rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Hauestäistrecki isch äini vo de eltiste Iisebaanstrecke in dr Schwiz. Si verbindet die bäide Stedt Baasel und Olte. Dr Naame Hauestäi erinneret an middelalterligi Hoolwääg, wo dief in Chalchfelse iineghaue si, und bezäichnet zwäi Bassübergäng über d Hauptchetti vom Jura und d Ortschaft Hauestäi südlig vom Schäitel vom Undere Hauestäibass. Im e gröössere Umfäld vo deene zwäi Bäss gönge zwäi Iisebaandunnel duur e Jura: Dr elteri Hauestäi-Schäiteldunnel goot under em Dorf Hauestäi duure, wäared dr nöijer Hauestäi-Basisdunnel östlig vom Gmäindigebiet duuregoot. Wääred dr ganz Färnvercheer hüte über d Basisstrecki gläitet wird, dient d Schäitelstrecki mäistens nume no em lokaale Persoonevercheer («Löifelfingerli»). Wenn d Basisstrecki underbroche isch vercheere aber immer no au Schnäll- und Intercityzüüg über die alti Hauestäistrecki, was d Faarzit knapp vier Minute verlengeret. Für Güeterzüüg isch d Schäitelstrecki wäge de groosse Stiigige nume bedingt gäignet. Bis Sissach isch dr Bau vo dr Iisebaanlinie relatiiv äifach gsi, aber denn isch s Gländ schwiiriger worde. Näbe zwäi chürzere Dunnel zwüsche Buckte und Löifelfinge isch vor allem s Wiadukt vo Rümlige e technischi Mäisterläistig. Dr höggst Punkt vo dr Strecki isch bi dr Stazioon vo Löifelfinge. E Brugg über d Aare isch zwüsche 1854 und 1856 under dr Läitig vom
Finsterforst Finsterforst ìsch a bàdischa Folk-Metal-Grupp üss Friiburg ìm Briisgau. Dr Nàmma vu dr Grupp ìsch a Synonym fìr „Schwàrzwàld“. Grìnda worra-n-ìsch d’ Grupp àm Andsjoohr 2004. Uff dr äärschta Demo/EP Wiege der Finsternis ìsch a Schlààgziggcompüter bnutzt worra, dänn d’ Grupp hàt àn dara Zitt kää Schlààgziggschpìeler ghàà. D’ EP hàt Finsterforst salbscht prodüziart. Sa ìsch àm 30. März 2006 ärschiina. S’ Album Weltenkraft vum Joohr 2007 ìsch ìwwers Label Worldchaos Production ìn dr Màrkt gbràcht worra. Schpeeter sìnn Probläma mìt dam Label gsìì, àlso hàt d’ Grupp s’ Label Einheit Produktionen gwählt fìrs Album ... zum Tode hin, wo ànna 2009 üssagànga-n-ìsch. Uff àlla Albums sìnn Fleetaschpìel un Gsàngbiitraag vum Sevan Kirder gsìì, ema ehamààliga Mìtglìed vum Schwiizer Folk-Metal-Grupp Eluveitie. Ànna 2010 ìsch d’ EP Wiege der Finsternis zamma mìt’m äärschta Album un ema näija Züasàtzliad wìederveräffentligt worra, unter’m Tìtel Urwerk. Àm Andsjoohr 2009 hàt dr Sanger Marco Schomas d’ Grupp fàralooh. Ìm Àwrìl 2010 ìsch dr Oliver Berlin àls näijer Sanger vu dr Grupp vorgschtällt worra. Ànna 2012 hàt d’ Grupp a Vertrààg biim eeschtriischa Plàttalabel Napalm Records unterschrìewa. Ìm Nowamber 2012 ìsch ìn dr Grupp ìhr dritta Album Rastlos ärschiina. Uff mehrera Online-Plattforma-n-ìsch’s „Album vum Monet“
Dr Lucian Walton Parrish (* 10. Janner 1878 ìm Grayson County, Texas; † 27. März 1922 z’ Wichita Falls, Texas) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1919 bis 1922 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta. Dr Lucian Walton Parrish ìsch ànna 1878 ìm Nordoschta vum Texas uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Jefferson C. un vu dr Mattie Parrish geborena Hanna. Ànna 1887, wu-n-’r niina Joohra àlt gsìì-n-ìsch, ìsch’r mìt siina Äältra ìns Clay County kumma. Doo sìnn d’ Äältra Vìehzìchter gsìì. Dr Parrish ìsch ìn d’ äffentliga Schüala z’ Joy un Bowie gànga. Drnooh hàt’r àn dr Normààla Schtààtshoochschüal vum Nordtexas z’ Denton gschtudiart. Nochhar ìsch’r zwai Joohra làng Lehrer ìm Clay County gsìì. Drnooh hàt’r Racht àn dr Üniwärsiteet vum Texas z’ Austin gschtudiart. Doo ìsch’r Vorsìtzender vum Politisch-Wìrtschàftliga Verain un vum Schtudantaverain gsìì. Drzüa hàt’r vu 1903 bis 1906 àls Guard ìn dr Àmerikànisch-Football-Mànnschàft vu dr Üniwärsiteet gschpìelt, da Texas Longhorns; ar ìsch àui ìn dr Àllsüüdliga Mànnschàft so wia ìn’ra Àlltexànischa Mànnschàft gsìì. Àn dr Üni ìsch’r àui Liichtàthletiker gsìì. Noh-n-em Schtudium ìsch’r ànna 1909 àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Henrietta gschàfft. Ìn
Feuer im Kopf (Originàltìtel: Brain on Fire) ìsch a àmerikànisch-kànàdischer Fìlmdrama üss’m Joohr 2016. ’S ìsch a Verfìlmung vum autobiogràfischa Romàn Brain on Fire, wu d’ Susannah Cahalan ìhra schwara Krànkhait ärzählt hàt. D’ Ürufffiahrung vum Fìlm ìsch àm 14. Septamber 2016 uff da Internàzionààla Fìlmfaschtschpìeler vu Toronto gsìì. Àb’m 22. Jüüni 2018 ìsch dr Fìlm uff Netflix z’ sah gsìì. D’ 21-jaahriga Susannah hàt grààd ìhra Kàrriar àls Schurnàlischta bii dr New York Post ààgfànga. Kurz nohdam sa ìhra Frìnd Steve kännaglehrt hàt, ändert sìch noh z’ nooh ìhra Verhàlta. Ìn dr Susannah ìsch z’äärscht schwar, sìch z’ konzäntriara, boll liidet sa unter Schtìmmungsschwankunga, Pànikàttàcka, Fàllendaweh un Wàhnvorschtällunga. Schliasslig müass sa ìns Schpitàhl iiglìefert wara, wu sa kàtàtoonisch wìrd. D’ Arzt sìnn ràtlos un frooga dr Fàchàrzt Dr. Souhel Najjar um Hìlf. Noh-n-era Hìrnäntnammung schtällt dr Najjar a Anti-NMDA-Rezäptor-Gehìrnäntzìndung fäscht, a bsundera Form vu dr Äntzìndung vum Gehìrn. Mìt’ra lànga Bsorgung fìndet d’ Susannah schliasslig ìns Laawa z’ruck. Wia ìhr ìhra Vorgsätzt Richard ’s ämpfoohla hàt, fàngt d’ Susannah àà, ìhra Memoire z’ schriiwa. Dr Manuel Berger vu dr diitscha Websitta Filmstarts hàt ìm Fìlm a Wartung vu 1.5/5 gaa. Dr Oliver Armknecht vu film-rezensionen.de hàt ìm Wark a
Dr Joscha Kiefer (* 8. Dezämber 1982 z Mille) isch e dytsche Schauspiler. Dr Kiefer isch mit Alemannisch as Muetersproch ufgwagse. Vu 2003 bis 2006 het er e Uusbildig an dr Internationale Schauspilakademy CreArte z Stuegert absolviert. Vum 26. November 2007 bis zum 13. Oktober 2009 het er in dr ARD-Voroobeserie Verbotene Liebe d Roll vum Sebastian Graf von Lahnstein gspiilt, wu dernoi vumn Sebastian Schlemmer ibernuu woren isch. Derzue het mer en unter anderem in erfolgryche Serie wie Um Himmels Willen un Hubert und Staller an dr Syte vum Christian Tramitz chenne sää. Ändi 2012 het er unter dr Reschy vum Marcus Grüsser dr Churzfilm Lonesome Hans drillt. In dr ZDF-Serie SOKO München het er as Kriminalkommissar Dominik Morgenstern aini vu dr Hauptrolle gspiilt. Syt Oktober 2021 spiilt dr Kiefer im ZDF-Krimiformat Breisgau näb dr Katharina Nesytowa d Hauptroll vum Ermittler Dennis Danzeisen. Syter 2008 isch er mit dr dytsche Popsängeri un Fernsehdarstellerin Kristina Dörfer liiert. Anne 2010 isch iri Doochter uf d Wält chuu. Im Dezämber 2012 hän dr Kiefer un d Dörfer ghyrote un hän syter 2013 e zwooti Doochter. Dr Kiefer läbt mit syre Familie z Brysach. 2005: fabrixx 2005: Ein Fall für B.A.R.Z. 2006: Locked
S Nadurschutzgebièt Auäcker lyt im Mittlerè Wuètèdal ; s Gebièt fangt unterhalb vu Grimmelzofè aa un gòt bis uff d Höchi vum Breschnegg, wo è bitzeli unterhalb vu Wizä Baanhof am rächtè Dalrand lyt. D Auäcker befindèt sich nordöschtlichè Eggè vum Landchrais Waldshuèt. S Nadurschutzgebièt isch mit dè Voorning vum Regyrungsbräsidium Fryburg vum 19. Juli 1982 uusgwisè worrè und hèt è Größi vo öppè 13,5 Hektar. S wörd unter dè Schutzgebiètsnummèrè 3.119 gfüürt. Dè CDDA-Code für s Nadurschutzgebièt lutet 162254 un isch glych aazluègè wie d WDPA-ID. S Nadurschutzgebièt lyt deilwys uff èm Bann vu Grimmelzofè un èm Bann vu Wizä. Wiè us èm Nammè abzleitè isch, lyt s Gebièt i dè Au vo dè Wuètè. D Wuètè isch abber ab èm Seldègrabbè unterhalb vu Grimmelzofè èn Dütsch-Schwyzer Gränzfluss, woby diè link Au uff èm Bann vu Schlaatè SH, ergo schwyzer Staatsgebièt lyt. Diè rächt Au lyt vollschtändig uff èm Grimmelzofer un Wizämer Bann un dõdemit uff dütschem Staatsgebièt. Grundsätzlich gildet dè Nadurschutz uff beidè Sitè vo dè Wuètè, allerdings git s kai gränzübbergryfènds Nadurschutzgebièt, sèllèwäg bezièt sich s uusgwisènè Nadurschutzgebièt uff diè link Wuètè au unterhalb vum Grimmelzofèner Sportblatz bis zum Seldègrabbè un dè rächtè Wuètèau südlich vo Grimmelzofè
Löifelfingerli isch dr Naame in dr Umgangssprooch, wo d Lüt dr alte Hauestäistrecki gee häi, wo Sissech dur s Löifelfingerdaal mit Olte verbindet. Wo d Hauestäi-Baasisstrecki am 8. Januar 1916 in Betriib gnoo worde isch, het die alti Strecki dur e Schäiteldunnel mee und mee an Bedütig verloore. 1938 isch si vo Dobbelspuur uf Äinspuur zruggbaut worde. En Uswiichstell git s nume no in Löifelfinge. Mit em Faarblaanwäggsel am 22. Mai 1977 isch die 1. Klass uf dr Linie Olte–Löifelfinge–Sissech ufghoobe worde. Gege s Ändi vo de 1990er-Joor isch d Luft für s Löifelfingerli rar worde. Dr Zuug isch 1997 für fast e Joor dur Autibus ersetzt worde. Denn het mä wider Regionaalzüüg zwüsche Sissech und Olte afo iisetze. 2006 isch s «Löifelfingerli» wider emol vor em Änd gstande, wil s eso unrentaabel gsi isch. Aber dr Baaselbieter Landroot het am 16. Novämber en Umstellig uf Busbetriib abgleent und für si Finanzierig (as d Linie S9 vo dr trinazionaale S-Baan Baasel) bis 2009 gstimmt. 2016 het d Regierig wider emol vorghaa, ab 2020 Autibus iizsetze. Im Frühling 2017 het dr Landroot e witeri Subwenzionierig abgleent, aber im Referendum het s Volk Näi gsäit zum Blaan vo dr Obrikäit. Bahnverbindung Sissach-Läufelfingen-Olten
D Droope (vo altgriechisch τρόποι Ἥλιου trópoi Hēliou, dytsch Sunnewändigebiet) si noch ere gängige Definizioon d Regioone zwüsche de Wändikräis, also zwüsche 23,5° nördligi und 23,5 südligi Bräiti um en Ekwator. Es git au anderi Definizioone, wo sich zum Bispil noch em Luftdruck oder em jöörlige Durchschnitt vo dr Tämpratuur richde. D Droope mache öbbe 40% vo dr Ooberflechi vo dr Ärde us und 36% vom drochene Land. Im Joor 2014 häi 40% vo dr Menschhäit in de Droope gläbt und vorussichtlig wärde s 2050 50 Brozänt si. In de innere Droope nooch bim Ekwator isch s Klima mäistens immerfüecht droopisch. Dr durchschnittlig Rääge bro Joor lit bi 2000 mm, und am mäiste räägnets wenn d Sunne am höggste stoot (Zeniträäge). Es git käni usbrägti Drochezite. In de üssere Droope räägnets im groosse Ganze weeniger und d Winter si droche, was in de Randdroope an dr Gränze zur subdroopische Klimazoone am sterkste usbrägt isch. Bi usbrägte Rääge- und Drochezite git s zwüschen e d Übergangszite. Noch ere früejere Iidäilig vo dr Ärde in füüsischi Klimazoone, wo immer no gängig isch, si d Droope die häissiste Klimazoone uf dr Ärde mit Durchschnittstämpratuure vo 25 bis 27 °C. Je nochdäm, wie füecht
Dr Maurice Bazin (* 28. Septamber 1893 z’ Demangevelle ìm Département Haute-Saône; † 28. Oktoower 1944 z’ Saint-Ylie ìm Département Jura) ìsch a frànzeescher Politiker gsìì. Ar ìsch vu 1936 bis 1942 Mìtglìed ìn dr Àbgoordnetakàmmer vu dr Drìtta Frànzeescha Repüblik gsìì. Dr Maurice Bazin ìsch ànna 1893 ìn’ra Büürafàmìlia ìm Dorf Demangevelle ìn dr Fräigràfschàft Burgund uff d’ Walt kumma. Ar ìsch ìm Gérôme-Gymnàsium z’ Wesel gànga. Gschtudiart hàt’r z’äärscht àn dr Üniwärsiteet vu Nànzig ìm Lothrìnga, un drnooh àn dr Nàzionààla Veterinäärmedizinischa Schüal vun Alfort bii Pàris. Z’ Dampierre ìm Jura ìsch’r Tiaràrzt gsìì. Doo ìsch’r àui Bìrgermaischter un Generààlroot gsìì. Ìn Politik ìsch dr Bazin Mìtglìed vum Demokràtischa Bìndniss gsìì. Ìm Mai 1936 ìsch’r àls Àbgoordnet’r üss Dàtteried gwählt worra. Ìn dr Àbgoordnetakàmmer ìsch’r Mìtglìed ìn dr Fràkzioon „Bìndniss vu da Lìnksrepüblikàner un da unàbhangiga Ràdikàler“ (Alliance des républicains de gauche et des radicaux indépendants) gsìì. Àm 10. Jüüli 1940 hàt’r fìr d’ umfàssenda Vollmàcht vum Philippe Pétain gschtìmmt. Dur a Verordnung ìsch d’ Àmtszitt vu da Àbgoordneta vu dr 16. Legislàtüürperiooda bis àm 31. Mai 1942 verlängert worra. Ànna 1939 ìsch dr Bazin ìn da Frànzeescha Schtraitkräfta mobil gmàcht worra gsìì. Àn dr Befräijung ìsch’r dur
Autischmus (vun àltgriachisch autós, ‚salbscht‘) ìsch a Schteerung vu dr Narvaäntwìcklung. Ar wìrd normààlerwiis schuu friaj ìn dr Kìndhait gmärkt un kààt sìch ìn ainem odd’r mehrera vu da folgenda Beraich zaiga: Probleema, fìr mìt àndra Litt umgeh un üsstöischa (z. B. fìr soziààla Beziihunga verschtehn un uffbàuija) d’ schproochliga un nìt-werbààla Kommunikàzioon ìsch „unreegelmaassig“ (z. B. biim Blìckkontàkt un bii dr Käärwerschprooch) iigschrankta-n-Ìnträssa mìt Verhàlta, wo sìch oft wììderhoola D’ betroffena Litt nännt m’r Autischta odd’r autistisch. Vììla Autischta brüücha Hìlf, fìr trotz ìhra Behìnderung güat laawa. Autismus ìsch kää Krànkhait, un ’s kìtt kää Àrznäimìttel fìr vum Autischmus „haila“. M’r wìsst nìt gnàui, wàs d’ Ursàcha vum Autischmus sìnn. M’r wìsst numma, àss geneetischa Fàktoora-n-a groossa Rolla schpììla. Friahjer hann d’ Wìssaschàftler zwìscha verschììdana Forma vun Autischmus unterschììda (z. B. friahjkìndliger Autischmus, atüpischer Autischmus un Asperger-Syndroom). Zitter da 2020er Joohra reedet m’r numma noch vun’ra Autischmus-Schpäktrum-Schteerung (kurz ASS; uff Anglisch autism spectrum disorder). ’S wìrd hìtt àui vu „mìlda“ un „schtärkera“ Forma vun Autischmus grädd. geegawartiga Laitlinia AWMF-Leitlinie Autismus-Spektrum-Störungen im Kindes-, Jugend- und Erwachsenenalter, Teil 1: Diagnostik. Deutsche Gesellschaft für Kinder- und Jugendpsychiatrie, Psychosomatik und Psychotherapie, Stand 2016 (awmf.org; gültig von 2016 bis 2021). AWMF-Leitlinie Autismus-Spektrum-Störungen im Kindes-,
S Adriatische Meer, churz au d Adria, isch s lange nördlige Sitebecki vom Middelmeer zwüsche dr Apenninhalbinsle und dr Balkaanhalbinsle. S Adriatische Meer goot mee as 800 km gege Süüde bis zur Strooss vo Otranto. D Adria het iire Naame vo dr italiänische Stadt Adria in der Browinz Rovigo öberchoo. Iire histoorisch Naame und dr Naame in de Sprooche wo hüte rund ums Meer gschwätzt wärde isch Latiinisch Mare Adriaticum; italienisch Mare Adriatico; bosnisch kroatisch serbisch Jadransko more oder churz Jadran; sloweenisch Jadransko morje; albanisch Deti Adriatik oder churz Adriatiku; griechisch στη Θάλασσα του Αδριανού/ romanisiert sti Thálassa tou Adrianoú. S Adriatische Meer isch vo Nordweste bis Südoste 820 km lang und im Durchschnitt 160 km bräit. Die grössti Bräiti isch öbbe 220 km. Es het e Flechi vo 138.000 km² und isch im Nordbecki (nördlig vom Vorgebirg Monte Gargano) zwüsche 40 und 200 m dief. Dr süüdligi Däil isch bedütend diefer. Dr diefst Punkt isch zwüsche Durrës und Bari mit 1260 m. D Strooss vo Otranto, wo dr Abstand zwüsche Italie und Albanie nume 71 km isch, bildet dr Abschluss vom Meer im Süüde. D Staate rund ums Meer si Italie, Sloweenie, Kroazie, Bosnie und Herzegowina, Montenegro und Albaanie
Mascons sin grossrümigi Beriiche vu höchere Dichti in gringer Diefi uf em Mo. Dr Namme stammt vum englische Begriff fer Massekonzentration (mass concentration) ab. Als negativi Mascons werre Gebiite wo e gringeri Dichti wie d'Umgäbig ufwiise bezeichnet. D'Dichti innerhalb vu ere Mascon lit bi 3.3 g/ccm, fer s'umgäbend Gstei degege bi 3.0 g/cm³. D'Masse vu alle Mascons macht circa 0.01 bis 0.03 Prozent vu dr Gsamtmasse vum Mo us. Mascons liige in aller Regel underhalb vu dr Maria. Die meiste werre in Äquatornächi uf dr erdzuegwendete Site entdeckt. Region Mendel-Ryberg Mare Humboldtianum Mare Serenitatis (l. Abbildig) Mare Imbrium Die "chrumme" Bahndate vu dr erste Mondsonde (Lunar Orbiter) hän d'Astronome uf Störige in dr Masseverdeilig vum Mondes higwiise. Numme bi ere gliichförmige (homogene) Masseverdeilig umchreist e Satellit dr Himmelskörper uf ere elliptische Bahn. Die uregelmässige Umläuf vu dr Sonde hän somit numme mit Gravitationsanomalie dur Mascons erchlärt werre chönne. D'Lunar Prospector Mission het sälli Gebiite kartographiert, demit isch e detaillierti Charte vu dr Mascons erstellt worre. Wil Mascons underhalb vu Ischlagskrater un Maria liige, got ihri Entstehig uf d'Zitt vum "grosse Bombardement" vor ca. 3 bis 3.5 Mrd. Johre zruck. Riisigi Meteorite sin in sällere Ära uf dr Mo un gstürzt
Die koreanischi Sprooch oder Koreanisch wird vo mee as 78 Millioone Mensche as Muetersprooch gschwätzt, und vo deene si die mäiste Nord- oder Südkoreaner. Si ghöört au wenn si regionaal beschränkt isch, zu de 25 Sprooche uf dr Wält, wo am mäiste gschwätzt wärde. Koreanisch wird mit ere Alfabeetschrift, em Hangŭl, gschriibe, wo bsundrigs entwigglet worde isch. Die lokaale Nääme vo dr Sprooch si in Südkorea hangungmal (Hangŭl: 한국말) oder hangugŏ (한국어), in Nordkorea hingeege chosŏnmal (조선말) oder chosŏnŏ (조선어). Dass sich d Nääme underschäide vo dr üblige Bezäichnig für s Land, wo in Nord- und Süüdkorea verschiide si. In Südkorea wird d Sprooch vom Nazionaale Instidut für die Koreanischi Sprooch bflägt. Grammatikalisch handlet es sich bim Koreanische um e agglutinierendi Sprooch mit ere Grundwortstellig Subjekt-Objekt-Verb. Verwandtschafte zu andere Sprooche het mä käini chönne feststelle (au nit zum Japanische, au wenn dr grammatisch Bau seer äänlig isch), so dass Koreanisch as isolierti Sprooch klassifiziert wird. Ik-sop Lee, Sang-oak Lee, Wan Chae: Die koreanische Sprache. Hetzer Verlag, 2. Uflaag 2017, ISBN 978-3-9811287-4-1. Ik-sop Lee, S. Robert Ramsey: The Korean Language. State University of New York Press, 2001, ISBN 0-7914-4831-2. Neuauflage 2006: ISBN 0-8048-3771-6. Samuel E. Martin: A Reference Grammar of Korean.
Vorderzungewokaal si Wokaal, wo d Zunge binene so wit vorne wie mööglig isch oone ass es e Verängig gääb, wo zum ene Konsonant chönnt füere. Das si d Vorderzungewokaal: Nid grundet gschlosse [i] Grundet gschlosse [y] Nid grundet zentralisiert fast gschlosse [ɪ] Grundet zentralisiert fast gschlosse [ʏ] Nid grundet halbgschlosse [e] Grundet halbgschlosse [ø] Nid grundet halboffe [ɛ] Grundet halboffe [œ] Nid grundet fast offe [æ] Nid grundet offe [a] Grundet offe [ɶ] In dr Gschicht vo vile indogermanische Sprooche häi Vorderzungewokaal welaari Konsonante, wo vorusgöön zu palataale, postalveolare oder alveolare Konsonante veränderet. Äänligi Verändrige het s au in e hufe andere Sprooche gee, zum Bispil im Japanische. Die historischi Palatalisierig spieglet sich in dr Rächtschriibig von e baar öiropäische Sprooche, drunder c und g im Italiänische, Spanische und Franzöösische, k im Norwäägische und Schweedische und γ im Griechische.
D Matura, Matur oder Maturität (lat. maturitas ‚d Rifi‘) isch d Rifibrüefig noch ere hööchere Schuelusbildig. Vor allem in dr Umgangssprooch bezäichnet si dr Schuelabschluss, wo dr Maturand bechunnt wenn er d Brüefig bestande het. Verwändet wird d Bezäichnig Matura in Ööstriich, Matura bzw. Maturität in Liechtestäi, in dr Schwiz und Südtirol (dört au Rifibrüefig, staatligi Abschlussbrüefig). Usdrück wo dr Matur entsprache git s in Italie (maturità), Bulgarie, Ungarn, Tschechie (maturita), Slowakei (maturita), Sloweenie, Kroazie, Serbie, Montenegro, Nordmayedoonie, Bosnie und Herzegowina, Albaanie, Kosovo und Poole. Z Dütschland reedet mä vom Abitur (im Sinne vo: d Schuel mit em Rifizüügnis verloo). Mit em Maturazüügnis (oder Maturitätszüügnis) het dr Maturant (in Ööstriich) bzw. Maturand (in dr Dütschschwiz) d Hoochschuelrifi und cha an ere Uniwersidäät oder andere Hoochschuel studiere. Mit dr Bruefsmaturität in dr Schwiz und Liechtestäi (au: Bruefsmatura, Bruefsrifibrüefig) darf mä e fachiischleegigs Studium an ere Fachhoochschuel mache. In Östriich macht d Bruefsrifibrüefig dr vollwärdig Uniwersidäätszuegang innerhalb vo Ööstriich mööglig und die entsprächendi Ghaltsstuefe im öffentlige Dienst. Rifi- und Diplombrüefig isch dr ööstriichisch Usdruck für die kombinierti Hochschuelrifi mit Bruefsabschluss (Diplombrüefig, BHS), Zentralmatura für d Matura im Ganze, wil d Abschlüss vo alle Schuelsparte veräihäitligt wärde. D Matura wird je noch Schueltüp
D Hächenger Landesdeputazion isch zwische 1798 un 1850 dr Landdag vum Firschtedum Hauezollre-Hächenga gsii. No langjehrige Prozäss vor em Rychschammergrichtt um s Rächt vu dr Firschte vu Hauezollre-Hächenge, ass si chenne Styyre hebe, isch 1798 e Rezäss zwisch em Firscht un dr Stedt un Gmaine vum Firschtedum gschlosse wore, nume Bisenga isch em Landesverglych nit bydrätte. Mit däm Verglych isch d Hächenger Styyrdeputazion as landständigi Verdrättig gschaffe wore. Chärn vu dr Kompetänze vu dr Landesdeputazion isch s Rächt zum Styyre bewillige un s Ufstelle vum Staatsbudget un d Kuntroll vu däm gsii. Si isch us zwelf gwehlte Verdrätter vu dr Stedt un Gmaine bstande. Zwai Mitglider sin dur d Stadt Hächenga, dr Räscht dur di andere Gmaine gwehlt wore. Dr ächt Yyfluss vu dr Landesdeputazion isch gring gsii. Sälbscht s Räücht zum Bewillige vu Styyre isch zum Dail ignorioert wore. Zem Byschpel het dr Firscht Hermann e „Chammerstyyr“ ohni Zuestimmig vu dr Landesdeputazion yygfiert. In dr napoleonische Zyt het mer em Volk e Hufe zuesätzligi Laschte ufglait. Mit dr Grindig vum Dytsche Bund het § 13 vu dr Dytsche Bundesakte greglet, ass d Mitglidsstaate verpflichtet gsii sin, „landständische Verfassungen“ z erloo. D Firschte vu Hauezollre-Hächenga hän aafangs argumäntiert, mit em
D Landständ vum Firschtedum Hauezollre-Semmrenga sin dr Landdag vum Firschtedum Hauezollre-Semmerenga zwische 1831 un 1849 gsii. No dr Ibernahm dur Preuße het sy Mandat ufghert, ohni ass diräkt e Noofolgorganisazion gschaffe woren isch. In dr Hauezollersche Firschtedimer het s am Änd vum Hailige Remische Rych kai Landständ gee. Mit dr Grindig vum Dytsche Bund het § 13 vu dr Dytsche Bundesakte greglet, ass d Mitglidsstaate hän mieße „landständische Verfassungen“ erloo. Däre Verbflichtig isch dr Firscht Karl noochuu, wun er d Verfassungs-Urkunde für das Fürstenthum Hohenzollern-Sigmaringen vum 11. Juli 1833 erloo het. Mit däre Verfassig sin d Landständ vum Firschtedum Hauezollre-Semmrenga ins Läbe gruefe wore. Si hän vu 1831 bis 1849 all drei Johr dagt. Wie dr Landdag zämmegsetzt gsii isch un gwehlt woren isch isch im VIII. Titel (§§ 79–109) vu dr Verfassig greglet gsii. Doderno isch d Ständeversammlig bstande us dr Firschtlige Standesherre oder ire Abgordnete, eme Abgordnete vu dr Gaischtligkait; 14 Abgordnete vu dr us allne Gmaine vum Firschtedum bildete sibe Wahlbezirk. As firschtligi Standesherre hän d Firschte vu Firschtebärg (fir iri Herrschafte Jungnau un Frohnstette) un d Firschte vu Thurn un Taxis (fir iri Herrschafte Oschtrach un Stroßbärg) Virilstimme ghaa, Si hän nit mieße persenlig chuu, un
Chlangholz, o Tooholz oder Resonanzholz gnennt, bizaichnet Holzaarte wo guet gaignet sind för Musiginstrument, well si sich guet i Schwingig bringe loo lönd. Si sind wichtig för de Chlang vom Instrument. Di wichtigsti Aigeschaft vomene Chlangholz isch natüürli d Art wieses uf Schwingige aasprecht und wieses schwinge tuet. Wichtig isch debii e hööchi Schallgschwinidgkait vom Holz. E Holz cha heller oder duumpfer tööne und drom wered je noch Instrument anderi Hölzer bruucht. För Saiteinstrument wie Giige, Gitarre und Klafier werd traditionell Taneholz (Picea sp.) am hüüffigste bruucht. Föör Bloosinstrument wie Oboe oder Glaarinett bruucht mer gern Buchsbomm oder Ebeholz, för tüüfferi Bloosinstrument aber Oohorn (Acer sp.) oder Palisander (Dalbergia sp.) Anderi Aigeschafte wo ono wichtig sind, as e Holz guet bilastbar isch und nöd d schweer isch. S Chlangholz bruucht o e gwössi Iispillzitt: Mengi Hölzer entfaltet sich schneller, anneri bruuchet längeri Zitt. För de Instrumentebau mue druff gleuget were, as s Holz e bsunders gueti Qualitäät hett. Em beste isch, wenn de Bomm langsamm gwachsen isch und d Joorring e gliichmääsige Abstand hend, eender nööch binenand. De Bomm soll möglichst graad sii und wenig Est haa, well Astlöcher, da goot den scho gäär nöd. S Chlangholz werd lang glaageret
D Trossinger Laiere isch e Laiere, wo z Trossinge imene riiche Grab vomene alemanische Adlige gfunne woren isch. Si isch vo föfzee früemittelalterliche Laiere die wo em beste erhaalten isch. Si stammt öppe us de Mitti vom 6. Joorhundert. Im gliiche Graab sind no anderi wertvolli Gegeständ gfunde wore, drunder e Holzbett, wo de Tooti druufbettet woren isch und Waffe. Aaluege chamer die Laiere im Archäologische Landesmuseum z Chostez. D Trossinger Laiere isch uussergwöönli guet erhaalte. Feele tüend nume de Saitehaalter und d Saite. Si hett e Gsamtlängi fo 803 mm und isch a de braiteste Stell obe bim Joch 195 mm brait. Mit 20 mm isch si zimmli dünn. De Körper isch us us eme Holzblogg vomene Oohorn gmacht, debii isch de Resonanzruum usem Holz usegschnitzt woore. Drufufe isch den d Schalldeggi us Oohorn gliimet wore. En interessants Detail isch, as nöd nume de Korpus Schallöcher hett, sondern ono di beede Jochärm. I de Mitti fom Korpus isch de Steeg us Wide druufufegmacht. D Saite selber sind zunderstune festgmacht wore, de Saitehalter aber isch nöd gfunne wore. Bim Joch obe sind sechs Wirble draagmacht, o die us Wide, wo d Saite abbunde wore sind. Mit dene Wirble isch o