rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr 26. Jänner isch dr 26. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 339 (in Schaltjohr 340) Däg bis zum Änd vum Johr. 1531: Z Lissabon git s Ärdbidem, wu rund 30.000 Mänscheläbe forderet. 1790: Im Wiener Burgtheater wird d Oper Così fan tutte vum Wolfgang Amadeus Mozart urufgfiert. 2006: Di radikal Hamas, wu s Exischtenzrächt vu Israel in Frog stellt, gwinnt mit ere große Mehrhait d Volkswahle in dr Paleschtinänsische Autonomibiet. 1742: Jakob Saresy-Battier, Baasler Ufkläärer und Fabrikant 1847: Scott Field, US-amerikanische Bolitiker 1863: Karl Berner, dytsche Dialäktdichter 1950: Jörg Haider, eschtrychische Bolitiker un Landeshauptmann vu Kärnte 1956: Madeleine Herren-Oesch, Schwyzer Historikerin 1963: José Mourinho, portugiesische Fueßballtrainer 1969: Viktoria Schmid, dytschi Bolitikeri 1990: Peter Sagan, slowakische Radrännfahrer 1582: Thomas Platter dr Elter, Schwyzer Schriftsteller 1906: Wilhelm Fürchtegott Niedermann, Schwyzer Jurnalischt und Mundartdichter 1911: Eduard Presser, dytsche Haimetdichter 2020: Hansfrieder Geugelin, dytsche Dialäktautor 2020: Kobe Bryant, US-amerikanische Basketballspiler 2024: Andreas Blum, Schwyzer Radiojournalischt Commons: 26. Jänner – Sammlig vo Multimediadateie
Dr 27. Jänner isch dr 27. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 338 (in Schaltjohr 339) Däg bis zum Änd vum Johr. 1834: Verdrätter vu dr liberale Schwyzer Kanton Lozärn, Bärn, Zug, Solothurn, Basel-Land, St. Galle, Aargau un Thurgau bschließe z Bade d Badener Artikel. D Bstimmige lese ne heftige Protescht vu dr katholische Chilche uus un sin ai Chyym fir dr Sonderbundschrieg anne 1847. 1908: Dr britisch Aschtronom Philibert Jacques Melotte entdeckt noch e Mond vum Jupiter, wu speter Pasiphae gnännt wird. 1945: S KZ Auschwitz-Birkenau wird vu sowjetische Druppe befreit. 1571: Abbas I., Schah vo Persie vo 1587 bis 1629 1756: Wolfgang Amadeus Mozart, Salzburger Komponischt 1832: Lewis Carroll, e britische Schriftsteller, Fotigraaf, Mathematiker und Diakon 1841: Peter Theophil Bühler, Schwyzer Politiker 1844: Numa Droz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot 1906: Karl Gerok, dytsche Komponischt un Musikpedagog 1954: Hans-Peter Schifferle, Schwyzer Dialektolog un Lexikograf 1968: Mike Patton, US-amerikanische Singer-Songwriter 1972: Tobias Steinhauser, dytsche Radrännfahrer 1629: Abbas I., Schah vo Persie vo 1587 bis 1629 1802: Johann Rudolf Zumsteeg, dytsche Komponischt 1881: Frédéric Kuhlmann, franzesische Chemiker 1896: Simeon Bavier, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot 1901: Giuseppe Verdi, italienische Komponischt 1981: Robert Stäger, Schwyzer Dialäktdichter 2006: Johannes Rau, dytsche Bolitiker un
D Wolga (russisch Волга, tatarisch Идел/İdel, mordwinisch Рав, tschuwaschisch Атăл Zwiebelfisch 410-А-Cyrl 442-т-Cyrl 103-ă-Latn 43B-л-Cyrl, mari Юл, altgriech. Ῥᾶ Rha) isch e Fluss im öiropäische Däil vo Russland. Si isch öbbe 3530 km lang und dr lengsti und wasserriichsti Fluss in Öiropa und äine vo de lengste Flüss uf dr ganze Wält. D Kwelle vo dr Wolga isch in de Waldaihööchene bi 228 m. Si fliesst zerst gege Oste, denn gege Süde dur die Ostöiropäischi Eebeni und mündet ei 28 m under em Meeresspiegel (Kronstädter Pegel) ins Kaspische Meer. Dr Hööchiunderschiid zwüsche dr Kwelle und dr Mündig isch 256 m. D Wolga het öbbe 200 Nääbeflüss, in iirem Iizugsgebiet, wo 1,36 Millione km² grooss isch, git s im Ganze 151'000 Flüss, Bäch und zitwiiligu Wasserlöif. Am Underlauf z Wolgograd isch die middleri Abflussmängi 264 Milliarde m³ im Joor. Über e Wolga-Ostsee-Kanal isch d Wolga in Richdig Weste mit dr Ostsee verbunde, über e Wissmeer-Ostsee-Kanal, wo vo däm Kanal gege Norde abzwigt, mit em Wisse Meer und eso au mit em Nordpolarmeer. Über e Wolga-Don-Kanal und dr Don, wo gege Weste fliesst, isch si mit em Schwarze Meer und em Middelmeer verbunde. Ardikel Wolga in dr Groosse Sowjetische Enzyklopädii (BSE), 3.
Dr 28. Jänner isch dr 28. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 337 (in Schaltjohr 338) Däg bis zum Änd vum Johr. 1519: Dr Herzog Ulrich vu Wirttebärg iberfallt di Frei Rychsstadt Reitlenge un handlet sich dodermit e Chrieg yy mit em Schwebische Bund. 1821: Z Donaueschinge wird d Oper Esop in Lydien vum Conradin Kreutzer urufgfiert. 1887: Z Paris fangt d Firma vum Gustave Eiffel aa mit em Böu vum Eiffelturm, wu noch ere Idee vum Schwyzer Maurice Koechlin konzipiert isch. Dr Durm wird am 31. Merz 1889 rächtzytig zue dr Wältuusstellig fertig gstellt. 1611: Johannes Hevelius, Danziger Aschtronom 1826: Louis Favre, Schwyzer Ingenieur 1841: Victor Ernst Nessler, elsässische Komponischt 1876: Albert Froelich, Schwyzer Architäkt 1903: Maurus Gerner-Beuerle, dytsche Bfaarer un Dialäktdichter 1912: Jackson Pollock, US-amerikanische Moler 1940: Guido Bachmann, Schwyzer Schriftsteller 1943: Christof Sauerländer, Schwyzer Verleger 1950: Angelika Schwabe-Kratochwil, dytschi Botanikeri 1967: Jean Rottner, franzesische Bolitiker 1983: Sandy Leah Lima, brasilianischi Popsängeri 1984: Philipp Rellstab, dänisch-schwyzerische Jazzmusiker 0814: Karl dr Groß, fränkische Chenig un remische Chaiser 1204: Alexios IV. Angelos, byzantinische Chaiser 1687: Johannes Hevelius, Danziger Aschtronom 1829: Albrecht Ludwig Berblinger, dytsche Erfinder un Flugpionier 2002: Astrid Lindgren, schwedischi Schriftstelleri 2007: Dina Wyler, Schwyzer Chinschtleri Commons: 28.
Dr 29. Jänner isch dr 29. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 336 (in Schaltjohr 337) Däg bis zum Änd vum Johr. 0474: Dr Zenon wird zum oschtremische Chaiser gchrent, as Mitchaiser vum Leo II.. 1367: Z Chur wird dr Gotteshuusbund gschlosse. 1728: Z London wird The Beggar’s Opera vum John Gay (Täkscht) un em Johann Christoph Pepusch (Musik) urufgfiert. 1956: Am Schauspilhuus Züri wird di „tragische Komödie“ Der Besuch der alten Dame vum Friedrich Dürrenmatt urufgfiert. 1989: Bi letschte Wahle zum Abgordnetehuus im aigeständige Wescht-Berlin schyteret d FDP an dr Fimf-Brozänt-Hurd, doderdur chemme d SPD un di Alternativ Lischt d Mehrhait iber un dr Walter Momper (SPD) wird derno Noofolger vum Eberhard Diepgen (CDU) as Regierede Burgermaischter. Di rächtsradikale Republikaner schaffe dr Yyzug ins Stadtbarlemänt. 2006: D Tessiner Gmaine Chiggiogna, Rossura un Calonico fusioniere mit Faido. 1455: Johannes Reuchlin, Philosoph un Humanischt 1839: Michael Kuoni, Schwyzer Beamte und Mundartautor 1873: Fritz Sutermeister, Schwyzer Bfaarer un Redaktor 1881: Kim Kyu-sik, koreanische Bolitiker 1935: Kurt Ückert, dytsche Haimetautor 1937: Laurence Deonna, Schwyzer Journalischti un Fotografi 1985: Anna Aaron, Schwyzer Singer-Songwriteri 1771: Charles Green, britische Aschtronom 1814: Johann Gottlieb Fichte, e dütsche Filosoof 1820: Georg III., Chenig vu Großbritannie 1834: Johann
Dr 30. Jänner isch dr 30. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 335 (in Schaltjohr 336) Däg bis zum Änd vum Johr. 1349: Bi me Pogrom wär alli Jude vu Friburg umbrocht. 1648: Dr Fride vu Münster wird unterzaichnet. Dodermit findet dr Achtzgjeerig Chrieg zwische Spanie un dr Republik vo de Siibe Verainigte Niiderland en Änd. 1868: Mit em Gesetz das Gewerbswesen betreffend dritt z Bayern di allgmain Gwärbfreihait in Chraft. 1921: In dr Schwyz wird e Volksinitiative fir obligatorischi Referende bi Staatsverdreg aagnuu. 1933: Mit dr sognännte „Machtergryfig“, dr Ernännig vum Adolf Hitler zum Rychschanzler vum Dytsche Rych dur dr Rychsbresidänt Paul von Hindenburg, hert d Weimarer Republik uf un fangt d Herrschaft vu dr Nationalsozialischte aa. 1948: Dr radikal Hindu-Nationalischt Nathuram Godse verschießt z Nei-Delhi dr Mahatma Gandhi. 1972: Pakistan dritt us Brotescht gege d Ufnahm vu Bangladesch us em Commonwealth of Nations uus. 1697: Johann Joachim Quantz, dytsche Fletischt un Komponischt 1815: Karl von Gerok, dytsche Pfarrer, Lyriker un Autor 1849: Josef Anton Schobinger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot 1861: Alexandra Schmitt, dytschi Schauspiileri 1882: Franklin D. Roosevelt, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt 1884: Paul Sättele, dytsche Lehrer un Haimetdichter 1885: Franz Beyerle, dytsche Rächtshistoriker 1962: Éric de
Dr 31. Jänner isch dr 31. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 334 (in Schaltjohr 335) Däg bis zum Änd vum Johr. 1474: Dr Rot vu dr Stadt Bärn un dr Schultus Adrian I. vo Bubenberg gän em Diebold Schilling em elter dr Ufdrag fir e Bärner Chronik. 1933: Z Messenge findet dr ainzig greßer Streik gege d „Machtergryfig“ vum Adolf Hitler statt. 1968: Nauru, wu vu Auschtralie im Ufdrag vu dr UNO as Dreihandbiet verwaltet woren isch, wird unabhängig. 1977: Z Paris wird s Centre Georges Pompidou ufgmacht. 1707: Friedrich Ludwig vu Hannover, Prince of Wales 1797: Franz Schubert, eschtrychische Komponischt 1828: Ludwig Fischer, Schwyzer Botaniker 1855: Alexander W. Gregg, US-amerikanische Bolitiker 1884: Theodor Heuss, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt 1902: Willy Spühler, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot 1909: Josef Burg, israelische Rabbiner un Bolitiker 1910: Ludwig von Moos, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot 1911: Gustaf Adolf Wanner, e Baasler Historiker und Schurnalist 1921: Kurt Marti, Schwyzer Bfaarer un Schriftsteller 1930: Sergius Golowin, Schwyzer Mytheforscher 1935: Theo Klaus, dytsche Dialäktdichter 1981: Justin Timberlake, US-amerikanische Sänger 1851: David Spangler Kaufman, US-amerikanische Bolitker 1891: Ernest Meissonier, franzesische Moler 1925: Ulrich Wille, Schwyzer General 1940: René Schickele, elsässische Schriftsteller 1975: Traugott Vogel, Schwyzer Schriftsteller
Dr Nelson Rolihlahla Mandela [nelsɒn xoˈliɬaɬa manˈdeːla] (* 18. Juli 1918 z Mvezo, Transkei, Sidafrika; † 5. Dezember 2013 z Johannesburg, Sidafrika), z Sidafrika au mit em traditionälle Clanname Madiba gnännt, isch e ehmolige Anti-Apartheid-Kämpfer z Sidafrika un isch vu 1994 bis 1999 dr erscht schwarz Bresidänt vum Land gsii. Är giltet näb em Martin Luther King as wichtigschte Verdrätter im Kampf gege di wältwyt Unterdruckig vu dr Schwarzen un as Wägberaiter vum versehnligen Ibergang vu dr Apartheid zuen eme glychhaitsorientierte, demokratische Sidafrika. Anne 1993 het er dr Friidesnobelbryys iberchuu. Dr Mandela stammt us em Volk vu dr Xhosa. Är het Jura studiert an dr Witwatersrand-Universitet, isch Rächtsaawalt gsii un het 27 Johr as bolitische Gfangene in Haft verbrocht. Dr Mandela isch am 18. Juli 1918 im Dorf Mvezo am Stade vum Mbashe-Fluss in dr Neche vu Umtata, dr Hauptstadt vu dr Transkei, uf d Wält chuu. Sy Vater, dr Gadla Henry Mandela, het em Mandela dr Name Rolihlahla gee, was wertlig „Am Nascht vun eme Baum zieh“ haißt – gmaint isch „eber, wu Uuruei stiftet“. Sy Mueter, d Nosekeni Fanny, isch em Gadla sy Drittfrau gsi. Dr britisch Name Nelson het dr Mandela erscht an syym erschte Schueldag iberchuu.
Die Goldigi Horde (mongolisch Алтан Орд/Altan Ord; tatarisch Алтын Урда/Altın Urda; russisch Золотая Орда/Solotaja Orda) isch dr Naame vom ene middelalterlige mongolische Khanat, wo vo Ostöiropa bis uf Westsibirie gange isch. S Riich vo dr Goldige Horde het zu de Groossmächt im östlige Öiropa im spoote Middelalter ghöört. Noch em Mongoolesturm vo 1237 bis 1240 bis zur erste Helfti vom 14. Joorhundert isch s dört die dominierendi Macht gsi. Bis öbbe 1342 häi d Khan in dr Stadt Alt-Sarai im Wolgadelta residiert. Denn isch Nöi-Sarai (au Berke-Sarai), wo witer nördlig an dr Wolga lit, dr Sitz vo de mongolische Herrscher worde. Allerdings häi d Khan nume im Winter in dene Stedt gwoont, wil si im Summer mit iire Rosshärde in de witen Steppegebiet vo dr Ukraine, vo Russland und vo Kasachstan ufghalte häi, so wie s iire alte, nomadische Dradizioone entsproche het. In dere Zit si si vo bevollmächtigte Statthalter verdräte worde. S Riich vo dr Horde isch straff organisiert gsi, bis 1360 d Linie vo de Gründerkhan Batu und Berke erlosche si. Es het denn innere Usenandersetzige um s Erb gee, und s Riich isch in meereri Däilriich zerfalle. 1480 het die Goldigi Horde under em Akhmat Khan (reg.
Dr Gregor X. (* 1210 z Piacenza as Tebaldo Visconti; † 10. Januar 1276 z Arezzo) isch vo 1271 bis 1276 Babst gsi. Noch em Dood vom Babst Clemens IV. het s fast drei Joor lang käi Babst gee. Am 1. Septämber 1271 isch denn schliesslig dr Tebaldo Visconti, wo nie Briester gsi isch und zur zit vo de Waale uf eme Chrüzzuug z Palestina gsi isch, zum Babst gweelt worde. Es wird verzellt, ass er z Akkon im Niccolò, Maffeo und Marco Polo offiziell dr Ufdraag gee het, zum Herrscher vo de Mongole z räise, iin zum Christedum z bekeere und mit em e Bündnis gegen e Islam abzschliesse. Dr Gregor het mit em 2. Konzil vo Lyon e nöije Chrüzzuug welle organisiere, d Begäisterig drfür isch aber in Gränze bliibe. Drfür isch s im Kaiser vo Byzanz Michael VIII., glunge d Widerveräinigung vo dr Ost- mit dr Westchille duurezsetze. Dr Michael het si Riich eso vor de Expansionsglüst vom Köönig vo Sizilie, em Karl vo Anjou, welle schütze. Dr byzantinisch Klerus und s byzantinische Volk häi bsundrigs sit em Vierte Chrüzzuug d Latiiner ghasst und si gege d Union gsi. Scho im Michael si Soon und Noochfolger Andronikos
Die unwürdige Greisin ischt a Kurzgschicht vom Bertolt Brecht, wo-nr 1939 gschriiba ond zäa Jôhr schbäter en sei Sammlong Kalendergeschichten uffgnomma hôt. A 13-jähriger Bua schildret de ledschde zwoi Jôhr em Leaba vo seira Großmuader vädderlicherseits. Des älles schbiilt sich em Badischa ab zo sellra Zeit, wo dui Erzehlong vom Dichter vrfasst wôrra ischt, also gega Ende vo de 1930er Jôhr. Em Aldr vo 72 Jôhr wuud em Erzehler sei Oma Witwe. Dera ihr Môô hôt a kleis Gschäft ghet ond des mit zwoi bis drei Ghilfe gfihrt. Sui selbr hôt sich de ganz Zeit aufgopfret, ohne Helfer da Haushalt gfihrt ond fenf vo siiba Kendr uffzoga. Wia dia erwachsa gwäa send, hend zwoi Mädla ihr Glick en Amerika gsuacht ond zwoi Buaba send halt so us-em Städtle wegzoga. Bloß oiner, dr jengscht ond schwechlichscht, ischt en seim Hoimetort bliiba ond hôt als Buachdrucker gschafft. Em Vadder vom erzehlenda Bua hôt’r oft an Briaf gschriiba, wo-nr dren gschildret hôt, was d Muadr so treibt. Dui schbiaßbirgerlicha Vrwandtschaft, ganz bsondrs dr Buachdrucker, erwardet vo dr Witwe, dass-se sich en d Beschaulichkeit vom einsama Witwastand zruckzuit, ihre Erschbarnis zammahelt ond dô drmit hin ond wiidr de Kender ond Enkel ondr d Ärm
Täbris (persisch تبريز‎, Tabrīz, [tæbˈriːz]; aserbaidschanisch تبريز Təbriz) isch d Hauptstadt vo Ost-Aserbaidschan im Iran und het fast 1'460'000 Iiwooner (im Joor 2012). D Stadt isch äins vo de grösste kulturelle Zentre vo Aserbaidschan im Iran (s antike Atropatene) und vo de iranische Aserbaidschaner. Wenn d Stadt gründet worden isch, wäiss mä nid. Si het zum Sassanideriich ghöört, spööter isch si noch dr Invasion vo de Turkvölker vo öbbe 1270 bis 1305 d Hauptstadt vom Riich vo de Ilchane im Iran gsi, vo öbbe 1469 bis 1502 vom Riich vo de Aq Qoyunlu und vo 1502 bis 1548 vo de Saffawide. Wäärend em Zwäite Wältchrieg isch Täbris d Hauptstadt vo dr Aserbaidschanische Volksregierig gsi. Es het immer wider starki Ärdbeebe gee und die häi die mäiste historische Monumänt vo Täbris zerstöört. Es git no e monumentale Muureräst vo dr Zitadelle (Ark-e Tabriz oder Ark-e Alishah) us em 14. Joorhundert. Die Blaui Moschee vo Täbris (Masjed-e Kabud) isch äins vo de wichdige Bauwärk in dr Stadt, en anders isch s Roothuus, wo im Durm von em e dütschi Uur iibaut isch. En Ärdbeebe am 8. Januar 1780 het d Stadt dotaal zerstöört. Bis zun ere Entfärnig vo 72 bis 120 Kilometer
Yazd (persisch يزد‎ /jæzd/) (au Yasdi, Jasd oder Jesd) isch äini vo de eltiste Stedt im Iran und d Hauptstadt vo dr Browinz Yazd. Yazd het e Bevölkerig vo öbbe 1,200,000. Mensche (im Joor 2016). D Stadt lit 250 km östlig vo Isfahan.Yazd ist die achtgrößte Stadt im Iran. Yazd hat eine Fläche von 180 Quadratkilometern. Yazd isch an ere Oase gründet worde und lit zwüsche de Wüeste vo dr Dascht-e Kavir und vo dr Dascht-e Lut. D Stadt existiert sit em dritte Joordausend vor Christus und isch s Zentrum vom zoroastrische Glaube im Iran gsi. Es git hüte no vili Füürtämpel (pers. Atashkadeh) do. Für d Wasserversorgig brucht mä bis hüte Wasserkanääl und -rööre (Qanat), wo zum Däil scho in der Antike aagläit worde si. Noch em Undergang vom Sassanideriich und dr Eroberig vo Persie dur die muslimische Araber im 7. Joorhundert häi under anderem d Lokaldünastie vo de Kakuzide und spööter vo de Atabegs vo Yazd d Stadt beherrscht. Denn häi sä d Mongoole erooberet, aber nit zerstöört. Yazd isch 1907 historisch bedütsam worde, wo d Gränze vo de Inträssesfääre vo de Brite und de Russ in Persie im ene Verdraag festgläit worde si. Zum russische Iiflussgebiet häi
Teheran (persisch تهران‎ (Tehrān) /teɦˈrɔːn/) isch d Hauptstadt vo Iran und vo dr Browinz Teheran. Im administrative Stadtgebiet lääbe 8'778'535 Mensche (Berächnigsstand 2012), in dr Metropolregion, wo öbbe s gliiche wie d Browinz Teheran isch, 15'146'845 (2012). Teheran isch en Industrii- und Handelsstadt, het Uniwersidääte, Hoochschuele, Bibliotheke und Museum und isch e bedütends Wirtschafts-, Wüssenschafts- und Kulturzentrum und e wichdige Verchehrsknotepunkt im Land. D Bevölkerig vo Teheran het sich in de letschte Joorzäänt seer schnäll entwigglet. 1800 häi 15'000 Lüt in dr Stadt gläbt, 1883 si s scho mee as 100'000 gsi und Teheran isch zur Groossstadt worde. Bis 1956 isch d Zaal vo de Iiwooner uf 1,5 Millione aagstiige und und denn si vili Vorort iigmäindet worde und Migrante us em Umland in d Stadt cho, wo dass es 2006 scho 7,8 Millione gsi si. Noch Berächnige sis 2012 fast 8,8 Millione gsi. D Bevölkerigsdichdi in dr Stadt isch 10'877 Iiwooner bro Kwadratkilometer. In dr Metropolregion häi 2006 13,4 Millione Lüt gläbt (Volkszelig 2006) und 2012 het mä mee as 15,1 Millione berächnet. D Bevölkerigsdichdi in dr Metropolregion lit bi 713 Iiwooner bro Kwadratkilometer. 1963 isch de Fuessball-Club Persepolis Teheran gründet worde. Peter Georg Ahrens: Die Entwicklung der Stadt
Im Großhärzogdum Badè isch ab 1840 è Staatsbahn, welli 1872 unter de Bezeichnig Großherzoglich Badische Staatseisenbahnen (BadStB) zun èrè eigèschtändigè Ysebahnvowaltig worrè isch. Si sinn bi dè Verstaatlichung vo dè dütschè Länderbaanè 1920 i diè Dütschi Rychsbaan integryrt worrè; irè Streckènetz hèt zletscht ä Längi vo etwa 2.000 Kilometer gcha. Noch èm Herzogtum Braunschweig isch Badè dè zweite dütsche Staat gsi, wo dè Bau un Betriäb vo Ysèbahnè uff Rechnung vom Staates i d Hand gnoo hèt. Im Johr 1833 isch zum erschtè Mol vom Monnèmer Unternemmer Ludwig Newhouse dè Vorschlaag zum Bau von èrè Ysèbahn vo Monnem uff Basel uffkoo, hèt abber znägscht kei Zuèschtimmig bi dè badischè Regyrig gfundè. Au witeri Vorstööß, z. B. durch dè Friedrich List, sin znägscht ohni Erfolg blibbè. Erscht d Gründig von èrè Ysèbahngsellschaft im benochborteè Elsass zum Bau von èrè Linniè vo Basel noch Strooßburg im Johr 1837 hèn zu ärnschthaftè Planigè zum Bau von èrè Ysèbahn z Badè gführt, um s Abwanderè vo Vokehrsschtröm ys Elsass z vomydè. In èm ußerordentlichè Landtag hèt diè badischi Ständevosammlig am 29. März 1838 drei Gsetz zum Bau vo dè erschtè Strecki zwischè Monnèm un dè Schwizer Gränz bi Basel bschlossè. Zusätzlich isch no è
Dr 1. Februar isch dr 32. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 333 (in Schaltjohr 334) Däg bis zum Änd vum Johr. 1477 v. Chr.: (vermuetl.) Am 29. Mechir vum Ägyptische Kaländer wird d Hatschepsut näbe ihrem Stiefsuhn un Neffe Thutmosis III., wu si si scho zwai Johr d Regäntschaft gfiert het fir en, zur Pharaoni vum Neie Rych im Alte Ägypte gchrent. 1851: S Handelshuus Gebrüder Volkart wird mit Sitz z Winterthur un z Bombay grindet. S entwicklet sich zue aim vu dr greschte Böuwullehändler vu dr Wält. 1912: Im Firschtedum Liechtestaa cheme di erschte aigene Briefmarke uuse. 1946: Z Bade-Bade wird s Filharmonisch Orcheschter vum Sidweschtfunk grindet. 1959: As erschti Schwyzer Kanton fiere Neueburg un Waadt s Frauestimmrächt yy. 1796: Abraham Emanuel Fröhlich, Schwyzer Lehrer und Schriftsteller 1830: Heinrich Handschin, Schwyzer Unternämmer 1905: Alfred Weitnauer, dytsche Schriftsteller un Haimetbfläger 1908: Edward Staempfli, Schwyzer Komponischt 1919: Eugen Stadelmann, Vorarlbärger Lehrer un Haimetautor 1927: Hans Gmür, Schwyzer Autor 1935: Heinz Stefan Herzka, Schwyzer Chinder- un Jugedpsichiater 1949: Niklaus Bigler, Schwyzer Germanischt 1954: Carlo Conti, Schwyzer Bolitiker 1966: Heidi Z’graggen, Schwyzer Bolitikeri 1978: Arno Camenisch, Schwyzer Schriftsteller 0656: Sigibert III., fränkische Chenig 1850: Carl Burckhardt, Schwyzer Bolitiker 1929: August Halm,
Dr 2. Februar isch dr 33. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 332 (in Schaltjohr 333) Däg bis zum Änd vum Johr. 0962: Dr Liudolfinger Otto I. un syy Frau Adelheid wäre z Rom dur dr Papst Johannes XII. zue Chaiser un Chaiseri gchrent. Ds giltet hite as Grindigsdatum vum Hailige Remische Rych. 1914: Z Dytsch-Oschtafrika wird d Tanganjikabahn fertiggstellt, wu vu dr Kischtestadt Daressalaam uf Kigoma an dr Tanganjikasee fiert. 1990: In ere Barlemäntsred stellt dr sidafrikanisch Bresidänt Frederik Willem de Klerk umfassendi Reforme in Uussicht. Unter anderem wäre di bode verbottene Barteie African National Congress un Pan Africanist Congress wider zuegloo un Yyschränkige vu dr Prässefreihait un dr Uusnahmezuestand ufgehobe. 2003: Bi dr Landdagswahle z Nidersachse un z Hesse erlydet d SPD schwäri Niderlage. Neie Minischterbresidänt vu Nidersachse wird dr Christian Wulff (CDU). Di hessisch CDU unter em Minischterbresidänt Roland Koch schafft e absoluti Mehrhait. 2004: Dur e Siig bi dr Australian Open z Melbourne gwinnt dr Schwyzer Roger Federer syy zweete Grand-Slam-Titel un wird zem erschte Mol Wältranglischtenerste im Tennis. 1753: Catherine Lefèbvre, Herzogi vu Danzig 1833: Arnold Bürkli, Schwyzer Ingeniöör 1882: James Joyce, irische Schriftsteller 1919: Lisa della Casa, Schwyzer Sängeri 1926: Valéry Giscard d'Estaing,
Saweh (Persisch ساوه) isch e Stadt in dr Markazi Browinz im Iran. Si lit öbbe 100 km südwestlig vo Teheran. Im 7. Joorhundert vor dr Zitewändi isch Saweh e Festig vo de Mede gsi. Under de Parther het si Saavakineh ghäisse, und isch e wichdigs Zentrum in iirem Riich gsi. Im Middelalter häi d Dalaymite und d Seldschuke dört residiert. Im 13. Joorhundert isch si bi dr Invasion vo de Mongoole schweer beschäädigt worde. Die mongolische Ilchane häi d Stadt denn wider ufbaut. D Timuride (1370 bis 1507) häi Saweh blünderet und under de Safawide (16. bis 18. Joorhundert), wo in Persie dr schiitisch Islam as Staatsreligioon iigfüert häi, het si sich erhoolt und isch wider gwaggse. Wo denn in dr Middi vom 19. Joorhundert Teheran die offizielli Hauptstadt worde isch, het d Stadt vil vo iirer Wichdigkäit verloore und e Hufe Lüt si in die nöji Hauptstadt züüglet. Dr Marco Polo isch uf em Wääg zum mongolische Groosskhan z Saweh verbii choo und verzellt in sim Buech Il Milione, ass die häilige drei Köönig dört begraabe sige. D Fritigsmosche, wo d Seldschuke im 11. Joorhundert baut häi. D Maidanmoschee, au Rooti Moschee, us dr Zit vo de Seldschuke. D
E Qanat, (arabisch قناة‎, DMG Qanāh, au Kanat) isch e dradizionelli Form vo dr Förderig vo Früschwasser mäist in Wüstegebiet im Middlere Oste. Es handlet sich drbii um Wasserstolle, wo Drink- und Nutzwasser us hööcher gläägene Bärgregione bezien. Mä vermuetet ass d Lüt im hütige Iran scho vor 2000 vor dr Zitewändi mit Qanat Wasser gförderet häi. Die erste schriftlige Hiwiis stamme us eme Bricht über e Fäldzug vom Sargon II. (722 bis 705 v. d. Z.). Vor allem am Rand vo de Wüesten vo Lut und Kavir wird hüte no uf die Art Wasser gwunne. Äins vo de früeste Qanat isch daas vo Zavareh. Vom Iran us het sich die Technik vor allem über d Siidestrooss in dr Antike Wält verbräitet und isch noch dr erste persische Eroberig im Joor 525 v. d. Z. au uf Egüpte choo. Mä wäiss vo Qanatsüsteem z. B. in dr Oase Charga. Au im Römische Riich het mä d Qanat kennt, aber d Römer häi d Technik vo de Akwedukt vorzooge. Si si im nördlige Indie bekannt gsi, wie dr Megasthenes öbbe 300 v. d. Z. brichtet, und au z Turfan in China. Mit de Araber häi si sich uf Algerie, Marokko, Sizilie