rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D' Cyllene (Jupiter XLVIII) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter. S/2003 J 13 isch am 8. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre un het am 30. März 2005 dr offiziell Namme Cyllene (nooch dr Nymphe Kyllene) vu dr Internationale Astronomische Union IAU erhalde. D'Cyllene umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.951.000 km in 751 Däg, 22 Stund un 33 Minute. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,4116 uf. Mit ere Neigig vu 150,123° isch d'Bahn retrograd, d. h., dr Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet. Ufgrund vu ihre Bahneigeschafte wird d'Cyllene in dr Pasiphae-Gruppe, benennt nooh em Jupitermond Pasiphae, zuegordnet. D'Cyllene het e middlere Durmesser vu etwa 2 km. Ihri Dichte wird under dr Annahm vum e Ufbau us silikatischem Gstei uf 2,6 g/cm3 gschätzt. D'Cyllene wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Wie bi allene ussere, chleine Jupitermönd sin die Date iber die physikalische Eigeschafte sehr usicher. Sälli Mönd sin so chlei, dass si au in dr gröschte irdische Teleskope numme e winzigs Liechtpünktli sin. Si
D' Erinome (Jupitermond XXV) isch ain vu de ussere Zwergmond vum Planet Jupiter. D'Erinome isch am 23. November 2000 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2000 J 4 erhalde. Benennt worre isch der Mond nooch Erinome us de grichische Mythologi, de Doochter vum Keles, wo zue Lieb mit Zeus drängt worre isch. D'Erinome umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 23.196.000 km in 728 Däg, 12 Stund un 14 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2665 uf. Mit ere Naigig vu 164,934° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet. Ufgrund vu ihre Bahnaigeschafte wird d'Erinome in de Carme-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Carme, zuegordnet. D'Erinome het e middlere Durmesser vu etwa 3 km. Ihri Dichti wird under dr Anahm vum e Ufbau us silikatischem Gstei uf 2,6 g/cm3 gschätzt. D'Erinome wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert (was dr Helligkeit vume Kohlebrikett entspricht). Ihri schinbar Helligkait betrait 22,8m.
Dr Presidänt vo dr Europäische Kommission – oder d Presidäntin vo dr Europäische Kommission – isch die Person, wo di Europäischi Kommission tuet leite. Är oder si wird vom Europäische Root vorgschlage un drno vom Europäische Parlamänt gwählt. D Amtsduur, wo me drfür gwählt wird, isch füüf Joor. Dr Kommissionspresidänt oder d Kommissionspresidäntin säge, wie d Kommission sell schaffe und wie si organisiert isch. Die isch so zämegsetzt, ass es vo jedem Land vo der EU ei Verträtter drin het. Sid ane 2019 isch d Ursula von der Leyen i dämm Ampt. Simone Staeglich: Der Kommissionspräsident als Oberhaupt der Europäischen Union: Vom primus inter pares zur europäischen Leitfigur. Berlin 2007. ISBN=978-3-428-12373-5. d Website vom Kommissionspresidänt
Pan isch pan- (altgriech. πᾶν „alles, ganz, völig“), e Präfix in vile Fremdwörter. Es bedütet soviil wie alli, umfassend. Bispile: Panarabismus, pantheistisch,... Pan, e grichische Hirtegott Pan (Mond), e Saturnmond Pan (Newsreader) , e Newsreader im Usenet Pan troglodytes, de wüsseschaftlich Name fer de Schimpans Pan-pan, ä Dringlichkeitsruef im UKW-Seefunk De Namme Pan in Literatur un Chunst: Pan (Zittschrift) Kunst- un Literaturzittschrift Pan (Novelle) vu Knut Hamsun Peter Pan Pan Tau Pan, e Werch vum Moler Oskar Kokoschka Pan (Film) Lueg au: PAN
S Wort Atlas (grich. Träger) bezaichnet ä Titan in de grichischen Mythologi, lueg Atlas (Mythologi) de erst Chönig vum Inselriich Atlantis, lueg Atlas (Chönig) s'Gebirge in Nordwest-Afrika, lueg Atlas (Gebirge) ä geographischs Chartewerch, lueg Atlas (Kartographi) ä hauptsächlich als Nammensgäber fer de kartographisch Atlas bekannte mauretanische Chönig, lueg do ä graphischs Noochschlagewerch als ä Sammlig vu Bilddafele us eme Wissensgebiit, zum Bispil vu de Medizin, lueg Atlas (Noochschlagwerch) in de Topologi ä Familie vu kompatible Charte vu ere Mannigfaltigkait, lueg Atlas (Mathematik) in de Medizin de erst Halswirbel, wo de Chopf trait, lueg Atlas (Halswirbel) ä schwers hochglänzends Siidegwebe, Satin, lueg Atlas (Gwebe) ä Mond vum Planet Saturn, lueg Atlas (Mond) ä Serie vu Interkontinental- un Trägerrakete vu de USA, lueg Atlas (Rakete) ä südamerikanische Kampfhelikoptertyp Atlas CSH-2 "Rooivalk" s'dytsch elektronisch Zollabfertigigssystem, lueg ATLAS (Zollsoftware) ä Stern in de Plejade, lueg Atlas (Stern) d'Musikeri Natacha Atlas ä Computersoftware, lueg Atlas (Computersoftware) ä Computersoftware fer Lineari Algebra, lueg Atlas (Computersoftware Lineari Algebra) ä Experiment am LHC/CERN, lueg ATLAS ä Baumaschinehersteller, lueg ATLAS-TEREX GMBH ä nimmi bestoends Entwicklerstudio fer Handheld-Spile ä Case-Management-Software fer d'Behandlig vu IT-Problemen Atlas (Case-Management-System) ä Buech, lueg Atlas shrugged ä Forschigsprojekt im Spacelab (Atmospheric Laboratory for Applications and
De Begriff Prometheus bezaichnet ä Gstalt in de grichische Mythologi, lueg Prometheus (Mythologie) ä Saturnmond, lueg Prometheus (Mond) ä aktive Vulkan uf em Jupitermond Io, lueg Prometheus (Vulkan) ä Dafelberg uf em Jupitermond Io, lueg Prometheus Mensa ä Projekt fer ä nukleari Atribstechnologi vu de NASA fer ä Rais zum Mars, lueg Prometheus (Atrib) ä verdailts digitals Bildarchiv fer Forschig un Lähr - lueg Prometheus (Bildarchiv) s'prometheus applications framework de Wisseschafts- un Dokumentations-Sender fer Bade-Württeberg, lueg Prometheus-TV de Titel vume Gedicht vum Johann Wolfgang von Goethe, lueg Prometheus (Gedicht) de Titel vume dramatische Fragment vu Johann Wolfgang von Goethe, lueg Prometheus (Drama) ä 1969 urufgfüehrts Werch vu Carl Orff (1895-1982), lueg Prometheus (Orff) ä 1868 vollendets Gmälde im Stil vum Symbolismus vu Gustave Moreau (1826-1898) s'Prometheus Ensemble, ä Gruppe vu 18 Musikern, wo klassischi un zittgnössischi Musik spile als Prometheus Quartett ä Gruppe vu vir us verschidene Länder vu Europa stammende Musiker.
D Sarthe isch èn Fluss im weschtlichè Frankrych, wo durch d Regionè Normandy un s Loire-Gau volauft. Si entschpringt bi Saint-Aquilin-de-Corbion, im Bärgland vu dè Perche i dè Unterè Normandy, in èrè Höchi vo öppè 250 Meter. Nõch 313 Kilometer bildet si churz vor Angers mit dè Mayenne zämmè d Maine, wo sèlber nõch è baar Kilometer als rächtè Näbbèfluss i d Loire mündè duèt. Dè Fluss isch Nammensgäbber vum Département Sarthe un Nammensgäbber für d Rènnschtreggi Circuit de la Sarthe, wo s 24-Stundè-Rännè vo Le Mans uusdrait wörd. Département Orne Département Sarthe Département Maine-et-Loire è baar Kilometer au Gränzfluss zum Département Mayenne Alençon Fresnay-sur-Sarthe Le Mans La Suze-sur-Sarthe Sablé-sur-Sarthe Châteauneuf-sur-Sarthe Uff dè Sarthe chönnèd uff èrè Längi vu 136 km vo dè Mündung èwäg bis Le Mans Schiff faarè. D Stauweer un mee wiè 20 Schlüsè sin im 19. Johrhundert baut worrè un dòhèr für dè hütige Warèvokeer nimmi bruuchbar. Durch d Abmessungè vo dè Schlüsè isch diè maximaali Längi vo Schiff uff 30 m, diè maximali Breiti uff 5 m begränzt. Dè Dùèfgang darf 1,50 m nit übberschrittè. Transportyrt isch am Aafang Sand als Bauschtoff worrè, wo uss èm Bett vo dè Loire gschtammt hèt, sowiè Anthrazitkollè un
De Eduard Albert Meier (* 3. Februar 1937 z Büüli), au bekannt als Billy Meier, isch en Schwiizer Schriftsteller. De Billy Meier isch als zweits Chind in ere Familie mit insgesamt siebä ide nöchi vo Züri uf d Wält cho. Er het im Kanton Züri d Schuele bsuecht. Er isch dänn vill uf Reise gsi und öpe i d Länder Jordanie und Indie gange. Bimee Busunfall ide Türkei het er 1965 sin linggi Arm verloore und bezücht sit dem en IV-Rente. Eis Johr spöter het er e Griechin ghüroote; mit dere het er drü Chind. Und er hät no eis wiiteres Chind us ere andere Eh. De Meier bhauptet, er heig Kontakt zu «extraterrestrische Weese», de «Plejare». Mit dene will er sich über spirituelli, philosofischi Themene, aber au Problem uf dere Wält unterhaltä haa. Sin Kontakt zu dere Gruppe het aageblich im Chindheitsalter vo öppe füüf Johr agfangä. Er isch de Gründer vo de "Freie Interessengemeinschaft für Grenz- und Geisteswissenschaften und Ufologiestudien", dere ire Sitz isch bi sim Wohnort z Hinterschmidrüti. Sini Schrifte gheisset: Arahat Athersata 1975 Talmud of Jmmanuel: The Clear Translation in English and German. ISBN 0-926524-12-7 Die Wahrheit über die Plejaden ISBN 978-3-931652-07-4 Through Space and Time:
Am 2. Septämber 1998 esch en McDonnell Douglas MD-11 of em Swissair-Flog 111 of em Wäg vom New Yorker John F. Kennedy International Airport of Gänf vor em kanadische Halifax in Atlantik gheit, wil’s zomene Kabelbrand i de Bordelektronik cho esch. Bi dem schwerschte Onglöck vo de Swissair send alli 214 Passagier ond 14 Bsatzigsmetgleder om s Läbe cho. Öber Kanada esch es s schwerschte Flogzügonglöck gsi, set em Onglöck vom Arrow-Air-Flug 1285 am 12. Dezämber 1985. Bes höt esch es au de schlemmschti Flogzügsbsturz vonere Airline us em dütschsprochige Ruum. Alli Ziite nach UTC 00:18 (20:18 Ortsziit): De Swissair-Flog SR 111 startet planmässig vom Floghafe John F. Kennedy (JFK) z New York, USA, of Gänf. Näbsche de beide Pilote send 215 Passagier ond 12 Flogbegleiter debi. 00:58: SR 111 chunt ohni Zwöschenfäll uf ehri Reisefloghöchi vo 33.000 Fuess. 01:10:38: D Pilote merken en ongwöhnleche Groch im Cockpit ond mache sech uf d Suechi nach de Ursach. Nach emene kurze Gschpröch führe si ehn of d Klimaalag zrugg („Air conditioning, is it?“ – „Yes“). 01:13:14: Rauch drengt is Cockpit ii. 01:13:33: D Pilote beschpräche möglechi Uswichfloghäfe. 01:14:15: SR 111 schickt Pan-pan (en Fonkruef met höcher Priorität) a s zueschtändige Loftfahrt-Kontrollzentrom
Pandora (altgriechisch: Πανδώρα) bezaichnet Pandora, e Gstalt us de grichische Mythologi Pandora (Mond), e Mond vum Planet Saturn (55) Pandora, e Asteroid Pandora (Musik), e Zupfinstrument vu de Renaissance HMS Pandora, s britisch Kriegsschiff, wo 1791 usgsendet worre isch, d'Meuterer vu de Bounty fange z'ne Pandora (Internet-Radio), e Projekt vume neuartige, personifizeerte Internet-Radio
Es Dänkmool isch meischtens es Monumänt, wo me nöime vorussen ufstellt zum s Adänke an e Mänsch, a öpis wo bassiert isch oder an irgend en anderi Sach z pflääge. I vilne Fäll loot me für s Dänkmool vom ene Künschtler oder ere Künschtlerin es bsunders und wärtvolls Wäärch lo mache für s Dänkmool. Anderi Dänkmööler sind ganz eifache Dafele, wo öppis druff stoot. S Wort «Dänkmool» het der Martin Luther als erschte bruucht. S Wort «Monumänt» chunt vom latynische Verb monere, wo «a öpis dänke» bedütet. Vil Dänkmööler sind für einzelni Lüüt gmacht so wie öpe s Heebeldänkmool z Basel. Anderi maanen ane Gruppe vo Lüüt won en öppis bsunders bassiert isch, so wie a vilnen Oorte d Zeiche für d Soldate, wo i grosse Chrieg gstorbe sind. Anderi setigi Monumänt erinnere a gwüssi gschichtlechi Momänt, wo öppis wichtigs bassiert isch, so wie s Reformazionsdänkmool vo Stuegert oder s Dänkmool, wo eim z Äsch im Aargau an es abegheits Flugzüüg tuet erinnere. En alti Dafele mit ere Schrift druff am Bahnhof vo Goldau maanet as früenere Doorff, wo anne 1806 dr Bäärg, wo abegheit isch, zuetekt het. Fasch immer het’s am Dänkmool en Inschrift, wo seit, was me drmit
Dr Ernst Ludwig Rochholz (* 4. März 1809 z Ansbach; † 29. Oktober 1892 z Aarau) isch e Schwiizer Historiker, Volkskundler und Dialäktoloog gsi; er isch us Dütschland cho. Dr Rochholz isch der Soon vom ene Jurischt im fränkische Ansbach z Bayern gsi; wo sin Vatter gstorben isch, isch dr Ernst Ludwig erscht sächsi gis isch; er isch denn z Neuburg a dr Donau id Schuel gangen und het sid 1827 a dr Uni z Münche Rächt, Filosofy und Gschicht studiert, bis er ane 1833 us politische Gründ – me dänkt, es sig wäg eme Spottgedicht ufe König Ludwig dr Erschti gsi – d Stadt Münche het müesse verloo. Er isch denn wie anderi kritisch dänkendi Lüüt id Schwiiz gange. Er het bim Philipp Emanuel von Fellenberg z Hofwil, am Gymi z Biel und denn sid 1836 z Aarau als Lehrer für düütschi Sprooch und Literatur gschaffet; er isch dr Nachfolger vom Abraham Emanuel Fröhlich gsi. Eine vo syne Schüeler isch dr Jakob Hunziker gsi, wo spöter au adr Aarauer Kantonsschuel gschaffet het und als Volchskundler und als Autor vom ene «Aargauer Wörterbuch» bekant isch. Bim Rochholz syne Schrifte hets es bar Arbete zu der Art und Wys, wie men
De Johannes Meyer-Rusca (* 26. Meerze 1851 z Winkel bi Büüli; † 4. Februaar 1936 z Seeb, Gmäind Winkel) isch en Undernämer, Politiker und Puurefründ gsy. Zeerscht hät er as Groosschauffmen und Sideninduschtrielle z Züri und z Mailand gwürkt. Nachanen isch er en Zürcher Kantoonsraat, Bankraat und Handelsrichter gsy, dezue ane z Winkel Presidänt vo de Zivylgmäind und de Schuelpflääg, Fridesrichter und Foorschtvoorstand. Er isch au na i männgem Verwaltigsraat und i männgem Gsellschaftsvoorstand gsässe. Privaat hät er statt «Johannes» de Voorname Jean (Schang) pruucht; de Familiename hät er bis 1870 Meier gschribe; und Rusca isch de Ledigename vo synere Frau gsy, won er sym äigenen alewyl aaghänkt hät. De Johannes Meyer isch de jüngscht vo vier Buebe gsy und uf eme Puurehoof zmitzt im Doorff Winkel uufgwachse – s Huus staat hüt na. Nach de Primaarschuel z Winkel und de Sekundaarschuel z Büüli isch er 1866 uf Nöieburg is Wältsch, zum Chauffme leere. 1868 hät er dänn bi de Sidebüütelfabrik Reiff-Huber z Wiedike reschpäktyv nachanen i der Ängi syni eerscht Stell ghaa. Im glyche Jaar isch er em Chauffmänische Veräin Züri byträtte, gly drufabe dëm syn Vizipresidänt und Vorsteeer vo den Unterrichtskürs und scho mit 21gi es Eeremitgliid woorde.
Di Neui Kantonsschuel Aarau (NKSA) esch en öffentlechi Mettelschuel z Aarau. Si bestoht us enere Maturitäts- ond ere Fachmettelschuel. D NKSA werd vo öber 900 Schüelerinne ond Schüeler bsuecht. Set de 1970er Johr ond de Ifüehrig vo de gymnasiale Strukture het d Schuel Kantonsschuel Zälgli gheisse. Wo sech i de 1980er Johr s andere Gymnasium z Aarau i Alti Kantonsschuel Aarau omtauft het, het d Kantonsschuel Zälgli ere Name us Symmetrigrönd of Neui Kantonschuel Aarau gwächslet. 1787 esch z Aarau es privats Töchtereinschtitut gröndet worde. D Schuel esch aber nach es paar Johr weder zuegange ond de 1822 formell neu gröndet worde. Sid 1935 het men ere Töchterschuel gseit, 1989 esch si zonere Diplommettelschuel omgwandlet worde, bes si nach de Johrtuusigwändi zo de Fachmettelschuel usboue worde esch. De gymnasiali Lehrgang goht bes is Johr 1873 zrogg, wo es Lehrerinneseminar gröndet worde esch. 1911 esch das verschtaatlecht worde. Wägem Lehrermangel vo de 1960er Johr esch en Zwiigschuel z Zofige ufgange, die het sech aber schnäll versälbschtschtändiget. Ab 1976 esch d Lehrerbeldig a di neu gröndeti HPL (Höcheri Pädagogischi Lehraschtalt) of Zofige öberfüehrt worde. Di gliichzitig ufbouti Kantonsschuel het zersch d Type D (neusprochlech) ond PSG (pädagogisch-sozials Gymnasiom) omfasst, wo aber 2002
De Loir isch èn Fluß im Weschtè vo Frankrych, wo i dè Regionè Centre-Val de Loire un Pays de la Loire volaufè duèt. Sini Quällè lyt i dè Landschaft vo dè Perche, im Gmeindsgebièt vu Champrond-en-Gâtine, gòt am Obberlauf gu Oschtè un Südoschtè, drǜllt denn abber i sini Großrichtung Südwescht un entwässerèt nõch 317 Kilometer bi Briollay, nördlich vu Angers, als linkè Näbbèfluß i d Sarthe. De Loir isch dè chlyne Bruèder vo dè großè Schwôschter Loire, wôrend de Loir s Wasser us em Norde vo de Region „Centre-Val de Loire“ und em Oschte vo de Region „Pays de la Loire“ drait, isch d Loire èn Strom un d Dätschmeischteri für s gsamte Wasser us èm Zèntrum un èm Mittlerè Weschtè vo Frankrych. Am Ufer vom Loir ligèd d Wyybaugebièt Coteaux du Loir, Jasnières un Coteaux du Vendômois. Eure-et-Loir (28) Loir-et-Cher (41) Sarthe (72) Maine-et-Loire (49) Illiers-Combray Bonneval Châteaudun Cloyes-sur-le-Loir Vendôme Montoire-sur-le-Loir Château-du-Loir Le Lude La Flèche Durtal Seiches-sur-le-Loir Soucelles Villevêque Briollay Commons: Loir – Sammlig vo Multimediadateie geoportail.fr (1:16.000) D Aagaabè zuè dè Flusslängi beruèd uff dè Informationè übber dè Loir uf sandre.eaufrance.fr (franzöösisch), abgruèfè am 26. Novembèr 2011, grundèt uff volli Kilometer. Normdate: GND: 4556929-0 | SUDOC/IdRef: 027490270
S Glychniss vo dr Hööli isch es Gschichtli vom antike Filosoof Platon. Es goot i däm filosofische Tegscht um de tüüfschti Sinn vom Lääbe. Dr alt griechisch Dänker Platon, wo am Ändi vom füüfte und am Afang vom vierte voorchrischtleche Joorhundert gläbt het, schrybt das und anderi churzi filosofischi Stückli so, wie wenn se dr grooss Meischter Sokrates syne Schüeler, em Glaukon und em Adeimantos, em Platon syne Brüedere, verzelt hätti. Das Glychniss isch es Kapitel vom Platon sim Wärch Vo dr Politik. E Mönsch, wo bewusst läbt, müessti druf uus sy, durs Dänke zun ere bessere Idee vo synere Exischtänz z cho; um die Läbensuufgab goot’s em Platon mit däre bildhafte Verzellig. S Gschichtli goot so: Dr Sokrates seit syne Schüeler, me chönn sech di geischtigi Situazioon vo de Mönsche so dänke, dass si wie ygschpeert in ere dunkle Hööli sind. Es gubti zwar en schwirige Wääg us däm tüüfe Loch dur es ganz stotzigs änggs Dunäll ufe Bode uf dr Ärden ufe, wo men äigentlech vil besser chönt sy, aber die, wo dunde sind, wüssed nid emol ass hinder iine no öpis isch und men au chönt usegoo. Und d Lüüt blyben eifach dunde, si sind sowiso abunde
S Schattespiil isch en Aart vom Theater, wo me drby mit Schätte uf emene Tuech e Gschicht verzellt. Me zelt’s meischtens zu dr Kategory vom Figuuretheater. D Lüüt wo däm Theaterstuck zueluege, sitze vor ere wysse Stoffwand, won e Techniker vo dr andere Syte mit Liecht tuet aalüüchte. Vor däm Liechtstraal zeigt dr Schattespiiler denn mit Forme, wo a Stääb agmacht sind, syni Gschicht: Me meint, d Figuure chöme uf d Büüni und machen öpis, si träffen anderi und erläbe gfäärlechi Abentüür, wenn us em Hindergrund öpe wildi Dier ufdauche; je nachdämm wie dr Spiiler d Figuure het, ob nooch bim Tuech oder eender nooch bi dr Lampe, sind d Schattebilder chlyner oder grösser, und so cha mer vil läbigeri und dramatischeri Szeene uf s Tuech zeichne weder wemme d Figuure diräkt gsuchti. D Forme für s Schattespiil cha mer us Karton oder Läderpladde mache, und denn isch dr Schatte eifach dunkel. Vil Schattespiiler mache d Figuure deils halb durchsichtig, und die chönd sogar gfärbt sy, und bim modärne Spiil nimt me mängisch grad farbegi Foolie und no anderi Hilfsmiddel, und denn git das uf em Tuech ganz farbegi und fantasteschi Bilder. Bi de berüemptischte Tradizioone vom Schattetheater sind s
Dr Tschimborasso isch e Vulkan z Ecuador. De Yheimische gilt dr Tschimborasso als heilige Bärg. Wohär syn Name chunt weiss me nit gnau; «Taita Tschimborasso» bedüütet i dr lokale Kichwa-Sprooch öpe sovil wie «Vatter Ysch-Bärg», und dä isch zäme mit dr «Mama Tungurahua» dr müthologisch Afang vom Volk vo de Puruhá. Dr Bärg ghört zum Bärgmassyv vo de Weschtkordilliere i den Ande. Sin Gipfel isch uf 6267 Meter über Meer; die früener ufgschribeni Hööchi vo 6310 Meter schynt nach nöie Mässige nid z schtimme. Uf all Fäll isch er der högscht Bärg vo Ecuador, und drum stoot sis Bild au ufem Landeswappe. Er het aber nid au dr högscht Gipfel vo den Ande; i däm längzogne Gebirg git’s wyter im Süüde no chly hööcheri Bärge. Zringsetum lyt e wyti hööchi Ebeni, und us dere wachst dr Tschimborasso no öpe 2500 Meter drususe. Z’oberscht het dr Bärg uf syni Flanggen es baar Gletscher. Dr Vulkan lyt im Naturschutzpiet „Reserva de Produccion Faunistica Chimborazo“'. Öpis ganz psunders isch, ass dr Tschimborasso dä Bärg isch, wo syn Gipfel am wytischten ewägg vom Middlpunkt vo dr Ärden isch. Är stoot ebe fasch uf em Äkwator, wo d Ärde wil si sech um sich sälber
S Kichwa oder Quichua isch e yheimischi Sproochegruppe, wo me z Ecuador, z Kolumbie un z Peru redt. Es ghört zu dr grosse südamerikanische Sproochfamilie vom Quechua. Dr Name für die Sprooch chunt drvo, wil dr uvular Plosiv [q] i deil Dialäkt zum velare Plosiv [k] worden isch. S Wort Qichwa bedüütet „Tal“ und isch au e Name für ne Gägend vo den Ande und für d Lüüt, wo dört woone. Sii sälber säge sech Runashimi. Vor Joorhunderten isch s Kichwa e regionale Dialäkt von ere Bevölkerig i de Bärge gsi. Wo denn immer meh Gebiet vo den Inka regiert worde sind, het sech die Sprooch wyt übers Land als allgemeini Umgangssprooch uusbreitet. I dr Zyt vo dr spanische Herrschaft hän sech d Sprooche bsunders z Ecuador no meh vermischt. Es git im Land je nachdämm wie me s aluegt öpe zää Kichwa-Dialäkt: s Kichwa Serrano Central s Imbabura s Kichwa Serrano Sur s Salasaca s Pichincha s Napo Alto s Napo Bajo s Pastaza s Shucyachishca-Kichwa s Shukyachishka-Kichwa s Chanka-Qusqu-Qulla-Kichwa Sid dr nazionalen Unabhängigkeit het s Spanische die alte yheimische Sprooche immer wie meh zruggdrängt, und erscht am Ändi vom 20. Joorhundert isch es bi den Aktivischte vo dr
E Gründigsstadt isch e Stadt, wo me vonnere weiss, ass si bin ere formelle Gründig zum ene bestimmte Zytpunkt i dr Gschicht vo öperem gründet worden isch. Si underscheidet sech dur dä Akt vo anderne Stedt, wo us ere eltere, chlyne Sidlig, zum Bischpiil us emene Dorf oder eme Hafeplatz, nodisno usegwachse sind, wenn s dört immer meh Lüüt und Hüüser gha het und me dene spöter het afo «Stadt» sääge. Stadtgründige het’s i dr Sidligsgschicht immer wider gää, öpe bi de Grieche, wo im ganze Middelmeerruum sind go Kolonye mit Stedt gründe, oder bi dr Röömer i de Provinze. Im Middelalter sind die meischte Stadt z Europa vo de adelige Grundherre gründet worde; agfange het’s ane 118 mit Fryburg im Brysgau, wo dr Herzog Konrad vo Zääringe gründet het. In iirem Land sin vo de Zääringer no vil meh nöji Stedt gründet worde so wie öpe Burtlef und Bärn und Fryburg i dr Schwiiz. Nöieri uf freiem Platz gründeti Stedt sind öpe die bi de Residänze vo bedüütende Fürschte so wie bi Karlsrue. Maurice Beresford: New Towns of the Middle Ages. Town Plantation in England, Wales and Gascony. London 1967. Klaus Humpert, Martin Schenk: Entdeckung der mittelalterlichen Stadtplanung. Das
Saft wird meischtens mit em Prässsaft asoziiert, wo us Frücht oder Gmüès prässt würd. Am wiitiste verbreitet isch dr Orangschesaft. Es git vil verschideni Art vo Säft, und me chan drum no wiiter unterteile in: Körpersaft in Läbewäse (Mönsche, Dier und Pflanze) Prässsaft us Frücht (zum Bischpiil Orangschesaft, Öpfel- und Biiremoscht – «Süessmoscht – oder Truubesaft) ydikte Fruchtsaft und Syrup Chrüütersaft als Medizin Zu dr Gschicht vom Wort «Saft» findtme vil Kwellen und Informazione bim Schwyzerischen Idiotikon. S Wort chunt scho im Altmiddelhochdüütsche vor, und denn no i dr Form Saf. I dr alte Medizin isch d Theory vo de Körpersäft langi Zyt öpis wichtigs gsii. I dä Schwiiz isch dä meist verbreitet und verchauft Saft dr Orangschesaft, gfolgt vum Öpfel- und denn em Multifruchtsaft. Ä nid ganz chliine Teil machend anderi Sorte us, wo nid ufgführt sind. Sit em Johr 2009 bis ins Johr 2018 (Ziitrum, wo Date verfüegbar sind) isch dr Verchauf starch zrugg gangä. Vor allem bim Orangschesaft, wo um 33 % ihbrocha isch. Aber au dä Öpfelsaft isch um 22 % gsunka. Nur dr Kokosnusssaft isch kontinuiärlich vo afangs 1,4 uf 2,9 % gstiige (2009–2018). E grosse Schwiizer Produzänt vo Säft (und andere Getränk) isch d
Janus oder au Ianus bezaichnet: Janus (Mythologie), ä Gott us de römische Mythologi Janus (Mond), ä Mond vum Saturn Janus (Band), ä dytschsprochige Musikgruppe Janus (Segelflugzüg), ä Segelflugzüg Zündapp Janus, ä PKW vu Zündapp Janus-Schach, e Schachvariante