rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Sanggaller Brodworschd ischt a Brüeworschd us Schwis- und Chalbflaisch und Milch. Hät si im Flaischaatail mindischtens 50 % Chalbflaisch, so sait me re Chalbsbrodworschd. Beedi send 110 Gramm schwäär. Vo de Sanggaller Brodworschd gits zwee grösseri Wariante; d OLMA-Brodworschd ischt 160 g und Sanggaller Chinderfäschtbrodworschd ischt 220 Gramm schwäär. Wil Sanggaller Brodworschd nöd grüe, aso roh, sondern alewil scho koched verchaufd wörd, chönt me si wie de Särwela chalt ässe, wa aber nöd üblich isch. Si wörd, wies jo de Name scho sait, brötled - seg da i de Pfanne oder öber em Füür. D Sanggaller Brodworschd werd als Biilaag von ere Hoptmohlzit, as Znüüni oder z Väsper gässe. Zun ere griliert Sanggaller Brodworschd ghört es Sanggaller Püürli. Sänf nennt me känn zu däre Grillwoschd, da wär e Belaidigung för jede Metzger oder Worschdstand. Sit em Oktober 2008 isch d Sanggaller Brodworschd offiziell gschützt as IGP (Indication géographique protégée) för de Schwizer Kantoo Sanggale, s Thurgi ond beedi Appezäll iitrait. Sithär dörfid nu no Metzger us däne Kantöön Wörschd as Sanggaller Brodworschd härstelle und o nu dänn, wänn s d Richtlinie vo de IGP iihalted. Im Augschta 1987 ischt a 1293 Meter langi Sanggaller Brodworschd gmacht wore. Si hät
Des Buach Gebrauchsanweisung für Stuttgart mit seine 224 Seida vo dr Stuegerter Journalischdin ond Regional-Krimi-Autorin Elisabeth Kabatek ischt ois vo-ra ganza Roihe vo Werk, wo dr Piper Verlag rausgeit ond wo älle mit Gebrauchsanweisung für … ôôfanget. Mit dera Biacher-Serie werdet älle megliche Lender, Regiona ond Städt em En- ond Ausland emma entressirda Leaser näher brôcht. Jedes vo selle Werk hôt a bissle ebbes vo-ma Reisefihrer, ischt abr koiner, denn erschdens fehlet d Bilder, zwoidens a Regischder ond driddens isch der Tekscht et emmer neitral, sondern meischdens ganz persenlich, lakonisch ond ironisch. En erschder Linie wendet sich des Buach an dia Leit, wo Stuegert an lengera Bsuach abschdadda oder gar deet nôhziha wellet. Aber au a Mensch, wo scho lang z Stuegert wohnt, kôô villeicht aus deam Werk ebbes erfahra, wo-nr noh et kennt, oder er kôô nôch dr Lektiire ebbes, was-em ganz vortraut erscheint, meglicherweise mit nuie Auga seha. D Elisabeth Kabatek gôht ondr andrem uff de folgende Thema ei: Klischees ibr de schwäbisch Kehrwoch ond was dô drô wôhr ischt, Stuegert mit seine Märkt ond andre Eikaufsmeglichkeida, Brezla ond andre Schbezialideeda, wo mr en dera Stadt gern isst, Beasawirtschafda, Waldheim ond andre Eikehrmeglichkeida, Wander- ond Ausflugsziil, Stuegert ond
Mit ere Mässig macht mä e kwantitativi Ussaag über e Mässgröössi dur e Vergliich mit ere Maassäihäit. Drbii isch d Mässgröössi die füsikalischi Gröössi, wo mä will mässe. D Bezäichnige für d Mässtechnik wärde für Dütschland in dr DIN-Norm DIN 1319 definiert, für Ööstriich in dr ÖNORM M 1330. Dr Begriff «Mässig», wo in dr Füsik und de Ääscheniöörwüsseschafte gwaggse isch, wird au uf anderi Gebiet überdräit, bechunnt denn aber en andere Sinn über. D Vorstellig vom Mässe cha nit äifach uf d Sozialwüsseschafte überdräit wärde, wil Massäihäite in däm Sinn dört immer no feele.“ Für dass mä dr Begriff drotzdäm cha verwände, wird in dr gliiche Kwelle definiert ass mä bim Mässe Objekt oder Eräigniss Zaale zueordnet, eso dass die Zueordnig e homomorfi Abbildig vom ene empirische in e numerischs Relativ isch. DIN 1319-1:1995; Nr. 2.1 DIN 1319-1; Nr. 1.1 Bortz, J. & Döring, N. (2006). Forschungsmethoden und Evaluation für Human- und Sozialwissenschaftler. (S. 65) Springer: Heidelberg. ISBN 978-3-540-33305-0 Normdate: GND: 4038852-9
D Begriff Relazionensüsteem (churz Relativ), empirischs Relativ und numerischs Relativ si Fachbegriff in dr Empirii zum d Konstrukzion von ere Skala im Sinn von ere Mässvorschrift abstrakt z beschriibe. Die konkreti Entwigglig von ere Mässvorschrift isch d Operazionalisierig. In de empirische Wüsseschafte goot mä drvo us, ass d Beobachtigsobjekt (Gegeständ, Persone, Wärk, Eräigniss, …) unabhängig vo dr Beobachdig Äigeschafte häi, und ma underschäidet dorum zwüsche Äigeschafte und Mässergäbniss. Wemm mä sich gnauer mit Tämpratureffekt beschäfdigt und brobiert, dr Beriich zwüsche Fixpünkt wie zum Bischbil zwüschen em Schmelzpunkt und em Siidpunkt vo Wasser gliichmäässig iizdäile, so merkt mä, ass verschiideni Mässbrinzip (Usdeenig vo Flüssigkäite und Gas, elektrische Widerstand vo Metall oder Kontaktspannig zwüsche Metall, d Laag vom Gliichgwicht bi chemische Reakzione, …) zu Ergäbniss füere, wo nid äihäitlig si. Mä nimmt aa, ass es nit äi äinzigi Mässmethode git, wo d Äigeschaft „Tämperatuur“ definiert und die andere Mässmethode Ergäbniss liifere, wo abwiiche, sondern dass alli Methode nume nööcherigswiis die woori Äigeschaft T daarstelle. Füsikalischi Entdeckige wie d Existänz von ere undere Gränze für d Tämpratuur (T = 0) oder d T4-Form vo dr Tämpratuurabhängigkäit vo dr Straaligsläistig vo dr Wermistraalig, wenn d Tämpratuurverheltniss über e maximal Wirkigsgrad vo Wermichraftmaschine definiert wärde,
Farb isch en indiwiduelli wisuelli Woornäämig, wo dur Liecht entstoot. D Farbräiz, wo dr Mensch cha woornää, lige im Beriich zwüsche 380 nm und 780 nm vom elektromagnetische Spektrum. D Farbwoornäämig isch subjektiv und wird beiiflusst vo de Äigeschafte vom Aug, zum Bischbil wie empfindlig d Rezeptore si. Mä muess anderi optischi Woornäämige wie Struktur (Liecht-Schatte-Wirkige), Glanz oder Ruuchhäit, und psüchischi Effekt und Fänomen vom Seesinn, wie Umstimmig oder Adapzioon, vom Farbbegriff drenne. DIN 5033 definiert s eso: Farbe ist diejenige Gesichtsempfindung eines dem Auge des Menschen strukturlos erscheinenden Teiles des Gesichtsfeldes, durch die sich dieser Teil bei einäugiger Beobachtung mit unbewegtem Auge von einem gleichzeitig gesehenen, ebenfalls strukturlosen angrenzenden Bezirk allein unterscheiden kann. Lueg au: Liechtfarbe Für dass Farb cha woorgnoo wärde, brucht s Liecht. Das entstot dur d Wermibewegig vo Molekül bzw. Atom oder dur Ändrige in de Energiiniwoo vo dr Elektronehülle vo Atom. D Körperfarb isch die wisuelli Woornäämig vo Gegeständ, wo dur spezifischi Ändrige vom remittierte Spektrum wäge dr Absorpzion vo stoffspezifische Wällelengene vo dr optische Straalig oder dur Ströijig vo dr Oberflechi reflektiert wird. In dr Moolerei wird dr Begriff Gegestandsfarb brucht und im Spezielle Fall Lokalfarb as Gegesatz zum Gsamtdoon. Drbii cha au dur
E Magnet isch e Körper, wo bestimmti anderi Körper magnetisch aaziet oder abstoosst. Die magnetische Aaziejig oder Abstoossig isch e grundlegends Naturfenomeen. D Richdig und Sterki vo de magnetische Chreft cha mä mit Fäldlinie aaschaulig daarstelle. E Magnet verursacht e Magnetfäld, wo au dur in duureströömt. D Oberflecheberiich, wo s mäiste vom Magnetfäld duurefliesst, häisse d Pol vom Magnet; d Konvenzion hüte isch, ass d Fäldlinie am „Südpol“ (mäistens grüen daargstellt) in dr Magnet iineströöme und am „Nordpol“ (rot) uusechömme. D Richdig vom Magnetfäld isch dur d Chraftwirkig uf e Broobmagnet definiert. Magnetischi Monopol, also äinzelni Nordpol ooni Südpol oder Südpol ooni Nordpol, si spekulativ und mä het sä bis jetz experimentell nid chönne noochwiise. Zwar het mä in nöijere Experimänt Strukture, wo äänlig wie Monopol si, in bestimmte Festkörper noochgwiise; si chömme aber nume in Bäärli vor und mä cha sä zwar als Kwelle vo dr Magnetisierig aaluege, aber nit vom Magnetfäld sälber. Au e Hufe Gstäi häi magnetischi Äigeschafte. S Magnetfäld vo dr Ärde, wo sich d Kompassnoodle noch em usrichde, entstoot aber nume zum ene chliine Däil dur sonigi magnetisierti Gstäi in dr Ärdchruste, sondern dur Ströömige vo Materie wo elektrisch läitet, also konkreti, makroskopischi Strööm, witer
As Staal (vo ahd. stahel / stāl; au in mnd. stāl, mnl. stael und an. stál; verwandt mit as. stehli ‚Axt‘ und ae. stīle; si witeri Härkumft isch nid sicher) wärde metallischi Legierige bezäichnet, wo dr Hauptbestanddäil von eme Iise isch und wo (im Underschiid zum Gussiise) umformtechnisch chönne verarbäitet wärde. Gnaueri Definizione si nit äihäitlig, e Däil si dur die hütigi Vilfalt an technische Legierige ungnau worde. Die allgemäini Definizioon, wo sit em früeje 20. Joorhundert gebrüüchlig isch, umfasst mit em Begriff Staal au s Schmiidiise, wo scho denn kuum me broduziert worde isch und wo au e Choolestoff-Ghalt vo under 2,06 % het. Dr Begriff Schmiidiise beschribt nit d Bestanddäil vo dr Legierig, sondern d Verfaare zum verformbari Iisedäil härzstelle, wo über vili Joorhundert entwigglet worde si und im Wääsentlige uf underschidlige Arte vom Früsche vo Iise-Luppe und em Schmiide, wo druf cho isch, basiert häi. Zwar het s Schmiidiise äänligi Choolestoffaadäil wie dr hütig Staal, es isch aber nid s gliiche wie modärne Staal wil d Legierig mit andere Stoff e chli andersch isch und wil nit alli Schlaggedäil entfärnt worde si. Äifache hertbare Staal isch scho bi de Hethiter vor öbbe 3500 Joor z. B. für
De Guntram Saladin (* 29. Mäi 1887 z Grällige im Lauffedaal; † 25. Novämber 1958 z Walchwyl im Zugerland) isch en Schwyzer Gërmanischt und Ortsnameforscher gsy, wo fascht 25 Jaar lang am Schwyzerischen Idiotikon gwürkt hät. Uf in gönd d Grundsätz vo de Schwyzer Fluernameschrybig zrugg. De Saladin, wo us eme tipische Lauffetaaler und Schwarzbuebeländer Gschlächt chunt, isch de Soo vomene Sekundaarleerer gsy. S Gimnaasium hät er a de Stiftsschuel Äisidlen absolwiert. A den Uniwërsitëëte Züri und Fryburg hät er Gërmaanischi Filology gstudiert; abgschlosse hät er 1923 mit ere Dissertazioon zum Theema «Zur Siedlungsgeschichte des freiburgischen Sensebezirks». 1913/14 hät er as Primaarleerer z Walchwyl gschaffet und nach em Uniabschluss dänn vo 1923 bis 1933 am Progimnaasium z Soorsi. Gfale hät em das nöd bsunders. I sym Elimänt isch er eerscht a synere Läbesstell am Schwyzerischen Idiotikon gsy. Deet anen isch er as Naachfolger vom Walter Clauss gholt woorden; aagfange hät er im Meerze 1933, und er isch em Wöörterbuech bis zu synere Pänsionierig Ändi 1957 tröi plibe. Ghüraate hät de Saladin d Emma Hürlimaa, d Tochter vom Walchwyler Stëërne-Wiirt, und er isch dän au deet wone plibe. I de vile Naachrüeff ghäisst s, wie-n-er tämperemäntvoll gsy seg und wie-n-er a
E Substanz isch e Gaas, wenn sich d Däili von ere im ene groosse Abstand vonenander frei beweege und dr Ruum, wo si din si, gliichmäässig usfülle. Im Vergliich zum Festkörper oder zur Flüssigkäit, de bäide andere klassische Aggregatzueständ, füllt die gliich Masse as Gaas under Normalbedingige e Volume, wo öbbe duusig bis zwäiduusig Mol gröösser isch. Zämme mit de Flüssigkäite zele d Gaas zu de Fluid. Dr Begriff Gaas isch vom belgische Arzt und Naturforscher Johan Baptista van Helmont in sim Ortus Medicinae (Amsterdam 1648) brägt worde für e Wasserdunst, wo bi Chelti entstoot, in Aaläänig an s griechische Wort χάος („Chaos“), wo im Niiderländische seer äänlig usgsproche wird, wil sich dä Dunst vom Chaos vo de Alte (Grieche) nume wenig wurd underschäide. Dr Aggregatzuestand „gaasförmig“ entstoot us dr „feste“ oder „flüssige“ Form von ere Substanz, wenn dere Energii in dr Form vo Wermi zuegfüert wird. Für e baar Elimänt und Verbindige gnüege scho d Standardbedingige (Tämpratur 20 °C, Druck 1 bar), für dass si gaasförmig si; wenn d Tämpratuure aber gnueg hooch si, wird jedi Materie in e gaasförmige Zuestand versetzt. D Energii, wo drbii zuegfüert wird, wird zur Bewegigsenergii vo de äinzelne Däili (je noch dr Tämpratuur
E Flüssikäit isch Materie im flüssige Aggregatzuestand. Noch ere makroskopische Definizion handlet es sich um e Stoff, wo bin ere Formänderig fast käi Widerstand läistet, aber bin ere Wolumeänderig e seer groosse, d. h. der Stoff isch fast inkompressibel). Noch ere mikroskopische Definizion isch e Flüssikäit e Stoff, wo d Däili von em sich die ganz Zit nitperiodisch bewege und kä Färnornig kenne aber e Noochornig und wo die middleri freiji Wäglengi in dr Gröössenornig vom Durchmässer vom ene Däili isch. Flüssikäiten bhalte also iir Wolume aber nid iiri Form und d Däili füere die ganz Zit e Brownschi Beweegig us. Dr flüssig Zuestand isch nit numme stoffspezifisch, sondern hängt au vo üssere Faktore wie dr Tämpratur und em Druck ab. Wenn e Flüssikäit iire Aggregatzuestand anderet, so reedet mä von ere Faasenumwandlig. Dr Begriff vo dr Faase isch en Überbegriff zum Aggregatzuestand. Mit de Gaas wärde d Flüssikäite zu de Fluid zämmegfasst. J. P. Hansen, I. R. Mcdonald: Theory of simple Liquids. Elsevier Academic Press, 2006, ISBN 978-0-12-370535-8 M. P. Allen, D.J. Tildesly: Computer Simulation of Liquids. Oxford University Press, 1989, ISBN 0-19-855645-4 Commons: Flüssikäit – Sammlig vo Multimediadateie Normdate: GND: 4017621-6 | LCCN: sh85077404
In dr Füsik isch e Plasma (noigriech. πλάσμα plásma „Gebild“) e Gmisch vo Däili uf atomar-molekularer Ebeni, wo zum Däil oder ganz us Ione und Elektrone bestoot und es im Plasma dorum freiji Laadigsdräger het. Je noch dr Dichdi vo de Däili, de Tämpratuure und dr relative Sterki vo de verschiidene Fälder (z. B. elektrischi, magnetischi oder au grawitativi Fälder und Kombinazione drvo) chönne sich Plasme wie Gaas verhalte oder aber au ganz andersch. Wenn s e nöitrali Däilikomponänte git, wo die kinetisch Energii von ere chlii isch vergliche mit dr kinetische Energii vo de freije Laadigsdrääger, betäichnet mä die vilmol as Hindergrundgaas oder au as Nöitralgaas. Mee as 99 % vo dr sichtbare lüüchtende Materie im Universum befindet sich im Plasmazuestand. Dr Begriff Plasma in däm Sinn goot af dr Irving Langmuir (1928) zrugg. Wil dr Plasmazuestand entstoot, wemm mä eme Gaas Energii zuefüert, wird s er vilmol as dr vierti Aggregatzuestand bezäichnet. In bestimmte Fäll cha e Plasma äifach as elektrisch leitends Gaas mit Hilf vo dr Magnetohydrodynamik beschriibe wärde. Im Allgemäine müesse aber au Dransportbrozäss (Dransport vo Straalig, vo dr thermische Energii, vo Däili, vo Impuls) berücksichtiget wärde, und au anderi Brozäss, wo d Zämmesetzig vom Plasma
Dr Suriyakati-Kaländer (Thai: ปฏิทินสุริยคติไทย, au: Thailändische Sunnekaländer) isch s Kaländersischtem, wu zurzyt z Thailand brucht wird. Är basiert uf em wältwyt maischtbruuchte gregorianische Kaländer, brucht aber fir d Zellig vu dr Johr di buddhistisch Zyträchnig (BE). Dodermit sin d Johreszahlen um 543 greßer wie in dr chrischtlige Zyträchnig. Yygfiert woren isch dr Kaländer vum Chenig Chulalongkorn (Rama V.) anne 1888, dertemol isch dr Neijohrsdag no uf dr 1. April vum jewylige Johr gfalle. 1941 (2484 BE) isch dr Neijohrsdag derno dur dr domolig thailändisch Premierminischter Phibul Songkhram uf dr 1. Jänner verlait wore, dodermit isch s Johr 2483 BE nume nyyn Monet lang gsii. Vor dr Yyfierig vum Suriyakati-Kaländer isch s offiziäll Kaländersischtem z Thailand dr thailändisch Mondkaländer gsii, wu allno fir d Bstimmig vu dr buddhistische Fyyrtig bruucht wird. In Kaländer z Thailand het s hite baidi Kaländersischtem. D Johreszahl no dr buddhistische Zyträchnig wird doderby in thailändische Ziffere gschribe, derwylscht di gregorianisch Johreszahl in arabischen un au in chinesische Zifferen ufgfiert wird. John Christopher Eadeː The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia. E. J. Brill, Leiden and New York 1995 (Handbuch der Orientalistik: Dritte Abteilung, Südostasien 9)
De Steer (st; dütsch Ster, französisch stère, italienisch stero) oder Ruummeter (rm) isch es Ruummaass för Holz und di gebrüchlichschti Maassainhait bim Handel mit Brännholz. En Ruummeter (1 rm bzw. 1 Steer) entsprecht amene Würfel vo aim Meter (1 m) Sitelängi, also amene Ruuminhalt vo aim Kubikmeter (1 m³), gschichteti Holzstuck (unbestimmti Längi), mit sammt de Zwüscherüüm i de Schichtig. De Steer isch es älters Ruummaass, wo vorallem i de Dütschschwiz und im Süde vo Dütschland bruucht wörd. Es entsprecht amene Ruummeter Holzschitter (vo 1 Meter Längi), wo gschichted im Wald oder bim ene Holzhändler glaagered send. Frisch gfällts Holz im Wald hät öpe 50 % vom Gwicht no Wasser dinne, noch sächs Mönet Laagerig häts nu no öpe 20 % Wasseraatail. De Schüttruummeter (srm) entsprecht ennere los gschüttete Holzmängi vo aim Kubikmeter. En Kubikmeter Holz ohni Zwüscherüüm isch de sogenannti Festmeter (fm). Wil en Steer Holz äbe Zwüscherüüm hät, entspräched eme Steer öpe 0,65 bis 0,75 m³ Holzmasse und händ e Gwicht im tröchnete Zuestand vo öpe 450 kg. Früener isch au s Chlofter als Ruummaass för s Schichtholz bruucht worde. Je noch Region entspräched 3 oder 4 Steer emene Chlofter. Alti Schwizer Määss und Gwicht Woher stammen die
Festkörper (au Feststoff) bezäichnet in de Naturwüsseschafte Materie im feste Aggregatzuestand. Im ängere Sinn verstoot mä drunder au e Stoff, wo bim ere Tämpratuur vo 20 °C im e feste Aggregatzuestand isch. Dodrbii isch d Bezäichnig Feststoff in däm Fall stoffspezifisch, aber nit tämpraturspezifisch. Festkörper häi im technische Sproochgebruuch e gwüssi 'Mindest-Usdeenig, die isch aber nit scharf definiert. Si si also makroskopischi Körper – im Geegesatz zu mikroskopische Körper. Zum Bischbil gältet mäistens e Makromolekül für sich elläi nonig as Festkörper. Materie im Übergangsberiich bezäichnet mä as Cluster. Reali Festkörper si dur Chreft e chli verformbar (elastisch oder blastisch), im Geegesatz zu idealisierte starre Körper. Denn vo alle Festkörper cha mä sich vorstelle, ass si us Baustäi zämmegsetzt si. Sonigi Elementardäilu chönne äinzelni Atom oder Molekül si, aber au Grubbe von ene. Wenn alli Baustäi gliichartig si, so sschwätzt mä vo Monostrukture, im andere Fall vo Heterostrukture. D Äigeschafte vo de Festkörper underschäide sich wäge dr gegesitige Wäggselwirkig vo de Baustäi vo dr Materie erheblig vo de Äigeschafte vo freije Däili oder Löösige. E besunders Kennzäiche vo Festkörper isch ass d Ornig (amorph oder kristallin) vo iire Baustäi beständig isch. En andere Ufbau vo de gliiche Baustäi – d Modifikazion
S Bose-Einstein-Kondensat (noch Satyendranath Bose und Albert Einstein; Abchürzig BEK, ängl. BEC) isch en extreme Aggregatzuestand vom ene Süstem vo Däili, wo mä nid cha vonenander underschäide. Bim BEK isch dr grösst Däil vo de Däili im gliiche kwantemechanische Zuestand. Das isch nume mööglig, wenn d Däili Bosone si und dorum sich noch dr Bose-Einstein-Statistik benämme. Bose-Einstein-Kondensat si makroskopischi Kwanteobjekt, wo die äinzelne Bosone in ene vollständig delokalisiert si. D Woorschinlikäit ass mä jedes Boson am ene bestimmte Punkt cha aadräffe, isch also innerhalb vom Kondensate überall gliich grooss. Dr Zuestand cha doorum mit ere äinzige Wällefunkzioon beschriibe wärde. Vo doo chömme Äigeschafte wie Suprafluididäät, Supraläitig oder Koheränz über makroskopischi Distanze. Dank dere Koheränz cha mä Interferänzexperimänt mit Bose-Einstein-Kondensat mache und Atomleiser baue, wo druf basiert, ass mä e Däil vo dr Materiewälle us dr Falle, wo s Kondensat din isch, kontrolliert uskopplet. Satyendranath Bose: Plancks Gesetz und Lichtquantenhypothese. In: Zeitschrift für Physik Nr. 26, S. 178, Springer, Berlin / Heidelberg 1924 (änglischi Übersetzig erschine in American Journal of Physics, Vol. 44, No. 11, Novämber 1976). Albert Einstein: Quantentheorie des einatomigen idealen Gases – Zweite Abhandlung. In: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Berlin, 1925, S. 3–10. Kai Bongs, Jakob
Politik isch en Begriff, wo schwer zom eigrenzen isch. Politik moint de Herställung ond Durchsetzung vo allgemein verbendliche Entscheidonga im e Gmeiwäse, wie im e Staat, im e Bundesland, im e Kanton oder in ere Gmai. Ganz allgemeoi gsprocha ka a jede Einflussnahm, Gschtaltong oder Durchsetzong vo Foderonga ond Ziil em Privata wie em Effentlicha als Politik bzeinet wära. Heifig moint dr Begriff aber s Effentlicha net s Private. En em a engere Senn ka dr Begriff Politik uf Struktura vo dr Politik (Polity) uf politische Prozess (Politics) oder au uf de Enhalt vo dr Politik (Policy) bzoga werda. Di Definition vo Politik isch au onder wissenschaftliche Fachleut umstritta. De Definintion oba ond de Dreideilong vo dem Begriff wird abr allgemoin recht heifig en de politische Wisseschafte verwendet. Portal:Politik Commons: Politik – Sammlig vo Multimediadateie Normdate: GND: 4046514-7 | LCCN: sh2002011436
Lawine, Laubene, Lauene und äänlich sind Masse vo Schnee oder Iis, wo sich vo Bärghäng ablööse und in s Daal aberutsche oder stürze. Lawine, wo groossi Sach-, Persone- oder Umwältschäde aastelle, wärde zu de Naturkatastroofe zelt. S Wort wird vilmol au im Zämmehang mit em Abrutsche vo andere Stoff as Schnee brucht, so säit mä zum Bischbil Stäilawine oder Schlammlawine usw. Im Novämber 2018 het d UNESCO s Wüsse, wome i de Alpe het zum sech gäge d Lawine schütze, i d Lischte vom Immaterielle Kulturerb vo der Mönschheit ufgnoo. S Woort «Lawine» isch es Leenwoort und gaat uf alpynromaanisch lavīna reschp. latynisch labīna zrugg, und daadrin stäckt s latynisch Verb lābi, was «rutsche, schlifere» bidüütet. Latynisch labīna hät äigetli zeerscht «Ëërdrutsch» gmäint. Im früemittelalterlichen Obertüütsch um 800 ume hät me lewina, lewin oder louwin as Übersetzig für latynisch torrēns «Wildbach» pruucht. Im alemanische Ruum aber isch us dëm Ëërdrutsch fascht überall en «Schneerutsch» woorde. D Schwyzer Humanischte händ übrigens probiert, das Woort a daas vom wybliche Löi (hoochtüütsch «Löwin») aazschlüüsse, aber das isch natüürli Chabis. S Woort Lane und ëëndlich, wo im Bairisch und im bairisch-schwööbische Gränzruum und dezue anen in echli andere Bidüütigen au suscht umenand voorchunt, chunt
Bundesland stoot für en Gliidstaat vo folgende Bundesstaate: vo de Bundesrepublik Dütschland, lueg Land (Deutschland) vo de Republik Öschtrych, lueg Land (Österreich) vom Dütsche Rych zwüsche 1920 und 1945, lueg Weimarer Republik Lueg au: Land Kanton (Begriffsklärig)
Es Land oder Bundesland isch en Gliidstaat vom bundesstaatlich organisierta Öschtrych. S Bundes-Verfassigsgsetz vo Öschtrych und au d Verfassige vo da ainzelna Bundesländer bruuchand hoptsächlich da Begriff Land a Stell vo Bundesland. I da Umgangssprooch und i da Präss wörd je noch Situazion aber beeds bruucht. D Länder send Gebietskörperschafte, also rächtlich oageständagi Gebilde. Jedas Land hät a Landesverfassig, wo d Rächtsgrundlag vom Land isch, a Landesregierig, wo d Gsetz usfüert und d Verwaltig loatet, und an Landtag, wo d Gsetz bschlüüsst und d Regierig und d Verwaltig überwacht. Oagni Landesgricht hand di öschtrychische Länder aber – andersch as di tütsche Länder – nüd (mit der Uusnaam vom Landesverwaltigsgricht), wil d Gricht a raini Bundessach send. Füf vo da nün Länder z Öschtrych send scho im Mittelalter entstanda: Nideröschtrych, Kärnta, Staiermark, Tirol und Salzburg. Oberöschtrych isch unter em Joseph II. 1783/84 sälbständig wora. S Vorarlbärg isch a Zit lang en Landestoal vo Tirol gsi, 1861 aber oagaständig wora. S Burgaland, wo früener an Toal vo Ungarn gsi isch, isch 1921 dazua ko. 1922 isch schlussendlich d Stadt Wien vo Nideröschtrych abtrännt und zum a oagna Bundesland erhoba wora. Commons: Bundesländer z Öschtrych – Sammlig vo Multimediadateie
S Klima stoot as Begriff für alli meteorologische Vorgäng, wo für e durchschnittlig Zuestand vo dr Ärdatmosfääre an äim Ort verantwortlig si. Oder andersch usdruggt: s Klima schliesst alli Wätterzueständ ii, wo am ene Ort mööglig si, iischliesslig iiri tüpische Abfolg und iiri daages- und jooreszitlige Schwankige. S Klima wird drbii aber nit nume vo Brozäss innerhalb vo dr Atmosfääre brägt, sondern dur s Wäggselspiil vo alle Sfääre vo dr Ärde (Kontinänt, Meer, Atmosfääre) und de Sunneaktividääte (Iiszite) u. a. Iiflüss wie z. B. d Ärdbaaninstabilidäät. Es umfasst au die verschiidenste Gröössenornige, wo vor allem die zitligi und die rüümligi Dimension vom Klimabegriff vo entschäidender Bedütig für däm si Verständnis si. D Wüsseschaft, wo d Gsetzmäässikäite vom Klima erforscht, däm sine Äigeschafte, Entwigglig und Erschiinigsbild, bezäichnet mä as Klimatologii. Hupfer, P.: Das Klimasystem der Erde. Berlin 1991 Bernhardt, K: Aufgaben der Klimadiagnostik in der Klimaforschung. Gerl. Beitr. Geophys. 96 (1987), 113-126. Hantel, M.; H. Kraus, C. D. Schönwiese: Climate definition. Berlin: Springer Verlag 1987. Hogger, M.Climatypes. Ainring: Hogger Verlag 2007 Buchal, C. & Schönwiese, C.-D. KLIMA Die Erde und ihre Atmosphäre im Wandel der Zeiten. Hereus Stiftung, HGF, 2010, ISBN 978-3-89336-589-0 Elmar Buchner, Norbert Buchner: Klima und Kulturen. Die Geschichte