rlitschk/wikidir huggingface dataset:
De Garteröötel (Phoenicurus phoenicurus; alemanischi Näme) isch e Zugvogel, wo i Mitteleuropa brüetet. I de Alpe chan er bis 2400 müM vorchoo. Afangs Oktober flüüget d Garteröötel i di afrikanischi Sahelzoone. D Mandli cheeret im iigende Aprile zrugg und suechet gaigneti Bruethööline, wo denn echli spööter vom Wiibli uusgsuecht weret. Debii vertriibets au anderi Vögel, wo sich scho i guete Höölene iigrichtet hend. Bim Garteröötel underschaidet sich d Mandli und d Wiibli starch vonenand. S Wiibli het e bruuni Obersiite und de helle Buuch miteme Rosastich, de langi Schwanz isch röötsch. S Mandli het e graue Rugge und bruuni Flögel. De Chopf und s Chüni sind schwarz, öber de Auge isch e wiisse Straiife, d Chappe isch grau. De Buuch und de Schwanz sind rostroot. Garteröötel wered 13 bis 15 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 20 bis 24 cm und wöget 12 bis 20 Gramm. De Garteröötel lebt i Wädli, Bommert, Pärk und Gärte i Sidligsnööchi. S Nest bauets us Grääs und polsterets mit Mies, Federe und Hoor. Mandli wo sich paart hend singet nume i de Morgedämmerig, di andere Mandli de ganzi Taag. Urs N. Glutz von Blotzheim, K. M. Bauer: Turdidae/Erithacinae. Aula, Wiesbaden 2001, ISBN 3-923527-00-4 (Handbuch
De Nüütööter (Lanius collurio; alemanischi Näme) isch e Singvogel S Mandli vom Nüütöter het e bruuni Obersiite, sini Undersiite isch wiisslich. Er het e chorze schwarze Schnabel und e schwarze Straiffe um d Auge und e graui Chappe. S Wiibli het au e bruuni Obersiite, d Undersiite aber isch wiiss-bruu gschegget. Nüütööter wered 16 bis 18 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 24 bis 27 cm und wöget 22 bis 27 Gramm. De Nüütöter lebet i tornige Strüücher und Büsch, wie Hageldorn, Schleche oder Hagröösli. Si hocket ufeme Pfool und jaget Insekte, wo si i de Torne uufspiesset. Au chliini jungi Vögeli und Süügerli fönd si und mengisch au Aidechsli. S Nest bauet s i de Törn us Grääs, Mies und Federe. Mandli Wiibli Aier Cuculus canorus canorus + Lanius collurio Heinz Staffelbach: Handbuch Schweizer Alpen; Bern 2008. ISBN 978-3-258-06895-4 Stefan Ineichen (Hrsg.): Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7 Urs N. Glutz von Blotzheim, K. M. Bauer: Handbuch der Vögel Mitteleuropas (HBV). Band 13/II, Passeriformes (4. Teil): Sittidae – Laniidae, AULA-Verlag, Wiebelsheim 1993/2001, ISBN 3-923527-00-4 E. N. Panow: Die Würger der Paläarktis, Die neue Brehm-Bücherei, A. Ziemsen, Wittenberg Lutherstadt 1983, ISBN 3-89432-495-3 H. Jakober, W. Stauber:
De Grüelig oder Grüefink (Chloris chloris; alemanischi Näme) isch e Zugvogel, wo in Mitteleuropa dor s ganz Joor döre vorchunnt. I de Alpe isch er bis uf 2000 müM z finde. De Grüelig isch e geelgrüene Vogel mit graue Flögel und eme graue Schwanz. Wiibli hend weniger chräftigi Farbe. Grüelig wered 14 bis 16 cm gross, hend e Spannwiiti vo 25 bis 27 cm und wöget 25 bis 34 Gramm. De Grüelig lebt am Waldrand und i Waldliechtige, Pärk und vrewildrete Gärte. Er brüetet i lockere Gruppe i Büsch und Bömm und het aber kai Revier, wo won er vertaidiget. D Nest sind us Ästli, Hälm, Mies und Wörzeli gmacht und wered mit Federe und Hoor polsteret. Grüelig fresset Chnospe, Frücht und Beeri mengisch au Insekte. Im Winter chömets au as Fuetterhüsli und chönd denn recht aggressiv geg ander Vögel sii. De Grüelig singt hüüffig bim Flüüge. Einhard Bezzel: Kompendium der Vögel Mitteleuropas. Singvögel. Wiesbaden, 1993 Urs N. Glutz von Blotzheim: Handbuch der Vögel Mitteleuropas 14/2, Passeriformes. Aula-Verlag, Wiesbaden, 1997, ISBN 3-89104-610-3 Stefan Ineichen (Hrsg.): Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7 Heinz Staffelbach: Handbuch Schweizer Alpen; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4 Commons: Grüelig – Sammlig vo Multimediadateie Carduelis
De Mooswai oder Henevogel (latynisch Buteo buteo; alemanischi Näme) isch de hüüffigsti Griiffvogel vo Mitteleuropa, wo s ganz Joor döre vorchunnt. I den Alpe lebt er bis zonere Hööchi vo 2100 Meter öber Meer. Jungi Mooswai flüüget im Winter as Mittelmeer, di Alte bliibet zrugg. Deför öberwinteret i Mitteluropa Mooswai us Osteuropa. De Mooswai isch e bruune Vogel, wo individuell verschide gfärbt isch, de Buuch isch heller. Mandli und Wiibli underschaidet sich nöd im Uussie. De bim Flüüge brait gfächreti Schwanz und di braite Flögel hend schwarzi Spitze. Mooswai wered 46 bis 58 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 110 bis 130 cm und wöget 600 bis 1300 Gramm. De Mooswai chunnt vom Wald, öber offnigi Landschafte bis zo Füechtpiet vor. Er baut sin Horst uf Bömm am Waldrand oder i Felswänd. Zom Jage hockt er anere hööche exponierte Stell oder er chraist i de Luft. Er fresst vor alem Müüs, aber au Vögel, Amphibie und mengisch au Aas. Hüüffig versuechet Chraie em Mooswai d Büüti abznee und en zvertriibet. H.-G. Bauer, E. Bezzel, W. Fiedler: Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas – alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel. 2. vollst. überarb. Aufl., AULA-Verlag, Wiebelsheim 2005
Obersaxe (rät. ) isch es Gebiet un en ehemolegi politischi Gmeind i de hüttige Gmeind Obersaxe Mundaun im Bündnerland. Obersaxe isch e Walsersiidlig un e dütschsproochigi Sproochinsel, wo vo allene Syte vum romanische Sproochbiet umgee isch. Obersaxe lait uff ere Terasse uff de rächte Talsyte vum Vorderryhtal, uff de Nordflanke vum Piz Mundaun in de Surselva. Dozmoligi Noochbargmeinde sin gsii: Somvix im Weschte, Truns, Brigels, Waltensburg un Ruis im Norde uff de linke Talsyte, Mundaun im öschtliche Deil vum Nordhang vum Piz Mundaun, un uff de Südsyte Villa, Igels, Vigens un Lumbrein im Lugnezertal. En Ortschaft Obersaxe gits nöd. Obersaxe isch e typischi Walser Streusiidlig, mit 29 verstreute Höf: Valààta, Platanga, Egga, Afeiar, Misananga, Miraniga, Marggààl, Meiarhoff, Chlinga, Tobal, Pradamaz, Zarzààna, Jànggahüss, Tusa, Miira, Ggeraniga, Pilawààrda, St. Joosef, Ggàntardüü, Tschappiina, Friggahüss, St. Mààrti, Runggli, Chriaggli, Plàtta, Palààwa, Axastei, Hàntschahüss un Tomahüss. Die Höf gliidre sich in fümf sognannti Pirte. De Hauptort isch de Meiarhoff. Di Siidlige sin zwüsche 1'000 m ü. M. (Axastei) un 1430 m ü.M. (Miraniga). D Terass wo Obersaxe druff lait, isch öbe 14 km lang. Insgsamt het Obersaxe e Flächi vo 62 km² gha. Devo isch uff 54,8 % buuret worde, 23,4 % isch Waldflächi, 2
Tavetsch (rät. un offiziel ; dütsch Tavetsch) isch e politischi Gmeind i de Region Surselva im Bündnerland. Es isch di weschtlichschti Gmeind vum Kanton Graubünde, si foot am Oberalppass aa un isch demit di oberscht Gmeind vum Vorderrhytal, de Surselva. S Gebiet vo Tavetsch gränzt a d Kantöön Uri und Tessin. Tujetsch/Tavetsch isch de Name vum Tal, e Siidlig mit däm Name git’s nit. Tavetsch isch eini vo de Gmeinde mit em höggste Aadeil vo rätoromanischsproochige im Kanton Graubünde. D Mundart vo Tavetsch nimmt debi zämme mit dere vo Medels e sproochlichi Sunderstellig innerhalb vum Surselvische yy, un wird als Tuatschin bezeichnet. S Tujetsch lait in de Cadi im obere Deil vo de Surselva un goot vo de Fraktion Bugnei im Oschte bis zum Oberalppass. Tavetsch bzw. Tujetsch isch de Name vum Tal, e Siidlig mit däm Name het's nie gee. D Gmeind bestoot uss de elf Fraktione Tschamut, Selva, Dieni, Rueras, Zarcuns, Camischolas, Gonda, Sedrun, Bugnei, Surrein un Cavorgia. De Hauptort isch Sedrun uff 1441 m ü.M. Di höchschti Siidlig isch Tschamut uff 1667 m.ü.M. D Gmeind gränzt aa Eriels (Tessin), Andermatt (Uri), Disentis (Graubünde), Guurtnelle (Uri), Medels, Quinto (Tessin) un Siilene (Uri). Si het e Gsamtflächi vo 133,91
Dr Usāma ibn Muhammad ibn Awad ibn Lādin (* wahrschyns 10. März 1957 z Riad, Saudi-Arabie; † 2. Mai 2011 z Abbottabad, Pakistan), churz as Osama bin Laden (arabisch أسامة بن لادن‎) bekannt, isch de Gründer un Symbolfigur vo de militante islamistische Organisation al-Qaida un spirituäll Oberhaupt vu verschidene dschihadistische Gruppierige, gsii. Er isch en Mitgliid vo de yyflussryche saudi-arabische bin-Laden Familie gsi, un syt 1994 staatelos gsii. As Mudschahid het dr bin Laden mit dr Unterstitzig vu dr USA gege dr Yymarsch vu dr Sowjetunion z Afghanistan kämpft. Noch em Zweete Golfchrieg het er sich gege syy ehmolige Ferderer gwändet un het anne 1998 in eme Manifescht dr Kampf gege d USA zur Bflicht vu alle Muslime erklert. In dr 1990er Johr hän di Verainigte Staate dr Osama bin Laden fir e baar Aaschleg uf US-Yyrichtige verwantwortlig gmacht, wu US-Burger derby um s Läbe chuu sin, z. B. Aaschleg uf d Botschafte z Nairobi un z Daressalam. D USA hän e anne 1999 uf d FBI-Lischt vu dr maischtgsuechte Flichtige un 2001 uff d Lischt vu dr maischtgsuechte Terroriste gsetzt. Fir d Terroraaschleg am 11. Septämber 2001 het dr Osama bin Laden sälber d Verantwortig ibernuu. De Osama bin
Urknall isch en Begriff us da physikalisch-astronomischa Beschreibung von da Entwicklung vom Universum. Komma duad des Wort von da Ibrsetzung us am Englischa, wo des Big Bang hoißt, (also wia Mordsknall/Millionsschlag) ond ursprenglich drzua gmoint war, dia Idee vom Urknall zom verspotta. Enzwischa gild abr dia Idee vom Urknall als Standard ondr Wissaschaftlr. Dia Entwicklung vom Universum em Großa ond Ganza kamma mid de Feldgleichunga vom Einstein ausdrücka. En ra veroifachda Version, wo allas symmetrisch (homogen ond isotrop) isch, werrad des dia Friedmann-Gleichunga dia beschreibad, wia dr Radius vom Universum als dreidimensionales gekrümmdes Objekt sich mid da Zeit vrendrad. Wemma dia Data aus Messunga eisetzt (zom Beischbiil von da Hintergrundstrahlung, wo dr Penzias on dr Wilson entdeckt hond), noch kommt do raus, dass des Universum sich emmr weidr ausdehnt. Wemma des noch zruckrachnad, moss vor ogfähr 13 Milliarda Johr des Universum en Punkt gsei sei. Wemma aber dia Energie vom ganza Universum auf so en kleine Raum zammabrengd, noch wird drzua allas unendlich hoiß. Des Ereignis isch physikalisch gmoind, wemm vom Urknall schwätzd. Schwierigkeita macht dodrbei, dass scho vor am Urknall des Universum so klei ond so hoiß wird, dass koine von deana physikalische Theoria, wo mir kennad, do no
D euch-enk-Linie oder au Lech-Linie wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu di bairisch Form enk fir 2. Person Plural Dativ/Akkusativ vum Personalpronome vu dr Grundform euch im Oschtfränkisch bzw. im Schwebisch drännt. D euch-enk-Linie bildet im Norde d Gränze vum bairische zum oschtfränkscihe un im Weschte d Gränze zum schwebische un dodermit zum alemannische Dialäktruum. Wel si im Weschte im Große un Ganze am Lech verlauft, wird si au Lech-Linie gnännt. In dr eltere Sprochwisseschaft het mer si as Dail vu dr Karlsruher Linie aagsääne. D euch-enk-Linie fangt an dr Siidgränze vum dytsche Sproochruum aa as Gränze zwisch em bairische Tirol un em alemanische Vorarlberg. Eschtlig vu Füssen chunnt si iber di dytsch-eschtrychisch Gränze un goot derno iber Landsberg - Augschburg - Wertlenge - Monheim bis uf Oettingen, wu si no Nordoschte abbiegt. Derno goot si iber Weissenberg – Abenberg – Allerberg – Nürnberg – Hersbruck – Auerbach bis uf Goldernach. Bi Wunsiedel chunnt si an di dytsch-tschechisch Gränze un dodermit an di hitig Oschtgränze vum dytsche Sproochruum. Friejer isch si no wytergange iber Asch – Eger – Graslitz – Duppau bis uf Karlsbad. Digitaler Wortatlas, Wenker-Karte euch/enk für das Deutsche Reich (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche
Oddeheefe isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het 3217 Iiwohner (Stand: 31. Dezember 2022). Oddeheefe isch e Lufkurort im Schwarzwald im Acherdal zwische dr Schwarzwaldhochstroß un dr Badische Wiistroß. Dr Bann bstoht us 27,7 % Landwirtschaftsflechi, 64,2 % Wald, 6,8 % Sidlungsflechi un 1,3 % sunschtiger Flechi. Nochbergmaine sin Seebach im Oschte, d Stadt Oppenau un Lautenbach im Side un Kappelrodeck im Weschte. Zue Oddeheefe ghert dr Ortsdail Furschäbach (dt. 'Furschenbach', iigmaindet zum 1. Jänner 1973, dezue d Wiiler Am Bach, Buchwald un Muttert, Hagenbruck un In den Höfen, d Zinke Blöchereck, Dickteich, Gottschläg, Heidenbach, Kohlstatt, Langeck, d Heef Am Rain, Blaubronn, Günsberg, Lauenbach, Roos, Schloßhof, Simmersbach, Sohlberg, Sommereck, Unterwasser, Wolfersbach un d Wohnblätz Atzelbach, Brach, Bromberg, Edelfrauengrab, Holderbrünnele un Schlitz. Wappe vun Furschäbach Dr Ottohof, wu dr Gmai dr Namme gen het, isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1479. Awer erscht 1817 isch us däm Wyler e aigeni Gmain worre. S Gebiet het sit 1316 de Firschtbischef vun Stroßbuzri ghert, 1803 isch s an Kurfirschteduzm Bade kumme. Oddeheefe het sich mit dr Gmaine Kabbl un Sääbach zue me Gmaiverwaltungsverband mit Sitz z Kabbl zämmegschlosse. 1817–1823: Joseph Blust 1824–1830: Anton Schneider 1830–1832: Joseph Hasenfratz 1832–1839: Sebastian Bürck
Rhinai (dt. Rheinau) isch e Stadt im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het 11.343 Iiwohner (Stand: 31. Dezember 2022). Rhinau lait in dr Oberrhinische Diafewene, direkt am Rhii: Frääschdett, de Hauptort, isch äwenne 2,2 km vom Rhii entfernt. Durch d mittli vom Rhii ghot d diitsch-franzesisch Grenz. Von de siddligschte Ortsdaile Linx und Honou sins äwenne 9 km no Kähl un 11 km no Stroosburg. D Stadt grenzt im Norde an Lichtenau im Landgrais Raschdi, em Oschde an d Stadt Achere, im Südoschde an d Stadt Renche, im Südde an d Stadt Kahl un im Weschde an d elsässische Gmainde Wanzenau, Gambse un Offedorf. Dr Bann bstoht us 54,3 % Landwirtschaftsflechi, 24,2 % Wald, 10,8 % Sidlungsflechi un 10,7 % sunschtiger Flechi. Zue Rhinai ghere d Ortsdail Diiersche (dt. 'Diersheim'), Frääschdett (dt. 'Freistett'), Hussgritt (dt. 'Hausgereut'), Hälmlinge (dt. 'Helmlingen'), Holzhuuse (dt. 'Holzhausen'), Hunou (dt. 'Honau'), Linx (dt. 'Linx'), Mämmetsheff (dt. 'Memprechtshofen') un Bischä (dt. 'Rheinbischofsheim'). Frääschdett Diiersche Hüssgritt Hälmlinge Holzhuuse Hunou Linx Mämmetsheff Bische Rhinai isch am 1. Jänner 1975 dur dr Zämmeschluss vun dr Gmaine Frääschdett un Bischä bildet worre, zerscht unter em Namme Freistett-Rheinbischofsheim. Di andere Ortsdail sin scho vorher no Bischä bzw. no Frääschdett ingmaindet worre: no Bischä
Rinsä isch e Gmai im Ortenaügrais z Bade-Wirtteberig. Si het 2525 Iiwohner (Stand: 31. Dezember 2022). Dr Bann bstoht us 39,3 % Landwirtschaftsflechi, 38 % Wald, 21,6 % Sidlungsflechi un 1,1 % sunschtiger Flechi. Nochbergmaine sin Kabbl-Groffähuusä im Norde, d Stadt Äddene im Oschte, d Stadt Härwelze im Side un Ruescht im Weschte. Im Weschte vun Schuttertal het s noch e Exklave mit Wald. Zue Rinsä ghere kaini wittere Ortsdail. Uf em Bann leit d Wieschtung Meistersheim. Rinsä isch zum erschte Mol anne 1226 als Ringishein gnännt worre. Dr Ort het iwer 1000 Johr lang, bis zue dr Säkularisation 1803, zum Bischtum Stroßburi ghert. Rinsä het mit dr Stedt Äddene un Mohlburig un dr Gmaine Kabbl-Groffähuusä un Ruäscht e Verwaltungsgmainschaft verinbart. Rudolf Biehler (1890-1914) Wilhelm Schauber (1914-1919) Konstantin God (1919-1928) Emil Weber (1928-1934) Emil Schmidt (1934-1945) Max Henninger (1946-1948) Rudolf Biehler (1948-1969) Ludwig Greber (1969-1985) Heinrich Dixa (1985-2017) Pascal Weber (sit 2017) Frankreich Albigny-sur-Saône, Region Auvergne-Rhône-Alpes, Frankrich, sit 1993 Johanneskapell (17. Jh.) Pfarrkirch St. Johann-Baptist (spotbarock, 1784/85) Pfarrkirch St. Johann-Baptist Rothüüs Dr Dialäkt vun Rinsä ghert zum Owerrhinalemannisch. Albert Köbele: Ortssippenbuch Ringsheim, Kreis Lahr in Baden, Grafenhausen 1956. Commons: Ringsheim – Sammlig vo Multimediadateie https://www.ringsheim.de Gschicht & Bilder LeoBW: Ringsheim
Ruäscht (dt. Rust) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het 5002 Iiwohner (Stand: 31. Dezember 2022). Me kännt s Dorf vor allem fir dr Europa-Park. Ruscht lit eschtlig vum Rhi zmittst in de Owerrhinische Diefebeni. Dur s Dorf fliesst di alt Elz, wu glich druf in Rhii mindet. Ruäscht het sit 2002 en aigne Aaschluss an d Autobahn A 5, wu vun Karlsrue her kunnt un witersch iwer Friburg im Brisgau uf Basel fiert. Dr Bann bstoht üs 59,5 % Landwirtschaftsflechi, 19,2 % Wald, 16,5 % Sidlungsflechi un 4,8 % sunschtiger Flechi. Ruäscht gränzt an s Naturschutzgebiet Daubergieße. Nochbergmaine sin d Gmai Kabbl-Groffähüüsä im Norde, d Gmai Ringsä im Oschte, Rhiihüüse im Side un s gmaifrei Gebiet Rhinài bzw. uf dr franzesische Rhiisite d Gmai Rhinài im Weschte. Zue Ruäscht ghere kaini wittere Ortsdail. Uf em Bann lige d Wieschtunge Rohrburg un Tannenbuck. Ruäscht isch zum erschte Mol gnännt worre anne 762. Quälle: Statistisches Landesamt Baden-Württemberg D Iiwohner vu Ruäuscht sin anne 2011 zue 68 % remisch-kadolisch gsii un zue 14 % evangelisch. (Quälle: Zensus 2011) Ruäscht het mit dr Stedt Äddene un Mohlburig un dr Gmaine Kabbl-Groffähüüsä un Ringsä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. Dr Burgermaischter vun Ruäscht isch
D Wasserstelze (Notacilla alba; lueg au di alemanische Näme) isch e Zugvogel wo i Mitteleuropa brüetet und mitti November as Mittelmeer flüügt und mitti Horner wider umechunt. S gitt aber au Wasserstelze, wo im Winter nöd wegflüüget. I de Alpe chunnt si bis zonere Hööchi vo 2600 müM vor. D Wasserstelze isch e schwarz-grauu-wiisse Vogel, miteme graue Rogge und eme wiisse Buuch. Si wippet hüüffig mit em lange schwarze Schwanz. Si werd 16 bis 19 cm grooss, het e Spannwiiti vo 25 bis 30 cm und wögt 19 bis 27 Gramm. D Wasserstelze chunnt eener i Wassernööchi vor, uf Wise und Felder i Sidligsnööchi. S Nest baut si a gschützte Stele und Nische. J. Alonso, I. Henderson, F. Purroy: White Wagtail (Motacilla Alba). In: W. J. M. Hagemeijer, M. J. Blair: The EBCC Atlas of European Breeding Birds – their distribution and abundance. T & A D Poyser, London 1997, ISBN 0-85661-091-7, S. 498–499. Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg.): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 2: Passeriformes – Sperlingsvögel. Aula-Verlag, Wiebelsheim 2005, ISBN 3-89104-648-0. Urs N. Glutz von Blotzheim, Kurt M. Bauer: Handbuch der Vögel Mitteleuropas (HBV). Band 10/II: Passeriformes (1.
D Geelamere oder d Goldamere (Emberiza citrinella; alemanischi Näme) isch e Zugvogel wo i Mitteleuropa brüetet und endi November as Mittelmeer flüügt und afangs Määrz wider zruggchert. Vili Geelamere bliibet aber au s ganz Joor i Mitteleuropa. I de Alpe chömets bis zo 2400 müM vor. D Geelamere isch e geel-bruune Vogel. Bsunders de Chopf isch düttli geel, doch hend d Wiibli weniger chräftigi Faarbe as d Mandli. Geelamere wered 15 bis 17 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 23 bis 29 cm und wögt 24 bis 30 Gramm. D Geelamere chunt bsunders am Waldrand, i Waldliechtige oder chliine Wäldli uf de Felder vor. S Nest baut si ufem Bode a versteckte Stele under em Grääs oder i Böschhige und au i chliine Büsch. Si lebt vo Söömli, Insekte und Spinne. Wiibli Aier Gsang Heinz Staffelbach: Handbuch Schweizer Alpen; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4 Stefan Ineichen (Hrsg.): Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7 Commons: Geelamere – Sammlig vo Multimediadateie Iitrag bi de Schwizerische Vogelwarte Emberiza citrinella in dr Rote Lischt vu dr gfehrdete Arten vu dr IUCN 2008. Yygstellt vu: BirdLife International, 2008. Abgruefe am 2. Januar 2009 Video, Foto und Tonufnahme zue Emberiza citrinella in dr Internet
De Sperber (Accipiter nisus; alemanischi Näme) isch e Raubvogel wo i Mitteleuropa öber s ganze Joor vorchunnt. Nume jöngeri Sperber verbringet de Winter im Süüde. I de Alpe chunnt er bis 2200 müM vor. Sperber gsiend äänlich uus, wie de Happech, sind aber chlinner. Hüüffig wered Sperberwiibli mit em Mandli vom Happech verwechslet, do baid äänlich gross sind. S Mandli vom Sperber haisst au Sprinz und isch um e Drittel chlinner as s Wiibli. Sperber sind individuell gfärbt und uf de Obersiite grau-bruu gfleckt, uf de Undersiite wiis-bruu gfleckt. De Sprinz isch uf de Undersiite eender röötlich. Sperber wered 29 bis 41 cm grooss und hend e Spannwiiti vo 60 bis 80 cm. Si wöget zwöschet 100 und 350 Gramm. De Sperber lebt am Waldrand, i Waldliechtige, Bommgruppe, Büsch und Lebhääg und au i Sidlige. Sin Horst baut er uf Bömm in ere Hööchi vo 6 bis 12 Meter. Wenn s Wiibli am Brüete isch, werd s vom Sprinz gfüetteret. Sperber jaget vor alem Vögel usem Fluug. Dick Forsman: The Raptors of Europe and the Middle East. Poyser, London 1999, ISBN 0-85661-098-4. Urs N. Glutz v. Blotzheim, Kurt M. Bauer & Einhard Bezzel: Handbuch der Vögel Mitteleuropas. Bd. 4, 2.
De Iisvogel (Alcedo atthis; alemanischi Näme) isch en uuffälige bunte Vogel, wo i Mitteleuropa dor s ganz Joor döre vorchunnt. 2006 isch der Iisvogel i der Schwyz Vogel vom Jahr gsi. De Iisvogel het e blaui Chappe und blaui Flögel, sini Undersiite isch orangsch. Um de Hals ume het er wiissi Stele. Sin lange Schnabel isch schwarz. Sin Schwanz isch zimmli chlii. Iisvögel wered 17 bis 20cm grooss. De Iisvogel lebt a fischriiche Flüüssgwässer, wo ne langsami oder mittleri Ströömig hend. Er baut sis Nest i Erdhöölene, wo e Meeter tüüf sind, und won er selber anere hööche Uferböschig grabe tuet. Er hockt ufere höchere Stell, maist ufeme Ast, und schüüst denn chopfvoraa is Wasser um e Fisch z fange und cha e Meeter tüüff tauche. Im Taag fresst er öppe 20 Gramm Fisch, vor alem Bambeli. Er lebt aber au vo Frösche, Rossnegel und vo Insekte. Er het e zimli schrille Schrai. Iisvögel wered grad zwai Joor alt, vili sterbet im chalte Winter, bsunders wenn Gwässer zuegfrüüret. I de Antiki het de Iisvogel e groosii Biachtig gfunde. Di alte Grieche hend globt, ass de Iisvogel um d Wintersunnewendi brüete tüeg, wenn för e paar Taag e relativs milds und
Di Schlesischi Sprach (Schlesisch: ślōnskŏ gŏdka) ghört zue de lechische Gruppe vo de weschtslawische Sprache, zuenere Untergruppe vo de indogermanische Sprachfamilie. ISO code: szl. Schlesisch wird vorallem in de Region Oberschlesie gschwätzt, wo im Südweschte vo Pole un em Nordoschte vo de Tschechische Republik lait. Nit verweggsle sött mer s slawisch Schlesisch mit em Ostmitteldütsche Dialäkt Schlesisch. Mangi Forscher gsänne Schlesisch als Regionalsprooch, z. B. Prof. Jolanta Tambor (Schlesische Universität), dr Elżbieta Sekuła (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej), dr Tomasz Wicherkiewicz (Adam-Mickiewicz-Universität Posen), dr Tomasz Kamusella (Universität Oppeln), ks. dr Jerzy Dadaczyński (Päpstliche Universität Johannes Paul II.). Zurzit (2011) git's e Gsetzesvorlag, wo Schlesisch als offizielli Regionalsprooch vo Pole söll anerkenne. In de polnische Volchszäälig vo 2011 hen über 509 000 Mänsche ihri Muettersprooch als Schlesisch aagee, di Gsamtzaal vo de Sprecher isch warschynts höcher. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland Ethnologue report for language code: szl - Ethnologue, languages of the World Reinhold Olesch, 1910-1990 Śląsk bogaty różnorodnością – kultur, narodów i wyznań. Historia lokalna na przykładzie wybranych powiatów, miast i gmin (red. Krzysztof Kluczniok, Tomasz Zając), Urząd Gm. i M. Czerwionka-Leszczyny, Dom Współpracy Pol.-Niem., Czerwionka-Leszczyny 2004, ISBN 83-920458-5-8 Joseph
Saaschbach isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het 5404 Iiwohner (Stand: 31. Dezember 2022). Saaschbach liit am Rand vun dr Owerrhinische Diefebene un am Weschtrand vum Schwarzwald. Dr Bann bstoht us 45,5 % Landwirtschaftsflechi, 37 % Wald, 16,3 % Sidlungsflechi un 1,2 % sunschtiger Flechi. Nochbergmaine sin Otterschwir im Norde, Louf im Oschte, Saschwalle im Side un d Stadt Achre im Weschte. Zue Saaschbach ghert dr Ortsdail Ewwersaaschbach (dt. 'Obersasbach'), d Ort Lindehof(huus), Sidlung un Unterschtmatt, d Wiiler Bluemberg un Hundsbosch, d Zinke Erlebad mit Kloschter un Sanatorium Mariehaim, Illebach, Vogelschberg un Winterbach un d Hef Kammerschbrunn un Klepperhef. Uf em Bann lige d Wieschtunge Rothenhausen un Überslag. Wappe vun Ewwersaaschbach Saaschbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 750. Beriemt worre isch Saaschbach durich d Schlacht bi Saaschbach am 27. Juli 1675 im Holländische Krieg (1672–1679), wu bi Saaschbach Druppe vum Ludwig XIV. unter em Marschall Turenne un kaiserligi Druppe unter em Feldherr Raimondo Montecuccoli ufenanderdroffe sin. Dodebi isch d Ortschaft niderbrunne worre. Nur drei Hiiser solle stoh bliwe sin. De Marschall Turenne isch no vor de Schlacht durich e Gschitzkugle droffe worre un dra gstorwe. Dodra mahnt hite e Gedenkstai vun 1675 („Hier ist Turenius vertötet