rlitschk/wikidir huggingface dataset:
E Vorburg isch dä Däil von ere Burg, wo d Witschaftsgebäud si. Zu deene zele näbe de Wärkstett, de Ställ und em Marstall au Laagerrüüm wie Schüüre, Spiicher und Schuppe, aber au Hüüser für s Gsind, wo d Mägd, d Chnächt und d Burg- oder Dienstmanne gwohnt häi. Nit sälte het s e Brauerei dört gha, e Bachhuus und e Chuchibau, wenn d Chuchi nit im Palas vo dr Burg gsi isch. Vorburge bezäichnet mä hüfig au as Wirtschaftshoof. Für d Wirtschaftsgebäud vo Schlösser isch s au üüblig, ass mä dr Begriff Vorburg brucht. Hüfig het s dört au e Remise gha oder Underkümft für Gest wie zum Bischbil Kavaliershüüser. Das si Gebäud gsi, wo mä uf mittelalterlige Burge nonig eso kennt het. Groossi Aalaagene häi hüfig meh as nume äi Vorburg, wie es zum Bischbil bi dr Burg Monschau und em Schloss Bürresheim dr Fall isch. In de Vorburge vo gröössere Burge het mä au Määrt abghalte (vgl. Suburbium). Mäistens hai sonigi Vorburge en äigeni Ringmuure gha und zwüschen ihne und em äigentlige Wohnberiich vo dr Burg, wo men em Kärnburg säit, het s e Graabe gha und e Muure mit eme Door. Bi Niidrigsburge findet mä d Vorburg
D Kärnburg (au Hauptburg, Hoochburg oder inneri Burg) isch bi gröössere Burge dää Däil, wo dur e Vorburg, e Zwinger, Grääbe, e Ringmuure und anderi Ussewärk bsunders stark gsicheret isch und eso dr Kärn von ere middelalterlige Weeraalaag gsi isch. Si het die wichdigste herrschaftlige Woon- und Weerbaute umfasst wie z. B. dr Saalbau, dr Palas, dr Woondurm und dr Bärgfriid. Mäistens befindet sich in däm Beriich au dr Burgbrunne oder d Zistärne, wil Wasservorrööt in dr Vergangehäit bsundrigs wichdig gsi si, zum e Belaagerig chönne überstoo. Gwöönlig isch d Kärnburg dr eltisti Däil von ere Burgaalaag, wil dört sälli Geböid si, wo mä as ersti baut het. Vilmool het si Dürm an de Site, vo wo us mä d Ringmuure und s Burgdoor dur Beschuss vo dr Site här het chönne verdäidige. Bi komplexe Burgaalaage het s in dr Middi vo dr Hauptburg hüfig e Burghoof ghaa, wo e zentraale Laagerblatz und – wenn er grooss gnueg gsi isch – au e Durnierblatz gsi isch. Zrings umenume si die verschidnige Geböid gstande. D Bezäichnig Hochburg chunnt vo doo, ass d Kärnburg bi Höheburge und im Fall vo Wasserburge mäistens hööcher glääge isch as d Vorburg. Horst Wolfgang Böhme, Reinhard
D Stuttgarter Zeitung (StZ, schwäbisch Stuagerter Zeitong) isch e Dageszytig mit ere verchaufte Uflag vu rund 150.000 Exemplare. Zämme mit dr Stuttgarter Nachrichten lyt di verchauft Uflag bi 168.272 Exemplar. D Stuttgarter Zeitung isch e Regionalzytig mit iberregionalem Aaspruch. Des haißt, dass es Informationsaagebot mit dr iberregionale Zytige konkurriert, dass aber glychzytig regionali un lokali Schwärpinkt gsetzt wäre. Fir des unterhaltet d Stuttgarter Zeitung im iberregionale Beraich e Redaktion un e Netz vu Korreschpondänte. D Zytig nännt sich liberal. S Erschynigsbild vu dr Zytig isch 1948, 1978, 1998 un 2009 veränderet wore. Chefredakteur isch syt em 1. Jänner 2008 dr Joachim Dorfs, wu dervor stellverdrättende Chefredakteur vum Handelsblatt gsii isch. Dr Sitz vu dr StZ isch s Prässehuus Stuegert. D Gschicht vu dr Stuttgarter Zeitung fangt noch em Zweete Wältchrieg aa. Noch em Änd vum dr nationalsozialistische Diktatur hän di alte Zytige vier Johr lang nime derfe erschyne. D StZ siit sich in dr Dradition vum Neue Stuttgarter Tagblatt, wu in däre Zyt yygstellt gsii isch. D Druckereie un Verlag sin bschlagnahmt wore. Di weschtlige Bsatzigsmächt hän derno Lizänze fir Rusgob vu Zytige an bolitisch uublaschteti Burger vergee un hän ene di bschlagnahmte Maschine z Verfiegig gstellt. Doderby hän d
Nairobi isch d Hauptstadt vu Kenia. Dr Name vu dr Stadt chunnt vu Engare Nyarobie (Maa-Sproch]), was „chiele Fluss“ haißt. D 2.750.561 Yywohner (Stand 1. Jänner 2005) läbe uf ere Flechi vu rund 693 Quadratkilometer. Nairobi isch au d Hauptstadt vu aire vu dr acht Provinze vum Land. Nairobi lyt im Side vu Kenia uf ere durschnittlige Hechi vu 1.624 m ü. NN am Fluss Nairobi, eme Näbefluss vu dr Athi. D Stadt lyt in dr tropische Klimazone, het aber wäg ihre Hechi e weng e milder Klima. Di durschnittlig Johrestämperatur lyt bi 19 Grad Celsius, d Johresniderschlagsmängi bi 1024,2 Millimeter im Mittel. Dr wermscht Monet isch dr Merz mit durschnittli 20,5 Grad Celsius, dr cheltscht dr Juli mit 16,8 Grad Celsius im Mittel. Dr maischt Niderschlag gheit im April mit durschnittli 219,4 Millimeter, dr gringscht im Juli mit 17,5 Millimeter im Mittel. Rund 60 Brozänt vu dr Yywohner vu Nairobi läbe in Slum, wu siber 200 dervu git. Im Nordoschte vu dr Stadt im Mathare Valley lyt s eltscht Slum vu dr Stadt. An dr Yysebahnlinie im Sidweschte lang lyt s Slum Kibera, mit rund 200.000 Yywohner. Friejeri Schetzige, s sei s grescht Slum vu Afrika mit bis zue
D Ringmuure (au Hauptmuure, Umfassigsmuure, veraltet au Zingel), isch e Weermuure, wo dr inneri Beriich von ere Burg oder ere ähnlige Befestigungsaalaag ringförmig umschliesst. Dr ganze Ringmuure säit mä au Bering, en äinzelne Abschnitt isch e Kurtine. D Ringmuure cha freistoo oder mit de Ussemuure vo Geböid, wo an sä aabaut si, verbunde si. Im Allgemäine het s Weergäng druf, vilmol mit Zinne, und Schiessscharte. D Form vo dr Ringmuure brägt, zämme mit de Weerdürm und Wohngeböid, d Siluette von ere Burg. Wil mä bi Hööchiburge sich stark em Gländ het müesse aabasse und d Ringmuure dört baut het, wo s mööglig gsi isch, häi die vilmol e Grundriss, wo unregelmässig polygonal isch. Bi Niidrigsburge si regelmässigi rächteggigi Grundriss hüfiger, wie zum Bischbil bim Typus vo dr Kastellburg. Vom 12. Joorhundert aa het mä mänggisch vor dr Ringmuure e so genannti Zwingmuure als Schutz baut. Je noch dr Art und Gröössi vo dr Befestigungsaalag, cha s mehreri System vo Muure gee (z. B. als Zwinger). In deene Zwinger isch s mööglig gsi, dr Find iizchessle, wenn dä dur s Door iidrunge gsi isch. Dört het mä mänggisch au Hünd, Wildsöi oder Bääre ghalte und in Notzite het mä s Vee
D Groofe vo Thierstäi (vilmol au Tierstein gschriibe, au Groofe vo Hombärg, Honbärg, Hochinberc oder Hochenberg und Hohenberg) si im Middelalter e bedütends Hoochadelsgschlächt in dr Nordwestschwiz gsi. Dr ersti Groof vo Thierstäi, wo urkundlig nochgwiise isch, isch dr Rudolf de Dierstein 1082 gsi. Er het sich au Groof vo Hombärg gnennt. Die bäide Familiene häi sich 1149 drennt. Um 1223 si d Hombärger mit em Groof Werner III im Mannesstamm usgstorbe. Denn häi im Joor 1231 d Habsburger d Landschaft im Frickgau überchoo. Die hombärgische Huusgüeter si aber an dr Hermann vo Frohburg gfalle, wo d Dochter vom letschte Hombärger ghürootet het. Si Soon Ludwig het sich noch em müeterlige Gschlächt Groof vo Hombärg gnennt und het bi Läufelfinge im Baselbieter Jura d Burg Nöi-Hombärg baut. Wo d Burg Thierstäi, wie au d Burg Hombärg wis a wii, bim Ärdbeebe vo Basel 1356 zerstöört worden isch, si d Thierstäiner vo Frick (Kanton Aargau) wägzüüglet. Si häi druf d Burg Nöi-Thierstäi bi Büsserach (Kanton Soledurn) gründet. Wo dr Groof Sigmund II. vo Thierstäi, Groof und Herr zu Frohburg und Landgroof im Sisgau, 1379 vom Freiherr Henmann vo Bächburg gfange worden isch und er en em Basler Bischof Johann III. vo
Chillán isch e Stadt z Chile mit 161.953 Yywohner (Stand:2002). Chillán lyt in eme braite Dal, uf dr halbe Strecki zwische Santiago un Osorno. D Stadt lyt rund 60 km eschtlig vun Concepción in dr Región del Bío-Bío. Chillán isch am 25. Juni 1580 vum Generalgouverneur vu Chile Martín Ruiz de Gamboa unter em Name San Bartolomé de Gamboa grindet wore. Zaimol isch d Stadt vu Ärdbidem zerstert wore, anne 1751 un 1835. Commons: Chillán – Sammlig vo Multimediadateie D Websyte vu dr Stadt (spanisch)
D Stuttgarter Nachrichten (StN) isch e Dageszytig, wu z Stuegert erschynt. Ihre Verbraitigsbiet isch dr gsant Balligsruum um di bade-wirttebärgisch Landeshauptstadt, wu 2,8 Millione Yywohner zellt. Dr Chefredakteur isch vum 1. Novämber 2007 bis zum Summer 2010 dr Christoph Grote gsii. Är het dr Jürgen Offenbach abglest, wu s Blatt syter anne 1979 gfiert ghaa het un Ändi 2007 in dr Ruestand gangen isch. Im April 2011 isch dr Christoph Reisinger neie Chefredakteur wore. Sitz vu dr Redaktion un vum Verlag isch s Prässehuus Stuegert im Stadtbezirk Mehrenge. D Zytig isch am 12. Novämber 1946 unter dr Lizänz vu dr amerikanische Militerregierig zum erschte Mol erschine, aafangs nume drei Mol in dr Wuche. Rusgeber sin dr Henry Bernhard, dr Otto Färber un dr Erwin Schoettle gsii. Chefredakteur isch unter anderem dr speter langjehrig Chefredakteur vu dr Schwäbische Zeitong Chrysostomus Zodel gsii. Ab em 17. Jänner 2010 isch d Redaktion au fir Sonntag Aktuell zueständig, wu d Redaktion dervu ufglest woren isch. D Zytig het zämme mit dr Stuttgarter Zeitung e verchaufti Uflag vu 168.272 Exemplar. D Stuttgarter Nachrichten hän drei aigeni Lokaluusgobe: Fellbacher Zeitung: erschynt z Fellbach un z Kerne in ere Uflag vu rund 9000 Stuck. Si het e
Dr Nordpol isch im allgmaine Sprochgebruuch dr nerdligscht Punkt vu dr Ärd, dää wird au geografische Nordpol gnännt. derzue git s no d Definitione vum arktische Magnetpol un arktische geomagnetische Pol un vum Nordpol vu dr Uuzuegängligkait. Zurzyt lige di verschidene Pol vu dr Nordhalbchugle bi jedere Definition im Arktische Ozean bzw. uf dr Insle vu däm. Mit dr Verschiebig vum Ärdmagnetfäld änderet sich d Laag vum arktische Magnetpol un vum arktische geomagnetische Pol, was im Lauf vu dr Ärdgschuicht scho ne baar Mol vorchuu isch. Dr geografisch Nordpol (1) isch dr nerdligscht Punkt vu dr Ärd un no dr Definition vum geografische Pol dr Schnittpunkt vu dr Ärdachs mit dr Ärdoberflechi in Richtig vu dr Drillachs. Dr geografisch Nordpol isch dr Antipod vum geografische Sidpol un het e feschti Position bi dr geografische Braiti vu 90° 0′ N900Koordinate: 90° 0′ 0″ N, was generäll fir Himmelskerper giltet. Dodermit richtet sich dr Blick von do uus nume in aire Himmelsrichtig: no Side. Dr Nordpol het kai aidytigi geografischi Lengi. Des giltet aber nume fir dr Punkt, nit fir d Blickrichtig, wu aidytig isch. Dr geografisch Nordpol lyt uf dr Nordamerikanische Platte, uf ere 2 bis 3 m dicke Yysdecki iber
p3 D Ruine Alt-Biiderdaal befindet sich in dr schwizerische Gmäind Burg im Läimedaal. D Ruine befindet sich uf eme Felschopf am westlige Ändi vom Felsgroot Schönebärg. Gege Süüde het s e stotzige Felsabsturz, uf de übrige Siite isch e diefe Graabe, wo us em Fels ghaue isch. D Burgaalaag isch vermuetlig en eltere Sitz vo de Herre vo Biiderdaal, wo ihre Naame vom Dorf Biiderdaal gnoo hai. Biiderdaal isch hüte in Frankriich und isch anderthalb Kilometer vo dr Burg ewäg. In de Urkunde wird d Familie zum erste Mol im Joor 1141 erwähnt. Um 1168 isch d Familie us umbekannte Gründ däilwiis entäignet worde und dr Käiser Friedrich I. Barbarossa het ihri Burg de Groofe vo Habsburg gee. Vo de Herre vo Biiderdaal stamme d Familie vo Ratolsdorf, vo Rotbärg und vo Blauestäi ab. D Burg isch no im 13. Joorhundert ufgee worde und d Stäi het mä vermeutlig brucht, für zum die bäide andere Burge uf däm Felsgroot baue, d Biiderdaal und d Schöönebärg. Es isch e chliini Burg gsi vo öbbe 20 uf 10 Meter. Hürzudags findet mä nume no e baar Spuure vo de Muure am Südwest-Rand vom Blatoo. Werner Meyer: Burgen von A bis Z: Burgenlexikon
Dr Karl Erb (* 13. Juli 1877 z Raveschburg, † en sellra Stadt am 13. Juli 1958) ischt a deitscher Opern- ond Konzertsenger mit dr Stemmlag Tenor gwäa, wo vollkomma ohne Gsangsausbildong a glanzvolla Karriera gmacht hôt. Dr Karl Erb ischt am 13. Juli 1877 en dr obrschwäbischa Stadt Raveschburg uf d Welt komma. Weil seine Eltra arme Leit gwäa send, hend-se-m nôch seira Schualausbildong koi Studiom finanziira kenna. Dr Karl hôt’s abr gschafft, a ondra Beamdalaufbôh eizoschlaga, wo-nr’s bis zom Kassiir bei de Gas- ond Wasserwerk vo seira Hoimetstadt brôcht hôt. An Ausgleich zo seira trischda Arbet hôt’r beim Gsangvorei gfonda. Er hôt a scheena krefdiga Nadurstemm ghet, wo-mr vo älle andre Chormitgliader rausgheert hôt. Des ischt au em Januar 1907 dr Fall gwäa, wo d Stuegerter Hofbihne z Raveschburg mit dr Opr Cavalleria Rusticana vom Pietro Mascagni a Gaschtschbiil gäa hôt. Da Chor en dera Uffihrong ischt vom Liadrkranz Raveschburg gsonga wôrra. Em Generalintendanda vom Stuegerter Hoftheater, em Baron von Putlitz, ischt glei ufgfalla, dass deet oiner mitsengt, wo a Stemm hôt, wo eigentlich fir solischdische Ufgaba gschaffa ischt. Drom ischt’r nôch dr Vorstellong uf dean Kerle zuaganga ond hôt-en nôch Stuegert eiglada. Knabb a halbs Jôhr hôt’s
Dr Franz Josef Degenhardt (* 3. Dezämber 1931 z Schwelm, Provinz Weschtfale; † 14. Novämber 2011 z Quickborn, Schleswig-Holstein) isch e dytsche Liedermacher, Schriftsteller un promovierte Rächtsaawalt gsii. Noch em Studium vu dr Rächtswisseschafte z Köln un z Fryybeg 1952–1956 het er anne 1956 s erschte un 1960 s zwait juristisch Staatsexame gmacht. Derno het er ab 1961 fir s Inschtitut fir Europäischs Rächt an dr Universitet vum Saarland gschafft. Är het 1966 promoviert mit ere Studie iber Die Auslegung und Berichtigung von Urteilen des Gerichtshofs der Europäischen Gemeinschaften. Im Johr 1968 het dr Degenhardt as Rachtsaawalt in e baar Brozäss Sozialdemokrate oder Kommunischte verdaidigt, wu wäge Aktione vu dr APO aagchlagt gsii sin. 1972/73 het er Mitglider vu dr Baader-Meinhof-Gruppe verdaidigt. Anne 1961 isch dr Degenhardt dr SPD byydrätte, isch aber 1971 uusgschlosse wore, wel er z Schleswig-Holstein zue dr Wahl vu dr DKP ufgruefe ghaa het. 1978 isch er in d DKP yydrätte. As Liedermacher isch er e Stimm vu dr 68er-Bewegig gsii, het sich fir d Oschtermarschbewegig engaschiert, d Protescht gege dr Vietnamchrieg untestitzt, gege d Notstandsgsetz un gege d „Beruefsverbot“. Syyni erschte Ufdritt het er uf dr Burg-Waldeck-Festival ghaa. Anne 1965 isch syy Album Spiel nicht
p3 S Schloss Wildestäi isch die äinzigi erhalteni Höchiburg im Baselbiet. Si lit südlig vo Buebedorf im ene Sitedaal vo dr Hindere Fränke und isch bis vor churzem no bewoont gsi. 1293 het dr Heinrich vo Eptige dr Naame „vo Wildestäi“ aagnoo. Under sim Soon Gottfrid häi d Bärner und Soledurner d Wildestäi wägen eme Landfriidensbruch vo sim Bsitzer 1334 gstürmt. Wie fest si denn und e chli spööter im Groosse Basler Ärdbeebe vo 1356 beschäädigt worden isch, isch nid bekannt. 1380 het dr Henmann vo Eptige d Burg an d Geschwüster Elsi, Götzmann und Markwart vo Baade verchauft. Spööter het si denn non e baar Mol dr Bsitzer gwächslet. In dr Nööchi vo dr Burg isch 1594 dr „Basler Rappechrieg“ güetlig biigläit worde. 1995 het dr Kanton Basel-Landschaft d Wildestäi kauft, und hüte finde doo regelmäässig kulturelli Veraastaltige statt. 2011 isch uusechoo, ass dr Kanton s Schloss welli verchaufe, für zum sini Schulde und Chöste verchliinere. Allerdings het s groosse Widerstand in dr Bevölkerig gee und mä het Underschrifte afo sammle drgeege. S Schloss Wildestäi 1758, Stich vom David Herrliberger Dr Woondurm um 1820, Stich vom Ludwig Adolf Hess Hans-Rudolf Heyer: Schweizerische Kunstführer GSK, Band 615: Schloss Wildenstein, Bern
D Ruine Homburg lit in dr Schwizer Gmäind Löifelfinge im Kanton Basel-Landschaft. D Ruine befindet sich uf ere Hööchi vo öbbe 656 m ü. M. 1240 hai d Groofe vo Frohburg d Burg baut. 1303 het si dr Bischof vo Basel kauft, und vo 1400 aa isch si im Bsitz vo dr Stadt Basel gsi. Wäge Gränzkomflikt mit em Nochberkanton Soledurn het mä druf gluegt, ass d Burg in guetem Zuestand sig und het sogar 1540 die ganzi Aalaag versterkt. Gröösseri Besatzigsdrubbe si dört stazioniert gsi. Im Revoluzioonsjoor 1789 isch d Burg verstäigeret worde und vo denn aa het mä sä as Stäibruch brucht. Si isch denn seer schnäll zerfalle. D Ruine bestoht us meerere Geböiddäil; am iidrucksvollste isch dr mächtigi, dreistöckigi Woondurm vo 1240, wo Muure het wo 3 Meter dick si. Dr Durm, wo 1540 baut worden isch, und die verschidnige Geböid, d Ringmuure und d Dooraalaag gäbe en Idee drvoo, wie imposant d Aalaag früener emol gsi isch.
Frau bezeichnet hüte en erwaggsnige wiiblige Mensch. S gschlächtlige Gegestück isch dr Maa. Dr Begriff wird verwändet, für zum s Gschlächt, die soziali Rolle oder bäides underschäide. S Wort „Frau“ wird uf Dütsch au as die äinfachsti, üübligi Aareed für Fraue brucht. Früener het «Frau» nume gsellschaftlig hööcher stehendi Erwaggseni und Verhüroteti bezäichnet, wääred «Wiib» allgemäin für dr erwaggseni wiibligi Mensch brucht worden isch. S Wort «Wiib» isch hüte eender negativ bsetzt. Wiibligi Chinder und Jugendligi bezäichnet mä as «Mäitli». D Aareed «Fröläin», wo früener für unverhüroteti Fraue brucht worden isch, ghöört mä hüte im dütsche Sproochruum fascht nüme. Dr dütligi Gschlächtsdimorfismus vom Mensch wird dur d Verdäilig vo de Chromosoom in dr Zygote bestimmt, bsunders vo de Gschlächtschromosoom. So häi Fraue in iirem Chromosoomesatz im Allgemäine zwäi X-Chromosoome, wäärend Manne im Allgemäine äi X- und es gschlächtsbestimmends Y-Chromosoom häi, wo men em Sex determining region of Y (SRY) säit und wo bim Maa verantwortlig isch für die embryonaali Broduktioon vom Hoode-determinierende Faktor (TDF für änglisch: Testis-determining factor), eme Protein. Wird TDF bildet, wärde männligi Merkmol bildet, feelt s aber, bilde sich wiibligi Merkmol. Wäge däm cha s bassiere, ass sich en Embryo dur verschidnigi genetisch bedingti Ursache drotz em
Darmstadt isch e chraisfreji Stadt im Side vu Hesse, Verwaltigssitz vum Regierigsbezirk Darmstadt un vum Landchrais Darmstadt-Dieburg. D Stadt ghert zum Rhy-Main-Biet un bildet ais vu dr zeh Oberzäntre vum Land Hesse. Darmstadt isch no Frankfurt am Main, Wiesbaden un Kassel di viertgrescht Stadt vum Land Hesse. Di negschtglägene greßere Stedt sin Frankfurt am Main, rund 30 km nerdli, Wiesbaden un Mainz, rund 40 km nordweschtli, Mannem, rund 45 km un Haidelberch rund 55 km sidlig. Ihri Bedytig as Wisseschaftsstadt – dää Titel isch ere 1997 vum Hessische Inneminischterium verlähnt wore – verdankt si dr 1877 grindete Tächnische Universitet un dr boode Hochschuele (h_da), EHD) mit insgsamt rund 35.700 Studänte, un au dr iber 30 wytere Forschigsyyrichtige un Inschtitut, dodrunter s Helmholtzzäntrum fir Schwärioneforschig, s Europäisch Ruumflugkontrollzäntrum (ESOC), di Europäisch Organisation fir d Nutzig vu meteorologische Satellite (EUMETSAT) un drei Inschtitut vu dr Fraunhofergsellschaft. Derzue chemme großi Firmine un Yyrichtige vu dr Kommunikations- un IT-Branche, wu aagwändti Forschig un Entwicklig bedryybe. Dr Ruef vu Darmstadt as Zäntrum vum Jugedstil goht uf di anne 1899 vum Großherzog Ernst Ludwig yygrichtet Chinschtlerkoloni uf dr Mathildenhöhe zruk. Z Darmstadt dräffe vier naturryymligi Ainhaite ufenander: Dr Weschte vum Stadtbiet lyt in dr Oberrhynische Diefebeni.
Dä Louis Jacques Mandé Daguerre (* 18. Novämbär 1787 z Cormeilles-en-Parisis; † 10. Juli 1851 z Bry-sur-Marne) esch än französischä Moler ond Erfender vom erschtä Verfahrä für Fotinä wo mär denn het chönä chaufä, dä Daguerreotypie. Dä Louis Daguerre esch us äifache Verhältnis. Er esch 1787 z Cormeilles-en-Parisis geborä wordä ond z Orléans ufgwachsä. Sin Vater esch Grechtsschriiber z Orléans gsi. Dä Daguerre het d' Volksschuäl gmacht ond esch id Bruäfslehr bimenä Archidekt gangä. Spöter het er emmär liäber zeichnäd ond gmoläd, won er bi sinerä Arbed besondärs guäti Panoramäbelder erschaffä het. Met sim Könnä het er voralläm vo dä Theater sini Ufträg öbercho. Wel er sech als Moler no witärentwicklä het müessä, het er den no bim bekanntä Bühnäbeldmoler Eugéne Marie Degott a dä Pariser Oper glehrt. Er hät sech denn abär liäbär als Opernstatist, Tänzer, Akrobat ond Seilkönstler versuecht usäzhebä statt als Dekorationsmoler. Zämme met em Maler Charles Marie Bouton gründät er im Juli 1822 i dä Rue Sanson z Paris än Diorama. För diä erstunlich plastischä Diorama-Belder het dä Daguerre als technischs Helfsmettel än Camera obscura brucht. Au scho während dä Dioramaziet 1824 het er denn versuächt en Fixiärig vomenä Beld dor liächtempfendlichi Stoff heräzbrengä, denn abär
Chromosoome (vo griechisch χρῶμα chrōma ‚Farb‘ und σῶμα sōma ‚Körper‘; also wörtlig «Farbkörper») si biologischi Struktuure, wo Gen und eso Erbinformazioone enthalte. Si bestöön us DNA, wo mit vile Protein verpackt isch. Die Mischig us DNA und Protein bezäichnet mä au as Chromatin. Chromosoome chömme in de Zällkärn vo de Zälle vo Öikariote (Läbewääse mit Zällkärn) voor. Zu deene ghööre alli Dier, Pflanze und Bilz. Prokariote (Läbewääse ohni Zällkärn), also Bakterie und Archaeä, häi käini Chromosoome im klassische Sinn, sondern äi oder mehreri DNA-Moleküül, wo mäistens zirkulär si und wo mä mänggisch as „Bakteriechromosoom“ bezäichnet, au wenn si mit de öikaryotische Chromosoome nit vil z due häi. Fast alli Gen vo de Öikaryote lige uf de Chromosoom. E baar si uf DNA in de Mitochondrie und bi Pflanze au in de Chloroplaste. In de Mitochondrie und Chloroplaste vo de Öikaryote isch d DNA au ringförmig, ähnlig wie s Bakteriechromosoom. Ass d Chromosoome en X-äänligi Form häi, wie mä s in de mäiste Darstellige gseet, git s nume wääred eme churze Abschnitt wäärend dr Zällkärndäilig (Mitose), nämlig in dr Metaphase. In däm kondensierte Zuestand cha mä d Chromosoome im Liechtmikroskop ohni bsundrigi Aafärbig erkenne. Zwüsche Kärndäilige, in dr Interphase, existiere Chromosoome
As Sexualdimorphismus ( lat. sexus = Geschlecht, altgr. δι di = zwei, μορφη morphe = Gestalt) oder Gschlächtsdimorphismus bezeichnet mä Underschiid im Erschiinigsbild vo männlige und wiiblige Individue vo dr gliiche Art, wo sich nit uf d Gschlächtsorgaan sälber bezien. Dä Sexualdimorphismus cha bi verschidnige Körpermerkmol ufdräte. Sexualdimorphisme si im Gegesatz zu Gschlächtsmerkmol druf beschränkt, wie d Lääbewääse usgseen. Commons: Sexualdimorphismus – Sammlig vo Multimediadateie Ethologii: Froogen zur Gschlächterdifferänz (PDF) 2002 – Quelle/Kontext/Richtlinien (108 kB) Ethologii: Biopsychologii vom Gschlächterunderschiid Matt Ridley: Eros und Evolution. Die Naturgeschichte der Sexualität. Droemer Knaur Verlag (1998) ISBN 3-426-77315-5 Charles Darwin: The Descent of Man and Selection in Relation to Sex. (1871) Ronald Fisher: The Genetical Theory of Natural Selection. Oxford University Press (1930) ISBN 0-19-850440-3
As Gschlächtschromosoom oder Gonosoom (mänggisch au Heterochromosoom, Heterosoom oder Allosoom) bezäichnet mä Chromosoom, wo dr Karyotyp von ene s genetische Gschlächt vom ene Individuum bestimmt. D Autosoome, das si Chromosoom, wo s Gschlächt nid beiiflusse, git s in diploide Zälle as Bäärli vo Chromosoome, wo fast idäntisch, d. h. homolog si. In äim vo de Gschlächter si aber d Gschlächtschromosoome käi homologs Bäärli, sondern si underschäide sich dütlig in ihrem Inhalt und hüfig au in ihrer Gröössi. S menschlige Y-Chromosoom zum Bischbil isch dütlig chliiner as s X-Chromosoom, bim Wiisse Liechtnäägeli isch aber s Y-Chromosoom dütlig gröösser. Wenn s Gschlächt chromosomal bestimmt wird, wird s noch de Mendelsche Regle vererbt. Die Form vo dr Gschlächtsbestimmig isch im Lauf vo dr Evoluzioon bi verschidnige Artegrubbe unabhängig vonenander entstande und chunnt zum Bischbil bi Süüger, Vögel und e baar Insekte, aber au in Gfäässpflanze voor. Bi andere Arte wird s Gschlächt hingeege dur Umwältbedingige festgläit, z. B. dur d Tämpratur bi dr Embryonalentwicklig. Mä underschäidet bi Gschlächtschromosoom verschidnigi System: s XX/XY-System (bi Süüger und eso bim Mensch, gwüsse Insekte-, Reptilie-, Amfibie-, Fisch- und Pflanzearte), s ZW/ZZ-System (bi Vöögel, de mäiste Schlange, e baar Fisch- und Insektearte) und s XX/X0-System (z. B. bi