rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Im Änglische wird zwüsche traditionelle Dialäkt ùn moderne oder Mehrheitsdialäkt unterschiide (änglisch: Traditional Dialects un Modern- oder Mainstream Dialects). Moderni Dialäkt finde sich im ganze änglische Sproochruum, traditionelli dergäge nùmme in dänne Biet, wo s Änglisch syt mindeschtens 500 Joor verbreitet isch. Näbe sämtliche änglischsprochige Gegende usserhalb vo Grossbrittanie schliesst des au Irland (bis ùff en Deil vo Nordirland, wo diräkt vo Schottland uss bsiidlet worre isch), fascht ganz Wales, Weschtcornwall ùn s Schottischi Hochland uss. Ussnaame sin zum Deil d Appalache im Oschte vo de USA ùn Neuschottland in Kanada, wo sich ältri Dialäkt erhalte hen. Di traditionelle Dialäkt lönn sich am beschte mit däm verglyche, was im alemannische Sproochruum ùntereme urige Dialäkt verstande wird, derwyyl di moderne Dialäkt sich mitem Français régional z Frankrych oder de Umgangssprooche im dütsche Sproochruum verglyche lönn, ùn em Standardänglisch ùn syne Dialäkt nöcher stönn. Di traditionelle Dialäkt gälte hüt als fascht ussgstorbe, dr Peter Trudgill het 1990 vùnere „Minderheit, wo warschynts schrumpflet“ (a probably shrinking minority) gschribe, wo no traditionelli Dialäkt schwätze dät. Dr John Wells schrybt scho 1982, dass „traditioneler Dialäkt am zrùggwyche isch, überall doo, wonner überhaupt no present isch. Syni Sprecher [...] sin e Minderheit, wo ständig schwinded“ (traditional-dialect
Sipplinge isch a Gmond im Bodeseekreis im deitsche Bundesland Bade-Württeberg und hät friener zu Bade ghert. Sie liit ugfär sechs Kilometer weschtlich vu Iberlinge am nördliche Steilufer vum Iberlinger See, am a Doal vum Bodesee. Dr Bann bstoht us 35,3 % Landwirtschaftsfleche, 41,8 % Wald, 22 % Sidlungsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi. Im Gmondsgebiit vu Sipplinge sind drei Naturschutzgebiit (Hödinger Dobel, Kechtenerberg, Sipplinger Dreieck) und a Landschaftsschutzgebiit (Bodeseeufer) usgwise (Stand: 30. April 2009). S'Gebiit um Sipplinge isch scho rät lang besidlet. S'giit do ergibige archäologische Fundstelle fir steinzitliche Pfahlbaute. Am Ufer vum Bodesee häts vum 4. bis 1. vorchrischtliche Johrtaused en Hufe Pfahlbausidlunge gea. Taucharchäologe vum Landesamt fir Denkmalpfleg Bade-Württeberg hond vor Sipplinge inere Flachwasserzone en prähischtorische Schueh gfunde. Es handlet sich um e Sandale, wo us Lindenbascht gflochte und sehr guet erhalte isch und wo zwischet 2917 und 2856 v. Chr. datirt worre isch. Des Dorf Sipplinge isch wahrschinlich zwischem 6. und 8. Johrhundert entstande. Erschtmols schriftlich erwähnt wird de Ort in ere Urkund ussem 12. Jahrhundert, wo de Kaiser Friedrich I.(Barbarossa) d'Grenze vum Bischtum Konschtanz festgleit hät. Lang hät sich Sipplinge inere relative Abgschiddeheit entwicklet. Wege sinere Steiluferlag sind ersch im 19. Johrhundert Stroße und Bahnverbindunge zu
D Gmeind Mettauertal isch e Gmeind im Kanton Aargau in de Schwiiz, wo am 1. Jänner 2010 entschtande-n-isch. Nach de Ablehnig von ere Fusion durc d Gmeind Gausige hei bi de Gmeindsversammlig vom 20. März 2008 und au bi de Urnenabstimmig vom 1. Juni 2008 d Gmeinde Ätzge, Hottel, Mätteb, Oberhofe und Wil für e Fusion gschtumme. De Sitz vo de Gmeindsverwaltig wird nach ere Übergangsziit z Mätteb (Mettau) si. D Gmeind Hottwil, wo vorher zum Bezirk Brugg ghört het, wächslet durch d Fusion in de Bezirk Laufeburg. d Chile vo Mettau D Gmeind wird im Norde vom Rhii begränzt und umfasst s Mettauertal mit Usnahm vo Gausige. S Tal wird vom Ätzgerbach entwässeret, wo vo Hottel bis zum Rhii flüsst. Vo Oberhofe her flüsst de Mettauerbach bis uf Mätteb, wo-n-er in Ätzgerbach mündet. De höchscht Punkt vo de Gmeind isch uf em Laubberg uf 649 Meter ü. M., de tüfscht am Rhii uf 300 Meter. Em Rhii ufwärts isch d Nochbergmeind Schwatterle, Rhiiabwärts d Stadt Laufeburg. Commons: Mettauertal – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website vo de Gemeind Mettauertal Dominik Sauerländer: Ätzge. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Felix Müller: Hottel. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Dominik Sauerländer: Mätteb.
Rieche isch e politischi Gmeind und näbe dr Stadt Basel und Bettige eini vo drei Gmeinde im Kanton Basel-Stadt in der Schwiiz. Mit öbbe 20'000 Iiwohner isch s die zweitgrössti Gmeind in der Region Nordwestschwiiz. Rieche lit uf dr rächte Siite vom Rhii am underen Ändi vom Wiisedal und ghört zur Agglomeration vo der Stadt Basel. Scho vor 50'000 Johr hai sich Neanderdaaler in däm Gebiet ufghalte. E duuerhafti und durchgehendi Besiidlig vermuetet me sit öbbe 3000 vor Christus. Öbben im 6. Johrhundert hai d Alemanne e Dorf gründet. Die ersti urkundligi Erwähnig goht uf s Johr 751 zrugg, wo „Wahinhofen“, dr hütig Wänkehof erwähnt wird. Dr Name Riechen chunnt 1113 zum erste Mol vor. 1270 het Rieche zum Fürstbistum Basel ghört. Vo 1444 bis 1446 isch Rieche noch der Schlacht bi St. Jakob an dr Birs blünderet und brandgschatzt worde, und wider vo 1490 bis 1493 währed dr Kappeler Fehde. 1522 isch Rieche Bsitz vo der Stadt Basel worde und het 1528 d Reformation iigfüehrt. Währed em Drissigjöhrige Chrieg het Riechen e Gränzbsetzig übercho. S Dorf isch au Zuefluchtsort vo vile Flüchtling worde. 1833, wo sich d Landschaft und d Stadt drennt hai, isch Rieche zsämme mit Bettige, wo
Bettige (amtlig uf Standardhochdütsch: Bettingen) isch e politischi Gmeind rächts vom Rhii und näbe Rieche die einzigi Landgmeind vom Kanton Basel-Stadt in dr Schwiiz. D Nochbergmeinde vo Bettige si s baselstedtische Rieche und Gränzach-Wyhle und Inzlige z Bade-Württebärg. D Gmeind bestoht us zwei grundverschiidene Siedlige: Zum einte us em eigentlige Dorf Bettige, enere alemannische Hofsiidlig, was an der typische Namensendig ‘-ige’ dütlig wird. S Dorf lit in ere Mulde zwüsche de Höchene drum ume. Andrersits git s die beachtligi Hüüsergrubbe uf dr Chrischonahöchi rund um die ehemoligi Wallfahrtschille. Die Siidlig goht uf d Gründig vo dr Pilgermission im Johr 1840 dur e Christian Friedrich Spittler zrugg. D Exekutive vo Betteige isch dr Gmeindiroot, wo fümf Mitgliider het. Er dagt im allgemeine einisch in dr Wuche im Sitzigszimmer im Gmeindihuus. D Sitzige si nit öffentlig, d Beschlüss wärde aber veröffentligt. D Mitgliider vom Gmeindiroot, wo für d Amtsperiode 2007 bis 2011 gwehlt worde si, si dr Presidänt Willi Bertschmann-Unholz, dr Verantwortlig für e Ressort Finanze / Rächt, dr Thomas U. Müller, für e Ressort Bau dr Patrick Götsch, für die Öffentlige Dienst dr Marco Fini und für Bildig, Kultur und Sozials dr Olivier Battaglia. D Legislative isch d Gmeindiversammlig, wo im
Kleihünige, offiziell uf Hochdütsch Kleinhüningen, isch hüte e Quardier vo der Stadtgmeind Basel, wo sit dr zweite Helfti vom 19. Johrhundert stark vo Industrii- und Verchehrsalage brägt isch. Vorhär isch Kleihünige e Fischerdorf gsi und en eigenständigi schwiizerischi Gmeind usserhalb vo de Door vo Basel. Dr Dreiländeregge zwüsche Dütschland, Frankriich und der Schwiiz bildet dr nordwestlichst Punggt vom hütige Chliibasler Quardier. Nordöstlig und östlig gränzt die dütschi Gmeind Wiil am Rhii, südöstlig s Quardier Hirzbrunne, südlig d Wiise mit de Quardier Klybeck und Rosedaal und westlig dr Rhii mit dr französische Gmeind Hünige an s Quardier. Vor dr Iigmeindig zu Basel get sich s Dorf Kleihünige im Süde wiit über d Wiise uuse bis zum Wiiseblatz erstreckt. Dr Name leitet sich vom gegenüberliggende französische Hünige ab. S Ändi vom Name -ige (-ingen) dütet uf en alamannische Ortsname hi. Die alamannischi Bedütig isch «bi dr Sippe vom Huno». S Ortswappe zeigt dr Hunnefüehrer Attila vor siim Zält uf grüenem Rase. S Dorf Kleihünige isch vo Basel 1640 em Markgraf vo Bade abkauft worde und isch no di no zwüsche 1892 und 1907 in d Stadt Basel iigmeindet worde. D Bevölkerig isch brägt dur ihri vilfältigi Härkumft. Näbe 54,8 % Iwohner mit
D Murmeli oder Murmeldier oder Mungge (Marmota; alemannischi Näme) si e Gattig vo bis zu 50 Santimeter lange Ächte Ärdhörnli (Marmotini), wo us vierzäh Arte bestoht und in Eurasie und Nordamerika verbreitet si. Bi de Murmeldierarte handlet s sich primär um Bewohner vo chalte Steppe. S Alpemurmeldier, wo hüte nume no in Gebirgslage über dr Baumgränze läbt, isch währed de pleistozäne Iisziite im europäische Diefland vo de Pyrenäe bis zur Ukraine vorcho. Es het aber nit in de Alpe gläbt, wo denn mit ere dicke Iisschicht bedeckt gsi si. Mit em Ändi vo dr Iisziit hai nume no die hochalpine Lage vo de Alpe dere Art e geignete Läbensruum bote (Iisziitrelikt). Für Nagedier si d Murmeli ehnder gross: Si hai je noch dr Art e Chopf-Rumpf-Lengi vo 30 bis 60 Santimeter, drzue chunnt e 10 bis 25 Santimeter lange Schwanz. S Gwicht lit zwüsche drei und siibe Kilogramm. D Farb vom Fäll underscheidet sich vo Art zu Art, isch aber meistens e Bruundon; s Vancouver-Murmeldier (M. vancouverensis) isch eifarbig schwarz. Murmeldier wärde bis zu 15 Johr alt. In Mitteleuropa si d Murmeldier Bewohner vo de Hochgebirg; au in Asie hai sich e baar Arte an e Läbe in alpine Höchene
Scheide stoht für: e Behälter wo über d Klinge vo Blankwaffe zoge wird d Vagina, e wiibligs Gschlächtsorgan d Wasserscheide, dr Gränzverlauf vo de Iizugsgebiet für s abfliessend Niiderschlagswasser vo Flusssystem der Blattgrund bi Greser und vile Doldeblüetler d Volva, d Hüllräst vo verschiidnige Bilz dr Familiename vom Rudolf Scheide (* 1908), e dütsche SS-Füehrer
Dr Juschdinus Andreas Chrischdian Kerner, wia-nr mit seim ganza Nama hoißt (* 18. Septembr 1786 en Ludwigsburg, † 21. Februar 1862 en Weinsberg), isch a deitscher Dichtr ond Doktr gwäa, wo außer seine lidorarische Werk au noh medizinischa Fachlitradur gschriiba hot. Dr Juschdinus Kerner isch am 18. Septembr 1786 en Ludwigsburg gebora. Sei Vaddr ischt a heherer Beamtr en dera Stadt. Dr Juschdinus ischt sei sechts Kend. Aufwachsa duet der Kerle zom Doil en Ludwigsburg ond zom Doil en Maulbronn. Wia-nr mit dr Schual fertig ischt, macht’r a zwoijähriga kaufmännischa Lehr. Dobei wuud’r abr et glicklich, sodass’r sich vornemmt, en-an andra Beruaf eizsteiget. Jetzt studiirt’r Medizin ond Naturwissaschafta en Diibenga. Deet lernt’r au sei schbätra Frau kenna, d Friederike Ehmann, sei „Rickele“. Dui isch a Dochdr vom a Pfarrer, wo au Professor am Diibenger Stift ischt. Abr mit em Heirada bressiirts em noh et. Oiner vo seine Kommilitona isch dr oi Johr jengere Ludwig Uhland. Zwischa deam ond em Kerner entstoht a herzlicha Freindschaft, wo a Leaba lang hebt. Selle zwoi send au d Iniziadora vo dr Schwäbischa Dichtrschual ond Mitgliider vom Seracher Dichterkreis gwäa. Nochdem dr Kerner da Doktrtitl erworba hot, zuit’s an aus dr Hoimat naus. Sei erschda
S Gotthälf isch e Stadtdeil vo dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit am westlige Stadtrand und gränzt im Norde an s Iseli Quardier (Allschwilerstrooss, Ahornstrooss), im Weste an d Baselbieter Gmeind Allschwil (Im lange Loh) und im Süde an s Bachlette Quardier (Wanderstrooss, Weiherwäg); östlig lit s Am Ring Quardier (Spalering). S Gotthälf-Quardier, s Gotthälfschuelhuus und d Gotthälfstrooss si noch em Jeremias Gotthelf benennt. Deil vom Gotthälf und vom Bachlette Quardier möche dr inoffiziell Stadtdeil Neubad us. D Bevölkerig im Quardier isch sit 1980 vo 7875 Iiwohner uf 6692 im Johr 2008 gfalle und isch stark überalteret. Ändi 2008 si 56% vo de Lüt wiiblig, 44% männlig gsi. Öbbe zwei Drittel vo de Iiwohner si erwachseni Schwiizer Bürger gsi, e Zähntel Chinder mit Schwiizerpass. Fast e Viertel vo der Bevölkerig si Usländer gsi, drunder het s nume sehr wenig Chinder und Jugendligi gha. D Sekularisierig isch in de letzte Johrzähnt stark fortgschritte. Fast d Helfti vo dr Bevölkerig isch Ändi 2008 konfessionslos gsi, 45% im Vergliich zu 25% im Johr 1980. Dr Aadeil vo de Protestante isch in dere Ziit vo 39% uf 21% gfalle, vo de Katholike vo 29% uf 18%. Au die jüdisch Gmeind isch um e Drittel
S Neubad isch e Stadtdeil vo dr Schwiizer Stadt Basel. Es handlet sech um en inoffizielli, aber allgemein bruchti Quardierbezeichnig und het keini offizielle Gränze. Deil drvo si im offizielle Bachlätte und dr Räscht im Gotthälf Quardier. Es lit um e Neuwiilerblatz zwüsche dr Französische Bahn, dr Wanderstrooss und de Gränze zu de Baselbieter Gmeinde Allschwil und Binnige. Dr Stadtdeil isch brägt vom ene hoche Adeil vo Eifamiliereijehüüser und het scho in de 1920er Johr e Näbezäntrumscharakter gha. Dr Name stammt vom historische Hotel Neubad, wo eigetlig scho uf em Land z Binnige stoht. Scho im 17. Johrhundert het s e wichtigi lokali Bedütig as Bad und as stadtnoochs Usflugsziil gha, au wenn s Bad kei Heilwasser bote het.
E Computer, au Rächner, isch en Apparat, wo Date mithilf vo programmierbare Algorithme cha verarbeite. Am Afang isch d Informationsverarbeitig mit Computer uf d Verarbeitg vo Zahle beschränggt gsi. Wie aber d Leistigsfähikeit zuegnoh het, hai sech neuji Iisatzberiich ufdo. Computer findet me hüte in allne Beriich vom däglige Läbe: Si diene zur Verarbeitig und Usgob vo Informatione in dr Wirtschaft und Verwaltig, zur Berächnig vo dr Statik vo Bauwärk bis zur Stüürig vo Wöschmaschine und Auti. Die leistigsfähigste Computer wärden iigsetzt, für zum komplexi Vorgäng z simuliere: Bispil si d Klimaforschig, thermodynamischi Froge, medizinischi Berächnige – bis ane zu militärische Ufgobe, bspw. dr Simulation vom ene Iisatz vo nukleare Waffe. Vili Alldagsgrät, vom Delifon über e Videorekorder bis zur Münzprüfig in Warenautomate, wärde hüt vo integrierte Chliinstcomputer gstüürt (iibetteti System). Dr änglisch Begriff computer, abgleitet vom Värb (to) compute (uf Latiinisch: computare, com + putare = „zsämmerächne“), het ursprünglig Lüt bezeichnet, wo Berächnige usgfüehrt hai wo hüfig langwiirig gsi si, zum Bispil Berächnige vo Blanetebahne für Astronome im Middelalter. 1938 het dr Konrad Zuse dr erst mechanisch Rächner baut, wo brogrammierbar gsi isch und im Begriff im hütige Sinn entsproche het. In dr Namensgäbig vom Electronic Numerical Integrator and
Lothringe isch e Landschaft un e frienerigi Region ìm Oschte (un Nordoschte) vun Frànkrich, de Region uff de Weschtsite vun de Vogese – de weschtlich Noochber vum Elsass. ’S b’steht üss véer Départements, ’m Moseldepartement (frz. Moselle – ém Ditschlànd oft àls „Lothringen“ vrstànde), de Meurte-et-Moselle, de Meuse (Maas), un ’m Vogesedepartement (Vosges), wù insgsamt 2.337 Gmeinde ùmfasse. De Regionsprefektür bis 2015 war Metz. Üss’r ’m Elsass hot's de aldi Regione Champagne-Ardenne un Freigrafschaft (Franche-Comté) beriehrt (– zsàmme 3). ’S war de einzigi frànzeesch Adminischtrativregion, wu met drei europäisch Noochberlend’r Grenze g'het het: Ditschlànd (Bundesländer Saarland ùn Rhiiland-Pfalz), Luxeburi un Belgie. ’S war newwe’m Elsass de zweit ditschsproochigi Region (Saar-Rhinfränkisch un Moselfränkisch) vun Frànkrich, àww’r numme ém eschtlich un ém nördlich Drittel vun de Moselle (àn de Grenz zue Ditschlànd un Luxeburi). Üss denne Grend het de Region öi e stàrks europäisch Image un e wichtigi Rolle f’r Frànkrich én de Domäne. Lothringe lìt au mìtte ìn de Blaue Banane (ere Konurbation, wùù Europa vù Lancashire z Ängland bìs ìn di idaliänischi Toscana durchzieht). Sinni günschtigi Laag isch nìt ìmmer ussgnùtzt worre, wie de François Reitel feststellt: „Es schiint, wie wenn Frankriich nùmme ei ùffigs Fänschter zù de düttschsproochige Länder
Monzón (IPA: [monˈθon]) isch die zweitgröschti Stadt vo de Provinz Huesca. Si ghört zu de Region Aragón z Schpanie. Mer bezeichnet d Ywohner vo de Stadt als Montisonenses. Z Monzón het's zwei Flüss, wo durch d Schtadt flüsset, de Sosa und de wichtigeri Cinca. Au de Aragón-Katalonie-Kanal, wo für d Bewässerig vo de Fälder wichtig isch, flüsst an Monzón verbi. D Schtadt ligt uf ere Höchi vo 273 Meter ü. M. in de Vorpyrenäe. Commons: Monzón – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website (Schpanisch)
D Buechhaltig hät d Ufgab, d Finanze vom ne Unternähme richtig z erfasse und z bueche. Öb me d Buechhaltig unterteile muess, chunnt ganz druf a, wie gross s Unternähme isch. D Finanzbuechhaltig tuet Abläuf bueche, wo zuer Uuswiisig vo de Gwünn- und Verlusträchnig wichtig sind. D Debitorebuechhaltig (Underberiich) tuet sich mit Forderige vo Chunde beschäftige. D Kreditorebuechhaltig (dito) tuet Zahlige a Liferante in Gang setze. D Aalagebuechhaltig (dito) verwaltet Gälder vom Aalagevermöge. D Lohnbuechhaltig (dito) chümmert sich um d Löhn und d Ghälter. D Chosterächnig tuet d Chöschte de einzelne Unternähmesteil oder de Projäkt zueordne. D Lager- oder Mängebuechhaltig isch für d Verbuechig vo Gschäftsfäll i de Materialwirtschaft zueständig.
S Glyybi, amtlig hochdütsch Klybeck, isch e Quardier in dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit im rächtsrhiinische Kleibasel, wo d Wiise in Rhii mündet. Im Norde gränzt s an Kleihünige (Wiise), im Süde an s Matthys Quardier (Dreirosestrooss, Horburgstrooss) und im Oste an s Rosedaal (Riechering). S Glyybi isch scho immer en Industriiquardier gsi. D Zahl vo de Arbetsblätz isch grösser as die iiheimisch Bevölkerig. Die meiste drvo si in dr chemische Industrii und im Dransbort- und Vercherswäse. Hützudag läbe im Glyybi vili Usländer (öbbe d Helfti vo de Iiwohner) und Studänte. Die grösst Usländergrubbe, öbbe 10% vo dr Gsamtbevölkerig, chunnt us em Balkan, ei Brozänt meh as us Italie. Es het au vili Türke, Dütschi, Bortugiise und Spanier. Fast e Fümftel vo de Iiwohner si minderjöhrig, öbben e Achdel pensioniert. Zwei Fümftel vo de Iiwohner si konfessionslos, ei Fümftel islamisch. Die Reformierte möche hüt no e Zähntel us (1980: e Drittel), d Katholike 14% (1980: 29%). S Gliibi het si Name vo dr Klybeggstrooss übercho, wo dört verlauft. Ursprünglig isch das dr Name vom Landguet Klybegg gsi, em ehemolige Sitz vom Landvogt vo Kleihünige, wo sich usserhalb vo de Stadtmuure befunde het. Dört isch es Weiherschloss, s Wortändi -egg
S Schloss Klybegg isch en ehemoligs Wasserschloss uf em Gebiet vom Kleibasler Quardier Klybegg (Glyybi) im Kanton Basel-Stadt in der Nordwestschwiiz. Bis zum siim Abriss im Johr 1955 het sich s Schloss am Egge Kleihünigerstrooss/Klybeggstrooss befunde. In ere Urkunde vom Chloster St. Alban us em Johr 1283 wird Klyybi (by Kluben im grien) erstmols as Ortsbezeichnig im Zsämmehang mit ere Schänkig vo Güeter und Ländereie erwähnt. Im 14. Johrhundert isch scho e Mühli mit eme Mühlibach uf Klyybi vorhande. 1361 wird d Klüben Mülin und 1396 au dr Klübentych erwähnt. Spötistens sit 1410 isch in Klyybi au e Sägimühli errichtet worde. Im 15. Johrhundert isch s Guet im Bsitz vom Ritter Hans Reich und wird mit Gartenalage und eme Wassergrabe usgstattet. Im Johr 1492 wird s Guet erstmols as Schloss Klybegg erwähnt. In die Ziit fallt au en überliiferete Prozäss zwüsche dr domolige Bsitzere vom Schloss Klybegg, dr Äbtissin vo Seckinge, dr Elisabeth vo Falkestei, und em Röttler Landvogt Junker Thüring Reich. Dr Landvogt het dr Wasserzuefluss us dr Wiise gsperrt und so dr Weiher um s Schloss ume trocke gleit. Erst noch zäh Johr isch dr Rächtsstriit biigleit worde. S Guet, wo zum Schloss ghört, het us mehrere Wirtschaftsgebäud
D Simulation oder Simulierig isch e Verfahre zur Analyse vo System, wo für die theoretischi oder formelmässigi Behandlig z kompliziert si. Das si vor allem System mit dynamischem Verhalte. Bi dr Simulation wärde Experimänt an eme Modäll duregefüehrt, für zum s reale System besser z verstoh. Im Zsämmehang mit Simulation redet me vom System, wo simuliert wird, und vom Simulator as Implementierig oder Realisierig vom Simulationsmodäll, won e Abstraktion vom System, wo simuliert wird, isch (Struktur, Funktion, Verhalte). Dr Ablauf vom Simulator mit konkrete Wärt (Parametrierig) wird as Simulationsexperimänt bezeichnet. Däm siini Ergäbniss chönne denn interpretiert und uf s System, wo simuliert worden isch, überdrait wärde. Dorum muess me as Ersts e Modäll entwiggle, däm Prozäss sait me Modellierig. Isch e Modäll geignet, um Ussage z mache über d Problemstellig wo z lösen isch, müesse nume d Parameter vom Modäll iigstellt und notfalls abgänderet wärde hisichtlig ere existierende Situation oder ere gwünschte Ziilsituation. S Modäll, respektive d Simulationsresultat chönne denn für Rückschlüss uf s Problem und si Lösig bruucht wärde. Drnoch cha me – wenn stochastischi Prozäss simuliert worde si – statistischi Uswärtige mache. D Methode vo dr Simulation wird für vili Problemstelligen bruucht. Bekannti Fälder für en Iisatz vo
Dr Electronic Numerical Integrator and Computer isch dr erst rein elektronischi, digitali Universalrechner (Computer) gsi. Im Uftrag vo dr US-Armee isch er vo 1942 aa vom J. Presper Eckert und vom John W. Mauchly an dr University of Pennsylvania entwigglet und am 14. Februar 1946 dr Öffentlichkeit vorgstellt worde. Die amerikanischi Armee het mit em ballistischi Tabälle usgrächnet. Er isch am 2. Oktober 1955 abgstellt worde. Ähnlig wie bim Atanasoff-Berry-Computer (1938–1942) und bim britische Colossus (1943), eme kryptographische Spezialrächner, het me bim ENIAC Röhre iigsetzt zum Zahle daarstelle und elektrischi Puls zum d Daate z üerdrääge. Das het e dütlig höcheri Rächeleistig zur Folg gha, as si dr Z3 (1941) het chönne erreiche, wo vom Konrad Zuse 1941 konzipiert worden isch. Dr Z3 het zwar e modärneri Architektur gha, isch aber no uf elektromechanische Relais basiert gsi. Wie dr ASCC (baut zwüsche 1939 und 1944 und spöter as „Mark I“ bekannt) het dr ENIAC s Dezimalsystem brucht, zum Zahle daarstelle. Commons: ENIAC – Sammlig vo Multimediadateie
Digitalcomputer (ängl. digit, Ziffer, aus lat. digitum, Finger) si Computer, wo ihri Berächnige uf der Basis vo diskrete Zahlerepräsentatione (meistens in ere binäre Form) durefüehre. Alli hützudag gebrüüchlige Personal Computer si Digitalcomputer. Hüte funktioniere die meiste Digitalcomputer uf ere elektronische Basis. Aber au anderi Grundlage si möglig, zum Bispil mechanischi, pneumatischi und optischi. Dr Begriff wird hüfig zur Abgränzig vo Analogrechner bruucht, wo Zahle analog (nit-diskret) repräsentiere. E Rächewärt wird drbii as elektrischi Spannig oder Strom repräsentiert und d Verrächnig wird dur geigneti Schaltige vorgno. Dorum si Analogcomputer im allgemeine nit programmierbar. Eigeschafte vo de erste fümf Digitalrächner
D Turingmaschine isch e Modäll, wo dr britisch Mathematiker Alan Turing 1936 entwigglet het, für zum e Klass vo berächebare Funktione zu bilde. S ghört zu de grundlegende Konzept vo dr Informatik. Dr Turing het s Modäll im Rahme vom Hilbertprogramm zur Lösig vom so genannte Entscheidigsproblem, wo dr David Hilbert im Johr 1920 formuliert het, in dr Schrift "On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem" vorgstellt. Si Absicht isch gsi mit dr Turingmaschine e Modäll z mache vom mathematisch schaffende Mensch. S Bsundrige an ere Turingmaschine isch, ass si mit nume drei Operatione (Läse, Schriibe und Schriib-Läs-Chopf bewege) alli Broblem cha löse, wo au vom ene Computer chönne glöst wärde. Sämtligi mathematischi Grundfunktione wie Addition und Multiplikation löön sech mit dene drei Operatione simuliere. Die drei eifache Operatione länge für zum komplexi Operatione vo de gängige Computerprogramm z simuliere. Ere Funktion, wo eso mit ere Turingmaschine cha berächnet wärde, sait me e turingberächebari Funktion. D Church-Turing-These stellt d Behauptig uf, ass e Turingmaschine mathematischi Funktione cha löse wo vo Mensche berächebar si. Dodrus darf me aber nit schliesse, ass e Turingmaschine alli mathematische Funktione chönnt löse. So cha me öbbe anhand vom Stopproblem zeige, ass es mathematischi