rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Als Schaltjoor (latiin. annus bissextus) wird es Joor im Kalender bezeichnet, wo im Unterschiid zum Gmeinjoor en zuesätzliche Schalttag oder Schaltmonat hät. E Kalender het historisch dr Zweck, dr Afang vu dr Johreszitte alljohr uf s'gliich Datum falle z'lo, um dr Zittpunkt zum Bispil vu Feste oder - bsunders fer d Landwirtschaft wichtige wiiderchehrende Ereignisse wie Rägezitt, Druchezitt, Ussaat oder Iberschwemmige bestimme z'chänne. E tropschis Johr, also dr Zittruum zwische zwei Früehligs-Dag-un-Nachtgliiche, durt allerdings ebba 365 Däg un e bitsili wäniger wie 6 Stunde (365d 5:48:45.98, nit konstant!), so dass e eifachi Zueornig, wo jedem Johr die gliich Azahl Däg git, umöglich isch, ohni dass sich gliichzittig dr Afang vu dr Johreszitte im Kalender verschiebt. In dr Sunnekalender vu dr verschidene Kulture git's deshalb Methode, um die jewilig Dur vum Johr im tropische Johr aznächere. In allene alde Kulture isch d Astronomi un demit au d'Festlegig vum Kalender in dr Regel ä Sach vu dr Priisterschaft gsi. Dr Afang vu dr Johreszitte cha bispilswiis uf em gliiche Datum festghebt werre, wenn in geignete Abstände e Schaltjohr, e Johr mit eme zuesätzliche Dag, eme Schaltdag, igfüegt wird. E eifachi Methode isch, jedes virt Johr zum Schaltjohr z'mache. So isch es im
De Vulcanus , älter: Volcanus und uf tütsch: Vulkan (latiin. Volcānus, -ī) isch e röömische Füürgott gsii. Bi de Etrusker het em de Sethlans entsproche. Er isch mit em griechische Hephaistos identifiziert wore und hett dem sini Aigeschafte as e Götterschmiid agnoo und isch denn au zom ene Gott vo de Volkään wore, wo noch im binennt sind. De Vulcanus het vor Bränd und de zerstörische Gwalt vom Füür gschützt und hett dodeför rötlichi Tier as Opfer öbercho. Zäme mit de Gerdgöttin Vesta hett er e Paar vo de Zwölfgötter bildet. Sini Vereerig söll z Rom vom Romulus oder vom Titus Tatius iigfüert wore sii. Andreas Bendlin: Volcanus. In: Der Neue Pauly (DNP). Band 12/2, Metzler, Stuttgart 2002, ISBN 3-476-01487-8, Sp. 295–298.
D Vesta (latiin. Vesta, -ae) isch di röömische Herdgöttin. Si isch mit de griechische Hestia gliichgsetzt wore. D Vesta isch d Göttin vom römische Staatsherd gsii und isch nume selte as Göttin vom hüüsliche Herd vereert wore. Ere Tempel, wo noch de Saag vom Numa Pompilius gründet woren isch, isch am Rand vom Forum Romanum gstande. S isch en archaische Rundtempel gsii, wo nume d Vestaline hend töre inegoo. Die sind jungfroilichi Priesterine vo de Vesta gsii, wo s hailige Füür ghüetet hend. De Tempel isch e paarmol abebrennt und jedesmool noi uufbaut wore. Zäme mit em Vulcanus hett si e Paar vo de Zwölfgötter bildet. C. Robert III. Phillips: Vesta. In: Der Neue Pauly (DNP). Band 12/2, Metzler, Stuttgart 2002, ISBN 3-476-01487-8, Sp. 130–132.
De Saturnus oder uf tütsch Saturn (latiin. Sāturnus, -ī) isch i de römische Mythologi de Gott vom Acherbau. Er isch mitem griechische Kronos gliichgsetzt wore. Bi de Etrusker hett er Satre ghaisse. I de Chaiserzitt isch er au mitem Osiris oder Serapis vergliche wore. Noch de röömische Saag isch de Saturnus ursprüngli e König vo Latium gsii. Er hett a de Mentsche de Acherbau biibroocht und e goldigs Zittalter biwörkt. Er isch au e chthonische Gott gsii und het zäme mit de Göttin Lua chöne Vernichtig bringe. Sis Fest, d Saturnalie, isch am 17. Dezember gfiiret wore. Sini Frau isch d Fruchtgöttin Ops, wo mit de griechische Rhea gliichgsetzt woren isch. Er isch de Vatter vom Picus ("Specht") gsii, wo noch em König woren isch. Demm si Soo, de Faunus isch denn de Vatter vo birüemte König Latinus, wo de Aeneas uufgnoo hett. Uursprüngli sölled ufem Kapitol z Room em Sarturnus Mentsche gopferet wore sii. De Hercules heb denn die Mentscheopfer ersetzt dör Cherze und Statuette. Siin Tempel isch ane 497 v. Chr. baut wore. I dem Tempel isch Staatsarchiv und d Staatskasse vo de Römer gsii. Sini Statue i dem Tempel hett i de Hand e Segiss ghaa und
De Latinus (latiin. Latīnus, -ī) isch e saagehafte König vo Latium. Er het de Aeneas bi sich uufgnoo, nochdem er us Troie hett müese flüche. Er gelt as de Vorfaar vo de Latiiner, en italische Stamm, wo s Land Latium bisidlet hett. Vo dem Volch laitet sich au de Name vo de latiinische Sprooch ab. De Latinus isch de Soo vom Faunus und vo de Marica. Siin Groossvatter isch de Picus und de Uurgroossvatter de Gott Saturnus. Er isch mit de Amata verhürootet gsii und het vo dere e Soo gha, wo aber scho as Chliine gstorben isch, und e Töchter, d Lavinia. Die hett er wöle wegeme Orakelspruch am Aeneas verhüüroote, aber d Amata isch degege gsii, well si lieber de Turnus, de König vo de Rutuler, as Schwigersoo gsie hätti. S isch wege dem zomene Chrieg choo und d Troianer underem Aeneas hend gsigt und d Lavinia isch d Frau vom Aeneas wore. De Latinus isch i dem Chrieg umchoo, sini Frau aber hett Selbstmord gmacht. D Troianer und d Lütt vo Latium hend sich denn zomene anzige Volch zämetue und nochem Wile vo de Göttin Iuno hend si sich Latini gnennt. D Grieche hend näbis anders vom
D Lavinia (latiin. Lāvīnia, -ae) isch i de röömische Saag d Töchter vom König Latinus und vo de Amata. Si isch mitem Rutulerkönig Turnus verlobt gsii, wo aber de Aeneas mit de Troianer an Hoof vom Latinus choo isch, hett e wegeme Orakelspruch d Lavinia em Aeneas versproche. Wege demm isches zomene Chrieg zwöschet de Troianer und de Rutuler choo. De Aeneas het gwune und d Lavinia isch sini Frau wore. No wo si vonem schwanger gsii isch, isch de Aeneas gstorbe. D Lavinia het müese vorem Ascanius, em früennrige Soo vom Aeneas, flüche und hett im Wald de Postumus Silvius uf d Welt broocht. Noch ere isch d Stadt Lavinia binennt wore, wo de Aeneas gründet hett. Christine Walde: Lavinia (2). In: Der Neue Pauly (DNP). Band 6, Metzler, Stuttgart 1999, ISBN 3-476-01476-2, Sp. 1200.
Dr Christoph Mangold (* 17. Merz 1939 z Baasel; † 19. Januar 2014 z Baasel) isch e Schwizer Schurnalist und Schriftsteller gsi und het au as Wärbigsteggster, Lektor und Kritiker gschafft. Noch 1964 het er au under em Psöidonüüm Lynkeus publiziert. Sit 1971 het er zur Grubbe Olte ghöört. Er isch Mitgliid vom PEN, vom VSJ (Verband der Schweizer Journalistinnen und Journalisten) und vo dr PdA gsi. Dr Mangold het z Baasel und in Dalmazie gläbt. Baasler Litratuurkredit 1966, 1985, 2002. Wärkufdrääg Pro Helvetia 1970, 1986. Manöver. Ein kleiner Roman. Rowohlt, Reinbek 1962 Sei’s drum. Gelegenheits-Gedichte. Noochwort vom Kurt Marti. Kandelaber, Bärn 1968 Konzert für Papagei und Schifferklavier. Roman. Benziger, Züüri 1969 Christoph Mangold’s Agenda. Benziger, Züüri 1970 Das Gegenteil von allem. Gute Schriften (GS 408), Baasel 1975 Rückkehr aus der Antarktis. Roman. Lenos (Litprint 64), Baasel 1977 Zdenka. Lenos (Litprint 51), Baasel 1980 Gras anmalen. Gedichte. Nachtmaschine, Baasel 1980 Keine Angst, wir werden bewacht. Gedichte von 1982–1968. Lenos (Litprint 38), Baasel 1982 Polizeistunde. Biertischgespräche. UA: Theater Baasel 1972 veröffentlicht in: Weltwoche, Züüri 1972 My Nammen isch Matter. Schwizer Radio DRS, Baasel 1965 Stationen. Radio DRS, Baasel 1966 Bolizeystund. Einakter zum 1. Mai. Schwizer Färnsee, Züüri 1972 Die Besetzung, Züüri
S Conservatoire national des arts et métiers (churz: CNAM) isch e franzesischi Hochschuel, wu dr Status vun eme Grand établissement het. S Conservatoire National des Arts et Métiers zellt zue Grandes écoles, wu au Elitehochschiel gnännt wäre. S het sy Sitz z Paris (292 rue Saint-Martin, 3. Arrdt.), derzue e Hufe Niderlossige in dr franzesische Regionen un im Uusland. In sibe Fachberaich wird s gsamt Spektrum vu dr tächnisch-naturwisseschaftlige Studiegäng abdeckt, derzue au Wirtschaftswisseschafte. Rund 90.000 Studänte sin yygschribe in dr Studiegäng, d Helfti vun ene in Informatik un Wirtschaftswisseschafte. S Diplôme d'Ingénieur CNAM het z Frankrych e seli hoch Prestiyysch. S CNAM isch anne 1794 in dr Zyt vu dr franzesische Revolution vum franzesische Gaischtlige un Abgordnete vum Nationalkonvänt Henri Grégoire (Abbé Grégoire) grindet wore. Commons: Conservatoire National des Arts et Métiers – Sammlig vo Multimediadateie www.cnam.fr 0V d’ Üniwärsiteeta ìm Frànkrììch — un d’ Ìnschtituzioona, wo dr Schtàtüss vun’ra Üniwärsiteet hann
47.5581111111117.5903611111111Koordinate: 47° 33′ 29,2″ N, 7° 35′ 25,3″ O; CH1903: 611421 / 267500 Die «Chläini Augustinerschütti» isch en ehemooligs Kornhuus am Rhiisprung 21 in dr Groossbaasler Altstadt. Hüte ghöörts Geböid em Mathematische Instidut vo dr Uniwersidäät Baasel. Es stoot über em Rhii am Hang vom Münsterhüügel, wo dört seer stotzig isch, und doorum het s ooben am Rhiisprung nume äi Stock, aber uf dr Rhiisite säggs. D Liigeschaft het am Aafang vom 15. Joorhundert dr Familie Zibol ghöört, wo druf e Schüüre gha het, und si häi au bärgab undedraa am Rhiisprung no mee Bsitz ghaa, dr Hoof, won emol de aadlige Schalers ghöört het. 1460 het d Stadt die Liigeschafte kauft und dr «Schalerhoof» isch dr Sitz vo dr nöije Uniwersidäät worde. 1469 het d Stadt d Schüüre oobe an dr Uni lo abrisse und an iirem Blatz vom Hans Sattler e stedtischs Kornhuus baut, e zwäits Kornhuus in dr Stadt noch däm, wo im «Alte Züüghuus» am Petersblatz 1440 iigrichdet worde isch, wil sich Baasel denn uf die ungwüsse Zite mit de marodierende Armaniake in dr Umgääbig und de Hungersnööt het welle vorberäite. Noch dr Stadtaasicht vom Meriaa het «Augustinerschütti» an dr Fassade em Rhii zue in jedem
S Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen (LSG) isch e namekundli Nooschlagwärch, wu d Härmchumft vu dr Ortsnäme vu dr Schwyzer Gmaine din bschribe wird. Grundlag fir d Publikation isch s vum Nationalfond unterstitzt Projäkt «Onoma», wu an dr Expo.02 presäntiert woren isch. In Buechform isch s Lexikon, wu an dr Universitet Noieburg unter dr Laitig vum Andres Kristol entstanden isch, anne 2005 in dr Verlag Huber z Frauefäld un Payot z Lausanne. S LSG referiert un dischpetiert dr gegewärtig wisseschaftli Stand vu dr Forschig zue dr sprochlige Härchumft vu dr Name vu allne Gmaine vu dr Schwyz, wu s dodmol gee het, rund 3000 Stuck. S ergänzt di kantonale Namebiecher, wu scho vorlige. D Artikel bsteh us ere Uuswahl vu historische Beleg, us em Name, wien er im lokale Dialäkt gsait wird un ere Dytig vu dr Härchumft. Bi Gmaine in dr Romandy, wu dr Name im lokale Patois nime het chene erfasst wäre, sin d Näme im Patois us Umlandsgmaine aagee. Dr Stefan Sonderegger kritisiert in ere Rezänsion fir d NZZ, s Wärch sei zwar vu dr romanistische Syte här guet, aber «germanistisch oft unzureichend» un «in den Schlussfolgerungen zu apodiktisch und deshalb wenig ausgewogen». S Wärch isch in drei
D École Polytechnique esch e Technischi Hochschuel z Paris-Palaiseau (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Ecoles und vo der UniverSudParis. Si ghöört hüte zu ParisTech. D École polytechnique isch bsundrigs für iir Ääscheniöörstudium polytechnicien berüemt, bietet aber au zwäijöörigi Masterstudie und Promotionsstudie aa. D Hochschuel isch im Joor 1794 gründet worde. Sit em Joor 2000 isch e nöiji Studieornig in Chraft. D Duur vom Studium für e Polytechnicien isch hüte vier Joor (s Studium isch im Ganze 6 Joor lang). Drbii isch s letschte Joor en Aawändigsstudium an ere andere Uniwersidäät z Frankriich oder im Usland. Dr Abschluss häisst Ingénieur de l’École polytechnique. Commons: Ecole Polytechnique – Sammlig vo Multimediadateie www.polytechnique.edu D Website vo dr Ecole polytechnique (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/www.cge.asso.fr (änglisch)
De Artur Fischer (* 31. Dezember 1919 z Tumlinge, † 27. Januar 2016 z Waldachdal) isch en glernte Bauschlosser, Unternehmer und Erfinder gsi. Er het wit über 1000 Patent und Bruchsmuschter für sini Erfindige gha. Scho als chline Bueb het de Artur Fischer sini erschte Erfindige gmacht. Mit 38 het er dann eini vo sine bekannteschte Erfindige uf de Märt brocht, de S-Dübel us Polyamid. Au s „fischertechnik“-Baukaschtesyschtem und es Blitzliechtgrät für Fotiapparät mit ere synchrone Uslösig im 1949, ghöre zu sine bekannteschte Erfindige. En Dübel zum Fixiire vo Chnochebrüch het er ebeso erfunde, wi es essbars Chinderspiilzüg us Härdöpfelstärcki, wo mit em Name fischer TiP verchauft wird. Sini 1948 gründt Firma Fischerwerke het er im 1980 an sin Sohn Klaus Fischer übergeh. S Unternehme het im 2013 en Umsatz vo öppe 618 Millione Euro gha. De Artur Fischer het bis Endi 2013 insgsamt 1136 Patent und Bruchsmuschter aagmeld gha und zählt zu de erfolgrichschte Erfinder vo de Wält. 1968: Verdienschtchrüz am Band vo de Bundesrepublik Dütschland 1976: Verdienschtchrüz 1. Klasse vo de Bundesrepublik Dütschland 1980: Verdienschtmedaille vom Land Bade-Württebärg 1986: Rudolf-Diesel-Medaille 1990: Werner-von-Siemens-Ring 1991: Großes Verdienschtchrüz vo de Bundesrepublik Dütschland 2006: Großes Verdienschtchrüz mit Stärn und Schulterband vo de
E Stuubegsellschaft (au Drinkstuube oder Herrestuube) isch sit em 14. Joorhundert äini vo de Organisazioonsforme vo dr Patriziergsellschaft im Häilige Röömische Riich gsi, e Zämmeschluss vo Aadlige und riiche Bürger, wo zämme häi welle die lokali Politik beiiflusse, Gschäft abschliesse und Hüroote arangschiere. D Bezäichnig chunnt vom ursprünglige Naame „Drinkstuubegsellschaft“. Wo die Veräin ufchoo si, si si bald zun ere Moode worde, vor allem am Ooberrhii uufe bis in d Nordschwiz iine. Für Stuubegsellschafte git s e baar charakteristischi Merkmol, wo si alli über d Regioone wäg gha häi. Zum Mitgliid oder eender „Stuubegsell“ z wärde, het mä müesse en Aadraag mache, und isch nume dur die freiji Kooptazioon gweelt worde vo de Mitgliider, wo scho vorhande gsi si. Dr Beschluss het äntwääder äistimmig oder meerhäitlig vo de Gselle müesse gfasst wärde. Es het no meereri Vorussetzige gee: vilmol isch das e gröössers Vermööge gsi, in bestimmte Fäll ass mä zum Aadel ghöört het,, mänggisch au ass mä e herrschaftlige Beamter, e kommunale Amtsdrääger, e Gäistlige gsi isch. Vilmol isch dr Iichauf düür cho, äntwääder in dr Form vo Gäld oder vom ene wärtvolle Bächer aber Söön und Erbe häi s mäistens nid müesse zaale. Für en Iistand häi aber
Nordirland (änglisch Northern Ireland, irisch Tuaisceart Éireann) isch e Land un Teil vom Vereinigte Königriich Grossbritannie un Nordirland. Es bestoht us sächs vo de nün Grafschafte vo dr historische irische Provinz Ulster im Norde vo Irland. Im Verhältnis zur Republik Irland isch Nordirland dichter bevölkert un sterker industrialisiert. Nordirland bildet d Fortsetzig vom Landschaftsbild in Nordängland und Südschottland nach Weschte hi. D Küstelinie isch riich gliideret. Ds Klima isch - wie überall uf de Britische Insle - ozeanisch und wird vom Golfstrom beiiflusst. Nordirland het e Nord-Sued-Usdehnig vo 140 km. Vo Oschte nach Weschte sind es 180 km. D Insle Rathlin im Nordoschte ghört zue Nordirland. Dr Aateil vo Nordirland an dr Flächi vo de gsamte irische Insle ligt bi öbbe 16 Prozänt. Es git drü Höhezüg: im Nordweschte d Sperrin Mountains, im Nordoschte ds Antrim Plateau, im Südoschte d Mourne Mountains (852 m). Armagh, Ardglass Ballycastle, Ballyclare, Ballymena, Banbridge, Bangor, Belfast, Bushmills Carnmoney, Carrickfergus, Coleraine, Comber, Cookstown, Craigavon, Claudy Derry, Donaghadee, Downpatrick, Dromore, Dundonald, Dungannon, Dungiven Enniskillen Glengormley Hillsborough, Holywood Larne, Limavady, Lisburn, Lurgan Magherafelt, Maghera Newcastle, Newry, Newtownards, Newtownstewart Omagh Portadown, Portrush, Portstewart, Portaferry Strabane Warrenpoint Nordirland isch - wie d Republik Irland - vo Uswanderig prägt gsi.
Manila isch d Hauptschtadt vo de Philippine. Manila lit uf dr Hauptinsle Luzon in dr Manilabucht. Sie isch eini vo 16 wiitere Schtädt und Kommune, wo zäme di 636 Quadratkilometer gross Region Metro Manila bilde. In dr Schtadt Manila läbe 1,7 Millione Mänsche, i dr Agglomerazioon Metro Manila 11,9 Millione (2010). Die Iiwohner, wo usserhalb vo de Metropolregion wohne, nenne hüfig di gsamti Metropolregion Manila. D Hauptstadt isch ds politischi, wirtschaftlichi und kulturelli Zäntrum vom Land und Verchehrschnotepunkt mit Universidäde, Hochschuele, Theater und Musee. D Schutzpatronin vo dr Schtadt isch d La Naval de Manila. Manila lit am öschtliche Ufer vo dr Manilabuecht und het e Flächi vo 38,55 Quadratkilometer. D Stadt isch vo dene Städt und Gmeinde vo dr Metro-Region Manila umgäh: Navotas City, Caloocan City, Malabon City und Valenzuela City im Norde, Quezon City und Marikina City im Nordoschte, San Juan, Pasig City und Mandaluyong City im Oschte, Makati und Pateros im Südoschte und Pasay, Taguig und Paranaque City im Süde. Dr Pasig-Fluss teilt d Schtadt in zwöi Teil. Quezon City isch di gröscht, bevölkerigsriichscht (2,7 Millione Iiwohner 2010) und riichscht Schtadt im Grossruum Metro Manila. Commons: Manila – Sammlig vo Multimediadateie Zämmenfassig vo dr Volkszelig 2010 (PDF;
S California Institute of Technology (alemannisch Tächnischi Hochschuel von Kalifornie), besser bekannt as Caltech, isch e brivaati Eliteuniwersidäät z Pasadena im County Los Angeles, wo uf Natur- und Ääscheniöörwüsseschafte spezialisiert isch. S Beckman-Institut S Beckman-Auditorium Dr Caltech Campus D Millikan Library DS Caltech isch 1891 as Forschigsuniwersidäät mit nume 31 Studänte gründet worde. Hüte studiere an dr Hoochschuel nume öbbe 2000 Studänte, was im Vergliich zum groosse Riwaal MIT, won e äänligs Forschigsbrofiil het, seer wenig isch. E groosse Däil vo de Studänte befindet sich im ene postgraduale Studium. Caltech isch Mitgliid vo dr Association of American Universities. Das isch e Verbund vo füerende forschigsintensive nordamerikanische Uniwersidääte, wo sit 1900 bestoot. S Jet Propulsion Laboratory vo dr NASA, wo dr Betriib vo Wältruumsonde überwacht, isch e Däil vo dr Uniwersidäät. S Institut isch an s Forschigsnetzwärk Biomedical Informatics Research Network (BIRN) aagschlosse. D Uni het zwar nume 310 Brofässer und 2171 Studänte (2004/2005) und isch also seer chlii, aber si isch wüsseschaftlig hoochbroduktiv und ghöört noch verschiidene Rankings zu de zää beste Uniwersidääte uf dr Wält. In Lauf vo dr Gschicht vo dr Uniwersidäät häi Aaghöörigi und Ehemooligi im Ganze 31 Nobelbriis gwunne: 13 in Füsik, 9 in Füsiologii oder
D Altwältaffe oder Schmalnasenaffe (Catarrhini) bilde e Verwandtschaftsgrubbe vo de Primate. In dere Grubbe wärde alli Affe vo dr Alte Wält (Eurasie und Afrika) zämmegfasst. Mä däilt sa ii in die Gschwänzte Altwältaffe (Cercopithecoidea) und die Menschenartige (Hominoidea). Zu de Menscheartige ghöört au dr Mensch. D Altwältaffe häi e schmaali Naaseschäidewand mit Naaselücher, wo parallel gege vorne oder unde zäige. Usserdäm häi alli Arte e lange, chnöchrige Ghörgang und nume no zwäi vorderi Backezeen; im Ganze häi si maximal 32 Zeen, vier weniger as d Nöiwältaffe (maximal 36). Die mäiste Arte häi Sitzhornhut am Füüdle und dr Duume cha im Gegesatz zu de Nöiwältaffe de andere Finger gegenüber gstellt wärde, er isch opponierbar. D Lengi vom Schwanz isch verschiide, cha aber nid as Grifschwanz iigsetzt wärde. An de Finger und Zeeche het s flachi Neegel. Altwältaffe si middelgroossi bis groossi Primate und im Durchschnitt gröösser as Nöiwältaffe. Die chliinsti Art si d Zwärgmeerchatze mit 0,8 bis 1,3 Kilogramm, wäärend männligi Gorilla bis zu 200 Kilogramm chönne wääge. S Kladogramm undenooche stellt die woorschinlige Verwandtschaftsverheltniss innerhalb vo de Altwältaffe daar: Thomas Geissmann: Vergleichende Primatologie. Springer-Verlag, Berlin u. a. 2002, ISBN 3-540-43645-6. Jinchuan Xing, Hui Wang, Kyudong Han, David A. Ray, Cheney
D Orang-Utan (Pongo) si e Gattig vo Primate us dr Familie vo de Menschenaffe (Hominidae). Vo de andere Menschenaffe underschäide si sich dur iir rotbruuns Fäll und dur iire Körperbau, wo stärker an d Lääbenswiis vo Baumbewooner aabasst isch. Si lääbe uf de südostasiatische Insle Sumatra und Borneo. D Beständ vo de bäide Insle wärde hüte drei underschiidligi Arte zuegordnet – em Borneo-Orang-Utan (Pongo pygmaeus), em Sumatra-Orang-Utan (Pongo abelii) und em nöi entdeckte Tapanuli-Orang-Utan (Pongo tapanuliensis). D Orang-Utans chömme uf e Chopf-Rumpf-Lengi vo 1,25 bis 1,5 Meter. Bim Gwicht git s e dütlige Gschlächtsdimorfismus: Männli wääge 50 bis 90 Kilogramm und si fast dobblet so schwer wie Wiibli, wo 30 bis 50 Kilogramm wääge. Dier in Gfangeschaft si mäistens dütlig schwerer, Männli chönne uf e Gwicht vo fast 200 Kilogramm cho. D Sumatra-Orang-Utan si im Allgemäine e chli liichder und graziiler as iiri Verwandte uf Borneo. S Fell gseet eender dünn und zottelig us und isch dunkelrot oder rötlig bruun – bi de Dier us Sumatra mäistens e chli heller. D Erm und d Bäi si stark spezialisiert uf d Lääbenswiis vom ene Baumbewooner. D Erm si seer lang und chreftig und chönne e Spannwiti vo 2,25 Meter ha. D
D Schimpanse (Pan) si e Gattig us dr Familie vo de Menschenaffe (Hominidae). Si si die nöggste lääbige Verwandte vom Mensch und lääbe im middlere Afrika. Zur Gattig ghööre zwäi Arte: dr Gmäin Schimpans (Pan troglodytes) und dr Bonobo oder Zwärgschimpans (Pan paniscus). Schimpanse häi e maximali Chopfrumpflengi vo 64 bis 94 Santimeter und häi kä Schwanz wie alli andere Menschenaffe au. Wenn si ufrächt stöön chönne si uf e Hööchi vo 1 bis 1,7 Meter cho. Bim Gwicht git s e dütlige Gschlächtsdimofismus: wäärend Wiibli öbbe 25 bis 50 Kilogramm schwer wärde, sich s Gwicht vo Männli zwüsche 35 bis 70 Kilogramm. D Bezäichnig „Zwärgschimpans“ für e Bonobo isch äigetlig falsch, wil bäidi Arte öbbe gliich grooss wärde. Allerdings het dr Bonobo e grazilere Schäadel und lengeri und dünneri Ärm und Bäi. D Erm vo de Schimpanse si lenger as d Bäi, d Händ häi fümf Finger, d Füess fümf Zeeche, d Duume und die groosse Zeehe chönne de andere Finger oder Zeeche gegnübergstellt wärde, si si opponierbar. Uf em grösste Däil vom Körper waggst e dunkelbruuns oder schwarzes Fäll. Über de Auge häi d Schimpanse Augewülst, d Oore stöön ab und si rundlig und d Schnauze stoot uuse.
S Cabaret Voltaire isch es Theaterlokaal, e Galerii, e Bäiz und e Klub z Züüri gsii. Es isch dr dr Geburtsort vom Dadaismus, und hüt isch s en Oort, wo a die Kunschtrichtig erinneret. Im oobere Stock vo dr Spiegelgass 1 z Züüri, im gliiche Huus wie d Bäiz Meierei, häi dr Hugo Ball und d Emmy Hennings am 5. Februar 1916 s Cabaret Voltaire ufdoo, numen e baar Meter äwäg vo dört, wo dr Lenin an dr Spiegelgass Nr. 14 gwoont het. Jeeden Oobe het’s i däm Huus e Veraastaltige gää, wo me mit Muusig Manifest, Luutgedicht, Danz und dramatischi Szene ufgfüert het, under anderem vom und mit em Hugo Ball, dr Emmy Hennings, em Hans Arp, em Richard Huelsenbeck, em Marcel Janco, em Tristan Tzara, dr Sophie Taeuber un dr Suzanne Perrottet. Zum witere Umkräis häi au dr Walter Serner und dr Friedrich Glauser ghöört. An de Wänd si Bilder vom Picasso, vom Arp, vom Macke, vom Marinetti, vom Modigliani und vile andere ufghänkt gsi. Vor allem am Aafang si d Veraastaltige im Cabaret Voltaire in de Zitige und vo dr Bevölkerig stark kritisiert worde. Z Züüri häi in dere Zit e hufe Exilante gläbt, wo us iire
Dr Hugo Ball (* 22. Februar 1886 z Pirmasens; † 14. Septämber 1927 z Sant’Abbondio-Gentilino, Schwiz) isch e dütsche Autor und Biograf gsi. Er isch vor allem as äine vo de Gründer vo dr Dada-Beweegig und as Pionier vom Lutgedicht bekannt. Dr Ball het z Münche und Häidelbärg Germanistik, Gschicht und Filosofii studiert, het s Studium abbroche und isch uf Berlin. Dört het er en Usbildig als Hilfschraft für „Reschii, Dramaturgii und Verwaltigsfrooge“ an dr Schauspiilschuel vom Max Reinhardt gmacht, und Dr Ernst Rowohlt Verlag het si Tragikomödie Die Nase des Michelangelo uusegee. Am Theater Plauen het er 1911/12 as Dramaturg gschafft, zwüsche 1912 und 1914 an de Münchner Kammerspiele. Dört het er d Emmy Hennings kennegleert. Dr Ball het 1913 für verschiideni Zitschrifte gschriibe (Revolution, Die Neue Kunst, Die Aktion und Jugend; ab 1914 au für d Theaterzitschrift Phöbus). Im Mai 1915 isch er zämme mit dr Emmy Hennings in d Schwiz emigriert und het z Züüri gwoont. Im Februar 1916 het er dört mit em Hans Arp, Tristan Tzara und Marcel Janco s Cabaret Voltaire gründet, und im Juni zum erste Mol äins vo sine Lutgedicht (Gadji beri bimba) vordräit. 1917 isch er uf Bärn und het mit