rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Schiibeschlage isch e Brüch, wu gliähnigi Holzschiibe mit Stäcke meischtens vu Bärghäng üs ins Dal gschleideret wäre. Dä Brüch isch bsunders im Briisgaü un vu do bis uf Voradelbärg un ins Bündner Land un in Deile vu Wescht- un Südtirol verbreitet. Dä Brüch wird am erschte Faschtesamstig oder -sunntig abghalte – also am erschte Wucheänd no Fasnet. Dä Dag het regional verschiidini Nämme: Funkesunntig, Schiibesunntig, Holepfannsunntig, Kassunti (= Kässunntig), Alti Fasnet. E Üsnahm bildet Bernau im Schwarzwald, wu bis zu acht Schiibefiir d ganz Fasnetswuch (üsser am Äschermittwuch) bränne. Dr Ort, wu dr Brüch üsdrage wird, heißt viilmol drno: Schiibebuck, Schiibehard, Schiibebiihl, Schiibefelse usw. Hit wird dr Brüch viilmol vu Vereine, vu Funkenzimpft, vu dr Pfadfi, vu dr Rekrüte oder vu dr Freiwillige Fiirwehr organisiärt. S Schiibeschlage isch zum erschte Mol im Johr 1090 z Lorsch (Hesse) urkundlig erwähnt. Des heißt nit, ass dä Brüch in sällem Johr entschtande isch, dr ka viil elter sii un aü an andere Ort üsgiäbt wore sii. 1090 isch e gliähnigi Schiib in e Näbeboi vum Gloschter Lorsch gfloge un hete in Brand gsetzt. Z Friiburg im Briisgaü isch am 1. März 1606 s Schiibeschlage vu dr Burghalde am Schlossbärg verbotte wore –
De Cernunnos isch e keltische Fruchtbarkaitsgott, wo miteme Hirschgwaih dargstellt werd. De Name isch nöd aihaitlich öberliferet. Ufem Nautedenkmol vo Paris (Pillier de Nautes; Nautæ Parisiaci) werd er [C]ERNVNNOS gnennt, währed e Metallplatte vo Steinsel-Rëlent (Luxeburg) em DEO CERVNICO gwidmet isch. E gallischi Inschrift i griechische Buechstabe us Montagnac (Hérault) nennt en KAPNOYNOY (Karnunos), doch cha de au en andere Gott maine. S werd agnoo, as de Name vo indogerm. *cerh-no- „Horn“ abglaitet isch (vgl. alem. Horn; lat. cornu). Möglicherwiis ghöört denn au de Name vom luwische Gott Runtiya dodezue. De Cernunnos werd as e Maa, wo ufem Bode sitzt, dargstellt. Er het maistens ai Bai unterschlage (Schniidersitz), wa vode Cheltologe fälschlicherwiis as "Buddha-Haltig" bezaichnet worden isch. Us sinere Stirn wachst e Hirschgwai. Mengisch sind die Gwaih gschmückt mit je aim Torques, so ufem Nautedenkmol. Ufem Chessel vo Gundestrup und de Felszaichnig im Val Camonica trait er aber en Torques i de rechte Hand. Tier wonen biglaitet sind de Hirsch, de Muni und d Schlange. Well er au miteme Geldseggel dargstellt werd, chan er as Fruchtbarkaitsgott dütet werde. Vom ikonologische Typ her, chan er as Herr vo de Tier bezaichnet werde. Möglicherwiis stellt au d Bronzestatue us Bouray (südlich vo
D Top Level Domain (TLD) isch die höchschti Ebeni im Adrässesischteem vom Internet und der Name von ere Internetsyte. E «Domain» isch die eidüütigi Bezeichnig von ere Internetsyte, und si muess nach de algemäine Regle, wo do gälte, zämegsetzt sy. Jedi Domain beschteit us obligatorische Deil, normalerwis chunnt zerscht es «www», und denn e Punkt (ängl. dot) und zwöi Schreegstrich, und derno der speziell Domain-Name und am Schluss, wider nach eme Punkt, d Top-Level-Domain. Es Bischpiil: S Projäkt Wikipedia het für sini Website d Internet-Adrässe https://wikipedia.org – und do derby isch der Abschnidd .org (me seit: dot-org) d Top-Level-Domain. Wenn e Website no Undersyte het, so cha si eifach nach em 'www und vor em Hauptname es Wort schrybe, wo vom Hauptname dur en Punkt trönnt isch. So het die alemannischi Wikipedia als Teilprojäkt vo der ganze Wikipedia d Adrässe https://als.wikipedia.org. S Wort Top-Level-Domain isch änglisch und heisst übersetzt «Berych vo der oberscht Ebeni». Me chürzt’s ab als TLD. Jedäs Land het sini eigäni Top-Level-Domain, Düütschland öpe het .de. Derzue ane sind mit der Zyt spezielli TLD für gwüssi Fachberych derzue cho, es bar Bischpiil: .gov (also dot-gov)– für d Regierig vo Amerika (nach em änglische government) .mil – für
De Öölbomm (Oliva europaea) isch e Fruchtbomm wo im Gebiet vom Mittelmeer haimisch isch. Sini Frücht haisset Olive und us dene werd s Olivenöl presst. De Name vom Ölbomm (altgriech. ἐλάια, eláia; latiin. oliva) und em Olivenöl (altgriech. ἔλαιον, élaion; latiin. oleum) ghöret wie s Wort för de Wii zumene ostmediterrane Substrat. De Ölbaum isch en immergrüene Bomm wo 15 Meter hööch werde cha. Sin Stamm isch churz und wachst chrumm und verdrület. Bi alte Bömm chaner ine hohl werde. Sini chline längliche schmoole Blätter, wo uf de Untersite wiisslich glänzed, sind so baut, as d Verdunstig im haisse Summerwetter nume chlii isch. Zudem sind sini Wurzle wiit verzwigt, wa bi de Wasserversorgig helft. Er macht im Juni und Juli Büscheli mit chliine wiisse Blüete, wo en agneeme Duft hend und recht vill geele Blüetestaub produzieret. Bestöibig erfolgt denn au dur de Wind. D Frücht haisset Olive und hend en Staichern. Si riifet langsam i de Trochezit und werdet geg End vom Joor violett-schwarz. S wichtigste Erzügnis vom Ölbaum sind d Frücht wo sehr nahrhaft sind und s Öl, wo i de Chuchi brucht werd, aber au i de Kosmetik und i de Medizin. I de Antiki het s Öl
Under Oschtschwizer-Dialekt verstoot me d Dialekt vo de Kantöö Schaffuuse, Tuurgi, Sanggalle und Appezäll sowie im Zürcher Wyland, em nordöstlich Tail vom Kantoo Zöri, und em Churer Rintl. I de Forschig schribt me oft vo «Nordostschweizer Dialekte», aber d Lüt uf de Strooss redet nume vo «Ostschwizer Dialekt» und scherzhaft au «Ostschwätzer», inere Aspilig druf, as i dene Dialekt d Vokääl irgedwie ali vertuuscht und anders vertailt sind, as ide andere Dialekt. Die Dialektgruppe ghört zum Hochalemanische. D Dialektgrenze wo d Ostschwizer Dialekt gege de Weste abgrenzet isch aini vode dütlichste im Schwizerdütsche und verlauft vom Rintl öber d Chuurfirschte entlang de Kantosgrenze Sanggalle-Zöri bis Elgg. Ab döt fächeret sich die recht scharfi Dialekt-Grenze uuf richtig Rafzerfeld. Usserhalb vo Europa het mer früener no in schwyzer Siidlige z Wisconsin en Oschtschwizer Dialäkt gredt. Lueg dezue Schwizerdütsch z Wisconsin. 1) Gschlossni Vokaal: /i ü u e ö o/ (IPA: /iyueøo/). 2) Offni Vokaal: /ì ǜ ù è ö̀ ò/ (IPA: /ɪʏʊɛœɔ/) Si weret i de Ostschwiz tendenziell offner uusgsproche as Standartdütsch. D Vokaal /a/ und /ä/ sind sehr hell und offe (IPA: /aæ/). 3) Schwa: /ə/ lit nöcher bi /è/ und /ö̀/ (IPA: [ə]), im Bündnerdialekt und im undere Rintl naigts
E Militärbasis (au: Militärschtützpunkt) isch es militärisch gnutzts Gländi bzw. Iirichtig; sie dient de Schtationierig vo Truppe und militärische Usrüschtig. Entschprächend de vile Ufgabe und Erschiinigsforme vo militärische Iiheite träte au Base vo däne i vilne Forme uf. Z' nänne sind insbsundrigs: Militärischi Hauptquartier, Wärfte, Häfe, Garnisonen, Kasärne, Depots, Arsenäl, Truppeüebigsplätz, Fäschtige, Flügerhorschte und anderi Luftwaffeschtützpünkte, Raketeaabschussbase, Militärsänder, Militärlazarett und -Chrankehüser etc. By Militärbase chann es sich um nöd duurhafti Iirichtige, wo nur für d' Duur vonere beschtimmte Operation ufrächterhalte wärde, oder um duuerhafti Stützpunkte handle. Me chann Base underscheide zwüsche Base, wo sich uf däm Tärritorim vo dem Land tuend befinde, die Truppe au det schtationiert sind, sowiä Base, wo es Land im Usland hät (Militärbase im Usland), öppe diä verbündeti Natione oder im Rahme vo de Besetzig vomne andere Land. Militärbase sind där Regle abgesichert und de Zuegang vo Zivilischte isch beschränkt oder verbote. Sie sind mit Waffe und Versorgigsgüeter usgschtattet und diened där militärische Logischtik. Für d' Versorgig vo de Truppe enthalte vili Schtützpünkt entschprächendi Irichtige wiä Offiziärskinos, Kantine, Chilene, Schuele, Chrankehüser, Iichaufsglägeheite und Schportschtätt. Militärischi Schtützpünkt diened demit hüfig au einere Region als Arbetgäber, das fühert dezue, dass d' Uflösig bzw. de Abzug vonere settige Irichtig
S Wälterbi, wo t UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) tuet zämestelle, isch d Gsamtheit vo dene psunders wärtvolle Objäkt uf dr Wält, wo für alli Möntsche wichtig sind. T UNESCO tuet dr Name «Wälterbi» de uusgwählte Sache nach ere Prüefig offiziell gää. D Samlig setzt sich us äm Wältkulturerbi, wo Wärch vo dr möntschleche Kultur alueget, und äm Wältnaturerbi, wo schöni Oort i dr Natur betrifft, zämme. Zämethaft umfasst diä UNESCO-Lischte vom Wälterbi 1092 Dänkmäler i 138 Länder (Stand 2018). Devo sind 845 als Kulturdänkmäler und 209 als Naturdänkmäler ufglischtet, witeri 38 Dänkmäler wärde sowohl als Chultur- als au als Naturerbi gfüehrt. T UNESCO macht verschideni Verzeichnis: d Lischtä vom UNESCO-Wälterbi z Afrika d Lischtä vom UNESCO-Wälterbi z Amerika d Lischtä vom UNESCO-Wälterbi z Asie und z Ozeanie d Lischtä vom UNESCO-Wälterbi z Europa Vil Objäkt sind im ene schlächte Zuestand oder vo de lokale und de staatleche Phörde vernoochlässiget und sogar vo Chrieg bedroht. Drum het d UNESCO au für die Sache es Verzeichnis: di Root Lischte vom gföördete Wälterbi S World Heritage Committee, en Unterorganisation vo dä UNESCO, füehrt näbe däm Wälterbi au e Lischtä vom Wältdokumänterbi, wo Büecherbeschtänd, Handschriftä, Partiture, Unikät, Bild-, Ton- und
Diä Arena von Lutetia (französisch Arènes de Lutèce), gilt als ältischts no erhaltnigs Bauwärch vo dä französischä Hauptschtadt Paris, wo i de antike Zyt Lutetia gheisse hät. S römischi Amfitheatär befindet sich i dä Rue Monge, im 5. Arrondissement vo Paris. D Arena schtammt us äm 1. Jahrhundärt und isch bis zum Ändi vom Jahrhundärt brucht wordä. Ungfähr 17'000 Persone händ chönnä dä Schpektakle (Theatervorschtelligä, aber au Kämpf uf Läbe und Tod) zueluege. Mit äm Ufchoo vom Chrischtetum händ diä römischä Zirküs allgemein a Bedütig verlore und wo im 3. bis 4. Jahrhundert d Hunnä in Europa iigfalle sind, isch d Arena vo Lutetia schtillgleit und ihri Schtei sind für dä Bau vo dä Schtadtmuure und anderä Feschtigsalage verwändet wordä. D Ruinä sind erscht 1869 widerentdeckt wordä, wo diä Compagnie générale des omnibus a ihrer Schtell es Busdepot baue hät welle. Im Juli 1883 hät dä Victor Hugo im ene offenä Brief a dä Schtadtrat bäte, d Arena vo Lutetia under dä Schutz vo dä Schtadt z schtelle. Dä hät innerhalb vo wenige Täg reagiert und hät d Ruinä zum historische Monumänt erchlärt. 1916 isch s Busdepot abbroche und s Amphitheater i dä Folgi so wit als mögli reschtauriert worde.
Dä Film isch ä Technik und ä Kunschtform, wo mit bewegte Bilder schaffet. Normalerwiis wärded die Bilder äntwäder mit eme Projekter uf ä Liinwand projeziert oder am ne Bildschirm aazeigt; das cha im Färnseh und uf em Compiuter und au ufem Smartphone sii – immer wie meh au diräkt us em Internet. D Bilder, wo d Filmkunscht macht, sind nöd würkli bewegt. D Illusion vo dä Bewegig entstaht dedur, dass d Einzelbilder schnell nachenand zeigt werded. Dur d Nabildwirkig uf de Netzhuut vom mänschliche Aug nimmt mä d Bilder ab ere Gschwindikeit vo öppä zwölf Bilder i de Sekunde als Bewegig wahr. Früener hät mer us technischer Sicht mit "Film" (engl. film, Hüütli) ä dünni Schicht (z. B. än Ölfim) oder ä dünni Folie gmeint. Mit dä Erfindig vo dä Fotografie und em Übergang vo de feschte Fotiplatte zum bewegliche Träger us Nitrozellulosä hät sich dä Begriff Film fü das Fotimaterial iibürgeret. Spöter hät mer dänn di Bilderfolg uf dem Material und schliesslich di ganz Kunschtform Film gnännt. I de hüttige Gsellschaft häd de Film drüü Bedüütige. Erschten als informativs und bewustsiibildends Massemedium, zweitens als wirtschaftliche Faktor, wo dur Exportasträngige verstärcht werde chan, und drittens als Kunschtgattig. I villne Länder
D Atrebate (lat. Atrebates) sind än belgischä Volchschtamm gsii. Während dä Ziit vo dä Gallischi Chrieg (58 - 51 v. Chr.) händ si s'Gebiät um ihrä Hauptort Nemetocenna/Nemetacum (schpäter Atrebatae, hüt Arras gwohnt, im hütige französischä Departmänt Pas de Calais). D Atrebate händ sich zämme mit dä Nerviär und dä Viromanduer gäge d Schtriitmacht vom Julius Cäsar widersetzt, sind aber besigt wordä. De atrebatischi Chönig Commius isch wäge sim Iifluss au uf diä anderi Sitä vom Ärmelchanal uf Britanniä, als Abgsandti vom Caesar det ane gschickt wordä. En Teil vo dä Atrebate hätt sich scho vor äm Cäsar sim Fäldzug in Südbritanniä nidergla und sind det sehr mächtig gsi.
D Ambianer (lat. Ambiani) sind en keltische Schtamm in Gallie gsi. Sie händ sich a de Somme in Nordoschtfrankriich agsidlet. Ihri Hauptschtadt hät s hütigi Amiens bildet. De Name Ambiane hät bedütet "diä vo de zwei Site", was uf ihri geographischi Lag zrügzfüehre isch. Sie händ in diräkter Nachbuurschaft mit de Atrebatä, Nerviär, Bellovaker und de Caleter gläbt. Im Jahr 57 v. Chr. händ d Ambianer mit 10'000 Chrieger d Koalition vo dä Belger unterschtützt. Sie sind aber vom Julius Caesar unterworfe worde. Im Johr 52 haige si 5'000 Ma gschickt em Vercingetorix z Alesia go z hälfe. Im Johr druf hai si dr Ufstand vo de Bellovaker under em Correus understützt, wo vo de Römer underdruckt worden isch.
D Somme isch en 245 km lange Fluss in Nordoschtfrankriich. Si entschpringt in Fonsomme (Aisne) by Saint-Quentin und tuet in d Somme-Bucht mündä zwüsche Crotoy und Saint-Valery-sur-Somme i dä Ärmelkanal. D Zueflüss vo dä Somme sind vo dä rächte Flusssitä dä Omignon, d Hallue, d Nièvre (Fluss) und dä Scardon; vo dä linke Flusssitä d Avre, d Selle, dä Saint-Landon, d Airaine, d Ambroise und d Ancre. Dä Name Somme gaht uf keltischi Urschprüng zrug. D Römer händ dä Fluss Fluss Samara gnännt. D Somme isch dur d verluschtriichi Schlacht a dä Somme (1916) im Erschtä Wältkchrieg wältwiit berüehmt. Commons: Somme – Sammlig vo Multimediadateie Somme photos uf images-en-somme.fr geoportail.fr (1:16.000)
San Marino isch de Name vo däne geografische Objekt: San Marino, en Schtaat in Südeuropa San Marino (Stadt), d Hauptschtadt vom Schtaat San Marino San Marino (Kalifornien), e Schtadt in Kaliforniä San Marino (Kolumbien), en Ort in Kolumbiä, 275 km weschtlich vo Bogotá
Dr Johann-Peter-Hebel-Bryys isch en Lideraduurbryys und wird syder ane 1936 an Schriifdschdeler, Ibersezer, Esèijischde, Wisseschafdler ùn Lyd, wù bi dr Medie schafe, verliie. Är isch noch em alemanische Diichder Johann Peter Hebel gnänd. Dr Bryys wird syd 1974 alli zwai Joor vùm Minischderium fir Wiseschafd, Foorschig ùn Chùnschd Baade-Wirdebäärg vergee. Voor 1974 isch dr Bryys no jeedes Joor verliie woore. Nooch em Schiller-Bryys isch dr Hebel-Bryys dr wiichdigschd Lideraduurbryys z Baade-Wiirdebäärg. Fir dr Hebelbryys gid s syd 2024 20.000 €, voorhäär hed s 10.000 € gee. 2024 Pierre Kretz 2022 Monika Helfer 2020 Sibylle Berg 2018 Christoph Meckel 2016 Lukas Bärfuss 2014 Franz Hohler 2012 Karl-Heinz Ott 2010 Arnold Stadler 2008 Arno Geiger 2006 Martin Stadler 2004 Maria Beig 2002 Markus Werner 2000 Emma Guntz 1998 Lotte Paepcke 1996 Kundeyt Şurdum 1994 Peter von Matt 1992 Adrien Finck 1990 Manfred Bosch 1988 Michael Köhlmeier 1986 Peter Bichsel 1984 Claude Vigée 1982 Maria Menz 1980 Elias Canetti 1978 Erika Burkart 1976 André Weckmann 1974 Gerhard Jung 1973 Joseph Hermann Kopf 1972 Kurt Marti 1971 Lucien Sittler 1970 Marie Luise Kaschnitz 1969 Gertrud Fussenegger 1968 Hermann Schneider 1967 Joseph Lefftz 1966 Eberhard Meckel 1965 Adalbert Weite 1964 Albert Bächtold 1963 Robert Minder
S Chloster Maggenau isch e Frauechloster i de toggeburger Gmaind Tegersche inere usgsproche liebliche Landschaft. Im Tielekt haisst de Ort Maggenòu (IPA: [ˈmakːənɔu̯]; 1244: Magginouwe). Wel de Name im Johr 804 as in curte Magaduninsi agee isch, vermuetet mer, ass er us gall. *Magadunum "Feldburg" chunt. Allerdings isch da Gebiet vor de alemanische Landnahm kum besidlet gsii. Abem 19. Jh. erschint uf Landcharte de Name Magdenau, as en Aspilig uf s Nonechloster. Im Johr 804 het de Morand sini Güeter bi Maggenau em Chlooster Sanggale vermacht. Doch erscht im Johr 1244 hend die Edle Giel vo Glattburg uf aigni Chöste e Frauechloster zugunste vo de Begine im Brüel z Sanggale gstiftet und dem Konvent St. Verena-Chile, d Burg Helfeberg, vier benochburti Buurehöf und meriri Äcker gschenkt. Da Chloster isch denn 1278 vom Bischof vo Konstanz igwiicht worde. De Konvent het sich zu aim vode riichste Frauechlöster i de Ostschwiz entwicklet. 1385 isch s Chloster abebrennt und noi ufbaut wore. S Chloster und d None sind währed de Uurueh vo de Reformatio immer wider belästigt wore und 1529 hend bewaffniti Lüt grosse Schade agrichtet und schliessli an Ostere die wehrlose None öberfale. S Chloster isch ufglöst und sini Güeter ighaimst wore.
Tëgersche (IPA: [ˈtɛg̊ərʃːə]) isch e Gmaind im Undertoggeburg im Kantoo Sanggale und ghört politisch zum Wahlchrais Wiil. De offiziell Name Degersheim isch e falschi verhochdütschig vom iihaimische Name Tëgersche (837: Tegerasgai "Grosse Eschewald") und het nie die fränkisch Ortsnameendig -heim ghaa. Bis 1806 het d Gmaind no dr Name Tegerschen trait. Us dem Grund werd im Woppe vo Tegersche au e geeli Esche uf schwarzem Grund abbildet. Di recht Hälfti vom Woppe zaigt degege e schwarzes Chrütz uf geelem Grund; da Chrütz isch vom Sigel vo de Ammane vo Tegersche öbernoo wore. D Farbe gääl und schwarz sind vom toggeborger Woppe öbernoo wore. Zu de Gmaind ghöret s Dörfli Wolfertschwil und de Wyler Maggenau mit de Zisterzienserinne-Abtai Maggenau. De högschti Punkt isch bi de Tegersche Exklave Obergampe, wo uf 1'061 m ü. M. liit. D Gmaind grenzt a Oberuzwil, Floowil, Herisau, Schwellbronn, Neckertal und Lütischborg. D Bevölkerig hät früener vorallem vo de Landwertschaft und Holzverarbaitig, e wiili lang au vo de Stickerai, gläbt. Hüt gits näbet de Land- und Forschtwertschaft au e chli Industrii. D Gmaind hät Endi 2005 öpa 3830 Iiwohner zelt, devo sind 647 Uslender, 43% katolisch und 34% reformiert gsi. Do wär emol di reformiert und di
Degersheim isch de Name vo däne Ortschafte: Degersheim SG, e politischi Gmaind im Kanton Sanggalle, Schwiz Degersheim, en Ortstail vo de Gmaind Heidenheim im Landchrais Weißenburg-Gunzenhausen, Mittelfranke, Bayern, Dütschland Obacht Will me de Name vo de Toggeborger Gmaind as Tëgersche uussprecht, chas zu Vewägslige mit Tègersche cho, won en Ortstail vo de Gmaind Tobel-Tègersche im Turgi isch.
Langi Zit hen d mechanische Gsetz vom Newton für makroskopischi Objekte zamme mit de Theorii vom Huygens für Welle als bfridigendi Erklärig für die grundlegende physikalische Beobachdunge golte. Uff die Unzulänglichkeit von selle Gsetze cha ma haupsächlig durchs Doppelschpaltexperiment ufmerksam werde. In sellem Experiment cha e einzigs Elektron mit sich selber interferiere. S Elektron goht quasi durch beidy Schlitz gliichzittig dure und hinne am Schirm gits Stelle, wo s kei Uftreffwahrscheinlichkeit hätt, obwohl si klassisch scho do si hätt sölle. Lüegt ma nu uf selli Uftreffwahrscheinlichkeide und vergliicht si mit der Intensität vo monochromatischem Liecht uf m Schirm (s Liecht isch ebefalls durch selli Schlitz gange) so schtellt ma fescht, dass sich s Elektron genau wie e Lichtwelli verhalde düd. D Lichtintensidäd und d Uftreffwahrscheinlichkeit von d Elektrone bilde genau die gliiche Interferenzmuschder. Ma cha jetzt aber au nit sage, dass s Elekron e Welli isch. S git Experiment, wo sichs wie e Welli verhalde düd (z. B. Doppelspalt), und s git Experiment, wo sichs wie e Teilche verhalde düd (z. B. Compton-Streuig). Ähnlichi Experimende ergäbe s selbi Verhalde au für Protone, Neutrone, ganzi Atomkerne bis hi z chliineri Molekül. Ma spricht vom Welli-Teilche-Dualismus. Insbondri d Physiker Werner Heisenberg, Erwin
San Marino isch e Schtadt im Los Angeles County im US-Bundeschtaat Kalifornie, USA, mit 13.300 Iiwohner (Schtand: 2004). Die geographische Koordinate sind: 34,12° Nord, 118,11° West. S Schtadtgebiet hät e Flächi vo 9,8 km². D Schtadt liit i de Nöchi vo Arcadia und Diamond Bar. E bekannti Sehenswürdigkeit in San Marino isch d Huntington Bibliothek. Die isch uf äm Grundschtück von e Buurehof us äm Jahr 1877 entschtande, wo de Name San Marino gha hät und drum treit hüt d Schtadt de Name San Marino. Commons: San Marino, California – Sammlig vo Multimediadateie City of San Marino d Website vo de Stadt
Die Huntington-Bibliothek isch e Bildigs- und Forschigsiirichtig in San Marino i de Nöchi vo Los Angeles, Kalifornie. D Bibliothek hät au noo e Chunschtsammlig und einigi botanischi Gärte. Gschtiftet isch d Huntington Bibliothek im Jahr 1924 vom Henry Huntington worde, wo en Iisebahnpionier gsi isch. D Bibliothek gilt als eini vo de bedütendschte private Sammlige wältwiit. Sie tuet fascht 5 Millione Manuskript, öppe 500.000 Büecher und 600.000 Fotografie umfasse. Witi Teil vo de Bibliothek sind nöd für alli zuegänglich, schtöhnd aber Schtudänte zue Forschigszwäcke offe. Die wichtigschte Uusschtelligsstück sind e uuf Pergamänt druckti Gueteberg-Bible und s Ellesmere Manuskript vo de Canterbury Tales, vo schoo füüfhundert jährig sind. D Chunschtsammlig zeigt hauptsächli änglischi und französischi Bilder vom 18. und 19. Jahrhundärt, uuserdem au noo amerikanischi vom 18., 19. und em frühe 20. Jahrhundärt. Es git au noo wächselndi Uusschtellige, wo zeigt wärdet. D berüehmteschte Bilder sind The Blue Boy vom Thomas Gainsborough und Pinkie vom Thomas Lawrence, wo zämme imne gliche Ruum hänged. Uufnere Flächi vo 42,5 Hektare vo de Bibliothek gits einigi Gärte, vom Wüeschtegarte, vom Tropische-Garte bis übere zum Japanische Garte, en Zengarte und noo en Chinesische Garte. d Website vo de Huntington Bibliothek
En Botanische Garte isch e Apflanzig vo Bäum, Schtrücher und chrutigi Pflanze, wo oft nach de Härchunft vo de Pflanze-Arte gordnet isch. Botanischi Gärte schtönd meischtens under där Verwaltig vonere Universität oder vonere Hochschuel, wil settigi Sammlige vo Pflanzearte ei gueti Basis für wüsseschaftligi Aarbede darschtelled. En Botanischä Garte, wo nume Bäum hät, wird au Arboretum gnännt. Siit em Johr 1492 isch s Arboretum vo Trsteno bii Dubrovnik bekannt. Die erschte botanischen Gärte in Europa si 1544 in Norditalie, z Pisa vom Luca Ghini, und 1545 z Padua vom Johannes Baptista Montanus, z Florenz und z Bologna gründet worde. Z Basel het dr Caspar Bauhin 1589 dr botanisch Garte vo dr Universität gründet. Dr Berner botanisch Garte isch 1789 im Marzili ufgmacht worde. Z Züri het d Universität, wo 1833 gründet worden isch, zr gliiche Ziit au e botanisch Garte agleit. In Dütschland het s botanische Gärte z Leipzig siit 1580, z Jena siit 1586, z Heidelberg siit 1593, z Gieße siit 1609 und in Friiburg siit 1620, im allgemeine si das Medizinalgärte (Hortus Medicus) gsi, wo vo dr medizinische Fakultät pflägt worde si. Gschicht vom botanische Garte z Basel Archivlink (Memento vom 30. April 2007 im Internet Archive) F.
Als Wüeschti bezeichnet me es Gebiet, wo uf Grund vo sinere extreme Trocheheit oder Chälti kei oder nur wenig hochschpezialisierti Vegetation egschischtiere chann und wo us dem Grund zue de Anökumene zählt. D Araber nänned d Wüeschti (arabisch: صحراء, DMG ṣaḥrā, "Wüesti") poetisch au Meer ohni Wasser. Trochewüeschte verhindered dur ihre Wassermangel s pflanzliche Wachstum. D Böde vo de Trochewüeschti zähled zue de Aridosole. D Halbwüeschte si nid hanz so droche wie en ächti Wüeschti, aber drochener as e Savanne. Me findet si oft as Übergangszone zue Vollwüeschte. Das si Wüeschtene wo zwar gnueg Räge überchömme aber will d Ärde sehr wasserdurchlässig isch, s Wasser nid chönne spiichere. E Bischbil isch s Isländische Hochland wo mit Schotter bedeckt isch. Dört häi Schoof d Begraasig zerstört und denn isch die fruchtbari oberi Härdschicht erodiert worde. I Windwüeschtene verhindere schtarki Wind dass sich grösseri Pflanze wie Bäum chönne entwickle. Mä findet dört nume Moos, Flächte und anderi niidrige Pflanze. E Bischbil sind d Insle im Südatlantik südlig vom 50. Breitegrad. Die polare Regione, aber au Gebiet hoch uf de Bärge, wo s Wasser gfroren isch und Pflanze s nid chönne bruche, si wüeschtenartig. Wenn s Iis s ganze Johr gfrore bliibt, sait