rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Stimmhaft isch e Begriff in dr Phonetik und beschriibt, weli Rolle d Stimmbänder bi dr Uschbrooch vom ene Luut spiile. Stimmhaft bedüütet, ass d Stimmlippe sich verschliesse und denn vom Luftstrom us dr Lunge „ufgsprängt“ wärde und das so schnäll hinderenander, ass si schwinge. Die stimmlose Luut wärde mit ere offene Glottis gsait, so dass d Luft frei bis ins Asatzrohr cha ströme. Stimmhafti Luut si in de meiste Sprooche die Sonorante: Vokal und Nasal (z. B. [m, n, ŋ]), Liquide ([r, l]) und Approximante (z. B. [ʋ, j, w]). In vile Sprooche git s au stimmhafti Obstruente (z. B. [b, d, g, v, z, ʒ]). Im Dütsche git s stimmhafti Obstruente nume in de mittlere und nördlige Varietäte, währed in fascht allne südlige Varietäten alli Obstruente stimmlos si. Dorum redet me bim Dütsche hüfig nit vo stimmhafte und stimmlose Obstruente, sondern vo Fortis und Lenis. Stimmhafti Obstruente git s im Alemannisch z. B. (unter romanischem Yyfluss) in dr Südwalserdialäkt vo Arrimmu un Remallju, im Bairisch ebefalls unter romanischem Yyfluss im Zimbrisch. Wenn me bim Schwätze vom ene stimmhafte Luut d Hand an dr Chehlchopf hebt (zum Bispil bim Muu im Wort Muus), denn spürt me e Vibration, und wenn
Plosiv sait me de Konsonante, wo wenn me si usspricht, dr Luftstrom vom Schnuuf vollkomme blockiert wird; mit em blötzlige Ufmache vom Luftstromverschluss, wo sofort druf chunnt, entstoht e chliine, „explosionsartige“ Klang. Die Benennig bruucht me aso noch dr Artikulationsart. In dr eltere Literatur findet me no d Bezeichnig Explosiv(luut) statt Plosiv. Dr modärneri Begriff goht zrugg uf dr änglisch Iifluss. Die traditionelle Bezeichnige wärde immer no bruucht. Die folgende Plosiv chönne bildet wärde: D Plosiv, d Affrikate und d Nasale bilde zsämme d Klasse vo de Okklusive oder Verschlussluut. Ladefoged, Peter; & Maddieson, Ian (1996): The sounds of the world´s languages. Oxford: Blackwell Publishers. Spektrale Eigenschaften von Plosiven
Oberschlesie isch e Ziitig mit em Theme Oberschlesie, wo hüt in Pole isch. D Ziitig Oberschlesie chunnt jede Monet zweij mal in Dütschland und Pole use. De polnischi Verlagsort isch Góra Świętej Anny (Sankt Annaberg) in Oberschlesie. D Zittig hät Bilage und lokali Sitte für d verschidene Heimetchreis (biispielswis Kattowitz, Königshütte, Gleiwitz, Hindenburg OS, Bytom (Beuthen), Opole (Oppeln), Schwientochlowitz und Laurahütte. Näbed em dütsche Oberschlesie gits au noo e polnischi Uusgab, wo sich syt em 2001 a polnischi Läser tuet wände. D Uuflag isch im Jahr 2005 12'200 Stuck gsi, devo 4'200 i Pole. I Dütschland gits d Ziitig numme über es Abo, i Pole chönd d Chunde au noo witers am Kiosk poschte. Schlesie hüt und Oberschlesie Archiv vo de Ziitig
Dr Peter Ochs (* 8. August 1752 z Nantes; † 19. Juni 1821 z Basel) isch e Basler Jurist, Politiker, Historiker und Autor gsi. Dr Peter Ochs isch am 8. August 1752 z Nantes uf d Wält cho as Sohn vom Basler Groossroot Albrächt Ochs und dr Louise-Madeleine His, wo us ere Hamburger Groosshandelsfamilie stammt. Er isch z Hamburg ufgwachse, won er e Lehr im Kontor vo sim Grossvater gmacht het, und het sich 1769 z Basel niidergloo. 1774 het er agfange z Basel und z Leide Rächt z studiere. 1776 het er mit em Doktertitel abgschlosse und isch under em Iifluss vo sim Profässer Isaak Iselin dr Helvetische Gsellschaft biidrätte, ere überkonfessionelle Vereinigung vo ufklärerische Schwizer, wo fuffzäh Johr vorhär vom Iselin und andere gründet worden isch. 1779 het dr Ochs d Salome Vischer, e Dochder vom Handelsherr Leonhard Vischer, ghürotet, won er fümf Chinder gha het mit ere, dr Peter Albärt (1780-1816), dr Georg Friedrich (1782-1844), dr Wilhelm (1784-1804), d Emma (1788-1871) und dr Eduard (1792-1872). 1780 isch er Grichtsherr am Basler Stadtgricht worde und zwei Johr druf Rootsschriiber. 1783 het er s Collegium Musicum zämme mit em Daniel Legrand und e baar andere wider uf d Bäi
Candlebox isch e US-amerikanische Rockband us Seattle, Washington. Sie isch im November 1991 vom Sänger Kevin Martin und Schlagzueger Scott Mercadozerscht zerscht underem Name "Uncle Duke" gründet worde. Schpäter sind de Gitarrist Peter Klett und de Bassischt Bardi Martin dezuecho, und de Bandname isch i "Candlebox" gaenderet worde, inschpiriert dur es Lied vo de Band "Midnight Oil". Candlebox isch uf Tour gange, mit Bands wie Living Colour, Flaming Lips, Our Lady Peace, Rush, Rollins Band und Metallica. Sie sind bim Woodstock Festival 1994 debi gsi und uns sind mehrmals ide "David Letterman Show" uftretet. 1993 isch Candlebox vo Maverick Records en Plattenvertrag abote worde. S'sälber betitlete Debütalbum isch im gliche Jahr veröffentlicht worde, als erschti Single isch "Change" uf de Markt cho. E Platzierg i de Nordamerikanische Charts isch aber erscht mit de zweite Single "You" erreicht worde. De grossi Durchbruch isch denn mit em Lied "Far behind" (US #18) cho. S'Alubum "Candlebox" isch über drü Millione Mal verchauft worde, usserdem ischs ide USA vier Mal mit Platin uszeichnet worde. Im Herbscht 1995 isch denn s wesentlich härtere Album "Lucy" usecho. "Lucy" isch mit Gold uszeichnet worde und hed nur knapp d'Top Ten verpasst. 1997 hed de Schlagzeuger Scott Mercado
Die Helvetisch Gsellschaft isch en überkonfessionelli Schwiizerische Vereinigung vo Persone, wo aufklärerischi Ideal gha hai, im 18. Johrhundert gsi. E Kreis um dr Isaak Iselin, dr Hans Caspar Hirzel, dr Joseph Anton Felix vo Balthasar und dr Daniel vo Felleberg het se 1761 z Schinznach-Bad gründet. Wiiteri Mitgliider si dr Johann Georg Zimmerma, dr Salomon Gessner, dr Johann Rudolf Tschiffeli, dr Vinzenz Bernhard Tscharner und dr Niklaus Emanuel Tscharner. Au Usländer hai d Gsellschaft understützt wie dr Brinz Ludwig Eugen vo Württebärg, dr Johann Georg Schlosser und dr Gottlieb Konrad Pfeffel. Jedes Johr het d Gsellschaft e Dräffe organisiert, wo vo 1780 aa z Olte und in de Johr 1795 bis 1797 z Aarau stattgfunde het. D "Verhandlige" si vom ene Sekretär publiziert worde. Von 1797 bis 1807 isch si nit dätig gsi und isch ändgültig 1858 verschwunde. An d Ideal vo dr Helvetische Gsellschaft het die Neui Helvetischi Gsellschaft aaknüpft, wo 1914 churz vor em Usbruch vom Erste Wältchrieg gründet worden isch, für zum d Einigkeit zwüsche de alemannische und wälsche Schwiizer z sterke, wo denn stark gfährdet gsi isch, wil vili Dütschschwiizer ehnder Dütschland understützt hai, währed d Romands mit Frankriich sympatisiert hai. Dr Politiker Johann Heinrich Fischer
Dr Isaak Iiseli (* 7. März 1728 z Basel; † 15. Juli 1782 z Basel) isch en engagierte Gschichtsphilosoph in dr Ziit vo dr Ufklärig gsi. Dr Iiseli stammt us ere alte reformierte Basler Chaufmaafamilie. Si Vater, dr Christoph Iseli, un si Mueter, d Anna Maria geb. Buurget, sin anne 1730 gschiide worde. Dr Isaak Iiseli isch deno bi dr Mueter als Einzelchind ufgwaggse. Vo 1742 aa het dr Iiseli z Basel Philosophii studiert und het dä Studiegang as Magister Artium abschlosse. Denn het er, immer no z Basel, mit eme Jurastudium aagfange. 1747 het er an dr juristische Fakultät vo dr Universität Göttinge wiiterstudiert. 1751 isch dr Iiseli in siiner Heimetstadt Basel zum Doctor iuris utriusque promoviert. Denn het er as Privatdozänt gschafft aber kei Staatsamt oder Professur übercho, und er het sich immer meh uf s Publiziere konzentriert. 1755 si die Philosophische und patriotische Träume eines Menschenfreundes erschiine, wo em Iiseli die ersti Anerkennig as Schriftsteller verschafft hai. 1756 isch er Rootsschriiber vo dr Stadt Basel worde, e Boste, won er, usser währed de Johr 1758 bis 1760 bis zu siim Dode usgfüllt het. Im gliiche Johr, 1756, het dr Iiseli d Helena Forcart, d Tochter vom Dietrich
S Frickdaal isch e Region in dr Nordwestschwiiz. D Region Frickdaal lit im Jura und im Kanton Aargau, östlig vo der Grossstadt Basel und südlig vom Rhii. Si bestoht us de aargauische Verwaltigsbezirk Rhiifälde und Laufeburg am Rhii und us Deil vo de Verwaltigsbezirk Brugg (die vier Gmeinde Effige, Elfige, Böze und Hottwil) im Oste und Aarau (Gmeind Däischbere) im Süde. Nördlig gränzt s an Dütschland, westlig as Baselbiet und im Oste an d Region Zurzibiet. Dr Hauptfluss vom Frickdaal isch d Sissle. D Autibahn A3 und d Bahnlinie vo Basel uff Züri – d Bözbrglinie – laufe im Norde vo dr Region vo Oste noch Weste. Grösseri Näbedääler vom Frickdaal, wo vo Norde noch Süde verlaufd si s Möhlital im Weste und s Mettauerdaal im Oste. S Frickdaal chamer in zwei Deil iideile. Me underscheidet drbii zwüschen em obere Frickdaal, wo ehnder ländlig prägt isch, und em suburbane undere Frickdaal. Wirtschaftlig und kulturell isch s Frickdaal stark mit dr Region Basel verbunde. Vo de 41 Gmeinde im Frickdaal zele 8 (alli im Bezirk Rhiifälde) zur Agglomeration vo dr Stadt Basel. D Bevölkerig konzentriert sich im undere Frickdaal um d Zähringerstadt Rhiifälde (öbbe 30'000 Iiw. mit Kaiseraugst, Magde und Möhli)
Die Helvetischi Republik (franz. République helvétique, ital. Repubblica elvetica) isch e zentral regierte Eiheitsstaat gsi, wo uf em Bode vo dr Alte Eidgenossenschaft errichdet worden isch. Si isch am 12. April 1798 z Aarau broklamiert und am 10. März 1803 ufglöst worde. As französischi Dochderrepublik si ihre Ufbau und Institutione dene vo dr revolutionäre französische Republik sehr ähnlig gsi. Wil si aber mehr oder weniger de Schwizer vo de Franzose ufzwunge worden isch, isch si in wite Kreis verhasst gsi. Das het Bürgerchrieg noch sich zoge und e französischi Bsatzig, wo witi Landstrich verwüestet het. Däm Abschnitt vo dr schwizerische Gschicht sait me d Helvetik. D Bezeichnig vo dr Schwiz as «Helvetie» het sich am antike Volk vo de Helvetier orientiert, wie s em domolige Zitgeist entsproche het. Dr Erfolg vo dr Französische Revolution het au in de verschiidenartige Staate vo dr Alte Eidgenosseschaft dr Wunsch gweggt noch ere Veränderig vo de alte Herrschaftsverheltniss. Die vilfältige Verfassige vo de verschidnige Ört si aber de Wünsch vo de Benoochdeiligte nid aabasst worde, sondern hüfig hai d Obrikeite sogar die bescheidene Fordrige mit Gealt underdruggt. D Stedt Bärn und Züri öbbe hai no im Johr 1792 bzw. 1795 hart gegen ihri Underdane
Die Helvetischi Consulta (ital. consulta = Rotsversammlig), au Helvetischi Konsulta, isch e Versammlig vo Notable und Deputierte us dr Helvetische Republik gsi, drunder die Delegierte vom Helvetische Senat, dr Karl von Müller-Friedberg, dr Auguste Pidou und dr Vinzenz Rüttimann, wo z Paris under dr Aleitig und Vermittlig vo dr französische Regierig unter em erste Konsul Napoléon Bonaparte zwüschen em 10. Dezämber 1802 und em 19. Februar 1803 d Mediationsakte, e neui Verfassig für d Schwiz und ihri Kantön, usgarbeitet het. S Vorbild für die Helvetischi Consulta isch die Cisalpinischi Consulta vom Oktober 1801 bis Januar 1802 z Lyon gsi, wo d Verfassig für die Italiänischi Republik gschriibe und dr Napoléon Bonaparte zum Bresidänt vo Italie gmacht het.
Die Cisalpinisch Consulta, au d Consulta vo Lyon, isch e Versammlig vo Deputierte us dr Cisalpinische Republik gsi, wo im Januar 1802 z Lyon as Konstituente vo dr neue Italiänische Republik fungiert het. Noch dr Niiderlag vo Frankriich im Zweite Koalitionschrieg im April 1799 isch die Cisalpinisch Republik ufglöst worde. Dr Napoleon het aber scho im Johr druf d Schlacht vo Marengo gwunne und het die Cisalpinisch Republik am 4. Juni 1800 (15. Prairial vom Johr VIII) widergründet. Am 17. Juni (18. Prairial) het er e nüünchöpfigi usserordentligi Regierig und e legislativi Consulta ernennt. Am 16. Juli 1800 (16. Messidor) si alli Gsetz wo under dr Östriichische Bsatzig erloo worde si, annulliert worde, und die cisalpinisch Trikolore isch wider d Staatsflagge worde. Am 12. Novämber 1801 (12. Brumaire vom Johr X) isch die usserordentligi Cisalpinischi Consulta z Lyon zsämmedrätte. Am 24. Januar 1802 het sich dr Napoleon het zum Presidänt vo dr Republik lo wehle. Zwei Dag druf isch dr Napoleon, begleitet vom Murat, Berthier, Louis Bonaparte, vo dr Hortense and dr Joséphine de Beauharnais im Collège de la Trinité of Lyon vor dr Consulta erschiine und die italiänische Deputierte hai die Italiänischi Republik usgrüeft. Am 10. Februar (21. Pluviose)
Die Amerikanischi Revolution, au dr Unabhängikeitschrieg vo de Vereinigte Staate, isch dr Ufstand währed de Johr 1775 bis 1783 gsi, wo drizäa vo de nordamerikanische Kolonie vo Grossbritannie ihri Unabhängikeit vo ihrem Mueterland gwunne und die Vereinigte Staate vo Amerika bildet hai. Dr Chrieg isch usbrooche noch eme Johrzähnt vo politische Händel, wo sich d Koloniste meh und meh vo dr Britische Chrone entfremdet hai, wil die brobiert het, ihri Kontrolle über d Kolonie z versterke. Bis 1778 isch es e Bürgerchrieg innerhalb vom Britische Riich gsi. Denn hai sich anderi europäischi Mächt afo iimische, wo die ufständische Kolonie understützt hai: Frankriich im Johr 1778, Spanie im Johr druf und Holland 1780. Dr Chrieg isch uf em Land vor allem gege d Koloniste gfüehrt worde, und uf de Meer gege die europäische Seemächt. Grossbritannie het dank siner Flotte lang d Understützig, wo vor allem d Franzose gschiggt hai, chönne iischrängge. Dr britische Söldnerarmee si schlächt usbildeti, amerikanischi Soldate und Milize under em George Washington gegenübergstande, wo aber mit dr Hilf vo Duusige vo französische Soldate schliesslig am 19. Oktober 1781 d Kapitulation vo de Änglander z Yorktown hai chönne erzwinge. Die letzte britische Soldate hai New York am 25. Novämber
Dr Wortatlas vu dr kontinentalgermanische Winzerterminologii isch e interdisziplinäre un internationale Sproch- un Sachatlas vu dr dradizionälle Fachsproch vu dr dytschsprochige Räbbuure z Europa. Är dokumäntiert di d Räbburekultur in dytschsprochige Biet, wu dur soziale, tächnische un bolitische Wandel im Umbruch isch. Im Noofolgprojäkt Werterbuech vu dr dytsche Winzersproch wäre di erhobene Matrialie lexikografisch ufgschafft. An däm Atlas isch ab 1979 am Inschtitut fir Gschichtligi Landeskund an dr Universitet Mainz gschafft wore, finanziert vu dr Mainzer Akademii vu dr Wisseschafte un dr Literatur. D Grundlag vum Atlasmatrial isch e Frogebuech mit rund 400 Froge zue dr Terminologii un dr Sachkuktur vu dr dradizionälle Arbete vu dr Räbbuure. S Frogebuech goht uf di wichtigschte Beryych yy, vu dr Botanik vu dr Räbe bis zum ferige Wyy. Vu 1981–1986 sin in 14 europäische Staate un iber 420 Ortschafte fascht 1.000 Räbbuure befrogt un ihri Uussage uf eme Donband feschtghalte wore. S Erhebigsbiet sin di (zem Deil ehmolige) dytschsprochige Biet z Europa, vu Oscht- un Weschtdytschland, Frankryych, Luxeburg, dr Schwyz, Liechtestei, Italie, Südtirol, Tschechoslowakei, Eschtryych, iber Pole, Jugoslawie, bis in dr Sowjetunion, z Ungarn un z Rumänie. Di sproch- un sachkundige Erhebige fir dr Atlas gehn vu dr Ahr, dr Mosel un dr
As Patriote het sich in dr Alte Eidgenosseschaft und in dr Helvetische Republik e Grubbe vo Lüüt bezeichnet, wo die absolutischtischi Regierigsform vom alt-eidgenössische Ancien Regime hai welle abschaffe. Si hai dr Name vo de französische Revolutionäre übernoh, wo ihrersiits vo de Befürworter vo dr Unabhängikeit vo de drizäh nordamerikanische Kolonie vo Grossbritannie beiiflusst worde si. D Patriote si Ahänger vo dr Ufklärig gsi, wo vo ihre Überzüügige gsait hai, ass si uf em Naturrächt wurde basiere. Si hai s Wohl vo dr Heimet und vo alle Bürger de Interässe vo de herrschende patrizische Familie voraagstellt. In dr Helvetik hai si sich radikalisiert im Vergliich zu de reformistische Republikaner, und hai d Iifüehrig vo dr indiräkte Demokratii und d Abschaffig vom Undertanedum und de Zähte mit ere Revolution duuregsetzt. Si si wältaschaulig dr französische Revolution noochgstande und politisch meh und meh vo Frankriich abhängig worde. Dorum hai si nit uf ere Volksabstimmig über d Iifüehrig bestande, wie si dr Peter Ochs ursprünglig in d Verfassig gschriibe het, wo aber d Franzose gstriche hai. Philosophisch si die meiste Patriote für d Gliichheit vo alle Mensche gsi, in dr Praxis si si aber Mitgliider vo dr wohlhabende Elite bliibe, wo de ungebildete
Der Zibelemärit isch ds Volksfescht, wo z Bärn am vierte Mänti im Novämber gfyret wird. Syt jüngerer Zyt gits en au a angeren Oorte, aber der «ächt» Zibelemärit isch daa vo Bärn. Scho am Aabe dervor wärden ir Altstadt Ständ ufbbout. Der Märit vat sehr früech am Morge scho aa, u für ne Zibelezopf z übercho mues me früech gnue dört sy. Es wärde nid nume Zibelen aabbotte, sondern o alles mügleche Kunschthandwärch. Vom Morge bis spät ir Nacht geit ds Volksfescht. Es wird vil Konfetti gworfe. Zum Ässe git's näb em normale Volksfeschtässe o der Zibelechueche. Wil bi de Konfettischlachte näbe de Konfetti o Plastikhämmerli ygsetzt wärde, u wil's das unter Jugendtleche zimli ruuch cha wärde, isch ds Volksfescht vom Zibelemärit bi vilne nümm beliebt, wo z Bärn sy ufgwachse (im Unterschid zum eigetleche Märit, aber für dä mues men äbe früe ufstah). Lut em Bärner Volchskundler Rudolf J. Ramseyer geit der Zibelemärit uf d Mitti vom 19. Jahrhundert zrugg. Hans Erpf: Dr Zibelemärit. Eine kleine Geschichte rund um die Zwiebel und den Berner Zibelemärit nebst zahlreichen schmackhaften Zwiebelrezepten. Mit einer Betrachtung zum „Tag der Zwiebel“ von Ueli dem Schreiber. Verbandsdruckerei, Bern 1977, ISBN 3-7280-5053-9. Hans Erpf, Mario Barisi:
D Patriote, au bekannt as Whigs, Congress-Men oder us britischer Sicht Rebelle, isch dr Name gsi wo sich d Siidler vo de britische Drizäh Kolonie in Nordamerika ge hai, wo si sich währed dr Amerikanische Revolution gege d Chrone erhobe hai. Ihri Aafüehrer hai die amerikanischi Unabhängigkeit deklariert und eso die Vereinigte Staate vo Amerika gründet. D Patriote si vom John Locke und dr amerikanische Ufklärig, und vo dr politische Philosophii vom amerikanische Republikanismus beiiflusst worde, wo vom Thomas Jefferson, vom Alexander Hamilton und vom Thomas Paine formuliert worden isch. As Grubbe hai d Patriote e wiits Spektrum vo politische Aasichte und gsellschaftlige Positione umfasst, vo konservative Föderaliste wie dr Alexander Hamilton über aristokratischi Plantagebsitzer wie dr Thomas Jefferson bis zu Sozialrevolutionär und Farmer us dr Underschicht wie dr Daniel Shays und dr Joseph Plumb Martin. Ihri Gegner under ihre Mitkoloniste si d Loyaliste gsi, wo dr britische Chrone dreu bliibe si. Vili Patriote si scho vor em Usbruch vom amerikanische Unabhängigkeitschriegs aktiv gsi, wie zum Bispil d Söhn vo dr Freiheit (Sons of Liberty). Die prominänteste Aafüehrer vo de Patriote wärde bis hüt vo de Amerikaner as d Gründerväter vo de Vereinigte Staate verehrt.
Mit Patriote cha gmeint si Lüt wo ihr Land gärn hai, es aber nid wie d Nationaliste über alli andere stelle D Understützer vo dr Unabhängikeit vo de Vereinigte Staate vo Grossbritannie im 18. Johrhundert Die französische Revolutionär wo in dr Französische Revolution s Ancien Regime abgschafft hai E Grubbe vo Schwiizer Politiker zur Ziit vor Alte Eidgenosseschaft und dr Helvetik
Under Ufklärig verstoht me allgemein e Prozäss, wo drzue füehrt, ass unklari Sachlage und Irrdümer dur Wüsse besiitigt wärde. Wiiterhi isch s en Emanzipationsprozäss, wo individuell und gsellschaftlig geistig isch. Drbii wärde Dänkwiise kritisch hinderfrogt, wo uf em Glaube an Autoritäte beruehe. Es wird verlangt, ass me „si eignig Verstand“ wurd bruuche. Dr ufklärti Mensch söll nüme an d Vorgobe vo de Obrigkeite oder Zwäng vo Mode und Ziitgeist bunde si, sondern si Läbe und Dänke sälber bestimme. „D’ Ufklärig isch de Usgang vom Mänsch usere Onmöndigkeit, won er deför sälber dschold esch.“ – Immanuel Kant: Beantwortung der Frage „Was ist Aufklärung“ Im Spezielle verstoht me under dr europäische Ufklärig d Abkehr vo dr christlig-mittelalterlige Läbeshaltig. Si het in dr Renaissance aagfange, wo d Humaniste Elemänt vo dr Antike vom Gegebild zum Vorbild gmacht hai. S Ziitalter vo dr Ufklärig, hüfig au churz nume Ufklärig, het in dr Renaissance und dr Reformation aagfange—gliichzitig mit dr Konsolidierig vo dr französische Staatsmacht im 17. Johrhundert. Me cha s noch em Romanist Werner Krauss iideile in d Früehufklärig, wo s ufklärerischi Gedankeguet vor allem dur gheimi und anonymi Text verbreitet worde isch und mündlig in exklusive "cercles de pensées". d Ufklärig, d Ziit
S Werterbuech vu dr dytsche Winzersproch isch e Werterbuech vu dr eltere Fachsproch vum Räbböu vor dr Tächnisierig un Mechanisierig. Im Untersuechigsbiet sin di meischte dytsche Dialäkt verdrätte. S umfasst alli Räbböubiet z Dytschland un di dytschesprochige Räbböubiet bzw. Sprochinsle z Luxeburg, z Frankryych, z Eschtryych, z Italie, z Pole, in dr Schwyz, im Liechtestei, in dr Tschechische un dr Slowakische Republik, z Ungarn, z Slowenie, z Kroatie, z Bosnie-Herzegowina, z Serbie, z Rumänie, z Moldawie, in dr Ukraine, z Russland, z Georgie un z Aserbaidschan. S Ziil vu däm Werterbuech isch e semasiologischi un onomasiologischi Darstellig vum dialäktale Fachwortschatz am Bschpil vu dr Räbbuuresproch. Dreger vum Werterbuech isch d Mainzer Akademii vu dr Wisseschafte un dr Literatur gsii. Z Kaiserslautre isch dra gschafft wore in Zämmearbet mit dr Universität vum Saarland (Projäktleiter: Prof. Dr. Wolfgang Haubrichs, Arbetsstelleleiteri: Dr. Maria Besse, Mitarbeiter: Dr. Roland Puhl). S Fachwerterbuech isch nit wie s gängig isch no Buechstabestreckine, sundern no einzelne Sachgebiet ufgschafft. S isch sträng alfabetisch no Stichwerter glideret, wu sich an dr nejhochdytsche Standardsproch oriäntiere. Bin ere Bschränkig uf dr eigetli Fachwortschatz isch e Stichwortbstand vu rund 20.000 Yydreg z erwarte. D Wort- un Verwyysartikel wäre dur Zäntralartikel ergänzt, wu ne
Dr Philipp Albert Stapfer (* 23. September 1766 z Bärn; † 27. März 1840 z Paris) isch e Schwiizer Politiker, Diplomat und Theolog gsi. Er isch Bürger vo Brugg gsi und het sich as Bildigsminister vo dr Helvetische Republik und massgäblig dra bedeiligt ass dr Kanton Aargau entstande isch. Dr Stapfer stammt us ere traditionsriiche reformierte Theologefamilie. Si Urgrossvater, si Grossvater und si Vater si alli Pfärrer gsi. Si Unggle, dr Johann Friedrich Stapfer, isch eine vo de agsehenste Schwiizer Theologe im 18. Johrhundert gsi. En andere Unggle, dr Johann Stapfer, isch Theologiiprofässer gsi. Au dr Philipp Albert Stapfer het Theologii an dr Bärner Akademii studiert. 1789 und 1790 isch er Studänt an dr Georg-August-Universität Göttinge gsi, won er sich für d Aliige vo de Jakobiner und d Ideä vo dr Französische Revolution het afo intressiere. Noch ere Bildigsreis noch London und ins revolutionäre Paris im Johr 1791 het dr Stapfer z Bärn agfange Underricht z gee und isch 1792 Profässer für Philologii worde. 1798 het en d Regierig vo dr neue Helvetische Republik zum Minister für "Wüsseschafte, Künst, Gebäud und Strosse" ernennt. Ein vo siine ängste Mitarbeiter im Ministerium isch dr Heinrich Zschokke gsi, wo us Magdeburg gstammt het.
Geier stoht fir: verschideni Arte vu Gryfvegel, lueg Geier (Vogel) Geier Werke, ehmolige Fahrzyygfabrik z Lengerich (Weschtfale) S63 Geier, ein Schnellboot der Albatros-Klasse der Deutschen Marine P6073 Geier, e Schnällboot us dr Jaguar-Klasse SMS Geier, e Chaiserlige Chryzer Geier Sturzflug, e dytschi Musikgruppe vu Bochum dr Namme vun ere Ereffning im Schachspil e regionali Spilvariante bim „Schafkopf“ Geier, e 2.857 m hoche Bärg im Wattental/Tirol Geier isch dr Familienamme vu däne Persone: Erna-Maria Geier (1923–1994), dytschi Bolitikeri (CDU) Gerhard Geier (1932–2008), dytsche Kabarett-Autor Harald Geier (* 1972), eschtryychische Boxer Helmut Josef Geier (* 1962), dytsche Techno-DJ (DJ Hell) un Produzänt Jens Geier (* 1961), dytsche Bolitiker Karl Theodor Geier (* 1938), dytsche Musiker Kurt Geier (* 1879), dytsche Jurischt, Verwaltigsbeamte un Bolitiker (NLP, DNVP, DVP) Manfred Geier (* 1943), dytsche Germanischt un Publizischt Manuel Geier (* 1988), eschtryychische Yyshockeyspiler Martin Geier (1614-1680), dytsche lutherische Theolog Michael Geier (* 1944), dytsche Diplomat Monika Geier (* 1970), dytschi Kriminalschriftstelleri Oscar Geier (1882–1942), schwyzerische Bobsportler Stephan Geier (* 1988), eschtryychische Yyshockeyspiler Swetlana Geier (* 1923), russisch-dytschi Ibersetzeri Werner Geier (1962-2007), eschtryychische Radioschurnalischt, Labelbetryyber un Produzänt Winfried Geier (* 1960), dytsche Fueßballprofi