rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Wunderchlingè, au Wonderchlingè, isch èn Wyler im Wuètèdal, wo zuè dè Gmeind Hallau ghört, welli widderum im Chläggi lyt. Sowoll Wunderchlingè wiè au Hallau ghörèd zum Kanton Schaffuusè. Dè Wyler lyt im Weschtè vum Hallauer Gmeindsgebièt un isch durch dè Hallauer Bärg vom Hauptort drènnt. Wunderchlingè lyt uff Schwizer Staatsgebièt uumittelbar a dè Staatsgränz zuè Dütschland un isch nebbè Obberwisè dè einzig Schwizer Wyler im Wuètèdal. Wunderchlingè lyt am linkè Dalrand, gegèübber un lycht wuètèabsi lyt s süèdbaddische Sorf Untereggingè, beidi mitnand ligèd uff öppè 420 m ü. M. Wunderchlingè isch übber èn Sitèdobel, wo sich durch diè link Dalwangè vo dè Wuètè durrèzièt un èm Hallauer Bärg, wo obbè draa lyt, mit Hallau vobundè. Im Johr 1895 hèt mò z Wunderchlingè nõch Quällwasser grabbè, dõdeby hèt mò uumittelbar nördlich vum Wyler im „Lochgrabbè“ Reschtè vo römischè Fundamänt gfundè, wo durch dè historisch-antiquarische Vorein vum Kanton Schaffuusè uusgrabbè worrè isch. S sin è baar Muèrè un è Keller uss Stei uusgrabbè worrè (vgl. dè Blaan nebbèdraa). Diè Fund, wo mò gmacht hèt, wiè Leistèzygel (tegulae), Hohlzygel (tubuli), Wandbutz, Terra sigillata, Iisègegenschtänd un Knochè sin hüt zuè nèm Deil im Hallauer Ortsmuseum un im Allerheiligè-Museum z Schaffuusè uusgschtellt, anderi Fundschtüggle wörrèd
lblelslhla Antwärpe isch e Haafestadt in dr Region Flandere z Belgie und isch d Hauptstadt vo dr Brovinz Antwärpe. Wemm mä sich uf d Stadt as Verwaltigsäihäit beziet, isch Antwärpe die grössti Stadt im Land. D Agglomerazioon Antwärpe isch noch dr Region Brüssel-Hauptstadt die zwäitgrössti in Belgie. Vo groosser internazionale Bedütig isch Antwärpe wäge sim Seehaafe, wo dr drittgrösst Haafe in Öiropa isch, und als wichdigsts Zentrum für d Verarbäitig und dr Handel vo Diamante uf dr ganze Wält. Antwärpe isch im 15. und 16. Joorhundert äini vo de grösste Stedt uf dr Wält gsi, e Zit lang die wichdigsti Handelsmetropole vo Öiropa und as bedütends kulturells Zentrum dr Ort gsi, wo Künstler wie dr Rubens gschafft häi. 1920 si z Antwärpe die Olümpische Summerspiil abghalte worde und 1993 isch d Stadt d Kulturhauptstadt vo Öiropa gsi. S Druckereimuseum Plantin-Moretus und dr Durm vo dr Liebfrauekathedrale ghööre zum Unesco-Wälterb. Commons: Antwärpe – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website vo dr Stadt Antwärpe Onze Lieve Vrouwekathedraal (Liebfrauekathedrale) Universiteit Antwerpen (Universidäät) S Wabben vo dr Stadt Antwärpe (änglisch) Normdate: GND: 4002364-3 | LCCN: n79018141 | SUDOC/IdRef: 026359251 | SELIBR: 139595 | VIAF: 154177642
Saint-Saphorin chan folgendes bedüte: Saint-Saphorin (Lavaux), e politischi Gmaind im Kanton Waadt, Schwiz Saint-Saphorin-sur-Morges, en ehemolegi politischi Gmaind im Kanton Waadt, Schwiz Schloss Saint-Saphorin, es Schloss uf em Gebiet vo Saint-Saphorin-sur-Morges François-Louis de Pesmes de Saint-Saphorin, en Adlige, wo im Schloss Saint-Saphorin ufgwachse isch Saint-Saphorin (AOC), en Wy mit gschützte Ursprungsbezaichnig, wo z Saint-Saphorin (Lavaux) keltered wirt
Quelle hät meereri Bedüdige: Quelle, dr Ort, wo Grundwasser us dr Ärde uuse chunnt. Bekannti Quelle sin d Rhiiquelle, dr Aachhafe un dr Bloodopf. Dr Ursprungsort vo verschiidene füsikalische Fenomeen: Liechtquelle Schallquelle Straalequelle Stromquelle Energiiquelle Quelle vo Fäldlinie im e Quellefäld In dr Mathematik: in dr Graafetheorii e mathematische Chnote mit eme Iigangsgrad vo 0 s mathematische Gegedäil von ere Sänki bi Vektorfälder und Potenziaal Dr Ursprung vo Informazioon: Quelle (Geschichtswissenschaft), di gschichtswüsseschaftligi Quelle, wie Text, Gegeständ oder Bilder, wo mä von ene Kenntniss über d Vergangehäit überchunnt d Härkunft von ere Information d Härkunftsagab, wo me en Information oder es Bild gfunde het en Informant, e Person wo Mitteilige liferet Undernääme: Quelle GmbH, Online-Marktplatz, ursprünglig nume e Versandhuus z Dütschland Quelle GmbH, e Versandhuus in Östrriich Quelle AG, en ehemooligs Dochderundernääme vo dr Quelle GmbH Ort: e Stadtdäil vo Bielefeld, Nordrhii-Westfale Dr Familiename vo dene Persone: Ernst August Quelle (* 1931), e dütsche Komponist Herbert Quelle (* 1953), e dütsche Diplomat Horst Matthai Quelle (1912–1999), e dütsche Filosoof Richard Quelle (1870–1926), e dütsche Verleger
Dr Bohdan Chmelnyzkyj (ukrainisch: Богдан Хмельницький, wüss. Dransliterazioon: Bohdan Chmel'nyc'kyj; russisch Богдан Хмельницкий, wüss. Dransliterazioon: Bogdan Chmel'nickij; polnisch: Bohdan Chmielnicki; * 1595 vermuetlig z Subotiw bi Tschyhyryn (villicht aber au z Schowkwa); † 6. August 1657 z Tschyhyryn) isch e ukrainische Kosakehetman gsi und dr Gründer vom erste Kosakestaat. Dr Chmelnyzkyj isch bekannt für si erbitterete Kampf gege d Herrschaft vo Poole-Litaue. Dä isch vor allem in Erinnerig bliibe wäge de juudefindlige Exzess, wo stattgfunde häi. Mä schetzt ass öbbe 50'000 Juude uf em Gebiet vo dr domoolige Ukraine gläbt häi, und vo dene si bi Pogrom mee as 10'000 ums Lääbe choo. Die jüüdischi Bevölkerig isch aber weder s ursprünglige no s brimäre Ziil vo dr Aggressioon gsi. Dr Chmelnyzkyj het us de Juude wäge de wirtschaftlige Beziejige von e baar jüüdische Stüüriiziejer zum Hauptfind, em polnische Aadel, Sündeböck gmacht und die ukrainischi Bevölkerig ufghetzt drmit, ass d Poole si as Sklaave «an die verdammte Juude verchauft» häige. E hufe vo de ermere Juude si druf in Gebiet witer im Weste züüglet. Commons: Bohdan Khmelnytsky – Sammlig vo Multimediadateie Artikel über den Kosakenaufstand Normdate: GND: 118520504 | LCCN: n81086449 | SUDOC/IdRef: 10355467X | VIAF: 208895117
As Aasiidligsrayon (russ. Tscherta osedlosti / Черта оседлости; ängl. Pale of Settlement) wird s Gebiet im Weste cim Russische Kaiserriich bezäichnet, wo zwüschen em Ändi vom 18. und em Aafang vom 20. Joorhundert s Woon- und Arbetsrächt vo dr jüüdische Bevölkerig im öiropäische Däil vom Russische Riich beschränkt gsi isch. S Gebiet isch vorhär zum grösste Däil e Däil vo Poole-Litaue gsi und wo Poole däilt worde isch am Ändi vom 18. Joorhundert zu Russland choo. Dr Aasiidligsrayon, wo vo dr Ostsee bis zum Schwarze Meer gange isch, het mee as e Million Kwadratkilometer umfasst und am Ändi vom 19. Joorhundert häi fast fümf Millioone Juude dört gläbt, wo knapp zwölf Brozänt vo dr Bevölkerig usgmacht häi. Noch em dütsche Überfall uf d Sowjetunion im Joor 1941 isch s Gebiet vom ehemoolige Aasiidligsrayon vo de Dütsche bsetzt worde. Die häi, understützt vo lokaale Hälfer fast die ganzi jüüdischi Bevölkerig ermordet. Eugene M. Avrutin: Ansiedlungsrayon, in: Dan Diner (Hrsg.): Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur (EJGK). Band 1, Metzler, Stuttgart/Weimar 2011, S. 109–113. Nathaniel Deutsch: The Jewish dark continent. Life and death in the Russian pale of settlement. Harvard University Press, Cambridge 2011, ISBN 978-0-674-04728-0. Heiko Haumann: Geschichte der Ostjuden. Deutscher Taschenbuch-Verlag,
Mit de Däilige vo Poole wärde in erster Linie d Däilige vom Doppelstaat Poole-Litaue am Ändi vom 18. Joorhundert bezäichnet. In de Joor 1772, 1793 und 1795 häi d Nochbermächt Russland, Pröisse und Östriich dr Unionsstaat Schritt um Schritt under sich ufdäilt, so dass uf dr Charte vo Öiropa bis zum Ändi vom Erste Wältchrieg 1918 für mee as 120 Joor kä äigeständige polnische Staat me existiert het. Noch dr Erooberig vo de pröissische Däiligsgebiete dur e Kaiser Napoleon I. und em Friide vo Tilsit 1807 isch s Herzogdum Warschau as franzöösische Satellitestaat entstande. Noch dr Niiderlaag vom Napoleon und em Wiener Kongräss 1815 isch s Herzogdum Warschau um Pose und Krakau verchliineret worde und as konstitutionells „Köönigriich Poole“ in Personalunion vo de autokratische russische Zare beherrscht worde. Aagläänt an die drei Däilige vo Poole existiert d Bezäichnig Vierti Däilig vo Poole, wo spööter für verschiideni Beschniidige vom polnische Staatsgebiet verwändet worde isch. Karl Otmar Freiherr von Aretin: Tausch, Teilung und Länderschacher als Folgen des Gleichgewichtssystems der europäischen Großmächte. Die Polnischen Teilungen als europäisches Schicksal. In: Klaus Zernack (Hrsg.): Polen und die polnische Frage in der Geschichte der Hohenzollernmonarchie 1701–1871. (= Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin. Band 33). Colloquium-Verlag,
Under em inoffizielle Begriff Habsburgermonarchii (au Habsburger bzw. Habsburgischi oder ööstriichischi Monarchii, Donaumonarchii uns Habsburgischs oder Habsburgerriich) fasst d Gschichtswüsseschaft die öiropäische Herrschaftsgebiet zämme, wo s Huus Habsburg (sit 1736 Habsburg-Lothringe) vom spoote Middelalter bis 1918 diräkt regiert het. Si Kärn si die habsburgische Erbland und d Länder vo dr böömische und dr ungarische Chroone gsi. Für d Zit vom Karl V. im früeje 16. Joorhundert – vor dr Drennig in en ööstriichischi und e spanischi Linie vo de Habsburger – bezäichnet Habsburgerriich au d Länder vo dr spanische Chroone. Nit drzue ghöört häi die riichsummiddelbare Territorie vom Häilige Römische Riich, wo d Habsburger über sä in iirer Funkzioon as Kaiser nume en indiräkti Oberherrschaft usgüebt häi. S habsburgische Länderkonglomerat im östlige Middelöiropa isch im Wääsentlige dur e gschickti Hürootspolitik entstande und isch sit em spoote 17. Joorhundert dur Eroobrige uf Chöste vom Osmanische Riich wääsentlig erwiteret worde. Sit em Karl V. sim Brueder Ferdinand I. isch s vo dr ööstriichische und sit em Ferdinand II. vo dr innerööstriichische Linie vo dr Dünastii regiert worde. Die het sit dr Hüroot vo dr Maria Theresia, dr Dochder vo iirem letschte männlige Droonerb, mit em Franz Stephan vo Lothringe dr Naame Habsburg-Lothringe.
As die Drizää Kolonie wärde die britische Kolonie in Nordamerika bezäichnet, wo sich 1776 in dr Unabhängigkäitserkläärig vo de Veräinigte Staate vom Mueterland Groossbritannie drennt häi. Anderi britischi Bsitzige in Nordamerika, wie die früeneri franzöösischi Kolonii Québec und d Kolonie vo Nova Scotia und Prince Edward Island si dr britische Chroone dröi bliibe und si spööter as Kanada veräinigt worde. D Kolonie vo Ostflorida und Westflorida si wääred em amerikanische Unabhängigkäitschrieg ebefalls loyal bliibe. D Legände verzelt, ass e gwüssi Betsy Ross die ersti Faane vo de Veräinigte Staate mit 13 Stärn und 13 Sträife gnäit häig, äi Stärn und äi Sträife für jedi vo de 13 Kolonie. Zitgenössischi Dokumänt liste d Kolonie fast immer in ere geografische Räijefolg uf, zum Bischbil vo Norde uf Süüde, wie s au unde aagee isch (d Iidäilig in drei Regione isch e spööters Konstrukt vo Historiker): Nöiängland d Browinz New Hampshire, s spöötere New Hampshire d Browinz Massachusetts Bay, die spöötere Staate Massachusetts und Maine d Kolonii Rhode Island und Providence Plantations, s spöötere Rhode Island d Kolonii Connecticut und New Haven, s spöötere Connecticut Middleri Kolonie d Browinz Nöi York, die spöötere Nöi York und Vermont d Browinz New Jersey, s spöötere
Dr Immigration Act of 1924, au as National Origins Act, Asian Exclusion Act oder Johnson-Reed Act bekannt, isch e rassistischs Bundesgsetz vo de USA gsi, wo d Zaal vo de Immigrante, wo jedes Joor us jedem Land in d USA häi döfe iiwandere, uf zwäi Brozänt vo dr Bevölkerig, wo scho vorhär us däm Land iigwanderet isch, begränzt het. S Ziil vom Gsetz isch s gsi, d Immigrazioon vo Südöiropäer und Ostöiropäer, won e hufe von ene sit de 1890er iigwanderet si, iizschränke, und es het Ostasiate und Inder d Immigrazioon ganz verbote. Für d Iiwanderig us Latiinamerika het s käni Gränze gee. S Gsetz isch fast ooni Widerstand vom Kongräss aagnoo worde. E Dail vo de Befürworter vom Gsetz si vom Madison Grant und sim Buech The Passing of the Great Race beiiflusst worde, wo 1916 erschiine isch. Dr Grant isch en Öigeniker und en Aahänger vo dr Rassehügiene gsi und het brobiert z bewiise, ass die nordöiropäische Rasse de andere überlääge sige. Aber die mäiste, wo s Gsetz understützt häi, häi vor allem dr ethnisch status quo welle bhalte und d Konkurränz vo fremde Arbäiter vermiide. D Kwote, wo im Gsetz festgläit gsi si, si mit chliine Ändrige
Dr Eudämonismus, au Eudaimonismus, (vo altgriech. ευδαιμονια "Glückseligkäit") isch e filosofischi Leer oder Haltig us em Beriich vo dr Ethik, wo d Öidämonii, d. h. s Glück, s glungene oder s schöne Lääbe as s Ziil vo allem Strääbe aaluegt. Dr Begriff umfasst verschiideni Glückseligkäitsleere. Grundsetzlig underschäidet mä zwäi Forme: die äinti wo sich uf d Handlig sälber beziet und die anderi uf s Glück as Ziil. Wenn s Glück s Ziil isch, cha mä e teleologischi Ethik uf dere Baasis entwiggle. Eudämoniste bewärte d Kwalidäät vom Lääbe noch objektive Kriterie wie z. B. dr Erfolg bestimmti Ziil z erräiche. Si underschäide sich bi däm vo de Hedoniste, wo sich für s subjektive Glücksempfinde intressiere. En objektive Erfolg und s Glück, wo wirklig empfunde wird, si zwäi verschiideni Kriterie, wo, wemm mä s räin logisch aaluegt, ooni Widersprüch näbenenander chönne existiere. Allerdings konstruiere vili Eudämoniste e Gegesatz, wil Menschen verschiideni Prioridääte setze und eso eender iir subjektivs Glücksempfinde chönne aasträäbe anstatt objektivi Erfolg. Epikureismus Utilitarismus Yytrag in dr Stanford Encyclopedia of Philosophy (änglisch, mit Literaturaagabe)Vorlage:SEP/Wartung/Parameter 1 und weder Parameter 2 noch Parameter 3 Yytrag in dr Stanford Encyclopedia of Philosophy (änglisch, mit Literaturaagabe)Vorlage:SEP/Wartung/Parameter 1 und weder Parameter 2 noch Parameter
Altruismus (lat. alter ‚dr Anderi‘) bedütet in dr Alldaagssprooch „Unäigennützigkäit, Sälbstlosikäit, e Wiis z Dänke und Handle, wo Rücksicht uf anderi nimmt“, cha aber bis hüte nit allgemäingültig definiert wärde. Dr Begriff isch noch em Auguste Comte, won en brägt het, e Gegebegriff zu Egoismus und umfasst eso e Verhaltenswiis, wo äim Indiwiduum zugunste vom ene andere mee Chöste as Nutze iibringt. Anderi Autore, wie zum Bischbil dr Humberto Maturana, Charlie L. Hardy und Mark van Vugt oder David Miller und David Kelley, gönge drvo us, ass altruistischs Handle zwar nit mit eme ummiddelbare Nutzen oder Gegewärt muess verchnüpft si, aber schliesslig – uf langi Sicht – dr Vordäil vo däm wo altruistisch handlet gröösser isch as was es en emol kostet het. Anderi Wüsseschaftler wie dr Jonathan Seglow mache in iirer Definizioon klar, ass Altruismus nit cha erzwunge wärde, ooni dass es si altruistisch Charakter verliert. Doodrus cha dr Schluss zooge wärde, ass altruistischs Verhalte e freiwilligi Handlig isch, wo vo dr freije Entschäidig vo däm, wo handlet, abhängt. John Alcock: Animal behavior. An evolutionary approach. 8. Uflaag, Sinauer Associates, 2005, ISBN 0-87893-005-1. David Miller: ’Are they my poor?’: The problem of Altruism in a World of Strangers. In:
S Naturschutzgebièt Lindèbärg-Spièßèbärg lyt nordweschtich vo Stüèlingè im Landchreis Waldshuèt. S isch mit dè Nr. 3.048 sit 1954 als Naturschutzgebièt uusgwiesè worrè. Dè Lindèbärg lyt obberhalb vo dè linkè Dalflankè vum Wylerdal zwǜschè m Kalvarièbärg un dè Abzwygig zum Röschèhof. Dè Spièßèbärg füürt de Höhèzug in nordweschtlicher Richtig witer, umfasst abber auch dè oberschte Deil vum Wylerdal, wo d Frischwasser-Quällè für d Stüèlinger Wasservorsorgig un sellèwäg è Wasser-Schutzgebièt ligèd. Dè Aafang vum Wylerdal un dõmit s weschtliche Ènd vum Spièßèbärg lyt öppè èn halbè Kilometer nordöschtlich vo dèUnterè Alp uff Muuchèmer Gemarkig. Wichtigè Schutzzweck isch d Erhaaltig un Entwicklig vo dè ordchideèrychè Nadelwälder uff dè Hochflächi, dè Kalchbuèchèwälder a dè Haaldè, dè chlyflächigè Lichtungè mit Saumgsellschaftè, wo i d Wälder ygschtreut sin, sowiè als Läbbensruum von èrè vylfältigü Dyr- un Pflanzèwält mit seltènè un gfôôrdetè Artè. Dõ bschtòt èn Bschtand vo dè üßerscht seltènè Frauèschüèli. Regierungspräsidium Freiburg (Hrsg.): Die Naturschutzgebiete im Regierungsbezirk Freiburg. Thorbecke, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-7995-5177-9 Websitè vum Stüèlinger Schwarzwaldvorein *Steckbrief vom Naturschutzbiet im Schutzgebietsverzeichnis vo dr LUBW
Johann Gottlieb Fichte (* 19. Mai 1762 z Rammenau, Kurfürstedum Saxe; † 29. Januar 1814 z Berlin, Köönigriich Pröisse) isch e dütsche Erziejer und Filosoof gsi. Er gältet näben em Friedrich Wilhelm Joseph Schelling und em Georg Wilhelm Friedrich Hegel as dr wichdigst Verdräter vom Dütsche Idealismus. Zentral für Filosofii vom Fichte isch dr Begriff vom „absolute Iich“. Daas absolute Iich daf mä nit mit em indiwiduelle Gäist verwäggsle. Spööter het er d Bezäichnig „Absoluts“, „Sii“ oder „Gott“ verwändet. Er het d Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre mit ere Definizioon vom Iich aagfange: „Das Ich setzt sich selbst, und es ist, vermöge dieses bloßen Setzens durch sich selbst; und umgekehrt: Das Ich ist, und es setzt sein Seyn, vermöge seines bloßen Seyns. – Es ist zugleich das Handelnde, und das Produkt der Handlung; das Thätige, und das, was durch die Thätigkeit hervorgebracht wird; Handlung, und That sind Eins und dasselbe; und daher ist das: Ich bin, Ausdruck einer Thathandlung.“ Im Fichte isch s um die braktischi Umsetzig vo sinere Filosofii gange, und doorum isch em s nid eso wichdig gsi, e filosofischs Süsteem ooni Lugge z konstruiere. Im Vordergrund isch für iin gstande, ass d Lüt sini Leere chönni verstoo. Er
Mit Diskriminierig bezäichnet mä, wenn in dr Behandlig vo gwüsse Mensche Underschiid gmacht wärde zu wie d Allgemäinhäit behandlet wird, uf dr Basis vo dr Grubbe, Klass oder andere Kriterium, wo mä die Mensche drzuezelt und nid uf dr Basis vo persöönlige Verdienst. Diskriminierendi Dradizioone, Ideä und Gsetz git s in de mäiste Gsellschafte überall uf dr Wält, au dört, wo Diskriminierig schief aagluegt wird oder sogar verbote isch. Diskriminiert wärde im allgemäine Minderhäite, aber under Umständ cha au d Meerhäit vo dr Bevölkerig im ene Land diskriminiert wärde, wie s de Schwarze in Südafrika under dr Apartheid bassiert isch. In modärne Demokratie isch s e Grundsatz, ass alli Bürger vor em Rächt gliich si. Mänggisch aber lit d Ungliichhäit „in dr Natur vo dr Sach“ und denn si verschiideni rächtligi Reglige erlaubt oder mänggisch sogar vorgschriibe. Nit jedi Form von ere ungliiche Behandlig erfüllt s Begriffbrofil vo dr soziale Diskriminierig. Kriterie, wo wägene Lüt diskriminiert wärde, si under anderem s Gschlächt und die gschlächtligi Usrichdig d Hutfarb oder s Usgsee im Allgemäine d Religioon oder d Wältaaschauig d Häärkumft und d Ethnii Behindrige s Alter d Händigkäit Armuet Mä mäint mit Diskriminierig zwar mäistens e Benoochdäiligung oder e schlächteri
Dr Christian Konrad Wilhelm Dohm, von Dohm sit 1786, (* 11. Dezämber 1751 z Lemgo; † 29. Mai 1820 z Pustleben bi Nordhausen) isch e Jurist, pröissische Diplomat und politische und historische Schriftsteller gsi. As Autor vo dr wäägwiisende Schrift Über die bürgerliche Verbesserung der Juden vo 1781 isch er im Sinn vo dr Ufkläärig für die jüüdischi Emanzipazioon iidräte und het die in ganz Öiropa gförderet. Dr Dohm isch vor allem wäge sinere Schrift zur Judenemanzipazioon Über die bürgerliche Verbesserung der Juden (1781) as en ufkläärte Verdräter vo de Bürgerrächt für d Juude in ganz Öiropa bekannt worde. Es isch s erste Wärk vo deere Art gsi. D Idee drzue het er vom Moses Mendelssohn überchoo, wo eso brobiert het, e Bitt um Hilf vo unterdruckte Elsässer Juude witerzläite. Dr Dohm het d Ursache vo de negative Äigeschafte, wo mä de Juude denn zumol withii zuegschriibe het, in de rächtlige Beschränkige gsee, wo d Juude under ene glitte häi, und nit in aagääbligi Äigenarte as Volk oder as Religioonsgmäinschaft. Die vorhandene Juudeornige wurde d Juude zun ere Lääbenswiis zwinge, wo d Ursach vom Antijudaismus, dr Findschaft und Verachdig, wo d Juude wurde erlääbe, sig. Er het si dur Gliichberächtigung
Dè Kanton Schaffuusè wyst dè komplizyrteschte Gränzvolauf vo allnè Kantön vo dè Schwiz uff. Er gränzt uff 151,8 km (inkl. Enklavè Büsingè) a Dütschland. D Gränzlinniü haaltet sich meischtens nit a diè natürlichi Boddèbschaffèheit wiè Flüss odder Wasserscheidè, sondern isch übber d Johrhunderte durch Zuèkäuf vom Stadtstaat Schaffuusè entstande. Im 18., 19. un 20. Johrhundert sin mengi territoriali Voänderigè für d Voeifachig vom Gränzvolauf durrègfüürt worrè. D Vobindig vo dè drei Kantonsdeil un d Übernaam vo dè Enklavè Büsingè isch abber am Wyner Kongrèss gschiteret. D Sidlung Schaffuusè hèt 1045 s Stadtrecht erhaaltè. I dè folgendè Johrhundert hèt d Stadt irè Hoheitsgebièt durch Landkäuf un Landduusch vogrösserèt. Im Johr 1798, bim Wechsel vum Stadtstaat Schaffuusè zum Kanton Schaffuusè innerhalb vo dè Helvetischè Republik, hèn d Schaffuuser Stadthèrrè übber diè zee folgendè Vogteiè uff èm Land dussè ghèrrscht: Epfèhoffè ènnèt vom Hochè Randè isch bis 1839 dirèkt dè Stadt Schaffuusè unterschtellt gsi Obbervogtei Reièt Obervogtei Schlaatè Obervogtei Lööningè Obervogtei Bèringè Obervogtei Merishuusè Obervogtei Neuhuusè am Rhyfall, annèdubaki èn Fischerdörfli am Rhyfall Obervogtei Nüüchilch, diè einzigi Stadt im obberè Chläggi Obervogtei Buèch Obervogtei Thayngè, ebbèfalls im Reièt glegè. Obervogtei Rüèdlingè-Buèchbärg, dè untere Kantonsdeil un è Exklavè vom Kanton Schaffuusè, wo vom Kanton
S Chraftwärch Albrugg-Dogèrè isch è Laufwasserchraftwärch am Hochrhy. Es isch zwǜschè Auguscht 1930 un Septembèr 1933 baut worrè. D Bauleitig für Hoch- un Dǜ!fbauarbetè unterligèd im Ingenieurbüro vom Heinrich Eduard Gruner, d Bauleitig für dè elegtrischè Deil isch vo dè Rheinisch-weschtfälischè Elegtrizidätswärch AG (RWE) durrègfüürt worrè. S Maschinnèhuus stòt uff èm Gebièt vo dè dütschè Gmeind Albrugg, s Weer uff èm Gebièt vo dè dütschè Gmeind Dogèrè un dè schwizer Gmeind Leibschtadt. Uff schwizer Sitè stòt s Weerchraftwärch, wo am 4. Dezembèr 2009 in Bedryb gnõ worrè isch. Übber s Weer füürt èn Fuèßwäg. S Stauweer lyt öppè 700 Meter obberhalb vo dè Baanschtation Leibschtadt, wo sich früèner dè Rhy deilt hèt un um è Auinslè ummègangè isch. S füüfschützige Weer schlièßt dè komplèttè südliche Hauptrhylauf, woby diè drei südlichè Öffnungü uff Schwizer Gebièt un diè beidè nördlichè Öffnungè uff dütschem Staatsgebièt ligèd. Dè nördliche Näbbèarm isch zum Obberwasserkanaal vum Chraftwärch umgschtaltet. Diè dezwǜschèliegendi Auhof-Inslè isch zuè nèm Staubeggè umfungtionyrt worrè. Dè Wasserzuèfluss erfolgt übber è 215 Meter langes Ylaufbauwärch, wo us èrè öppè 5 Meter übber dè Rhysollè ligendè Schwèllè un einèrè 1,5 Meter dǜef is Wasser zeigendè Tauchwand bschtôt. Selli vohinderèt, dass Gschièbe un Schwemmguèt i dè Obberwasserkanaal
S Oppenheims si e witverzwigti Familie, wo us em rhiiland-pfälzische Ort Oppenheim stammt und under anderem z Frankfurt scho im 18. Joorhundert im Bankgschäft däätig gsi si. Si si e Zwiig vi dr jüüdische Familie Oppenheimer, wo uf e Amschel Oppenheim († noch 1505 z Worms) zruggönge. S Gschlächt het si Stammräije mit em Samuel Oppenheim, eme Chaufmaa z Worms, aagfange, wo um 1550 uf d Wält choo und vor 1601 gstorbe isch. 1740 isch e Mitgliid vo dr Familie us Frankfurt am Main uf Bonn züüglet, wo dr Kurfürst Clemens August iin und anderi jüüdischi Chauflüt as Hoffaktore und Hoflieferante iigsetzt und gschützt het. Dr Salomon Oppenheim junior, wo z Bonn uf d Wält cho isch, het 1789 e Wäggsel- und Kommissioonsgschäft gründet, wo sich zum Bankhuus Oppenheim und 1904 zur Brivatbank Sal. Oppenheim entwigglet het. Dr Simon Oppenheim isch Bankiee z Köln gsi und e kööniglich pröissische Ghäim-Kommerzieroot. 1868 isch er as Ridder vom Iisige Chronenorde vo dr 2. Klass in dr ööstriichisch und pröissisch Freiherestand erhobe worde. Genealogisches Handbuch des Adels, Adelslexikon Band X, Band 119 der Gesamtreihe, C. A. Starke Verlag, Limburg (Lahn) 1999, ISSN 0435-2408 Sal. Oppenheim Jr. & Cie. Geschichte einer Bank und Familie,