rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Meckleburgisch Werterbuech isch e Bedytigswerterbuech vu dr meckleburgische Dieläkt. S isch vum Richard Wossidlo gsammlet un vum Hermann Teuchert gschribe wore, un s isch sträng alfabetisch un zwosprochig aagleit (uf Nider- un Hochdytsch). Au wänn des Werterbuech nume d Sproch in dr Gränze vu dr friejere Großherzogtimer Meckleburg-Schwerin un Meckleburg-Strelitz berucksichtigt – e verhältnismäßig chleini un nit seli bevelkerigsryychi Region –, het s e uffällig große Umfang vu sibe Bänd. Des chunnt dohär, ass d in däm Wärch d Volkskund in großem Uusmaß mit yybezogen isch, wie si dur dr Wossidlo gsammlet woren isch, un au di meckleburgisch Landesgschicht isch us dr Sicht vu verschidene Wisseschaftsdiszipline mit verschafft, bsundersch d Agrar-, d Wirtschafts- un d Kulturgschicht. E wytere Grund fir dr groß Umfang isch, ass d Darstellig vu dr Sachverhalt sowyt wie meglig in Vergangeheit zruck verfolgt woren isch, un dr niderdytsch Wortschatz vu dr Bsidlig vum Land aa abghandlet woren isch, also mitsamt dr mittelniderdytsche Zyt. 1926 het dr Hermann Teuchert in ere lose Verbindig mit em Lehrstuehl fir niderdytschi un niderländischi Sproch an dr Universitet Rostock s Archiv Meckleburgischs Werterbuech grindet. Do het er s Matrial vum Richard Wossidlo dryy ibernuu, wu dää syter anne 1884 gsammelet
S Nordsibeburgisch-sächsisch Werterbuech (dt. Nordsiebenbürgisch-sächsisches Wörterbuch) erfasst d Dieläkt vu dr Sibeburger Sachse in un us em nerdlige Sibeburge. S Deilgebiet vu dr sibeburgisch-sächsische Sprochinsle umfasst 48 Ortschafte mit dr Städt Bistritz un Sächsisch-Reen. D Aaornig vu dr Lemmata isch alfabetisch, d Stichwerter sin in drej Abschnitt unterdeilt: Unter em Punkt I het s dr Lutchopf mit sämtlige beleite Lutforme, in Punkt II wäre di einzelne Satzbyyspel no Bedytige glideret ufgfiert, un in Punkt III het s d Ufzellig vu dr Zämmesetzige. Hiiwys uf Synonym wäre no dr einzelne Bedytige ufgfiert. Bi Werter us andere Sproche, zmeischt us em Rumänisch un em Ungarisch, hert dr Wortartikel uf mit eme Hiiwys uf d Etymologii. S Werterbuech, wu Dieläkt dokumäntiert, wu am Untergoh sin, isch nit nume fir Sprochhistoriker insträssant. Sämtligi Aschpäkt vum Läbe vu dr Gmeinschaft spiegle sich in syne Belegsätz wider. S Bruuchtum, dr Glaube un dr Aberglaube wäre dargstellt. Vor allem d Arbet vu dr Bure isch breit uusgfiert, vil Arbetsgäng leen sich dur d Zetel gnau rekonschtruiere. Au Persone-, Orts- un Flurnäme het s im Matrial. S Nordsibeburgisch-sächsisch Werterbuech isch e Projäkt gsi am Institut für geschichtliche Landeskunde der Rheinlande, Abteilig fir Sprochforschig, Universitet Bonn, wu vu dr
Szeged (ungarischi Usssprooch: ˈsɛgɛd, ùf Dütsch S(z)egedin, ùf Sèrbokroatisch Segedin/Сегедин, ùf Latinisch Partiscum ùnd ùf Idaliänisch Seghedino) isch e Stadt ìm Sǜǜde vò Ungarn ùnd de Komitaatssìtz vò Csongrád. Es isch noch Budapest ùnd Debrecen di drittgröschti Stadt vò Ungarn, di gröschti Stadt vò de Große Ungarische Diefeebeni ùnd eins vò de sììbe regionale Zändre vòm Land. S Gèbiet vò de hǜtige Stadt isch sitt de Neusteizitt bèwohnt, erwähnt wìrd Szeged zùm èrschte Mool ìm Johr 1183. Ùnder em Chönig Lajos Nagy hät si sich züe-n-re bèdüttigsriiche Stadt èntwìckelt, ìm Johr 1498 isch re de Titel Freii Chönigsstadt verlìhe wòre; woo di tǜrkischi Herrschaft vorbii gsìì isch, hät Szeged dää Titel 1715 zrùckgriegt. Am 21. Mai 1719 hät's sii bìs hǜt gǜltigs Wappe griegt. Au vili wichtigi Ereignìss ìn Zämmehang mìt de Rèvolutione ìn de Johr 1848/49 sìn doo gsìì. Ìn Bèzùùg ùf s Bìld vò de Stadt isch s Hoochwasser vò 1879 z erwähne: wiil de Grooßdeil vò de Gèbäude zerstöört wòre isch, sìn di meiste vò de hǜtige nooch em Hoochwasser baut wòre. Nooch em Verdraag vò Trianon hät Szeged au d'Ròlle vò-n-re mänke vò Ungarn abdrännte Stadt ǜbernoh, was sinni Bèdüttig no witter gsteigert hät. Zù de
De Ludwik Lejzer Zamenhof (uf d Wält choo als Eliezer Levi Samenhof, dütsch au Ludwig Lazarus Samenhof, polnisch Ludwik Łazarz Zamenhof; * 15. Dezembr 1859 z Bjałystok, Russischs Riich, hüt Pole; † 14. April 1917 z Warschau) isch a Ougearzt und de Erfinder vun de Chunschsprooch Esperanto gsi. Bjałystok isch e ethnisch stark vermischti Stadt gsi, mit Pole, Russe, Dütsche und Jude un e jeder het si eige Sprooch gschwetzt. Si Ätti het sich gezilt vu sinem Judetum abgrenzt, isch Atheist gsi un het Aaschluss ans westliche Europa gsuecht, isch au inere jiidische Uffklärigsbewegig debii gsi. Gschafft het de Ätti als Franzesich- un Dütschlehrer un au als Zensor fird Veröffentlige im Zareriich. Sel isch spöter guet gsi fir de Suun, woner e Mengi politische Sache z'veröffentlige gha het. 1874 isch de L. L. Zamenhof uf Warschau ans Gymnasium un spöter uf Moskau an d Uni zum Medizin go studiere. 1887 het er e jiidischs Meidli, d Klara Silbermik, d Tochter vuneme Fabrikant, ghirote un mit ihre d drei Chinder Adam, Sofia un Lidia großzoge. Nebe sinere Liideschaft fir sini international Sprooch isch er s ganz Lebe als Ougearzt tätig gsi. Wil er inere ethnisch so stark vermischte Stadt ufgwachse isch,
D Angela Dorothea Merkel (geboreni Kasner; * 17. Juli 1954 z Hamburg) isch e dytschi Bolitikeri. Vum 22. Novämber 2005 bis zum 8. Dezämber 2021 isch si dytschi Bundeskanzleri gsii. Vu 1990 bis 1994 isch d Merkel Bundesminischteri fir Fraue un Juged gsi un vu 1994 bis 1998 as Bundesminischteri fir Umwält, Naturschutz un Reaktorsicherheit im Kabinett Kohl. Vu 1998 bis 2000 het si as Generalsekretäri vu dr CDU amtiert. Uf dr Forbeslischt isch d Merkel in dr Johr 2006 bis 2009 un wider syt 2011 di «mächtigscht Frau vu dr Wält» gsii. D Angela Merkel isch am 17. Juli 1954 z Hamburg as erscht Chind vum Horst Kasner (* 6. August 1926 z Berlin-Pankow) un dr Herlind, geb. Jentzsch (* 8. Juli 1928 z Danzig) uf d Wält chuu. Dr Horst Kasner het zerscht an dr Universitet Heidelberg un derno and dr Universitet Hamburg Theologii studiert, syy Frau isch Lehreri gsi fir Latynisch un Änglisch. No 1954, e baar Wuche, nochdäm d Dochter uf d Wält chuu isch, isch d Familier Kasner vu Hamburg in d DDR ibergsiidlet. Dr Kasner het fir di Evangelisch Chilche ne Stell as Pfarer im Dorf Quitzow (hite eppe 350 Yywohner), eme hitige Ortsdeil
S Pommersch Werterbuech (dt. Pommersche Wörterbuch, churz PWB) isch e großlandschaftlig Dieläktwerterbuech, wu dr niderdytsch Wortschatz vu dr ehmolige preußische Provinz Pommern (in dr Gränze vu 1936) erfasst, wisseschaftlig bearbeitet un in eme drejbändige Wärch dokumäntiert. Im Gegesatz zue dr urspinglige Absicht het dr Umfang vum PWB uf eppe d Helfti mieße verringeret wäre. Wäge däm stoht dr dieläktal Allgmeinwortschatz vum 20. Johrhundert im Mittelpunkt vum Inträssi. Anne 1925 het dr Wolfgang Stammler an dr Universitet Greifswald s PWB grindet mit em Ziil, e mehbändig großlandschaftlig Dieläktwerterbuech fir d Provinz Pommern z schaffe. Derno het e intänsivi Sammeltetigkeit aagfange. As Vorarbete sin zwische 1928 un 1937 e baar Ortsmonografie erschine. 1934 het dr Kurt Mischke di erschte lutgeografisch Charte vu Pommern vereffetligt. S gsamt Wortarchiv isch aber in dr Noochriegswirre verlore gange. Diräkt derno sin aber neji Erhebige aagfage wore unter dr Leitig vum Hans-Friedrich Rosenfeld. Fir s ehmolig Hinterpommern het s doderbyy numme no d Megligkeit gee, Vertribeni z befroge. anne 1948 het d Dytsch Akademii vu dr Wisseschafte z Berlin s PWB ibernuu. Anne 1968 het an dr Dytsche Akademii vu dr Wisseschafte z Berlin di sognännt Akademiireform aagfange. Ziil isch es doderby gsi, di wisseschaftspolitische Grundsätz vu
S Sudetedytsch Werterbuech erfasst di (ehmolige) sudetedytsche Dieläkt z Tschechie, des heißt z Behme, z Mähre un z Mährisch-Schlesie, derzue d Dieläkt vu dr dytsche Sprochinsle in dr Slowakei. S Mittelbairisch (Sidmähre, untere un mittlere Behmerwald, Schönhengst, d Sprochinsle vu Budweis, Wischau, Brünn un Ölmütz). S Nordbairisch oder Oberpfälzisch (Weschtbehme, Iglauer Sprochinsle). S Oschtfränkisch (chleischti Sprochlandschaft; si goht vu NW-Behme iber s Erzgebirg bis in d Gegnig vu Bamberg un isch au no im Schönhengst un im mittlere Nordmähre verdrätte). S Schlesisch (Oschtbehme, Nordmähre). S Thüringisch-Obersächsisch (Nordbehme un as Mischdieläkt mit em Nordbairisch in dr Iglauer Sprochinsle). Berucksichtigt wäre alli in dr Verzetelig dokumäntierte Sozioläkt (z. B. au s Sudetejiddisch, Beruefs- un Gaunersproche), derzue dr dytsch-slawisch Lähnwortuusdusch. D Beleg stammen us em Zytruum 1910-1940, historischi Quällen un etymologischi Notize finde (primär us pragmatische Grind) nume in Uusnahmefäll Berucksichtigung un sin fir speteri Folgebänd vorgsäh. S SdWb isch anne 1957 dur dr Franz J. Beranek aagfange in dr Nochfolg vu dr Sammlige zuen eme Wörterbuch der sudetendeutschen Mundarten, wu vum Ernst Schwarz un em Erich Gierach an dr Karls-Universität Prag aagfange wore sin un hite verscholle sin. Noch em Dod vum Beranek 1967 hän d Herta Wolf-Beranek (bis 1977), dr Horst
Fulesee isch es Dorf am Thunersee im Bärner Oberland (Schwiiz). Äs ghört zur politische Gemeind Spiez (Kanton Bärn). S'hüttige Fulesee geit zrügg uf e ne alti Güetergmeinschaft mit Aumänd u Waud, wos Dorf, Einzelhöf u Taunerhüser drzue ghört hei. Anne 1764 het Fulesee 317 Iwohner gha, im Jahr 1993 904 Iwohner. Bis i ds 19. Jahrhundert het's z' Fulesee e früehmittelalterlechi Kolumbankapäue gha, wo vo Schpiez isch abhängig gsii. Erwähnt worden isch das Chilcheni ds erschte Mau im Jahr 1330, bout worden isch sie über Gräber us der Bronzezyt. Vor em Iigang vo dr ehemauige Kapäue lyge Fundamänträschte von ere mittelauterliche Burg über em ne Fäuwd mit 41 Greber; die Burg cha me wäge Keramikfund uf d Zyt vom 11. bis 13. Jahrhundert datiere. Am glychen Ort schteit die hüttigi Chilche, wo vo 1961 bis 1963 isch boue worde. Früecher hei d'Lüt z'Fulesee vom Acker-, Obscht- und Räbbou gläbt, aber ou vom Fische und vom Schiffstransport. Mit em Aaschluss ad Thunerseestrass i de 1830er Jahr, mit dr Kursschiffahrt (Station sit 1876) und dr Schpiez-Interlake-Bahn (1893) isch z'Fulesee du dr Frömdevercher ufcho, nid zletsch natürlech o wägem milde Seeklima. Hüt sy d' Parahotellerie, d' (Usflugs-) Gaschtronomie u der Transitverkehr öppe glych
S Sibeburgisch-Sächsisch Werterbuech erfasst dr Wortschatz vu dr rund 250 sibeburgisch-sächsische Ortsdieläkt in ihre lutlige, grammatikalischen un bedytungsmäßigen Eigeart. D Gstaltung vum Werterbuech isch in dr Hauptsach uf Bedytigsanalyse, lutlig-grammatikalischi Froge, Wortbildigsmuschter un Synonymik uusgrichtet. D Anornig vu dr Lemmata isch alfabetisch. D Werterbuechartikel bstehn grundsätzlig us drej Deile: em Lutchopf mit sämtlige beleite Lutforme, ere semantische Gliderig mit Satzbyyschpel, ere Ufzellig vu dr Zämemsetzig. Synonymehiiwyys schließen an di jewyylige Bedytigen aa. Handlet s sich um Entlähnigen us andere Sproche, zmeischt us em Rumänisch un em Ungarisch, wird am Änd vum Wortartikel di Etymologii aagee. E Bsunderheit vu dr Werterbuechgstaltig isch ass di sibeburgisch Urkundesproch yybezogen sich (vu dr Mitte vum 13. Johrhundert bis 1848). Die Beleg wäre unter em Gsichtspunkt vu ihrer Bedytig fir dr dialäktal Yyfluss uf di dytsch Schriftsproch z Sibeburge un au fir d Gschicht vu dr dytsche Sproch brocht. S Werterbuech beleit dr Allgmeinwortschatz in alle Läbesberaich vu dr Buure, s berucksichtigt d Volks- un Chunschtdichtig im Dieläkt, erfasst Sprichwerter, Retsel un Chinderspiil un Entlähnige us em Rumänisch un em Ungarisch. Derzue chemme vu dr Eigenämme alli toponomastische Bezeichnige im wyteschte Sinn, aber keini Personenämme, ußer sonige Vornämme, wu e Hufe Varianten dervu git oder
S Hamburgisch Werterbuech isch e historisch Werterbuech vu dr Hamburger Dieläkt, s isch au vu Aafang aa eso blant gsi. S Bearbeitigsgebiet deckt sich mit dr hitige Gränze vu dr Hansestadt Hamburg. S gsammlet Matrial stammt us em 13. bis 20. Jh., umfasst also e Zytruum vu acht Johrhundert. D Darstellig im Werterbuech goht aber nummen in Uusnahmefäll iber s 17. Jh. zruck, wel di eltere Beleg in dr Reglen im Mittelniderdytsche Werterbuech berucksichtigt sin. D Stichwerter sin alfabetisch aagordnet. Aagabe zue dr Grammatik, zue dr Bedytig un di zytlig Yyornig sin Grundbstanddeil vu jedem Artikel. Imfall wäre Formvariante vum Stichwort, derzue geografischi un stilistischi Markierige botte. Satzbyyspel mache dr grammatischen un semantisch Gebruuch dytli. Sachaschpäkt wäre bi ortstypische Befund uusfierlig bhandlet. Vilfältigi Verwyys mache dr Wortschatz vu Sachkompläx här erschließbar. Vu dr Eigenämme hän dieläktspezifischi Vornämmen un – mit Yyschränkig – Ortsnämmen as Stichwerter Yygang in s Werterbuech gfunde. Flur- un Stroßenämme wäre unter däne (appellativische) Stichwerter aagee, wu si drus firigange sin un wu si ebis chenne uussage iber s Alter un d Verbreitig vu sällene. Mit Redensarte, Sprichwerter, Ryym un Bryych wäre au volkskundligi Inträsse berucksichtigt. D Arbetsstell isch 1917 vum Conrad Borchling un dr Agathe Lasch
Dr Mittelryynisch Sprochatlas isch e Sprochatlas, wu d Sprochgeografii vu dr ryy- und moselfränkische Dieläkt im linksryynische Gebiet vu Ryyland-Pfalz un im Saarland erfasst. Dr MRhSS isch e Lut- un Formenatlas un stellt di areal un di sozial Dimension vu dr Sprochvariation dar. An däm Projäkt isch am Institut fir Gschichtligi Landeskund an dr Universitet Mainz gschafft wore un s isch syter anne 2002 abgschlossen. Finanziert woren isch s dur di Dytsch Forschigsgmeinschaft. As Dategrundlag dient em MRhSA di zytlig drännt Erhebig in zwo Ufnahmeserie: d Dateserie 1 umfasst dr Dieläkt vu dr rund 70-Jehrige, ortsgebirtige un ortsfeschte Informante, d Dateserie 2 dr Dieläkt vu dr 30- bis 40-Jehrigen, ebefalls ortsgebirtige Beruefsuuspändler. Fir d Dateserie 1 sin vu dr insgsamt 2630 Ortschafte vum Arbetsgebiet (Stand 1946) 549 Erhebigspinkt uusgwehlt wore. Dodermit erreicht dr MRhSA fir die Dateserie ne Ortsdichti vu eppe 21 % oder durschnittli 3,2 Erhebigsort pro Gradnetzfäld. Fir d Dateserie 2 isch d Aazahl vu dr Ortschafte us erhebigsökonomische Grind uf 292 verringeret wore. Zwische 1978 un 1988 sin 2510 Informante befrogt wore. Zerscht emol, in ere erschte Erhebigsserie, isch d Erhebig ganz dr traditionälle Sprochatlante gfolgt: In dr Erhebigsortschafte sin Gruppe vu Gwehrslyt befrogt wore, wu in
Dr Sprochatlas vu Unterfranke erfasst d Sprachgeografii vu dr Dieläkt vu Unterfranke. Är isch e Deil vum gsamtbayrische Sprochatlasunternämme Bayrische Sprochatlas. Des Forschigsprojäkt git s syt 1989 an dr Universitet Würzburg, d Arbetsstell heißt hite Unterfränkisches Dialektinstitut. Dr SUF soll d Dieläkt vu Unterfranke in ihre geografische Verbreitig vollständig erfassen un dokumäntiere. S Frogebuech vum SUF isch 1990 entstande uf dr Grundlag vu dr Frogebiecher, wu s scho gee het vum Sprochatlas vu Bayrisch-Schwobe un vum Sprochatlas vu Nordoschtbayern. Di gmeinsam Schnittmängi vu däne bede Frogekatelog isch ibernuu wore wie au dr Frogenablauf. Erwyteret wore isch s Frogebuech um d Themene Räbböu, Gsind, Huusmetzgete un Schnapsbränne. Anderi Sachthemene sin z. B. S Vih un syy Pfläg, Ackerböu, Obs, Dr Mänsch, Chleider, Wohnig. Insgsamt het s im Frogebuech rund 2500 Froege un e großi Zahl vu Abbildige. D Abbildige mache s fir dr Gwehrsperson zum eine lychter, komplizierti Ding wie zem Byschpel di einzelne Deil vun eme Wage z bschryybe, zum andere cha mer dodermit sicher stelle, ass sich e Antwort eidytig uf dr gfrogt Gegestand bezieht. D Dieläktbefrogige fir dr SUF sin in 182 Ortschafte durgfiert wore, was eppe jedi sechsti Ortschaft isch. Befrogt wore si uusschließlig Dieläktsprächer, wu elter
Dr Louis Zumstein (* 4. April 1805 z Greschonei-Sent-Johann im Wyler Perletoa; † 11. Septämber 1871 z Ivrea (Turin) isch e italienischer Schriftsteller us dr Walsergmei Greschonei gsi. Är het z Turin studiert un het derno fir ei Johr z Belgie gwohnt. Dr Zumstein het Gedicht, Lieder, Ryym, Satire un Maxime uf Dytsch, Franzesisch un uf Greschuneititsch gschribe. Zem Deil sin syyni Wärch verlore gange. Syyni franzesische Wärch het er unter em Pseudonym Louis Delapierre gschribe. Dr Zumstein isch dr erscht Schriftsteller gsi, wu uf Greschuneititsch gschribe het. Erschti Gedicht vum Zumstein sin 1890 publiziert wore. Wennt emôl os dischem Wêltgetimmel od d’allerhochschte Bierge chêmscht escht éim so wôl gros wie im Himmel, das mo-n-anderscht nèmmê wenscht ... Vittorio Sella, Domenico Vallino: Monte Rosa e Gressoney. G. Amosso, Biella 1890. G. Tercinod: Louis Zumstein (De la Pierre) et la poésie dialectale de la Vallée du Lys. Aosta 1957. Walser Kulturzentrum des Aostatals (Hrsg.): Orizzonti di poesia. Testi e composizioni nell’idioma di Gressoney e Issime. Tipografia Valdostana, Aosta 1995. Gedicht vum Louis Zumstein in dr Alemannische Textsammlig (Wikisource) Sella/Vallino 1890, vgl. Lit.
S Hesse-Nassauisch Volkswerterbuech (dt. Hessen-Nassauisches Volkswörterbuch) erfasst d Dieläkt vu dr ehmolige preußische Provinz Hesse-Nassau, dr hesse-darmstädtische Provinz Oberhesse, vum Firschtetum (speter Frejstaat) Waldeck, vum rhynische Chreis Wetzlar un vum weschtfälische Chreis Wittgenstein. Sprochgeografisch gsähne wäre d Dieläktlandschafte vum Nider-, Mittel- un Oschthessisch, derzue Randberaich vum Weschtfälisch, em Oschtfälisch, em Thüringisch, em Oschtfränkisch, em Rhyfränkisch un em Moselfränkischen verschafft. Erfasst wore isch dr Dieläktwortschatz vu däne Gebiet, wien er im Erhebigszytruum zwische 1912 un 1934 brucht woren isch. Di 1927 aagfange Publikation, s „Hesse-Nassauisch Volkswerterbuech“, isch sträng alfabetisch gordnet no standardsprochlige oder „verstandardsprochligte“ Lemmata (mit Querverwyys vu dieläktnoche Stichwerter) un erfasst dr Dieläktwortschatz im Gsamtumfang, nit numme d Idiotisme, d. h. diejenige Werter, wu s nit in dr Standardsproch git. S Gsamtmatrial vum Hesse-Nassauische Werterbuech git s as Zetelarchiv. Dodrus wäre diejenige Beleg uusgwehlt, wu fir dr Zytruum vu eppe dr Johrhundertwändi bis zum Abschluss vu dr Erhebige 1934 as verbirgt gälte. Urkundligs un elters Matrial wird nume do härzoge, wu s cha byydrage zuen ere Ufhällig vu sachlige oder grammatische Sachverhalt. Beleg, wu speter yygange sin, wäre nume berucksichtiggt, wänn si au fir dr Gältigszytruum chenne noogwise wäre. S „Hesse-Nassauisch Volkswerterbuech“ isch dodermit meh wie di alli andere große
S ehmolig Bärgbuuredorf Gerschtrube in dr Märtgmei Oberschtdorf isch s hegschtgläge Dorf vu Dytschland gsi (uf 1155 m). S lyt am Aafang vum Dietersbachtal un het hite fimf Hyyser un e Kapälle, wu alli zwische 400 un 500 Johr alt sin. Deerzue git s d "Rechtler"-Wirtschaft, e Bärggaschthuus, wu s ganzjehrig uffe un bewohnt isch. Im „Jakobe-Hüüs“ isch hite ne Museum unterbrocht, wu in dr Saison all Samschtig 13:00 bis 16:00 Uhr uffe isch. Gerschtrube isch im 15. Johrhundert vu Walser us Vorarlberg grindet woren un isch bis 1892 ganzjehrig vu Bärgbuure bewohnt gsi. Syter 1818 ghert s zue Oberschtdorf. S isch vu dr Yywohner verloo wore, wel e Stauseeprojäkt blant gsi isch. Wu des Vorhabe nit verwirkligt woren isch, het dr Wormser Baron Cornelius Freiherr von Heyl zu Herrnsheim anne 1896 s Gebiet vum Dorf ufgchauft, wu s as Jagdgebiet het welle. Syt 1953 isch s Eigetum vum "Oberstdorfer Verein vu dr ehmolige Rechtler" un wird as Museum unterhalte un bflägt. D Buurehyyser z Gerschtrube stehn hite alli unter Dänkmolschutz un sin in dr Johre 1975 bis 1982 reschaturiert wore. Au di historischi Sägmihli vu 1846, wu syter 1940 still glägen isch, isch vum Verein reschtauriert wore. Gerschtrube isch
D’Magyare/Madjare (vùm ungarische Wort magyar, drùm mìt [...ɟ...] gsproche), oft au als Ungare bezeichnet, sìn e mìtteleuropäischs Volk. Vù de rùnd 14,5 Mìllione Magyare wältwitt läbe 10 Mìllione z Ungarn, 2,5 ìn de benochberte Länder ùn witteri 2 Mìllione ìn de Wält verstreut. Dùrch de Verdraag vù Trianon (1920), wùù s Chönigriich Ungarn ùfdeilt hät, isch e Deil vù de magyarische Bevölkerig züe-n-re Mìnderheit worre. S Volk isch s zahlemäßig gröscht vùm Karpatebecke. D'Wǜsseschaft, wùù sich mìt de Ùndersüechig vù de Entstehig, Entwìckligsgschicht ùn Kùltur vùm Volk bschäftigt, wìrd Hungarologi gnännt. D'Eigebezeichnig isch ǜberall „magyar“. Ìn altslawische Quelle wìrd degeege vù ugri gschrììbe, ìn byzantinische vù uniguri odder Ungri, was wohrschints vùm Ogurevolk chùnnt. Usserdèm werre d'Magyare oft mìt andere Völker identifiziert (Hùnne, Aware, Tǜrke, Sabire, Baschkire). Di latinischi Bezeichnig isch sitt em Mìttelalter Hungarus fǜr d'Mìtglììder vùm Volk ùn Hungaria fǜr s Land Ungarn. Doo d'Bezeichnige ìn andere Sprooche: Änglisch Hungarian, Bulgarische Sprache унгар (ungar), Tschechisch maďar, uher, Esdnisch ungari, Fìnnisch unkarilainen, Französisch Hongrois, Griechisch Ούγγρος (ungros), Hebräisch הונגרי (hungari), Nììderländisch Hongaar, Kroatisch Mađar, Japanisch ハンガリー人 (hangarídschin), Chinesisch: 匈牙利人 (hsiungjaliʒen), Polnisch Węgier, Lettisch ungāri, Litauisch vengras, Norweegisch/Dänisch Ungarer, Idaliänisch ungherese, Spanisch/Portugisisch húngaros, magiares, Rumänisch ungur, maghiar, Rùssisch венгр (vengr),
Gallo (vo Bretonisch gall ‚Franzos‘) isch e Langue d'oïl wo im Oschte vo dr Bretagne, dr Oberbretagne (haute-Bretagne) z Frankrych gschwätzt wird. Es isch also nit wie s Bretonische e keltischi Sprooch, sùndern e romanischs Idiom. S Gallo sött au nit mitem antike Gallisch verwäggslet werde. S Gallo gilt, wie di meischte Regionalsprooche vo Frankrych, als e gföördeti Sprooch. S traditionelli Verbreitigsbiet vùm Gallo isch in dr Oberbretagne, also em Oschtdeil, ùn zwar öschtlich vo de Sproochgränz zum Bretonische wo vo Plouha im Department Côtes-d'Armor im Norde bis zur Halbinsel Rhuys im Süde vùm Department Morbihan goot. D Sproochgränz het sich für meereri Joorhùndert zùm Gùnschte vùm Gallo nooch Weschte verschoobe. Sproochlig gsänne loot sich s Gallo eigetli nit vo zwei vo syne Noochberdialäkt im Süde vo de Normandi (normand méridional) ùn em Angevin abgränze. Alli drüü ghöre zur domaine armoricaine, wo zur domaine d'ouest vo de Langue d'oil ghört. Einewäg bschränkt mer de Begriff Gallo uss geografisch-politische Gründ meischt ùff die Dialäkt, wo in der Bretagne gschwätzt werde, ùn zäält d Dialäkt vùm Süde vo de Normandi südlich vo de Ligne Joret zum Normännische. Als Alldaagssprooch isch s Gallo chuum no verbreitet. So hen im Joor 1999 binere Ùmfroog
Dr Amtsbezirk Signou isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Signou gsi. Är het nüün Gmeinde umfasst: Dr Gmein Truebschache het me bis i ds 1832 "Louperschwilviertu" gseit. Die süsch rächt grossi Ortschaft Zoubrügg isch nid uf dr Lischte. Dert geit nämlich Gmeinsgränze vo Louperschwiu u Rüederschwiu grad z mitts düre. Dr Amtsbezirk Signou het 24'250 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 320 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Ämmitau. Anne-Marie Dubler: Signau (Herrschaft, Amtsbezirk). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.