rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Niteuklidischi Geometrie si Spezialisierige vo dr absolute Geometrii. Si underschäide sich vo dr euklidische Geometrii, wo au as e Spezialisierig vo dr absolute Geometrii cha formuliert wärde, in däm, ass in iine s Parallelenaxiom nit gältet. Die niteuklidische Geometrie si nid entwigglet worde, zum unseri Erfaarig vom Ruum genauer z mache. Es si axiomatischi Theorie, wo sich mit em Brobleem vo de Paralleele usenandersetze. Es git Modäll für niteuklidischi Geometrie, z. B. die vom Felix Klein und Henri Poincaré, was bewiist, ass s Parallelenaxiom vom Euklid nit us de andere Axiome cha induziert wärde und vo iine unabhängig isch. Mä bechunnt niteuklidischi Geometrie, wemm mä s Parallelenaxiom us em Axiomsüsteem usloot oder es änderet. Die grundlegende Mööglikäite, wie mä s cha ändere, si: Zun ere Grade und eme Punggt usserhalb vo dr Grade git s käini Paralleele. Zwäi verschiideni Grade in ere Eebeni schniide enander also immer. Das füert zun ere elliptische Geometrii. En aaschauligs Modäll von ere zwäidimensionale elliptische Geometrii isch d Geometrii uf ere Chuugeleflechi. Do isch d Summe vo de Winggel vom ene Dreiegg gröösser as 180°, dr Umfang vom ene Kräis isch chliiner as 2 π r {\displaystyle 2\pi r} , und d Flechi chliiner as
Under em Begriff Slinky verschtaht mer entweder äs Schpilgrät in Form von ere Schpirale oder dänn liechti Chleidigsschtück. Än Slinky isch än Art langzogni Schpirale, wo meischtens us Plastik oder Metall baut isch. Maischtens wird er esoo brucht, dass mer en uf de oberschti Tritt von ere Stäge leit und em dänn än Schupf git. De Slinky wanderet denn sälbschtändig Stufe für Stufe abe. So ähnlich, eifach in gross, git's au e Nummere vo de Mummeschanz. Als Slinky-Chleidig bezeichnet mer eher liechti Chleider us dünnem Stoff. S git zum Bischpil Slinky-Röck oder au Slinky-T-Shirts. Commons: Slinky – Sammlig vo Multimediadateie
D Usgliichigsrächnig (au Usgliichsrächnig, Usgliichig, Parameterschetzig, Aabassig, Regression oder Fit(ting) gnennt) isch e mathematischi Optimierigsmethode, zum für e Räije vo Mässdaate die umbekannte Parameter vo iirem geometrisch-füsikalische Modäll oder d Parameter von ere Funkzion, wo vorgee isch, z bestimme (z schetze). Im Allgemäine wird si brucht zum überbestimmti Brobleem z lööse. S Ziil vo dr Usgliichig isch, ass s ändgültige Modäll bzw. d Funkzion am beste zu de Daate und iire chliine Widersprüch, wo umvermiidlig si, basst. Im Allgemäine brucht mä zum Usrächne d Methode vo de chliinste Kwadraat. Bi dere Methode macht mä an de Parameter chliini Verbessrige, so dass d Summe vo de Kwadraat vo alle äinzelne Abwiichige zwüsche de Mässdaate und de Modälldaate so chli wie mööglig wärde. Bi zuefellig verdäilte Feeler im Modäll oder in dr Mässig chunnt mä eso zum woorschiinligste Wärt für die Umbekannte, wo mä will usrächne. Dä chliine Räst, wo no bliibe, säit mä Residue und mit ene cha mä Ussaage mache über d Gnauikäit und Zueverlässigkäit vom Mäss- und Daatemodäll. Die mathematische Lösigsverfaare muess mä uf e Modäll basiere, bim grafische Verfaare muess mä käini sonigi Aanaame mache. Do läit mä e stetig krümmti usgliichendi Linie eso, ass si so nooch
D Normal- oder Gauss-Verdäilig (noch em Carl Friedrich Gauß) isch e wichdige Tüp vo stetige Woorschinlikäitsverdäilige. Iirere Woorschinlikäitsdichdi säit mä au Gauss-Funkzion, d Gauss Normalverdäilig, d Gauss Verdäiligskurve, d Gauss-Kurve, d Gauss Gloggekurve, d Gauss-Glogge oder äifach d Gloggekurve. Die bsundrigi Bedütig vo dr Normalverdäilig chunnt under anderem vom zentrale Gränzwärtsatz. Noch däm Satz si Verdäilige, wo entstöön, wenn e Hufe unabhängigi Iiflüss überlaageret wärde, under schwache Vorussetzige meer oder weniger normalverdäilt. D Abwiichige vo de (Mäss)Wärt von e Hufe natur-, wirtschafts- und ääscheniöörwüsseschaftlige Vorgäng vom Middelwärt cha mä mit dr Normalverdäilig äntwääder exakt oder wenigstens in ere seer guete Nööcherig beschriibe (vor allem Brozäss, wo in meerere Faktore unabhängig vonenander in verschiidene Richdige wirke). Zuefallsgröössene mit Normalverdäilig benützt mä zum zuefelligi Vorgäng beschriibe wie: zuefelligi Mässfeeler, zuefelligi Abwiichige vom Nennmaass bi dr Brodukzioon vo Wärkstück, Beschriibig vo dr brownsche Molekularbeweegig. In dr Versicherigsmathematik isch d Normalverdäilig geignet zum e Modäll mache vo de Daate vo Schääde im Beriich vo dr middlere Hööchi vom Schaade. In dr Mässtechnik setzt mä hüfig e Normalverdäilig aa, wo d Ströijig vo de Mässfeeler beschribt. Do isch s wichdig, wie vil Mässpünggt innerhalb von ere gwüsse Ströibräiti lige. D Standardabwiichig σ {\displaystyle \sigma }
Di slawische Sproche sin e Zwyg vom Indogermanische. Öbbe 300 Millione Slawe z Europa und z Asie schwätze eini vo de rund 20 slawische Sproche als Müetersproch, usserdem git's 100 Millione Zweitsprochler. Mit Abstand am meiste gschwätzt wird Russisch mit ca. 145 (und inklusive Zweitsprochler 250) Millione Sprächer. Witeri bekannti Sproche sin Ukrainisch und Polnisch (jewyls öbbe 50 Millione Sprächer). Fast alli größere slawische Sproche sin Nationalsproche vo ihre Länder. Ostslawisch Altnowgoroder Dialäkt † Altostslawisch (Altrussisch) † Russisch Russisch (Altwißrussisch, Altwestrussisch) † Wißrussisch Ukraynisch Russinisch: Karpato-Russinisch und Jugoslawo-Russinisch Westpolessisch Westslawisch lechitischi Gruppe Polnisch Elb- und Ostseeslawisch Kaschubisch Slowinzisch † Polabisch † Pomoranisch † Schlesisch sorbischi Gruppe Nydersorbisch Obersorbisch tschechisch-slowakischi Gruppe Slowakisch Tschechisch, Lachisch (e Dialäktbruck zwüsche Tschechisch und Polnisch) Knaanische Sprache † Südslawisch Südostslawisch Altchircheslawisch † Bulgarische Sprache, Banater Bulgarisch Mazedonisch, Ägäis-Mazedonisch Südwestslawisch Bosnisch Burgelandkroatisch Kroatisch Moliseslawisch Montenegrinisch Serbisch slowenischi Gruppe Slowenisch Resianisch Bosnisch, Kroatisch un Serbisch ghöre ere gmeinsame Obersproch, em Serbokroatische, aa. Si unterscheide sich einewäg im Wortschatz – s Kroatisch als Sproch westlig vu de Gränze zwüschem Weströmische un em Oströmische Riich hät meh Wörter mit latiinischem Ursprung, während s Serbisch e höchere Aadeil an griechische Lehnwörter hät. Di dräi Standardsproche sin noch em Zerfall vu Jugoslawie
Dr Alfred Rossel isch e normännischer Folklorischt ùn Liedermacher gsi. Er isch z Cherbourg im Norde vo de Halbinsel Cotentin in de Normandie ùff d Wält cho ùn isch dr erschti Liedermacher vùm Cotentin gsi, wo ùff Normännisch dichtet het. Syn erschts Lied La Mi-Carême hetter 1872 gschriibe. S handlet vùm Zämmedräffe vo Dorffraue z Cherbourg: I's'couéff'ront d'lû belle coumète Té, d'tan capet à lerges bords Pour les condir, prends la quérette; L'malheux, ch'est qu'o n'a pé d'ersorts. E bsùndrigs Merchmool vo syni Lieder isch, dass sich de Gsang mitem gschwätzte Wort vermischt. Dr Alfred Rossel isch scho zue Läbzyte populär gsi. Zue syni bekannteschte Lieder ghöre Une foire à Bricquebec, Le boun baire, Au mais d'Avri, Fo qu'no s'embrache, ùn Les Goublins. Die Lieder handle meischt vo lokale Theme. Syni Lieder sin vùm Charles Gohel gsùnge worde ùn syni Veraaschtaltige hen mangmool meereri duusig Lüt aagloggt. Syni Lieder sin ällewell no populär, vorallem Sus la mé (Normännisch ‚Ùffem Meer‘, ùff Französisch Sur la mer), wo di inoffizieli Hymne vùm Cotentin isch ùn vorallem im Norde vùm Cotentin ällewell no beliebt isch. S Lied isch so zimli s einzigi Lied ùff Normännisch, wo überhaupt no öfters z ghöre isch. Es
Sankt Petersburg (russisch Санкт-Петербург, Sankt-Peterburg) – oder wie me chly poetisch au seit „s Venedig vom Norde“ – esch die zwöitgröschdi Schtadt vo Russland. Si lyd im Delta vom Floss Newa a de Oschtsee. Wo de Zar Peter der Grosse s Sompfgebiet a de Newamöndig vo de Schwede eroberet hed, hed er zom d Schtellig sechere agäblich am 16. Mäi 1703 d Ortschaft Sankt Petersburg gröndet. Dank de optimale Lag ond de Nöchi zom Meer esch d Sidlig rasch gwachse, si isch de wechtigscht Marineschtötzponkt vo de Russe worde ond schliesslich au d Hauptstadt vom Zarerych. D Schtadt esch planmässig öber 100 Insle ond 42 Kanäl, wo 320 Brogge drüberfüered, bout worde, und do debi het de Architekt Domenico Trezzini us Astano, eme Dorf im Tessin (Schwiiz), en wesentliche Teil vo de Planig gleischded. Er hed onder anderem au die markant Kathedrale bout, wo s Patrozinium vo de heilige Peter und Paul het. Si passt met ehrem schpetzige Dach öberhaupt ned zo dr tradizionelle russische Architektur, wie au mängs anders ned i dere Stadt, wil de Zar Peter dr Erscht stark uf Weschteuropa orientiert gsy esch. Met em Usbroch vom Erschte Wältchrieg het d Schtadt dr nöi Name Petrograd (Petersstadt)
Abu Dscha'far Muhammad ibn Musa al-Chwarizmi, Var. Chwarazmi, (arabisch أبو جعفر محمد بن موسى الخوارزمي‎, DMG Abū Ǧaʿfar Muḥammad b. Mūsā al-Ḫwārizmī, Var. al-Ḫwārazmī; * um 780; † zwüsche 835 (?) und 850) isch e choresmische Uniwersalgleerte, Mathematiker, Astronom und Geograaf wäärend dr abbasidische Blüetezit gsii. Er het dr grösst Däil vo sim Lääbe z Bagdad gläbt und dört im „Huus vo dr Wiishäit“ gschafft. Vo sim Naame läitet sich dr Begriff Algorithmus ab. Mä wäiss nit genau wenn al-Chwarizmi uf d Wält choo oder gstorbe isch. Dr Bibliothekar Ibn an-Nadim schribt über en, ass er Choresmier gsi isch (wa-aṣlu-hu min Ḫwārizm). Er het dr grösst Däil vo sim Lääbe z Bagdad gwoont, dr Hauptstadt vo de Abbaside-Kalife. Er isch vor allem in de Joor 813 bis 833 aktiv gsi. Er isch Mitgliid im „Huus vo dr Wiishäit“ (Bait al-Hikma) vom Kalif al-Ma'mun gsi und het alli sini Wärk uf Arabisch verfasst. Nume dr Historiker at-Tabari dänggt, ass er au d Nisba „al-Madschūsi“ gschriibe häig. Es git die, wo us däm dr Schluss zooge häi, er sig Zoroastrier gsi, was zu dere Zit für öbber us em Iran mööglig gsi weer. S Vorwort zu sim Mäisterbuech Algebra dütet aber aa,
Dr Gottfried Wilhelm Leibniz (* 21. Junijul./1. Juligreg. 1646 z Leipzig; † 14. Novämber 1716 z Hannover) isch e dütsche Filosoof, Wüsseschaftler, Mathematiker, Diplomat, Füüsiker, Historiker, Politiker, Bibliothekar und Dokter vom wältlige und vom Chillerächt in dr früeje Ufkläärig gsi. Er gältet as dr universali Gäist vo sinere Zit und isch äine vo de bedütendste Filosoofe im spoote 17. und früeje 18. Joorhundert gsi. Er isch äine vo de wichdigste Vordänker vo dr Ufkläärig. Dr Leibniz het über sich sälber gsäit: „Beim Erwachen hatte ich schon so viele Einfälle, dass der Tag nicht ausreichte, um sie niederzuschreiben.“ Im 18. Joorhundert wird er vilmol as Freiherr bezäichnet; aber mä het no käini Urkunde gfunde ass er in Adelsstand erhoobe worde weer. Dr Leibniz het zu de erste Ufkläärer ghöört und wird vilmol as dr letscht Uniwersalgleerti bezäichnet. Er het sich für die verschiidenste Gebiet intressiert, daas wo doo ufzellt isch, isch nume e chliine Däil: In dr Mathematik het er s Dualsystem beschriibe, d Infinitesimalrächnig (Integralrächnig und Differenzialrächnig) entwigglet, und Matrize und Determinante in dr Algebra iigfüert. Für zum Daate z klassifiziere het er d Dezimalklassifikation erfunde. In dr Technik het er Blään für en Underseeboot gmacht, d Technik vo Düüreschlösser
Charte mit allne verlinkten Seiten: OSM | WikiMap Sell isch è Lischtè vo Baanstreggenè, wo regelmäßig saisonal odder a bschtimmtè Wochèdääg als Museumsysebaa odder Museumsstrõßebaa betribbè wörred un wo d Infraschtruktur vorwigend zu dèmm Zwèck unterhaaltè wörd. Nit i dè Lischtè sin enthaaltè reini Ysebaa- odder Strõßèbaamuseè ohni eigeni Streggè Museumsbahnvorein, wo Sonderfaartè, abber kein regelmäßigè Faartbetrièb uff einèrè odder è baar bschtimmtè Streggè durrèfüüret Baanè, wo im regulärè täglichè Betrièb mit Dampflokomotyvè odder anderè älterè Faarzüüg vokeerè. Diè Lischtè isch nit vollschtändig. → luèg au: Dampfysebaan Dendermonde-Puurs Yvoir – Ciney, Le Chemin de fer du Bocq Mariembourg, Chemin de Fer à vapeur des Trois Valleés → luèg au Loothringè, Chemin de fer touristique d'Abreschviller Elsass, Chemin de Fer Touristique de la Vallée de la Doller (Dollerdalbaan) Elsass, Chemin de Fer Touristique du Rhin (Rièd-Exprèss) Franche-Comté, Le Coni'Fer bi Les Hopitaux-Neufs Rhône-Alpes, Chemin de Fer du Vivarais Tournon–Lamastre (Ardèche) Languedoc-Roussillon, Train à vapeur des Cévennes Midi-Pyrénées, CFTHQ (Chemin de Fer Touristique du Haut Quercy) bi Martèl Pilionbaan Kalabrien, Camigliatello Silano–San Giovanni z Fiore, 950 mm 27,6 km Lombardei, Valmoreabaan (Malnate–Mendrisio) (13,0 km, dèvô 5,5 km i dè Schwiz (Club del San Gottardo)) Lombardei, Palazzolo–Paratico (9,6 km, Ferrovia del Basso Sebino
Dr James Clerk Maxwell (* 13. Juni 1831 z Edinburgh; † 5. Novämber 1879 z Cambridge) isch e schottische Füüsiker gsi. Er het e Satz vo Gliichige, die Maxwellsche Gliichige entwigglet, wo d Grundlaage vo dr Elektrizideetsleer und vom Magnetismus bilde. Er het au d Gschwindigkäitsverdäilig vo Gasmolekül, d Maxwell-Verdäilig entdeggt. Im Joor 1861 het er die ersti Farbfoti veröffentligt, as Bewiis für d Theorii vo dr additive Farbmischig. Dr Maxwell isch dr letschti Verdräter vo dr jüngere Linie vo dr bekannte schottische Familie Clerk of Penicuik. Mit siibenezwanzig het er d Katherine Mary Dewar ghrootet. Si häi aber käini Chinder ghaa. Dr Maxwell isch mit achtevierzgi z Cambridge an Maagechräbs gstorbe. On the dynamical theory of gases, Philosophical Transactions of the Royal Society, Band 157, 1867, S. 49-88 Illustrations of the Dynamical Theory of Gases. Philosophical Magazine, Band 19, 1860, S. 19-32, Band 20, 1860, S. 21-37. On Physical Lines of Force, 4 Teile, Teil 1 The theory of molecular vortices applied to magnetic phenomena, Philosophical Magazine, Band 21, 1861, S. 161-175, Teil 2 The theory of molecular vortices applied to electric currents, ibid., S. 281-281, 338-345, Teil 3 The theory of molecular vortices applied to statical electricity, Phil.
Dr Max Karl Ernst Ludwig Planck (* 23. April 1858 z Kiel; † 4. Oktober 1947 z Göttinge) isch e bedütende dütsche Füüsiker uf em Gebiet vo dr Theoretische Füsik gsi. Er gältet as dr Begründer vo dr Kwantefüsik. Für d Entdeckig vom plancksche Wirkigskwantum het er 1919 d Nobelbriis für Füsik vom Joor 1918 überchoo. Dr Planck het z München und Berlin studiert, isch 1885 uf Kiel, 1889 uf Berlin. Dört het er sich mit dr Straalig vo Schwarze Körper beschäfdigt. 1900 het er si Straaligsformle vorgstellt, wo die Straalig zum erste Mol richdig beschriibe het. Mit däm het er dr Grundstäi für die modärni Kwantefüsik gläit. Hans Hartmann: Max Planck als Mensch und Denker. Siegismund, Berlin 1938 (2. überarbeitete Auflage bei Hirzel, Leipzig 1948, 3. neubearbeitete Auflage bei Ott, Basel 1953, Ungekürzte Neuauflage als Taschenbuch bei Ullstein, Frankfurt 1964) Max Planck: Wissenschaftliche Selbstbiographie: Mit einem Bildnis und der von Max von Laue gehaltenen Traueransprache Barth, Leipzig 1948 Wolfgang Gerlach: Die Quantentheorie: Max Planck, sein Werk und seine Wirkung. Universitätsverlag, Bonn 1948 Armin Hermann: Max Planck: mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. Rowohlt, Reinbek 1973, ISBN 3-499-50198-8 (8. Auflage 2005) John Lewis Heilbron: The Dilemmas of an Upright Man: Max Planck
Dr Nikola Tesla (kyrillisch Никола Тесла, * 28. Junijul./10. Juligreg. 1856 z Smiljan, Kaiserdum Ööstriich; † 7. Januar 1943 z Nöi York, USA) isch en Erfinder, Füüsiker und Elektroääscheniöör gsi. Er het e Hufe Nöierige uf em Gebiet vo dr Elektrotechnik gmacht, bsundrigs vo dr elektrische Energiitechnik, wie d Entwigglig vom ene Süsteem zur elektrische Energiiüberdräägig, wo mä hüte as Zwäifaasewäggselstroom bezäichnet. Dr Tesla isch in dr Nööchi vo Gospić im hütige Kroatie ufgwaggse und vo 1870 uf s Gümnasium z Karlovac gange. 1875 isch er uf die Technisch Hoochschuel Graz go studiere, het s Studium noch zwäi Joor abbroche und isch denn z Maribor gsi, bis en d Bolizei uf Gospić zrugg gschiggt het. 1880 isch er z Prag gsi, denn z Budapest und isch 1882 uf Bariis, won er sich e baar Möönet um die nöi installierti elektrischi Belüüchtig am Gare de l’Est kümmeret het. 1884 isch er uf Nöi York und het in dr Firma bim Thomas Alva Edison und het sich mit däm wäge sim Ghalt verstritte. Er het si äigeni Firma gründet und e Boogelampe und e nöiartige Kommutator lo badäntiere. Sini Gschäftspartner häi en betrooge, und 1886 isch d Firma in Konkurs gange. Dr
Höllentalbahn chan folgendes bedüte: Höllentalbahn, e Baanstreggi vo Friburg im Breisgau dur s Hölletal im Schwarzwald bis noch Donaueschinge. Höllentalbahn, e Baanstrecki vo Marxgrün in Oberfranke dur s Höllental im Frankenwald bis noch Blankenstein in Thüringe. Höllentalbahn, e Baanstrecke vo Payerbach-Reichenau bis zum Aafang vom Höllental z Nideröschtrych. Lueg au: Höllental (Begriffsklärig)
Dr Alan Mathison Turing OBE, FRS [ˈælən ˈmæθɪsən ˈtjʊəɹɪŋ] (* 23. Juni 1912 z London; † 7. Juni 1954 z Wilmslow, Cheshire) isch e britische Logiker, Mathematiker, Kryptoanalytiker und Informatiker gsi. Er gältet hüte as äine vo de iiflussriichste Theoretiker vo dr früeje Kompiuterentwigglig und Informatik. Dr Turing het e groosse Däil vo de theoretische Grundlaage für die modärni Informazions- und Komputertechnologii usdänggt. Au sini Biidrääg zur theoretische Biologii häi dere d Richdig aagee. Si Modäll für d Berächebarkäit vo dr Turingmaschine bildet äins vo de Fundamänt vo dr theoretische Informatik. Wääred em Zwäite Wältchrieg het er e wichdigi Rolle bi dr Entzifferig vo de dütsche Funksprüch, wo mit dr Enigma, gspiilt. Dr grösst Däil vo sine Arbäite isch noch em Ändi vom Chrieg ghäim bliibe. Dr Turing het 1953 äins vo de erste Schachbrogramm entwigglet, aber wil er d Hardweer nid ghaa het, het er alles sälber müesse usrächne. Dr Turing Award dräit si Naame und isch die bedütendsti Uszäichnig in dr Informatik. Dr Turing-Test liiferet es Kriterium zum künstligi Intelligänz iizschetze. Wäge sinere Homosexualidäät, wo denn no stroofbar gsi isch und au as Chrankhit gulte het, het men en 1952 psüchiatrisch zwangsbehandlet und en under anderem mit wiiblige
Dr Thomas vo Aquin (* um 1225 uf Schloss Roccasecca bi Aquino in Italie; † 7. Merz 1274 z Fossanova; au Thomas Aquinas oder dr Aquinat; it. Tommaso d’Aquino) isch e Dominikaner gsi und äine vo de iiflussriichste Filosoofe und Theologe in dr Gschicht. Er ghöört zu de bedütendste vo de 35 katholische Chilleleerer und het verschiideni Biinääme wie öbbe Doctor Angelicus überchoo. Er ghöört zu de Hauptverdräter vo dr Scholastik im hooche Middelalter. Er het e sear umfangriichs Wärk hinderloo und das het as Neuthomismus und Neuscholastik Iifluss bis in die hütigi Zit. In dr römisch-katholische Chille wird er as Häilige vereert. Dr Thomas het z. B. uuf philosophischer Ebeni versuecht, D Exischtenz vo Gott nochezwiise. Für ihn het s für alli Bewegig im Universum en bewegendi Inschtanz, dr "Erschti Beweger" bruucht. Und dä het er in Gott gseh, en Bewiis für sini Exischtenz. Meereri Wärk Sämtligi Wärk (Corpus Thomisticum) (latiinisch) Werke (UBB Cluj) (latiinisch) Works uf Änglish (hg. Joseph Kenny) Les œuvres complètes en français de saint Thomas d'Aquin (franzöösisch) Bibliotheca Thomistica IntraText Text, Konkordanze und Frequänzliste Theologischi Summe Summa Theologiae in dr Bibliothek der Kirchenväter (latiinisch-dütsch) Summa Theologiae bi logicmuseum.com (latiinisch-änglisch) Enrique Alarcón et al.: Bibliographia Thomistica
Dr Abū Hāmid Muhammad ibn Muhammad al-Ghazālī (arabisch أبو حامد محمد بن محمد الغزالي‎, DMG Abū Ḥāmid Muḥammad b. Muḥammad al-Ġazzālī; persisch ابو حامد محمد غزالی‎; latiinisch Algazel; * 1058 z Tūs bi Maschhad; † 19. Dezämber 1111) isch e persische islamische Theoloog, Filosoof und Müstiker gsi. Dr Ghazali gältet bis hüte as äine vo de bedütendste religiööse Dänker im Islam. Iim isch z verdanke, ass die aristotelischi Logik und d Syllogistik in die islamischi Jurisprudänz und in d Theologii iigfüert worde isch. In sinere Filosofii het er e religiöös motivierte Skeptizismus verdräte, wo d Woorhäite vom Glaube und vo dr Offebaarig mit de Middel vom filosofische Zwiifel gegen e Woorhetsaaspruch vo dr Filosofie verdäidigt het. Uf dr äinte Site wird er drfür verantwortlig gmacht, ass d Filosofii im islamische Oste undergange isch im Gegesatz zum islamische Spanie, wo si ufblüet het, uf dr andere Site het er d Theologii widerbeläbt. Theologii öbbe 1108 - al-Munqi_d min a.d-.dal¯al - dt. Der Erretter aus dem Irrtum, us em Arabische übersetzt, mit ere Iiläitig uusegee vom Abd-El.samad Abd-El.ham¯id Elschazl¯i, Meiner, Hamburg 1988 (= Philosophische Bibliothek, 389), ISBN 3-7873-0681-1 1095 - al-Iqtisad fi'I-i`tiqad (Das zielstrebige Vorgehen im dogmatischen Räsonnieren) 1097 - ar-Risala al-Qudsiyya
Schinnè stôôt für: Schinnè für dè Schinnèvokeer, Ysèbaaschinnè Schinnèfüürig, è mechanischs Baudeil Traagschinnè, in Elegtroaalaagè Stromschinnè als elegtrischè Leiter Orthese i dè Medizin, diversi Fixyrvorrichtigè für Extremidäätè Uffbissschinnè i dè Zaamedizin, bi Zääknirschè è Beiglièd bi Glyderfüèßler, luèg Insäktèbei Schinnè als Maßeinheit, è Ulmer Gwichtsmaß Schinnè als Zitschrift, è Ysebaazitschrift
Schinnè sin bi dè Ysebaan lineari Dräg- un Füürigselemènt, welli meischtens paarig un barallel zuè enand im Abschtand vo dè der Spurwitti aagordnet dè Faarwäg für Schinnèfaarzüüg bildè. Früèneri Schinnè in demm Sinn sin Spurrillè gsi, längs uusglaiti Baumschtämm odder Holzdillè. Moderni Schinnè sin standardisyrti un gnormti Walzschaalerzüügnis. Si sin in regèlmäßigè, kurzè Abschtänd meischtens uff quer zu dè Faarschpur uusglaitè Baanschwellè us Bedong, Staal, Kunschtoff odder Holz befeschtiget gsi un bildet als Gleis zämmè mit dè Gleisbett-Gründig dè Obberbau von èrè Baanschtreggi. Um d Faareigèschaftè vo Pferdèkarrè bi schlechtem Untergrund z vobesserè, hèt mo schu im 17. Johrhundert „Schinnèsischteem“ us Holz entwicklet. Selli Holzschinnè hèn s Ysinkè vo dè Wagèräder vohinderet, un ermöglichtet somit d Beförderè vo schwèrè Laschtè unabhängig vom Untergrund. Leider hèn sich selli Holzschinnè als nit seer duèrhaft erwisè. woruf mo aagfangè hèt, nõch anderè geignetè Matrialiè zu suèchè. Z Ängland sin wöhrend dè Induschtryalisiyrig mit sinerè uffstrebendè Ysè- un Staalhèrschtellig neui Schinnèsischteem entwicklet. Diè erschtè ysernè Schinnè für Schinnèbaanè sin voglychswyse dünni Blèchschtreifè, wo längs zu dè Faatrichtig barallel ligendi „Straßbäum“ uffgnagelt worrè sin un Gleis bildet hèn. Infolge vo Absatzbrobleem hèt im Johr 1767 dè Richard Reynolds, ein vo dè Besitzer vo dè Coalbrookdale-Ysèhüttè,
D Simone de Beauvoir [si:ˈmɔn də bo:ˈvwa:ʀ] (* 9. Januar 1908 as Simone Lucie-Ernestine-Marie Bertrand de Beauvoir z Bariis; † 14. April 1986 z Bariis) isch e franzöösischi Schriftstellere, Filosoofin und Feministin gsi. Si isch politisch engaschiert gsi und het e Hufe Romään, Erzääluge, Essey und Memuare gschriibe. Si gältet as Verdrätere vom Existentialismus. Mit iire bäide existentialistische Romään L'Invitée (1943; dt.: Sie kam und blieb) und Le Sang des autres (1945), 1984 vom Claude Chabrol as Das Blut der Anderen verfilmt, het d Simone de Beauvoir Anerkennig as Schriftstellere überchoo. Dr Wälterfolg Das andere Geschlecht (1949) gältet as e Mäilestäi in dr feministische Litratuur und het us ere die bekanntisti Intellektuelli z Frankriich gmacht. Romään L'Invitée (Sie kam und blieb) – 1943 Übersetzt vo dr Eva Rechel-Mertens, Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek 2004, ISBN 3-499-23830-6. Le sang des autres (Das Blut der Anderen) – 1945, Rowohlt Tb., ISBN 3-499-10545-4. Tous les hommes sont mortels. (Alle Menschen sind sterblich). – 1946, Rowohlt Tb., 35., Ufl. (April 2004), ISBN 3-499-11302-3. Les Mandarins (Die Mandarins von Paris) – 1954 – prix Goncourt, Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek 2002, ISBN 3-499-10761-9. Les belles images (Die Welt der schönen Bilder) – 1966, Übersetzt vom Hermann Stiehl,