rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Gross Abbruch oder d Rhyschlucht isch es Tobel, wo der Vorderrhy vo Ilanz bis uf Bonaduz und Riichenau im Kanton Graubünde dure flüsst. Dr rätoromanisch Name «Ruinaulta» het die beide Wortdeil ruina, was uf düütsch «Felsabbruch» bedütet, und aulta, was uf düütsch «hööch» isch. Als «Ruina» oder «Ruinas» bezeichne d Rätoromane i vilne Deil vo irem Sproochgebiet die grosse oder chlyne Bärghäng, wo d Erosioon ständig Material is Taal abebringt und d Form vom Gländ immer mee veränderet und wo s drum keine Wälder oder Fäldfluere het. Als «Hööche Abbruch» gilt die grossi Schlucht vom Vorderrhy, wo scho immer für e Vercheer schwiregi Verhältnis botte het. Derzue chunt no s steile Versamertobel, wo drin d Rabiusa us em Safietaal zum Vorderrhy abechunt. Der Carrerabach, wo vo Süde bi Valendas här chunt, und dr Flem, wo vo Flims abe rünnt und dur s Pintruntobel in Vorderrhy mündet, ergänze s Labyrinth vo de Schluchte i dere wilde Landschaft. D «Rhyschlucht», wie me dere wilde Bärglandschaft üf Düütsch meischtens seit, isch entstande, wo dr Rhy nodisno dur de mächtig Schuttchegel vom Bärgsturz vo Flims es töifs Flussbett ygschnitte het. Vor öpe zäätuusig Joor, also nach der letschte Yschzyt, isch vo de Bärge
Dr Hohbannstei (dt. Hoh(e)bannstein) isch e denkmolgschützte historische Grenzstei uff em Hohfirscht südli vu Friburg im Brisgau. D Besunderheit isch, ass es sich binem um e Fimfmärker handelet, wu e gmeinsame Grenzpunkt fier d Gmarkige vu Ebringe, Bollschwil, Pfaffewiler, Ehrechilche un Schallsched bildet. Sit eme Unfall bi Forschtarbede anno 1996 Johre stoht dr Originalstei im Dorfmusem z Pfaffewiler. Am middlerwili asprechend gstaltete Grenzpunkt stoht sit anno 1997 e Replik. Dr Stei stoht im Wald, eschtlich vum Hohfirschtgipfel (496 m) in circa 410 m Hechi an eme beliebte Wanderwäg, 100 Meter vum Chalchbergwerk vu Bollschwil eweg. Dr Hohbannstai isch 1748 errichtet worre un markiert dr Endzuestand vu dr Grenzuffdeilig vum Hohfirscht am End vum Middelalder bzw. in dr früehe Nejzitt zwische dr aligede Gmeinde, noochdem die gmeinsam Allmendnutzig nooch 1300 langsam zum Erlige chu isch und d Gmeinde (iber ihri Grundherre) versuecht hänn, meglichscht vil vu dem Berg in die eige Gmarkig zbringe. Vor dr Errichtig vum Stei hets zimli vil Strit um dr jewilig Bann zwische dr Dörfer gä. Interessant isch in dem Zsämmehang, dass d Initiativ zue dere Grenziegig un au dr Grichtsprozess z Friburg deswäge vu dr Dörfer un nit etwa vu dere ihre adlige oder chilchliche Grundherre
S Patrozinium isch d Schutzherrschaft von ere vereerte gschichtleche Person über es Bouwärch wie zum Bischpiil e Chile, es Spitaal oder au en Verein oder en Organisazion. Die Person wird denn i dere Funkzion als Schutzpatron bezeichnet. Bim Bärgbau oder bi de Tunnelbauer isch da di heilig Barbara oder bi de Jungwacht de Don Bosco. Patrozinium heisst denn au der Feschtdag, won e Pfarrei der Fyrtig vom Schutzpatron als eine vo de Höhepünkt vom Chilejoor begoot. Wo me im früene Middelalter agfange het, Relikwie vo de chrischtleche Märtürer zu de neue Chile z bringe, isch das der Afang gsi vom Bruuch, ass jedi Chile es Patrozinium het müesse ha. I de Altäär het me es Stükli vo de Relikwie fescht ygmuuret oder me het si über em Altar im ene Chäschtli us Glas zum aaluege uusgstellt. Spööter sind für vili Chile au anderi Patrozinie als nur die vo bestimmte Heilige derzue cho, zum Bischpiil d Motiiv vom Heilige Chrüüz, vom Jesus sym Härz, vom Heilige Geischt oder vo dr Uffert vo dr Muettergottes (wie bi dr Kathedrale vo Chur). Im spoote Middelalter isch die heilegi Anna als Patronin sehr beliebt gsi, bi de Walser het me gärn dr Sankt Martin
Mels (IPA: mɛls) isch ä politischi Gmaind im Kanton Sanggalle. Mels lyt im Seeztal, südweschtlich vom historische Städtli Sargans. Mit meh weder 139 Quadratkilometer isch Mels flächemässig diä gröscht Gmaind vom Kanton. Si kört zum Waalkreis Sargaaserland. De tüüfsti Punkt isch döt, wo d Seez d Gmaind i Richtig Walesee verloot, uf 457 Meter über Meer. I de Melser Au i dr Ebeni am Rhy isch dr Boden uf 484 Meter. De högsti Punkt isch uf de Grosse Schiibe, en Berg mit 2'937 m. Im Süüde isch s Bärgmassyv vom Pizol, wo au als Summer- und Wintersportgebiet bekant isch. Im Talbode vo de Seez und em Rhii liggid d Dörfer Mels, Heiligchrütz und Plons. E chli i de Höchi obe isch Mädris und Vermol mit em Chapfesee. En grosse Tail vom Gmaindsgebiet lit im Wisstanetal, wo d Seez entspringt. Döt sin d Dörfer Schwendi und Wisstane, ehemoligi Walsersidlige. Fahre chame im Summer witer is Tal ini bis zu de Alp Walabütz. Im Wysstannetal sind vil schöni grossi Alpe: die gröössere drvo heisse Gafarra, Lavtina, Valtüsch, Valtnov, Scheubs, Foo, Matt, Obersiez, Tüls, Näserina, Oberschtei, Oberlaui, Galans, Matells, Tamons, Gadims und Mädems. Das sind fasch alls uralti Fluernääme us dr Zyt, wo
Mit Armer Konrad hän sich zwoo ufständischi Büüre-Bewegunge bezeichnet. Dr arm Konrad isch noch em Albert Rosenkranz e Synonym fir „dr arm Mann“ – wiä mer mit Hinz un Kunz „alli Lit“ meint, meint mer mit „Konrad“ e (arme) Mann. E Kurzform vu Konrad isch Kunz (dtv-Atlas Namenkunde), wäge däm iberraschts nit, ass diä gliche Ufständ aü unterem Namme Armer Kunz belegt sin. 1. Dr arm Konrad im Friähjohr un Summer 1514 im Remstal (Wirttebärg). Er het sich gege e neiji Stiirordnung vu dr Regiärung vum Herzog Ulrich vu Wirttenbärg gwändet, drnäbe hän dr Büüre aü d Misswirtschaft un d Bstächligkeit vu dr Regiärungsbeamte druckt, s Fähle vu Rächtsschutz un d Verwiäschtunge, wu d Firschte bi dr Jagd uf ihrene Fälder agrichtet hän. Dr Arm Konrad isch bis zum uffene Ufstand mit wit iber doisert Teilnämmer furtgschritte un het d Herrschaft zu Verhandlunge kenne zwinge. 2. Dr arm Konrad im Summer 1514 in dr Gegend vu Bihl am Oberrhiin. Er isch ermunteret gsii dur d Nochrichte iber dr wirttebärgisch Ufstand un het sich entzindet an däne un witere Missständ: D Änderung vum Erbrächt durch dr Markgraf Philipp vu Bade – dr Erb vum e Familiävatter het nimmi si Fraü solle
D Bräagazar Ach isch an 80 km langa Fluss im öschtrichischa Bundesland Vorarlbearg. D Bräagazar Ach entschpringt am Tannberg a d Gränz is Lechtal im Auafäldgebiet - nit direkt am Tannbergpass. Si fliasst in nordweschtlichar Richtung zum Bodasse. Im obara Toal ischt se no wenig verbout. Vo Schopparnuo bis Beza bezühigswiis bis ge Rütte i d Parzella Bia ischt d Ach scho ghörig zwüschat Dämm inne quetscht. Blos noach Mella ischt no a kle a natürlichs Toal. Vom Ilouf vom Andalsbuchar-Kraftwerk weck ischt se wiedar in a ra schöna Schlucht. Vor Egg ischt s no amol verbout. Unterhalb vo Egg got as ins 19 km lange Achtal. Des ischt a meischtens no a natürlichs Tal mit viele Kurva und Stromschnella. Allardings ischt bis Albarschwende fascht koa Wasser wells im Stolla vom Kraftwerk vo da VKW (Vorarlberger Kraftwerke) ischt. Zwüschat Alberschwende und Bozenau bim Dorenar Bahnhof ischt vo dem Kraftwerk a Becka zums Wasser langsam ablo. Döt schout d Ach nümma schö us. Im ganza Toal durch dia Achschlucht ischt uf de räachte Sita dia ehemalige Trassa vom Wäldarbähnle. Des ischt vo 1903 bis 1985 a 35 km lange Schmalspurbahn vo Brägaz ge Beza gsi. Hüta wörd nu no a korzas
Rhäzüns (rätoromanisch Razén ) isch e politeschi Gmaind in der Region Imboda vom Bündnerland. Rhäzüns liit uf ere Gländterrasse am Underlauf vom Hinderrhy und am Bärghang vom Crest Ault (das heisst uf Düütsch Hööche Graat) mid em höchschte Punkt uf 2002 Meter über Meer. I dr Gmaind sind näbem Dorf d Wiiler Mulin Sura, Runcaglia und Clavadatsch. Wyt am Bärg obe isch dr chly Bärgsee Lag Miert. D Rhäzünser Alp isch ufdeilt id Alp Sut und d Alp Sura ( die underi und die oberi Alp). D Nochbergmainde vo Rhäzüns sind Bonaduz, Domat/Ems, Rootebrunne, Cazis und Safietaal. Rhäzüns isch in ere Kwelle vo ane 840 i dr Schrybwys Raezunne s erschte Mol gnänt. Hüt rede d Lüüt z Rhäzüns zu öpe 80 Prozänt Düütsch. Bis is 19. Joorhundert het d Gmaind no zum Sproochgebiet vom Rätoromanische ghört. I dr Gmaind isch e Mineralwasserkwelle, wo ane 1797 scho begchannt gsi isch. D Fabrigg für Mineralwasser ghört der Fäldschlössli-Gruppe. d Chile vom Heilige Georg, mit Moolereie vom Meischter vo Walteschburg. d Chile vom Sankt Paulus d Pfarrchile mid em Patrozinium vo dr Geburt vo dr Muettergottes s Schloss Rhäzüns Armon Fontana: Die Kirchen von Rhäzüns: Nossadunna - Sogn Paul - Sogn Gieri.
D Brugg über s Versamer Tobel isch e Brugg i dr Nöchi vom Dorf Versam, wo zu dr Gmaind Safietaal im Bündnerland ghört. Am Ändi vom Safietaal louft d Rabiusa dur nes töifs Tobel, bevor si i dr Schlucht Ruinaulta in Vorderrhy mündet. Früener isch der Wääg vo Bonaduz uf Versam schwirig über d Syte vom Tobel bis zum Fluss abe ggange. Do gits aber bi Versam e bsunders schmali Stell vom Tobel, wo me im 19. Joorhundert die erscht höchi Brugg über s Taal het chönne boue. Die erschti isch e Holzbrugg gsi. Die isch ane 1828 bout worde und het e Lengi vo 66 Meter gha. Im Joor 1896 isch si zämegheit. Die zwöiti isch e Brugg us Yse, wo ane 1897 gmacht worden isch. Si het 70 Meter Spannwyti. Hüt isch si als Bouzüüge vo der alte Ysebruggetechnik konserviert. Vo 2010 bis 2012 isch die modärni Brugg us Beton entstande. Si isch 112 Meter lang. Commons: Versamer Tobelbrücke – Sammlig vo Multimediadateie Rabiusabrücke uf: Swiss Timber Bridges - Die Schweizerischen Holzbrücken von Werner Minder. Jürgen Brunner: Der Bau von Brücken aus Holz in der Schweiz. Eidgenösseschi Materialprüefigsastalt vo der E.T.H. Zürich:, Zürich 1925, S. 41. 46.7953299.340546Koordinate: 46°
S Schauspiilhuus Züri giltet as ais vu dr wichtigschte dytschsprochige Theater. S gross Huus im Pfaue a de Rämistraass z Züri het 750 Blätz. Im Chäller vum Gebei isch d Studiobihni Chammere fir maximal 70 Zueschauer unterbrocht. S Theater zellt zu de kantonaal wichtige Kulturgüeter vo Züri. S Gebei am Pfauen isch anne 1892 as Volkstheater am Pfauen mit Bairischem Biergarte un Chaigelbahn böue wore un zerscht as Varietétheater bruucht wore. Anne 1901 isch s vum Diräkter vum Operehuus Alfred Reucker aagmietet un mit s Goethes Die Mitschuldigen as Schauspiilhuus ufgmacht wore. Vu 1903 bis 1926 isch s Theater vu dr private Gnosseschaft zum Pfaue bedribe wore. Im Johr 1926 het dr Ferdinand Rieser, e Zürcher Wyygroßhändler un Diräkter vum Schauspiilhuus, s Gebei gchauft un het s umböue loo. 1938 isch dr Theaterbedriib dur d Neue Schauspiel AG paachtet wore, wu doderfir vu dr Stadt grindet woren isch. Em domolige Stadtbresidänt Emil Klöti un em Verleger Emil Oprecht isch s eso glunge, s Theater us syre finanziälle Schwirigkaite uusezhole. Wu 1952 dr Paachtverdrag mit dr Witfrau vum Ferdinand Rieser abglofen isch, hän d Zürcher Burger ihri Zuestimmig zum Chauf vu dr Gebei dur d Stadt Züri zu me Bryys vu
Dr Walteschburger Meischter isch e Mooler im 14. Joorhundert gsi, wo in es baar Chile im Bündnerland groossi Wandmoolerie gmacht het. Me het dèm Mooler, wo me von em dr eigentlech Name nit gchennt, de Künschtlername ggä, wil er a dr Nordwand vo dr Chile vo Walteschburg im Vorderrhytaal i dr Zyt um 1330 schöni und bsunders guet gstalteti Bilder a d Wänd gmoolet het. Er het mit ere Gruppe vo Mooler in ere Wärchstatt zämegschaffet. Bsunders begchannt sind au syni Bilder i dr Sankt Georgs-Chile bi Rhäzüns und Bonaduz. Dr Künschtler gilt als eine vo de bedütende Mooler vo der gootische Zyt i dr Schwiiz. z Walteschburg i dr refermierte Chile z Maiefäld im Schloss Brandis z Rhäzüns i dr Chile vom Heilige Georg z Rhäzüns i dr Paulus-Chile z Casti-Wergenstein z Chur i dr Kathedrale z Churwalde i dr Marie- und Michael-Chile z Clugin z Paspels i dr Chappele vo dr Maria Magdalena z Dusch z Lüen im Schamfigg i dr Chile vom Heilige Zeno Horst F. Rupp (Hrsg.): Der Waltensburger Meister in seiner Zeit. Chur 2015, ISBN 978-3-89870-883-8 Horst F. Rupp: Observaziuns davart il Meister da Vuorz. Exemplificadas specialmein en connex cul ciclus dalla passiun da Vuorz.
Rhonetal, frz. Vallée du Rhône, chan aini vo däne Bedütige ha: allgemein s gsamti Tal, wo de Fluss Rhone i de Schwiz und z Frankriich dureflüüsst Rhonetal (Schweiz), s Tal vo de Rhone im Schwizer Kanton Wallis, zwüsched Brig und Martigny Défilé de l’Écluse, d Klus oder de Durchbruch vo de Rhone dur de Jura dure, zwüsched Gämf und Bellgard Rhonetal (Frankreich), d Landschaft z Frankriich, wo d Rhone vo Lyon bis zum Mittelmeer dureflüüsst Lueg au: Côtes du Rhône
Dr Heinzebärg (uf Rätoromanisch Mantogna) isch dr Bärghang uf dr weschtliche Syte vom Taal zwüsche Thusis und Rhäzüns im Kanton Graubünde. Bim Dorf Präz stoot d Burg Heinzebärg, wo im früene 13. Joorhundert vermuetli vo de Freiherre vo Vaz bout worden isch. Ane 1384 isch dr Heinzebärg s erschte Mol in ere Kwelle erwäänt worde. Vom Taalbode am Hinderrhy goot dr Bärghang liecht und a de meischte Stelle nid seer steil bis zum Graat ufe, wo dr Heinzebärg vom Safietaal im Weschte abgränzt. D Höchi foot im Süde bim Glaspass, wo uf 1843 Meter über Meer liit, und im Tobel vom Nollabach a und goot öpe 15 Kilometr wyt bis uf Bonaduz. Dr Lüschgrat isch mit 2180 Meter der höchst Punkt vo dr Bärgchetti. Unde am Bärg ligge d Ortschafte Thusis und Cazis, chly wyter oben am Hang d Dörfer Masein, Tartar, Urmein, Flerde, Portein, Sarn, Dalin und Präz und chly under em Glaspass d Walsersiidlig Tschappina. Uf em Heinzeberg sind die grosse Alpgebiet Bruuchalp, Lüschalp, Pascumin, Porteiner Alp, Sarneralp, Präzer Alp und Neualp. Am Bärg hets vil Waldflechine, bsunders i de Bachtobel und oberhalb vo Oberrealta. Commons: Heinzenberg GR – Sammlig vo Multimediadateie d Website vom ehmolige Vercheerverein Oberheinzebärg
ff x xx Der Oberalppass (rätoromanisch oder ) isch e Wäg über en Bärgsaddel zwüschem Bündnerland und em Kanton Uri. D Passhöchi lyt im Gemeindbiet vo Tujetsch uf 2044 Meter über Meer. Über e Oberalp füert d Hauptstrooss 19, wo vo Brig im Wallis uf Rychenau goot. D Streki vo dr hütige Matterhorn-Gotthard-Bahn übere Pass isch ane 1926 vo dr Firma Furka-Oberalp-Bahn bout worde. Dr Wytwanderwäg Senda Sursilvana vo Tamins dur d Rhyschlucht goot bis ufe Bärg. Dr Pass öpe 1900 Baustell vo dr Strooss bi Andermatt ane 1969 Schneeschnüüzi ufem Oberalppass Commons: Oberalppass – Sammlig vo Multimediadateie Jürg Simonett: Oberalppass. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
S Département Nièvre isch e Département z Frankrych, wo syn Name vom Nièvre überchuu het. S ghert zur Region Bourgogne-Franche-Comté un isch s 58. in dr alfabeetische Raiefolg vo de franzesische Départements. S Département het e Flechi vu 6.817 km² und 202.670 Yywohner (Stand 1. Januar 2020). Dr Sitz vu de Präfektur isch Nevers. S Département Nièvre lyt im Zäntrum vu Frankrych. S gränzt an d Département Yonne, Côte-d’Or, Saône-et-Loire, Allier, Cher und Loiret. Di greschte Stedt vum Département Nièvre sin: Commons: Département Nièvre – Sammlig vo Multimediadateie Generalrot vum Département Nièvre (franzesisch) Präfektur vum Département Nièvre (franzesisch) Normdate: GND: 4117879-8 | LCCN: n81124798 | SUDOC/IdRef: 027298736 | VIAF: 152458021
D Gotthardbaan (GB) isch e privati Isebaan i de Schwiiz gsi. Si häd e Linie vo Immisee (Kanton Schwyz) dur s Gotthardmassiv uf Chiasso (Kanton Tessin) pout und betribe. Wämmer hüt vo de Gotthardbaan redt, meint mer d Linie. Si isch Normalspurig. Nach de Semmering-Baan (1854), de Brenner-Baan (1867) und de Mont-Cenis-Streki (1871) isch d Gotthard-Baan (GB) di vierti, aber au di küensti Isebaan dur d Alpe gsi. Lang hät mer drüber diskutiert, won d Baan gnau söli duregaa. Äntli, 1869 hät mer mit em Königriich Italie und 1871 mit em Tüütsche Riich en Staatsvertraag chöne abschlüüse. Es Jaar spöter, 1872 isch mit em Bou aagfange worde. Am schnällschte isch es im Tessin fürschi gange und 1874 hät mer d Taalstrekkene im Süüde Abläntsche (Biasca) - Giubiasco - Luggarus (Locarno) und Lauis (Lugano) - Chiasso eröffnet. Am 1. Juni 1882 isch die durchgeendi Strekki vo Immisee uf Chiasso eröffnet worde. De Gotthardtunnel won 15003 Meter lang isch, isch zu säbere Ziit de lengschti Isebaantunnel vo de Wält gsii. Scho bald druf abe häds Militär aagfange d Strekki mit Feschtige z sichere. Z Eriels (Airolo) hett mer sogar mit ere künschtliche Lawine chöne de Tunneliigang verschütte. Gliichziitig isch die Aargauischi Südbaan
Dr Begriff Südbadisch fir dr Dialäkt in Südbade (friähjer het mer gsait Oberbade) macht wisseschaftlig kei Sinn, wel dr Dialäkt zwische Hegau, Südschwarzwald, Markgräflerland, Briisgaü un Ortenaü kei Einheit bildet. Do isch niideralemannischs Bodeseealemannisch, Hochalemannisch un niideralemannischs Oberrhiinisch verbreitet, un im Rüüm Duttlinge aäu Schwäbisch. S Glich giltet fir dr Begriff Badisch, do sin fränkischi Dialäkt im Norde un Alemannisch im Süde unter einem Huet. Bade as e zämmehängendi politischi Einheit isch erscht 1806 entstande, diä sprochlig Üsbrägung vu däm Gebiit het aber viil friähjer stattgfunde. Friili bezeichne mänki Lit, wu kei alemannischs oder fränkischs Bewußtsii hän, ihre Dialäkt as badisch („Südbadisch“ nännt si Dialäkt niäme). Do, wu no starke Dialäkt gschwätzt wird, unterscheidet er sich im badische Oberland (= Süde) un im Underland (= Norde) zimli: S eint isch Alemannisch, s ander Fränkisch. Meh Ähnligkeit mitenander het s Badisch vu dr Großstedt, also vu Friiburg, Karlsrueh usw., wels dur s Hochditsch iigebnet un enander agliche isch. Am endschte dät noch e Begriff badischi Umgangssproch Sinn mache – fir diä schriftnoch Sproch, wu vu Alemanne bsunders in dr Stedt gegeniber Främde oder Vorgsetzte verwändet wird oder wänns suscht „ghobe“ zuegoh soll. Do heißts drno z. B. Hasch geschtern kei Zeit
D Ravennaschlucht isch è Schlucht im Hochschwarzwald. Si isch è schmals Sitèdal vom Höllèdal, durch sèll flǜèßt dè Bach Ravenna. I dè Ravennaschlucht lauft èn Wanderwäg näbbè m Bach nõch; dè Wäg isch Deil vom Heimètpfad Hochschwarzwald. Diè ca. 4 km langi Schlucht füürt vom Höllèdal zuè dè höcher glègènè Gmeind Breitnau, zuè dèrrè irer Gmarkung d Schlucht au ghört. Dè Nammè vo dè Schlucht leitet sich wòòrschinlich vom französischè ravine für Schlucht ab. Im zityrtè Artikel wörd è Hèrleitung vom Nammè us èm Französischè negyrt un dè Autor legt nòch, dass es wòòrschinlicher dè Bsitzernammè Rappè un A(ach) für Bach gsi isch, wo zuè Ravenna abgschliffè worrè isch. Anderersits isch jò au dè Nammè vom Höllèdal wòòrschinlich vom französischè Val d'enfer alemannisyrt worrè, wa ravine möglich bliibè lòt. Dè wilde Bach Ravenna bǜètet uff èm Deilschtugg durch d Schlucht è baar Wasserfäll. Dié beidè gröschtè sin dè große Ravenna-Fall mit 16 m und dè chlyne Ravenna-Fall mit 6 m Fallhöchi. Dé Bach hèt in früènerer Zit Blatz für mèngi Müllè botè. Sèlli findè sich deilwys nò hüt i dè Ravennaschlucht un sind zum Deil guèt erhaaltè. Am Aafang vo dè Schlucht stòt d Großjoggèmülli us èm Johr 1883, wo
D Flößerei isch en alti Form vom Güetervercheer uf de Flüss. Bis is 19. Joorhundert het me grossi Mängene vo Holz am beschte uf de Flüss mit dr Strömig chönne transportiere. Scho dr Julius Cäsar het drüber gschribe, d Helvetier siged mit Flöss ubere Rhy ggange. Das het de waldryche Gebiet am Oberlauf und de Konsumänte vo Holz i de grosse Stedt am Underlauf dienet. Ganz grossi Baumstämm usem Ämmetaal het me z Holland für d Maschte vo de Schiff bruucht. Uf allne grössere flüss vom Schwarzwald isch d Flösserei es begchannts Gwärb gsi. Die ganze Baumstämm sind zämepunde worde, ass se d Flösser uf em Wäg under Kontrolle gha hend. Susch hätte d Hölzer underwägs d Schiff, d Brugge, d Müline und d Ufer chönne beschädige. Uf de Pladdforme vo de Flöss het me Handelswaare und au Passaschier chönne mitnää. Vo dr Fösserei tuet me d Transporttechnik mit der Trift underscheide, wo me chürzeri Abschnidd vo de Baumstämm dur d Bärgbech und deils au dur d Flüss abegschwemmt het. A de Stelle, wo me i de Flüss dur Felseriff und Stromschnelle chunt, isch d Flösserei bsunders gfäärlech gsi, so wie öpe ufem Rhy bim Mittlere Lauffe zwüsche Choblez und
Dr Pieder Cavigelli (Bürger vo Ruis bi Ilanz; * 1913 z Siat, wo hüt zu dr Gmeind Ilanz ghört; † 1996 z Chur) isch e Bündner Lehrer und Tieläktoloog gsi. Dr Pieder Cavigelli isch us ere alte Familie vom Lugnez gsi. Syn Vadder isch vo Ruis cho und syni Muetter, d Maria Ursula Cavigelli-Tschuor (1879-1953), vo Siat. Er het d Clara Moser ghürotet. Noch dr Primarschuel z Siat und dr Sekundarschuel z Ruis und z Chur het er vo 1929 bis 1934 s Bündner Lehrerseminaar bsuecht. Zu synere rätoromanische Muettersprooch, em Surselvisch, het er doderby au guet Düütsch gleert, und mid dene beide Sprooche het er i sym Pruefsläbe uf vil Arte z tue gha. Zerscht het er i synere Heimet, dr Surselva, Underricht ggä, und zwar i dr Primarschuel z Andiast und den z Rueras, wo e Frakzioon isch vo dr Gmeind Tavetsch. 1936 isch er derzue ane uf Züri go studiere zum Sekundarlehrer z wärde. D Frömdsprooche het er derno z Grenoble, z Paris und z Perugia no besser gleert gchenne. Voo 1939 bis 1946 isch er a dr Sekundarschuel vo dr meerheitlech düütschsproochige Gmeind Bonaduz gsi, und ane 1946 isch er als Sekundarlehrer uf Arosa gwäält worde,
Dr Heilige Magnus vo Füasse oder au Sankt Mang (* gmäss dr Tradizioon öpe 699 und † 750 oder 772) het im 8. Joorhundert als Eremit bi Füessa im Allgäu gläbt. I dr Tradizioon vom Chloschter Sankt Mang bi Füessa, wo i dr Zyt vo öpe 840 bis ane 1803 bestande het, gilt är als däm syn Gründer, und me dänkt, är sig dr erscht Apt gsi. Me weiss nid vil vo sym Läbe. Als beschti Kwelle het me d Läbensbeschrybig us em 10. Joorhundert im Codex 265 vo dr Chloschterbiblioteek z Äinsidle, wo aber noch der neue Forschig nid als Tatsachepricht sell gläse wärde. Es dütet vil druff hy, ass dr Magnus als Schüeler vom Kolumban us Irland is alemannische Biet cho und derno vo Sanggalle is Allgäu ggangen isch zum go missioniere. Derby cha me gsee, ass dr Heilig sid em Middelalter im dütschsproochige Alperuum und z Oberschwoobe a vilne Ort vereert worden isch. Me seit iim mängmol au «dr Aposchtel vom Allgäu». Syn Fyrtig isch dr 6. Septämber. Dr Magnus zellt zu de Heilige vo de Benediktiner. I de Regioone vo de Alpe schetzt me iin als Schutzpatron gäge Schädling i dr Landwirtschaft. Dr Wanderstab vom heilige
Dr Georg Wenker (* 25. Februar 1852 z Dissldorf, † 17. Juli 1911 en Marburg an dr Lahn) ischt a deitscher Sprôchwissaschaftler gwäa. Dr Georg Wenker ischt 1852 z Dissldorf uff d Welt komma. Seine Leit, dr Kunschthendler Johann Gottfried Wenker ond d Wilhelmine geborene Petri, send vo Dortmund aus zuazoga gwäa. Vo 1867 bis 1872 isch dr Georg Wenker ema Dissldorfer Gymnasiom en d Schuel ganga ond hôt deet au sei Abidur gmachet. Hendrher hôt’r en Zürich, z Bonn ond z Marburg studiirt. Promoviirt hôt der jonge Môô em Alder vo 24 Jôhr an dr Eberhard-Karls-Universideet z Diibenga mit-ra Dissertazioo zom Thema Über die Verschiebung des Stammsilbenauslautes im Germanischen. 1877 ischt’r Bibliothekar bei dr Keeniglicha Universideet Marburg ond elf Jôhr späder dr Leider vom Forschungsinstitut für deutsche Sprache an dr Uni Marburg wôrra. Am 17. Juli 1911 hôt dr Wenker z Marburg seine Auga fir emmer gschlossa. 59 Johr send sellem Moo zom Leaba vorgennt gwäa. Vo 1888 ôô bis zo seim Ableaba hôt dr Wenker s Forschungsinstitut für deutsche Sprache gleidet ond da Sprachatlas des Deutschen Reichs begrendet. Des Werk ischt au ondrem Begriff Wenkeratlas bekannt. Zo deam Zweck hôt der Môô 40 Sätz erstellt, wo vo Lehrer