 in ere äifachere Form in sinere Autifirma Oldsmobile iigfüert ghaa het. D Arbäiter bi dr Ford Motor Company häi acht Stunde am Daag gschafft und scho 1913 e Loon vo fümf US-Dollar im Daag übercho, was dütlig mee gsi isch, as sust üüblig. Im Ford si Konzept vo dr modärne Herstellig vo Faarzüüg het nit nume die industrielli Produkzioon revoluzioniert, sondern het au e starke Iifluss uf die modärni Kultur ghaa (Fordismus). Näbe dere Pionierarbet für e Autibau het dr Ford immer wider antisemitischi Schrifte wie The International Jew uusegee, wo e groossi Wirkig gha häi, und er isch bis hüte wäge däm politisch umstritte. Herusgääber: The International Jew. The World’s Foremost Problem. 4 Bänd, Dearborn, Michigan, 1920–1921. Dütsch: Der internationale Jude. Ein Weltproblem. 2 Bänd, Leipzig 1921–1922 mit Samuel Crowther: My Life and Work (1922) (dt. Mein Leben und Werk. 1923; spätere Ausgaben auch unter dem Titel Erfolg im Leben. Mein Leben und Werk) – Autobiografii mit Samuel Crowther:
Dr Galenos vo Pergamon, au Aelius Galenus (altgriech. Γαληνός, dütsch: Galēn, in früenöizitlige Druckwärk au Galienus; * 129 oder 131 in Pergamon; † um 199, 201 oder 215 z Rom), isch e griechische Arzt und Anatom gsi. Dr Vornaame Claudius, wo män em in dr Rönessans gee het, chunnt drvoo, ass mä d Abchürzig Cl., wo für Clarissimus stoot, falsch usgläit het. Dr Galenos isch z Pergamon uf d Wält choo, wo sich s Häiligdum vom Asklepios befunde het, wo in dr Middi vom 2. Joorhundert am berüemtiste gsi isch. Si Vater, dr Archidekt und Mathematiker Nikon, het em zerst Underricht in dr aristotelische Filosofii, Mathematik und Naturleer gee. Vo öbbe 146 aa het sich dr Galenos vor allem mit dr Medizin beschäfdigt. Er het in dr Nööchi vo Smyrna studiert und isch vil umegräist, under anderem isch er mit nüünzääni z Alexandria gsi, wo sällere Zit s Zentrum vo dr Häilkunst gsi isch und dr äinzig Ort in dr Antike, wo mä het döfe Humansekzione und Undersuechige an Liiche mache. Öb dr Galenos sälber Mensche seziert het, isch nid bekannt. D Büecher in dr Bibliothek vo Alexandrie mit alte Zäichnige häi die wüsseschaftligi Usbildig understützt. Kure si in dere
Di schwachi Wächselwürkig (au schwachi Chernchraft oder vereinzelt β-Wächselwürkig gnännt) isch eini vo de vier Grundchräft vo de Physik. Im Gägesatz zu de Wächselwürkige vo de Gravitation und vom Elektromagnetismus, wo us em Alltag bekannt si, würkt si nur uf sehr chliini Abständ. Debii chan si wie anderi Chräft für Energii- und Impulsustuusch sorgä, si würkt aber vor allem bi Zerfäll oder Umwandlige vo de beteiligte Teili, so öppä bime Betazerfall vo gwüssä radioaktivä Atomchärn. Dur di schwachi Wächselwürkig lönd sich kei bundeni Zueständ bildä. Das isch au de Punkt, wo di schwachi Wächselwürkig vo de andäre Wächselwürkigä wesentlich unterscheidet. Entscheidendi Bedütig hät di schwachi Wächselwürkig dur ihri Rollä bi de Chärnfusion vo Wasserstoff zu Helium i dä Sunnä (Proton-Proton-Reaktion), will dur si d Umwandlig vo Protonä i Neutronä möglich isch. So entstaht us vier Protonä (de Wasserstoffchärn) über mehreri Zwüscheschritt de stabili Heliumchärn mit zwei Protonä und zwei Neutronä. Us dem Prozäss bezieht d Sunnä ihri Energii. Wäge der gringä Stärchi vo de schwachä Wächselwürkig lauft de Prozäss so langsam ab, dass d Sunnä scho sit villnä Milliardä Jahr stabil lüüchtet und s vorussichtlich nomal so lang duure wird, bis si schlussändlich verlöscht. Di schwachi Wächselwürkig laat sich i
Dr Johann Carl Friedrich Gauß (latinisiert Carolus Fridericus Gauss; * 30. April 1777 z Braunschweig; † 23. Februar 1855 z Göttinge) isch e dütsche Mathematiker, Astronom, Geodät und Füüsiker gsi. Scho sini Zitgenosse häi gwüsst, wie hervorragend sini wüsseschaftlige Läistige si. Mit achzääni het er d Grundlaage vo dr modärne Usgliichsrächnig und vo dr mathematische Statistik (Methode vo de chliinste Kwadrat) gläit. Die het denn im Joor 1800 d Wiiderentdeckig vom erste Asteroid Ceres mööglig gmacht. Uf e Gauß göön die nid-euklidischi Geometrii zrugg, e Hufe mathematischi Funkzione, Integralsetz, d Gloggekurve, ersti Löösige für elliptischi Integral und d Osterformle. 1807 isch er Uniwersidäätsbrofässer und Stärnwartediräkter z Göttinge worde und spööter au verantwortlig für d Landesvermässig vom Königriich Hannover. Näbe dr Zaale- und dr Potenzialtheorii het er u. a. s Magnetfäld vo dr Ärde erforscht und het im Harz die ersti Geoidstudie gmacht, 150 Joor bevor si braktisch verwirklicht worde isch. Scho 1856 het dr Köönig vo Hannover Gedänkmünze lo brääge mit em Bild vom Gauß und dr Inschrift «Mathematicorum Principi», uf Dütsch für e Fürst vo de Mathematiker druf. Wil dr Gauß nume e chliine Däil vo sine Entdeckige veröffentligt het, het d Noochwält erst 1898 chönne gsee, wie diefgründig