rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Paul Lawrence Smith (* 24. Juni 1936 z Everett, Massachusetts; † 25. April 2012 bi Ra'anana, Israel) isch en amerikanische Schauspiiler gsii. Er isch dur verschidnigi Italo-Western und Komödie bekannt worde. Mäistens het er Rolle gspiilt, wo zu sim stämmige Körperbau basst häi, und vilmol die vo Bösewicht. Er het in Film wie Exodus, Masada mit em Peter O'Toole, Red Sonja mit em Arnold Schwarzenegger und Maverick mit em Mel Gibson gspiilt. Im Joor 2006 isch er uf Israel gange, het zämme mit sinere Frau die israelischi Staatsbürgerschaft aagnoo und die hebräische Nääme Adam und Aviva Eden. 1960: Exodus (dt. Exodus) 1964: Die letzten Zwei vom Rio Bravo 1970: Madron 1973: Bull Buster (Bull Buster) 1974: Carambola (Vier Fäuste schlagen wieder zu) 1975: Carambola, filotto… tutti in buca (Vier Fäuste und ein heißer Ofen) 1975: Il vangelo secondo Simone e Matteo (Vier Fäuste – Hart wie Diamanten) 1975: Simone e Matteo un gioco di ragazzi (Zwei irre Typen mit ihrem tollen Brummi) 1975: Noi non siamo angeli (Wir sind die Stärksten) 1976: 21 Hours at Munich (Die 21 Stunden von München) 1978: Midnight Express (12 Uhr nachts – Midnight Express) 1980: Popeye (Popeye – Der Seemann mit dem harten
S Ruesüsteem vom ene starre Körper isch e Bezuugssüsteem, won dä Kürper din in Rue isch, d. h. wo alli sini Koordinate din konstant bliibe. Wenn dr Koordinatenursprung im Schwerpunkt vom Körper lit, isch es au sis Schwerpunktsüsteem. Nume für Körper, wo käini Chreft uf sä wirke, isch s Ruesüsteem en Inerzialsüsteem. Im Allgemäine git s aber Drääghäitchreft und dorum isch son e Ruesüsteem e beschlüünigts Bezuugssüsteem. Zum Bischbil dräit sich s Ruesüsteem vo dr Ärdoberflechi mit dr Ärdrotazion mit, und vo doo chömme Zentrifugal- und Coriolischreft, won e dütlige Iifluss (u. a.) uf d Ozeanströöm und s Klima häi. De Ruesüsteem vo Pünkt säit mä in dr spezielle Relatiwidäätstheorii Beobachder. Dr Zit, wie sie für e Beobachder vergoot, säit mä Äigezit. D Beziejige zwüsche Objekt, wo relativ zuenander in Rue si, wärde ummiddelbar brucht, zum d Mässgröössene Distanz und Duur z definiere, und eso middelbar au für Mässgröössene, wo uf ene basiere, wie Gschwindikäit, Beschlüünigung, Winkel, Winkelgschwindikäit, Chrümmig usw.
Dr Benedikt Staehelin (au Stähelin, Baaseldütsch: Stäächeli, * 3. Februar 1695 z Baasel, † 2. August 1750 z Baasel) isch e Baasler Wüsseschaftler im 18. Joorhundert gsi. Dr Stäächeli isch as dr Soon vom Brofässer Johann Heinrich Stäächeli und dr Ursula Battier, dr Dochder vom Händler Lukas Battier uf d Wält choo. Er het vo 1707 bis 1710 z Baasel Künst studiert und denn wie si Vater Medizin. 1714 isch er z Bariis gsi, won er under anderem bim Arzt und Botaniker Sébastien Vaillant studiert het. 1716 het er z Baasel dr Dokter gmacht. 1719 isch er e Zitlang z Stroossburg und Leiden gsi. 1727 isch er Brofässer für Füsik an dr Uniwersidäät Baasel worde und zwar dank eme Entschäid dur s Loos, wo dr Leonhard Euler verloore het. Vo 1736 bis 1737 isch dr Stäächeli Räkter vo dr Uni gsi. Dr Stäächeli het im nöie Südflüügel vom Stachelschützehuus e Labor iigrichdet, won er Experimentalfüsik driibe het und het eso sim Fach zum ene Ufschwung verhulfe. Er isch au Brofässer für Botanik gsi und het sich für Moos und Bilz intressiert. Er het sini mikroskopische Undersuechige under anderem dr Bariiser Académie royale des sciences vorgläit. Dr Stäächeli het d Wasserkwelle
Schau ins Land isch e Färnseeserie, wu fir dr SWF produziert un anne 1983 zum erschte Mol im erschte Programm gsändet woren isch. D Reschy het dr Wolfgang Glück gfiert, s Buech isch gschribe wore vu dr Lida Winiewicz. Produziert het d Serie dr Roland Diehm. Dr Profässer fir Aschtronomii Töpfer ziet mit syre Frau un dr Chinder Claus un Karin fir e baar Monet vu Hamburg uf dr Schauinsland im Schwarzwald. Sy Suhn Claus isch zerscht nit begaischteret un cha dr Suhn vu dr Nochbersbuure, dr Baschti, am Aafang gar nit lyyde. No me Wyli wäre die beede Buebe Kamraade un verläbe ne Summer mitenander mit Abenteuer un Muetprobe. Am Änd dränne si ihri Wäg wider, wel s Töpfers retuur gehn uf Hamburg. D Folge vu dr Serie sin als 25 Minute lang gsii. Von Katzen und Krebsen, von Spinne und Hund (Erschtuusstrahlig 17.04.1983 ) Eine Dummheit, genannt Mutprobe (24.04.1983 ) Wo’s gewittert, da kracht’s (01.05.1983 ) Die kleinen Abenteuer wachsen wie Pilze (08.05.1983 ) Ein pünktlicher Besuch und ein unpünktliches Kalb (15.05.1983 ) Radler, Ausreißer und Wilddiebe (22.05.1983 ) Streiten zwei, so haben beide unrecht (23.05.1983 ) Wie aus einem Schatz ein Problem und aus einer Zecke eine
D Tööss [ˈtøːsː] isch èn Fluss im Oschtè vom Kanton Züri i dè Schwiz. D Bedütig isch diè Tosende. Si entschpringt im Zürcher Obberland i dè Gegend vo dè Bärg Töössstogg un Schnebelhorn bi Gibswyl un durchflüèsst s Töösdal gu Nordè. Bi Teuffè mündet si a dè Töössegg i dè Rhy. S Töössegg lyt am Scheitelpunkt von èrè Rhyschlaufè und stellt dõmit dè südlichschte Punkt vom Hochrhy dar. D Landschaftè um dè 57 Kilometer lange Fluss Tööss sin im obberè un unterè Dalberych seer unterschidlich. Im obberè Yzugsberych lyt s Töössbärgland, wo sich d Tööss un iri Sitèbäch wôrend dè Eiszit, diè im Bärgland eisfreii beschèrt hèt, i dè Untergrund uss Nagelfluè un dè Sandschtei (Molassè) iègschnittè hèt. Dõher isch dõ è eigèartigi Bärgwält mit eim nu rächt schmalè Hauptdal entschtandè, abber dobelartigè Sitèdäler un hochligendè Terrassè. Diè wildi Landschaft, in dennè irè bewaldetè Bärgeinsamkeit sich u. a. Tibeter aagsidlèt hèn (z. B. i dè Umgebig vo Rike, wo au s 1968 gründete Tibet-Inschtitut lyt), stòt hüt è wènnig im Widerschpruch zu dè „gezäämtè“ Tööss, wellerè mò durch è 1876 durrègfüürtè Flusskorrektur d Möglichkeit z mäandryrè gnõ hèt. Ab Winterthur änderèt sich s Landschaftsbild massyv. Durch s Wûrchè vo dè
47.5520728.554542Koordinate: 47° 33′ 7″ N, 8° 33′ 16″ O; CH1903: 683997 / 267414 D Töössegg isch dè Ort, wo d Tööss i dè Hochrhy ymündet. Si ghört zu dè Gmeindè Freièschtei-Teuffè un lyt im Nordè vom Kanton Züri uff èrè Höchi vo 346 m ü. M. Dõ biègt dè Rhy, wo vo Schaffuusè im Nordoschtè chunnt, gu Nordweschtè ab, dè Hochrhy vollfüürt dõrt sini gröschti Flussschlaufè. Bi dè Tössegg gränzed diè vir Gmeindè Buechbärg, Eglisau, Roorbis un Freièschtei-Teuffè sowiè diè Kantön Schaffhuusè un Züri anènand. Glychzitig isch s Nordufer bi dè Tössegg dè südlichschte Punkt vom Kanton Schaffhuusè. D Tössegg lyt zwischè dè Högerchettè Irchel, Dättèbärg un Rhynsbärg. Als naturnõchè Ort mit Badeglegeheitè, Grillschtellè, Reschtaurant un Schiffsvobindigè zum Rhyfall diènt er als Uusflugszyl. Südöschtlich obberhalb vo Tössegg liged d Ruinè von èm römischè Wachdurm. Commons: Tössegg – Sammlig vo Multimediadateie
Mit Schauinsland isch gmaint: Schauinsland, e Bärg im Schwarzwald Schauinsland, e Bärg z Thüringe Schauinsland-Reisen, e Raiseveraastalter vu Duisburg Villa Schau ins Land, e Gebei z Dresden Schau-ins-Land, d Zytschrift vum Breisgau-Geschichtsverein Schau-ins-Land Schau ins Land, e ARD-Färnsehserie (1983) Schauinsland isch dr Familienname vu Hugo Schauinsland, (1857–1937), dytsche Zoolog
Dr relatiwistischi Impuls p {\displaystyle \mathbf {p} } vom ene Däili mit dr Masse m {\displaystyle m} hängt in dr spezielle Relatiwidäätstheorii vo sinere Gschwindikäit v {\displaystyle \mathbf {v} } ab, aber die Relazioon isch nid linear p = γ m v = m v 1 − v 2 c 2 . {\displaystyle \mathbf {p} =\gamma m\mathbf {v} ={\frac {m\,\mathbf {v} }{\sqrt {1-{\frac {\mathbf {v} ^{2}}{c^{2}}}}}}\,.} wo γ {\displaystyle \gamma } dr Lorentzfaktor isch. Für nit relativistischi Gschwindigkäite ( v ≪ c ) {\displaystyle (v\ll c)} isch γ {\displaystyle \gamma } braktisch gliich 1 und het kä Iifluss. So bechunnt mä für chliini Gschwindigkäite en Aanööcherig zum Impuls us dr klassische Mechanik p Newton = m v . {\displaystyle \mathbf {p} _{\text{Newton}}=m\,\mathbf {v} \,.} Wenn e Chraft F {\displaystyle \mathbf {F} } im Lauf vo dr Zit uf e Däili en Impuls überdräit, so änderet sich dur daas si Impuls. Chraft isch s Überdrääge vo Impuls pro Zit, F = d p d t . {\displaystyle \mathbf {F} ={\frac {\mathrm {d} \mathbf {p} }{\mathrm {d} t}}\,.} Bim Zämmebutsche und andere Wäggselwirkige vo Däili isch dr Impuls im ene gschlossnige Süsteem en additivi Erhaltigsgröössi: d Summe vo de Impuls vor dr
Mäander isch d Bezeichnig für è Flussschlaufè in èrè Abfolgè vo söttigè, wo si sich in Abschnitt mit gringem Soolgefälle un glychzitig dransportyrtem Geschièbe (Sand, Kys, Stei) bildet. È isolyrti Flussschlaufè im Flusslauf, wiè z. B. d Saarschlaufè, wörd degegè nit als Mäander bezeichnèt. Als eifachs Maß für d Intensität vom Mäandryrè wörd d Sinuosidät vowendet. S Wort Mäander stammt vom grychischè Nammè Μαίανδρος (Maiandros) für d Flüss Menderes i dè weschtlichè Türkei. S Wort stammt nit uss Übbersetzigè für „Schlingè“ odder „Schlaufè“, d. h. es isch vo Spezialfäll voallgemeinerèt worrè. Schu in dè Antikè sin diè gnanntè Wasserläuf bekannt für iri Huufè Flussschlaufè gsi. Grafik vo dè Mäandryrig Mäandryrigsanalûsè am Byschpill vo dè Unterelbè Ursach vo dè Mäandryrig isch eini durch d Bodenrybig vom Wasser verursachti Querzirkulation, wo im Flussbodè nõch vo dè kurvèüßerè Sitè zu dè kurvèinnerè Sitè füürt un a dè Flussobberflächi zrugg zu dè kurvèüßerè Sitè füürt. Dõdurrè wörd Matriaal vom Flussbodè vo ußè nõch innè drait un d Kurvè beschrybt èn immer witerè Bogè. Selli Querzirkulation entschtòt asè: Bildet sich uss zuèfälligè Unregelmäßigkeitè im Flussbett è lychti Kurvè, denn entschtòt folgendes Kräfteglychgwicht bi Rybigsfreiheit. Dè Wasserschtand a dè kurvèüßerè Sitè vom Fluss isch höcher als
Dr Arthur Könnemann (* 12. März 1861 z Bada-Bada, † 10. Februar 1931 ischt a deitscher Kombonischt ond Kabellmoischter gwäa. Dr Arthur Könnemann ischt am 12. März 1861 z Bada-Bada uff d Welt komma. Nôch-em Abidur hôt’r glei drmit ôôgfanga, Musik zo studiira. Dô drbei ischt sei wichdigschder Lehrer dr Alfred Krasselt gwäa. De meischt Zeit vo seim Leaba hôt’r sei Geld als Kabellmoischder an vorschiidene Stadttheater vrdäant, zerscht en Brandaburg. Seine weitre Staziona send gwäa: Paderborn, Greifswald, Osnabrick, Wesel ond Minschder. Em Jôhr 1887 schliaßlich ischt-em d Leidong vo dr Musikbildongs-Ôschdalt ond vom Orkeschtr-Vorei Mährisch-Oschtrau ibrtraga wôrra. Em Könnemann sei Werk bestôht hauptsächlich aus Stick firs Musiktheater, zom Beischbiil Opra ond Schauschbiilmusik. Er hôt abr au a baar Orkeschtr-Werk ond Stickla fir Klaviir hendrlau. Am 10. Februar 1931 hôt dr Könnemann d Auga fir emmer gschlossa, rond oin Monat, bevôr’r sein 70. Geburtsdag hett feira kenna. Mr muaß abr feschtstella, dass sowohl dr Könnemann selbr wia au seine Werk heitzodag weitgehend vorgessa send. En akduelle musikalische Nôchschlagewerk suecht mr sein Nama vorgeablich. Gawrillo Der Bravo Vineta, a romandischs Musikschauschbiil Der tolle Eberstein, Opr en drei Uffziig Madonna mit dem Mantel Die versunkene Stadt, a musikalisch-dramadischs Märle den drei Uffziig
Altkirch chan folgendes bedüte: Altkirch, e französchi Gmeind im Oberelsass, Frankrych Arrondissement Altkirch, en Verwaltigsbezirk im Oberelsass, Frankrych Kanton Altkirch, e Undergliderig vom Arrondissement Altkirech, Oberelsass, Frankrych Kreis Altkirch, es historischs Gebiet, wo vo 1871 bis 1920 existiert hät und hüt öpa em französische Arrondissement Altkirch im Oberelsass entspricht Communauté de communes d’Altkirch, en Gmeindsverband im südliche Oberelsass, Frankrych Kloster Altkirch, es ehemoligs Chloster z Altkirech im Oberelsass, Frankrych Rabbinat Altkirch, es Rabbinat, wo 1844 i de Region um Altkirech im Oberelsass gschaffe worde isch Lueg au: Altkirchen, e Gmaind im Altenburger Land, Thüringen, Dütschland
Dr Überschallknall isch dr Chlapf, wo mä ghöört, wenn sich e Körper mit Überschallgschwindikäit dur e Medium bewegt und drbii e Stoosswälle (Verdichdigsstooss) erzügt. D Stoosswälle het d Form vo zwäi Chäigel, äine an dr Naase vom Flugzüüg und äine am Heck. Die Chäigel wärde witer dr Flugrichdig entgeege. Bi chliine Flugzüüg oder Projektil si si so nooch zuenander, ass mä sä as äinzelne Knall ghöört; bi groosse Flugzüüg cha mä die bäide Stoosswälle klar underschäide: mä ghöört e „Dobbelknall“ im Abstand von e baar Hundertstelsekunde, s menschlige Ghör cha nämlig seer chliini Zitunderschiid feststelle. Wenn dr Beobachder wit äwägg isch, wird dr zitlig Abstand zwüsche de bäide Stoosswälle no gröösser und cha bi groosse Flugzüüg oder Ruumfäärine meereri Zäätelsekunde lang si. Dr Grund für die Differänz isch, ass es e chliine Underschiid git, wie schnäll sich die bäide Stoosswälle usbräite; im Underschiid zu normale Schallwälle hängts bi Stoosswälle vo iirer Amplitude ab, wie schnäll si sich usbräite. Au wemm mä dr Knall nöime nume äimol ghöört, häisst das nid, ass es nume en äinzige Knall gee het, wo d Schallmuure durbroche worde isch. Die underi Mantellinie vom Chäigel bestimmt dr Zitpunkt, wenn dr Knall bim Beobachder aachunnt und dä
An èm Gränzübbergang, au Gränzübbertrittsschtell odder Gränzübbergangsschtell (GÜST bzw. GÜSt; DDR-Bezeichnig), ka d Gränz zwûschè zwei Staatè legal übberquert wörrè. Dõby isch dè Begriff Staat in èm witerè Sinn z voschtòò, well au Demarkationslinniè zuè autonomè Gebièt de facto als Gränz wûrkè könned, z. B. zwûschè dè Republik Zûperè un Nordzûperè. Bim Übbertritt könned, abhängig vom Y- bzw. Uusreiseschtaat, diversi Formalitätè volangt wörrè. Gränzübbergäng dièned nebbè m gregeltè Gränzübbertritt oft dè routinemäßigè Kontroll vom Personè- un Güètervokeer. Zyl dõby isch es, illegali Gränzübbertritt un Schmuggel z vohinderè. Temporär erfülled selli Kontrollè au Abrigelungszwèck, um sich vo Schaddè- odder Chriègsereigniss im Nõchbòrland abzgränzè. So sin 1986 aalässlich vo dè Reaktorkataschtrophè vo Tschernobûl a dè Gränz nõch Weschteuropa Menschè un Güèter uff radioaktivi Kontamination untersucht worrè un ggf. greinigèt odder abgwisè worrè. Voschtärkti Kontrollè finded au im Zämmèhang mit Fahndigsmaßnaamè statt. Für d Gränzkontrollè sin diè jewyligè Behördè vom Gränzschutz un dè Zollvowaltig zuèschtändig. Dè Umgang vo dè beidè Nõchbòrschtaatè mitenand beschtimmt au d Form vo dè Gränzkontrollè, wo denn strenger odder lockerer gehandhaabt wörred. Well selli èn Deil vom jewyligè Gränzschutzkonzept sin, cha mò a stark gschütztè Gränzè au strengi Kontrollè erwartè. Entschprèchend sin d Kontrollè an èrè sognanntè grüènè Gränz
En Atomuur isch en Uur, wo dr Zittakt von ere us dr charakteristische Frekwänz vo Straaligsübergäng vo de Elektrone vo freie Atom abgläitet wird. D Zitaazäig von ere Referänzuur wird die ganz Zit mit em Taktgääber vergliche und aabasst. Atomuure sin zur Zit die genauste Uure und mä söit ene au primäri Uure. Us de Mässwärt vo mee as 260 Atomuure an mee as 60 Instidut, wo uf dr ganze Wält verdäilt si, läit s Bureau International des Poids et Mesures (BIPM) z Bariis die Internazionali Atomzit (TAI) as Referänzzit fest. D Grundlaage für d Atomuur si vom amerikanische Füsiker Isidor Isaac Rabi an dr Columbia University entwigglet worde. Er het drfür 1944 dr Nobelbriis für Füsik überchoo. En andere Nobelbriis im Zämmehang mit Atomuure isch 1989 an dr amerikanisch Füsiker Norman Ramsey gange für d Verbesserig vo dr Mässtechnik bi atomare Energii-Übergäng. C. Audoin und J. Vanier: Atomic frequency standards and clocks. Journal of Physics E: Scientific Instruments, 1976. Rexmond D. Cochrane: Measures for Progress: A History of the National Bureau of Standards. U.S. Department of Commerce, Washington D. C. 1966. Commons: Atomuhr – Sammlig vo Multimediadateie Die aktuelle Zeit der Atomuhren – Physikalisch-Technische Bundesanstalt (PTB) in Braunschweig Arbeitsgruppe
D Imelda Marcos, au Imelda Remedios Visitación Trinidad Romuáldez-Marcos (* 2. Juli 1929 z Manila, Philippine) isch e philippinischi Politikere. Si isch vo 1954 mit em Ferdinand Marcos, wo vo 1965 bis 1986 dr 10. Präsident vo de Philippine gsi isch, bis zu sim Tod verhürotet gsii. 1986 isch s Marcos-Regime abgsetzt worde und d Imelda isch mit ihrem Maa uf Hawaii i d USA gflohe. 1991 isch d Imelda Marcos wider noch Manila zrugg kehrt und isch sithär politisch tätig. Noch ere erfolglose Präsidäntschaftskandidatur isch si 1995 för ihren Heimatbezirk Leyte i de philippinischi Senat gwählt worde. Commons: Imelda Marcos – Sammlig vo Multimediadateie Sven Baumgärtel: „Die Imelda in uns allen“ in: die tageszeitung, 16. August 2004 Katherine Ellison, Imelda, Steel Butterfly of the Philippines, McGraw-Hill, New York, 1988. ISBN 0-07-019335-5 Imelda: a Story of the Philippines, Beatriz Francia Rowan, Roy. Orchid or Iron Butterfly, Imelda Marcos Is a Prime Mover in Manila , People Magazine, March 29, 1979. Abgruefen am 23. July 2006. Normdate: GND: 122298527 | LCCN: n50075853 | SUDOC/IdRef: 030038847 | VIAF: 113806714
Uff èm Hochè Randè, unwit vom Übbergang vom Schwizer Jura zu dè Baar, lyt dè nördlichschte Gränzpunkt vo dè Schwiz, wo Schwarzè Schtai odder Gatterschtai resp. im Randemer Dialèkt Schwarzè Schtaa heissè duèt. Dè Schwarze Schtai befindet sich uff dè dirèkte Vobindigslinniè zwûschèm badischè Randè Dorf un èm schaffhuusischè Bargè. Dè Schwarze Schtai isch sit annèdubaki dè nördlichschte Gränzpunkt vom schaffhuusischè Hoheitsgebièt. Mit èm Bydritt vo dè Stadt Schaffuusè zu dè Eidgenossèschaft im Johr 1501 hèt au d Karrierè vom Schwarzè Schtai als zuèkümpftigè Gränzschtai von èrè Staatsgränz aagfangè. Uff dè andèrè Sitè vom Schwarzè Schtai hèt sich s Hoheitsgebièt vo dè Fürschtebärger befundè. Sowoll geo- bzw. topographisch hèt sich dè uss dè Sicht vo dè Schaffhuuser un dè Fürschtèbärger zimli entlègene Pungt uff èm Randè obbè als Gränz vom Herrschaftsgebièt durchuus aabotè. D Hoheitsaaschprüch zwǜschè dennè beidè isch bis 1806, un mit èm Land Baddè ab 1806 nit immer subber definyrt gsi. Drum hèt mò 1839 d Hoheitsaaschprüch z Faddè gsschlagè un bis hüt (Stand: 2019) gültig feschtglait. D Schaffhuuser hèn diè Hoche Juschtiz un dè Wildbann übber Epfèhofè abgää. Dõmit isch s Gebièt umittelbar weschtlich vom Schwarzè Schtai a s Land Baddè gangè, un d Gränz uff èm
Wäge dr Shapiro-Verzöögerig gseet s für e Beobachder, wo wit äwägg isch, us, wie wenn sich s Liecht in dr Nööchi von ere groosse Masse langsamer wurd usbräite as mit dr Liechtgschwindikäit. Das stoot mit dr Allgemäine Relatiwidäätstheorii überii. Dr Effekt het si Naame noch em Irwin I. Shapiro überchoo, won en vorusgsäit het. Dr Grawitazionslinseeffekt, wo s Liecht dur Grawitazion abglänkt wird, cha mit dr Shapiro-Verzöögerig erkläärt wärde. Mä bechunnt en Ablänkig wo äänlig isch wie die bi dr Brächig vo Liecht an Linse us Glaas, wägen ere lokale Änderig vo dr Usbräitigsgschwindigkäit. Für zitunabhängigi Grawitazionsfälder, wo schwach rotiere, bechunnt mä as Nööcherig für d Metrik in Chuugelekoordinate g = ( 1 + 2 ϕ ( r ) 0 0 0 0 − 1 + 2 ϕ ( r ) 0 0 0 0 − r 2 0 0 0 0 − r 2 sin 2 ⁡ θ ) {\displaystyle g={\begin{pmatrix}1+2\phi (r)&0&0&0\\0&-1+2\phi (r)&0&0\\0&0&-r^{2}&0\\0&0&0&-r^{2}\sin ^{2}{\theta }\end{pmatrix}}} Die Nööcherig cha mä zum Bischbil guet an dr Oberflechi vom ene Stärn verwände, an dr Oberflechi vom ene Näitronestärn, wo seer vil dichter isch und rotiert isch si aber nid so guet bruchbar und es git Abwiichige, wo mä cha mässe. Wemm mä
Schwarzer Stein chan folgendes bedüte: Schwarzer Stein (Jablanica), en Bärg im Jablanica-Gebirge, Nordmazedonie/Albanie Schwarzer Stein (Mekka), en Stei i de Kaaba z Mekka, Saudi-Arabie Schwarzer Stein (Randen), de nördlichsti Gränzstei vo de Schwiz Lapis Niger, en Stei im Forum Romanum z Rom. Italie e Felswand am Forstenberg z Spitzkunnersdorf, Gmeind Leutersdorf (Sachsen), Sachse Oltu-Stein (Oltu taşı), es cholestoffrychs Mineral, wo nordöstlich vo de türkische Stadt Oltu broche und zu Schmuck verarbeitet wird
Dr Doppler-Effekt (sälte dr Doppler-Fizeau-Effekt) isch wenn sich e Signal zitlig stuucht oder deent wääred dr Abstand zwüschen em Sänder und em Empfänger sich veränderet. D Ursach drfür isch dass sich d Laufzit änderet. Dä räin kinematischi Effekt drättet bi alle Signal uf, wo sich mit ere bestimmte Gschwindigkäit usbräite, bi elektromagnetische Wälle wie s Liecht isch s d Liechtgschwindikäit und bi Döön d Schallgschwindikäit. Wenn sich s Signal im ene Medium usbräitet wie zum Bischbil dr Schall in dr Luft, so muess mä dr Bewegigszuestand vo däm Medium berücksichtige. Bi periodische Signal wird d Frekwänz wo beobachdet wird, hööcher oder niidriger. Wenn zum Bischbil en Ambulanz verbiifaart bedrifft das nid nume d Doonhööchi („iiiiuuuu“) sondern au d Wäggselfrekwänz vo dr Sirene. Wenn d Gschwindigkäit im Verheltnis zur Usbräitigsgschwindigkäit chlii isch, git daas Verheltnis au die relativi Frekwänzänderig Δ f / f {\displaystyle \Delta f/f} aa. Bim ene reflektierte Signal, wie bim Radar-Doppler und Ultraschall-Doppler, verdobblet sich mit dr Laufzit au d Doppler-Verschiebig Δ f {\displaystyle \Delta f} . Commons: Doppler-Effekt – Sammlig vo Multimediadateie Christian Dopplers Grundlegende Arbeit zum Doppler-Effekt im dütschsprochige Wikisource Fachaarbet über e Doppler-Effekt (PDF, 614 KiB) (abgrüeft am 17. Dezämber 2012) Bischbil für verschidnigi Gschwindigkäite
D Tscherenkow-Straalig (mänggisch schribt me s au Čerenkov- oder wie d Ängländer Cherenkov-) isch im ängere Sinn e blöiligi Lüüchterschiinig, wo s git, wenn schnälli Elektrone sich dur Wasser beweege. Mä cha sä zum Bischbil in Schwümmbaadreaktoore und in Abklingbecki vo Kärnchraftwärk beobachde, die schnälle Elektrone si in dene Fäll zum Däil dur Betastraalig, zum Däil dur Butschbrozäss vo Neutrone und Gammakwante us Atomhüllene freigsetzt worde. D Straalig het iire Naame noch iirem russische Entdecker Pawel Alexejewitsch Tscherenkow überchoo. Z Russland säit mä rä au Wawilow-Tscherenkow-Strahlig, dr Sergei Iwanowitsch Wawilow isch dr Mitentdecker gsi. Im witere Sinn isch d Tscherenkow-Straalig die elektromagnetischi Straalig, wo entstoot, wenn sich gladnigi Däili in Materie mit ere hööchere Gschwindigkäit as dr Faasegschwindikäit vo elektromagnetische Wälle in däm Medium beweege. Zum Bischbil isch d Liechtgeschwindigkäit im Wasser nume 225'000'000 m/s im Vergliich zu 299'792'458 m/s im Vakuum. Wenn sich e gladnigs Däili wie en Elektron dur e dielektrischs Medium bewegt - das isch e Medium wo nit läitet - denn wärde d Atom dr Flugbaan nooch dur däm si Laadig für e churzi Zit polarisiert und erzüüge drbi elektromagnetischi Wälle. Im Normalfall interferiere d Wälle vo Nochber-Atom destruktiv, das häisst si lösche sich us, und
D Däilifüsik widmet sich as Disziplin vo dr Füsik dr Erforschig vo de Däili. Gege s Ändi vom 19. Joorhundert het si sich mit Molekül, Atom und Nukleone befasst, hüte lit dr Schwerpunkt uf de Elementardäili. In dr modärne Däilifüsik wärde füsikalischi Modäll vor allem dur Colliding-Beam-Experimänt in Däilibeschlüüniger undersuecht, wo verschidigi Däili ufenandergschosse wärde (wie zum Bischbil Elektrone uf Positrone). D Verdäilig vo de Reakzionsbrodukt, wo entstöön, wärde in de Däili- und Straaligsdetekter gmässe und d Energii- und Impulsbilanz gäbe Ufschlüss über d Äigeschafte vo Däiliarte, wo scho bekannt si oder wo mä von ene vermuetet, ass si existiere. Für die Experimänt brucht mä beschlüünigti Däilistraale wo seer hoochi Energie häi. Dorum reedet mä mänggisch vo dr Hoochenergiifüsik statt vo dr Däillifüsik, aber die Bezäichnig wird au für Experimänt mit schweere Ione bi hooche Energie brucht. Wo immer mee Däili bekannt worde si, het mä sä noch iire Äigeschafte afo iiordne und het au Vorussaage afo mache über Däili, wo nonig bekannt gsi si. Dr gegewärtig Stand vo dr Däilifüsik – und vili vo iire Vorussaage – isch im sogenannte Standardmodäll zämmegfasst. Commons: Däilifüsik – Sammlig vo Multimediadateie Website über d Däilifüsik Grundlaage vo dr Däilifüsik KworkQuark (DESY) Netzwerk
Bochotnica isch e Dorf un Sitz vu dr gliichnammige Landgmei im Südoschte vu Pole, im Powiat Puławski, Woiwodschaft Lublin un lit am Fluss Bystra. Es het öbbe 1076 Iiwohner. In dr Nööchi vom Dorf stoot d Ruine von ere Burg us em 14. Joorhundert. Scho im 6. Joorhundert het s dört e Siidlig gha, und 1993 si bi archeologische Usgraabige e pagane Friidhoof und e baar Artifakte gfunde worde. S'Dorf isch wohrschins im 14. Johrhundert entstande. E erschti urchundlichi Erwähnig isch vu 1317. Commons: Bochotnica – Sammlig vo Multimediadateie Gschicht vo Bochotnica