rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Katar (arabisch قطر‎‎ Qatar, DMG Qaṭar, im lokale golf-arabische Dialäkt Qiṭar) isch e Emirat z Vorderasie un lygt an dr Oschtkischte vu dr arabische Halbinsle am Persische Golf. S Land bstoht zum greschte Dail us ere Halbinsle, wu im Side an Saudi-Arabie gränzt. Vor dr Kischte im Nordweschte lyt s Chenigrych Bahrain. Vu Side no Norde giht s Land rund 180 Kilometer wyt, vu Weschte no Oschte 80 Kilometer. Zum Staatsbiet ghere au ne baar Insle. D Hawar-Insle im Weschte ghere zue Bahrein. Katar het au Seegränze mit em Iran im Norde un mit dr Verainigte Arabische Emirat im Oschte. Katar het rund 2,7 Millione Yywohner, dodervu sin nume rund 10 % Staatsaagherigi vu Katar. D Meehait vu dr räschtlige 90 % vu dr Gsamtbevelkerig vum Land sin Arbetsmigrante, des isch di hegscht Quote an Arbetsmigrante in dr Wält. Katar isch e autoriter regierti absoluti Monarchy. Staatsreligion isch dr Islam un d Scharia isch d Hauptquäll vum Rächt. D Mänscherächtslag im Land giltet as kritisch, vor allem Nidriglohnmigrante z Katar wäre zum Dail mänschenuuwirdig bhandlet. Salzsimpf un Wieschtestraife dränne Katar vum Räscht vu dr arabische Halbinsle. D Salzbfanne – sognännti Sabcha – uf Meeresniwoo sin Relikt us dr Zyt, wu
Dr Johann Jakob (Hans Jakob) Gerster isch e Dokter und Mediziner vo Gälterchinde gsi. Är isch am 26. Aprelle 1886 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 7. Jänner 1954 z Gälterchinde gschtorbe. Är isch reformiert gsi. Dr Hans Jakob Gerster isch dr Soon vom Johann Jakob Gerster, Mechaniker, und dr Sophie Recher gsi. Är isch in d Primarschuel z Gälterchinde und in d Bezirksschuel z Böckte gange. 1917 het är in erschter E`e d Ida Olga Hofer vo Zofige ghürote, 1925 in zwöiter E'e d Louise Elise Koch vo Basel und in dritter E'e 1936 d Elisabeth Eggenberger vo Grabs (St. Galle). Dr Hans Jakob Gerster isch ins Gümnasium z Basel; drno het är z Basel, z Kiel und z München Medizin gschtudiert. 1911 het är si Abschluss als Dokter Mediziner gmacht. Im erschte Balkanchrieg 1912 1913 isch är in Lazarett als Arzt tätig gsi. Vo 1915 bis 1920 het är als Dokter im Ämmetal gschafft. Vo 1920 bis 1954 het är e eigeni Landpraxis z Gälterchinde gfüert. Är het sich für schirurgischi Fäll schpezialisiert. Sit 1933 isch är in brieflichem Gedankenustusch mit em östrychische Günekolog H. Knaus über Problem vo dr Befruchtig und Vererbig gsi. Dr Knaus
Dr Jemen (arabisch اليمن / al-Yaman) isch ä Schdaat im Noche Oschte, gnauer im Südweschte vo der Arabische Halbinsle. Er isch öbbe anderthalbmol so gross wie Dütschland und gränzt im Norde an Saudi-Arabie, im Oschde an Oman, im Süde an dr Golf vo Aden und s Arabische Meer, im Weschde an s Rote Meer. Dschibuti und Eritrea ligge nume ä baar Kilometer äwäg uf dr andere Site vom Rote Meer. D Küschtelengi bedräit 2400 km; d Landgränze si 1746 km lang. Zum Jemen ghöre au d Insle Sokotra, wo 3600 km² grooss isch, und zahlriichi chliineri Insle im Bab al-Mandab, im Rote Meer und im Arabische Meer. Normdate: GND: 4073009-8 | LCCN: n81053408 | VIAF: 123663509
S Haschemitische Königriich Jordanie (arabisch الأُرْدُن / al-Urdun) isch ä Schdaat in Vorderasie. Es gränzt an Israel, die Palästinensische Autonomiigebiet, Syrie, dr Irak, Saudi-Arabie und an s Rote Meer (Golf vo Aqaba), wo s ä Seegränze zu Ägypte het. Jordanie zelt zu de sog. Maschrek-Schdaate. D Jordanier si zu 87 % Araber und 7 % Aramäer, denn git s 2 % Tscherkesse, 2 % Kurde und 2 % Armenier. Drzue git s no Gaschdarbeiter us Südoschtasie. D Amtsschbrooch isch Arabisch. Mä schwätzt au verschiideni Beduinedialekt und Schbrooche vo Minderheite (Armenisch, Kurdisch, Aramäisch u. a.). Rund 60 % vo der Bevölkerig schdammt vo de öbbe 800.000 Paleschtinenser ab, wo 1948 noch em Agriffschrieg vo de benochberte arabische Schdaate noch dr Schdaatsgründig vo Israel gflüchdet oder verdriibe worde si, oder wo noch em Säggsdagchrieg us em Weschdjordanland, wo vo Israel bsetzt worden isch, noch Jordanie gflüchdet si.
Kambodscha (khmer: Kâmpŭchea) isch ä Schdaat in Südostasie am Golf vo Thailand. Es gränzt an Thailand, Laos und Vietnam. D Bevölkerig und s Land si vom Vietnamchrieg und dr Herrschaft vo de Rote Khmer schwer gschädigt worde. Die ethnischi Hauptgruppe si d Khmer. Wiiteri Bevölkerigsgruppe si d Vietnamese (öbbe 5%), d Cham (öbbe 4%) und öbbe 100.000 Verdräter vo emä Dutzed chliinere ethnische Gruppe, wo mä nä meischdens zsämmenfassend Khmer Loeu („Hochland-Khmer“) sait. Usserdäm si vili Kambodschaner in de Schdedt vo chinesischem Urschbrung (mä schetzt d Zahl uf ä halbi Million), wo sich uf d Ziit wiit vor Angkor lön lo zruggverfolge. Hauptsiidligsgebiete si die fruchtbare Schwemmlandflechene an de Ufer vom Mekong, vom Tonle-Sap-See und vom Binnegwässersyschdem zwüschem Zsämmefluss vom Mekong und em Tonle-Sap-Fluss und em Mekong-Delta, wo in Vietnam lit. Mit über 2 % jöhrlig (Schtand 2003) isch s Bevölkerigswaggstum hüt eins vo de höggschde in der Region. Chenigspalascht, Phnom Penh Poscht, Phnom Penh Wat Preah Puth, buddistische Tempel Soizick Crochet: Le Cambodge. Karthala, Paris 1997, ISBN 2-86537-722-9. Sorpong Peou: Cambodia: Change and Continuity in Contemporary Politics. Ashgate 2001, ISBN 0-7546-2119-7. Karl-Heinz Golzio: Geschichte Kambodschas. Das Land der Khmer von Angkor bis zur Gegenwart. C.H.Beck 2003, ISBN 3-406-49435-8. David
Dr Karl Völlmin (* 6. Jänner 1876 z Gälterchinde; † 6. Juni 1962 z Lieschtel) isch e Schwyzer Sydebandwäber gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde gsi. Dr Karl Völlmin isch dr Soon vom Mathias Völlmin, Buur und Posimänter und dr Eva Schaub, Posimäntere gsi. Är het in erschter E`e 1898 d Maria Aenishänslin, Posimäntere, vo Gälterchinde und in zwöiter E`e 1948 d Lisette Fankhauser vo Trub ghürotet. Är isch z Sissech in d Primarschuel. Wo är zwölfi gsi isch, isch em d Mueter gschtorbe, dorum het är dr Schuelbsuech in dr Bezirksschuel z Böckte abbroche. Dr Karl Völlmin het zäme mit syner Schweschter, scho als Chind, am verweiste Posimäntschtuel vo yrer Mueter gschafft. Das isch e Wäbschtuel gsi, wo me no vo Hand het müese aatrybe. Im Joor 1892 isch är den in e Sydebandfabrik go schaffe. Är het d Gnosseschaft vo de Sydebandwäber und Heimposimänter gründet und isch als Verträter vo dere Gnosseschaft im Verwaltigsrot vo dr Elektra Sissech-Gälterchinde und dr Elektra Gnosseschaft Farnsburg gsässe. Wo är zwänzgi gsi isch, isch är in die Freysinnigi Partei yträtte. Dr Karl Völlmin isch dr Gründer und Presidänt vom Konsumverein Gälterchinde gsi. Är isch im Gälterchinder Gmeinrot gsässe. Buser Erich:
Dr Carl Albert Handschin (* 15. Dezämber 1849; † 13. Merze 1933 z Lieschtel) isch e Schwyzer Unternämer gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde gsi. Dr Carl Albert Handschin isch dr Soon vom Albrecht Handschin, Sattlermeischter und Buur, und dr Sara Mühlethaler gsi. Im Joor 1876 het är d Anna Freivogel vo Gälterchinde ghürotet. Dr Carl Albert Handschin het z Gälterchinde und in dr Schwyzerhalle die chaufmännischi Leer gmacht. Als junge Brufsmaa het är sich wyterbildet. Vo 1874 bis 1883 het är als Verwalter vo dr Erschparniskasse Gälterchinde gschafft. In dr mechanische Schtikerei z Aarburg isch är chaufmännische Leiter und Teilhaber gsi. Im Joor 1884 het är z Lieschtel e eigeni Schtikerei gründet; das isch dr Grundschtei vo dr spötere Textilfirma Hanro gsi. 1889 het är e Fabrik boue. Är het nach Frankrych und Ängland glyferet. In de Joore 1895 bis 1920 isch dr Carl Ronus als Teilhaber drzue cho. Jetz het die Firma Handschin und Ronus oder churz Hanro gheisse. Nach dr Umwandlig vo dr Firma in d Akziegsellschaft Hanro AG isch är dr Verwaltigsrotspresidänt gsi. Är isch au Verwaltigsrot gsi bi dr Basellandschaftliche Kantonalbank (als Presidänt) und der Basellandschaftliche Hüpotekebank. Bi dr Nazionalbank isch är Rechnigsrewisor
Angola (dt. Uussproch [aŋˈgoːla], port. [ɐŋˈgɔlɐ]; uf Kimbundu, Umbundu un Kikongo Ngola) isch e Staat im sideweschtliche Afrika. Nationalfyrdig isch dr 11. Novämber, dr Dag vu dr Unabhängigkait (1975). Angola gränzt an Namibia, Sambia, d Republik Kongo, di Demokratisch Republik Kongo un dr Atlantisch Ozean. D Exklave Cabinda lyt im Norde zwische dr Demokratische Republik Kongo un dr Republik Kongo am Atlantik. Dr Name Angola isch abgaltet vum Titel Ngola vu dr Chenig vu Ndongo, eme Vasallestaat vum friejere Chenigrych Kongo, wu eschtli vu Luanda glägen isch. D Region um Luanda het dää Name im 16. Johrhundert vu dr erschte portugiesische Seefahrer iberchuu, wu an dr dertieg Kischte glandet sin un e Padrão, e Chryz us Stai ufgstellt, ghaa hän as Zaiche derfir, ass es Land jetz em protugiesische Chenig ghere soll. Dr Name isch Ändi 17. Johrhundert uf d Region um Benguela uusgwytet wore, im 19. Johrhundert derno uf sa ganz Biet, wu Portugal het welle kolonisiere. D Republik Angola lyt zwische 4° 22’ un 18° 02’ sidliger Braiti un 11° 41’ un 24° 05’ eschtliger Lengi. S Land glideret si grob in e schmali Niderig an dr Atlantikkischte lang, wu in Richtig Oschte, zum Landesinnere zues, zum Hochland
Angola bezeichnet: d Republik Angola Angola (Indiana), ä Schdadt im US-Bundesschdaat Indiana Angola (Louisiana), ä Schdadt im US-Bundesschdaat Louisiana Angola (New York), ä Schdadt im US-Bundesschdaat New York Capoeira Angola, ä Variante vo der brasilianische Kampfkunscht Capoeira dr Asteroid (1712) Angola Angola (Gefängnis), s Schdaatsgfängnis vom US-Bundesstaates Louisiana
D Republik Equatorialginea oder aifach Equatorialginea (span. Guinea Ecuatorial, franz. Guinée équatoriale, portug. Guiné Equatorial) isch e Staat z Afrika. Dr Feschtlanddail vum Staat gränzt im Norden an Kamerun, im Siden un Oschten an Gabun un im Weschten an dr Golf vu Guinea. Dr sidligscht Dail vum Staatsbiet, d Annobón oder Pagalu, lyt 156 Kilometer sidli vum Equator, dr Feschtlanddail e weng nerdli dervu. Equatorialginea isch näbe Dänemark ain vu dr beede Staate uf dr Wält, wu d Hauptstadt uf ere Insle lyt, drotz ass si ne Feschtlanddail hän. D Bevelkerigsgruppe, wu di ehmolig spanisch Kolony beherrscht, sin d Fang, e marginalisierti Minderhait sin d Bubi. Im Land het s vor allem an dr Koischte lang e Huffe Vorchuu vu Ärdel, wu d Yyname drus aber numen ere chlaine – bolitisch yyflussrychen – Elite zguet cheme. S durschnittli Pro-Chopf-Yychuu isch fascht eso hoch wie dr europäisch Durschnitt. Ainewäg isch d Armuetquote seli hoch. D Verletzige vu dr Mänscherächt sin in dr letschte Johr zrugggange, ainewäg bietet s Land kai Rächtssicherhait. Equatorialginea isch mit ere Flechi vu 28.051 km² ais vu dr chlaischte Länder vu Afrika, dodervu umfasst dr Feschtlandsdail Mbini (Rio Muñi) rund 26.000 km². Zum Staatsbiet ghere au verschideni
Dr Ludwig Freivogel (* 19. Meie 1859 z Gälterchinde; † 14. Juni 1936 z Basel) isch e Schwyzer Leerer und Hischtoriker. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde und Basel gsi. Dr Ludwig Freivogel isch dr Soon vom Friedrich Freivogel, Posimänter und dr Anna Buser gsi. Im Joor 1893 het är d Elisabeth Rudloff vo Basel ghürotet. Dr Ludwig Freivogel het Gschicht gschtudiert. Im Joor 1893 het är als Dr. phil. abgschlosse. Vo 1890 bis 1893 het är als Leerer an dr Bezirksschuel z Waldeburg gschafft. Vo 1893 bis 1897 isch är Schuelinschpäkter im Baselbiet gsi. Drno, ab 1897 het är als Leerer z Basel gschafft, wo är bis an sys Läbensändi au gwoont het. Är macht sich e Name als Lokalhischtoriker und isch Mitautor vo dr Gschicht vo Baselland in zwe Bänd (1932). Die Landschaft Basel in der zweiten Hälfte des 18. Jahrhunderts, Basel 1893 (Diss. Bern). Die Lasten der Baslerischen Untertanen im 18. Jahrhundert, in: Basler Jahrbuch 1924, 109-192; 1925, 165-211; 1927, 107-146; 1929, 138-171. Geschichte der Landschaft Basel 1653-1798 und des Kantons Basel-Landschaft 2 Bände, Liestal 1932 Historisch-biographisches Lexikon der Schweiz 3, 317 Dr Ludwig Freivogel im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft (Site cha nüme abgrüeft wärde;
Dr Jakob Buser (* 3. Juli 1847 z Gälterchinde; † 19. Juni 1914 z Sissech) isch e Schwizer FDP-Politiker gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde gsi. Dr Jakob Buser isch dr Soon vom Johann Jakob Buser, wo buuret het und dr Elisabeth Breitenstein gsi. Im Joor 1871 het är in erschter E`e d Walpurga Reiser vo Dürmentingen (Württemberg) ghürotet und in zwöiter E`e 1884 d Julia Bieder vo Langebrugg. Är isch in d Primarschuel z Gälterchinde und in d Bezirksschuel z Böckte. Drno isch är ins Wälsche go französisch leere. Är het sich im Sälbschtschtudium Schproche, Matematik und Rächtskund bybrocht und het e Handelsleer z Gälterchinde gmacht. Dr Jakob Buser isch ab 1870 Sekretär vo dr Bezirksschryberey Sissech gsi. Är isch 1875 bis 1881 und 1891 bis 1914 im Landrot gsässe, siebemol als Presidänt, 1887 und 1891 isch är im Verfassigsrot, vo 1890 bis 1913 im Nazionalrot und 1913 und 1914 im Schtänderot gsi. Är isch vo 1898 bis 1914 im Zäntralvorschtand vo dr FDP gsi, sit 1879 Mitglyd vo dr Schuelpfläg Sissech und vo 1885 bis1914 Mitglyd vo dr Bezirksschuelpfläg Böckte gsi. Denn vo 1887 bis 1910 Bezirksgrichtspresidänt z Sissech, vo 1881 bis 1887 Oberrichter (Vizepresidänt 1884
Ghana (Uschbrooch [ˈgaːna], früehner Goldküschte) isch ä Schdaat in Weschdafrika. Er gränzt an d Elfebeichüschde, Burkina Faso, Togo und im Süde an dr Golf vo Guinea (Atlantik). Ghana isch faschd so grooss wie Groossbritannie, und isch sit dr Kolonialziit äng verbunde mit däm siiner Gschicht. Dr Volta-See isch dr gröschd Binnesee vom Land und gliichziitig der gröschd vollschdändig künschdlig agleit Schdausee vo der Wält. Wäge siine tropische Rägewälder het Ghana ä vilfältigi Pflanze- und Dierwält, wo au im wirtschaftlige Beriich vo groosser Bedütig isch, wägem Tourismus und wägem Edelholzexport. Wirtschaftlig bedütend isch Ghana au wäge siim Riichdum an Rohschdoff. Eine vo de wichtigschde isch Gold, wo der ehemolige Kolonii der Name „Goldküschde“ ge het. Es het bis zu hundert Ethnie, wo im Land läbe, d Schbroocheviilfalt und die religiösei Heterogenität isch grooss und ä facetteriichi Kultur het sich uf das ufbaut. Ghana het insgsamt e flach Relief, wu nume an wenige Stelle Hechine vu 900 Meter het. Rund d Helfti vum Land lyt unterhalb vun ere Hechi vu 150 Meter. D Kischte het e Lengi vu 543 Kilometer. S Land wird geografisch in Kischtenebene, Rägewald un Savanne unterdeilt. Näbe dr geografische Gliderig losst sich Ghana au no dr Oberflechestruktur in
Ethiopie (amharisch ኢትዮጵያ Ityop̣p̣əya) isch e Binnestaat im Nordoschte vu Afrika. In dr Zyt vum Chaiserrych isch er im Uusland au als Abessinie (sältener au Abyssinie) bekannt gsii. Är gränzt an Eritrea, dr Sudan, dr Sidsudan, Kenia, Somalia un Dschibuti. Vu dr Yywohnerzahle här isch s Land dr grescht Binnestatt vu dr Wält. Ethiopie lyt uf em Human Development Index aktuäll (Stand 2012) uf em 173. Blatz vu insgsamt 187 Länder, wu Informatione derfir vorlige. D Gschicht vu Ethiopie goht zrugg bis in s 9. Johrhundert v. Chr. Abgsääne vun ere fimfjehrige Bsetzig vor un im Zweete Wältchrieg dur s dodemol faschistisch Chenigrych Italien isch Ethiopie dr ainzig Staat z Afrika, wu nie unter ere europäische Kolonialherrschaft gstanden isch. Noch em Zweete Wältchrieg het dr Chaiser Haile Selassie s Land dailwys modärnisiert. Anne 1974 isch d Monarchy gstirzt wore. S kommunistisch Reschiim, wu derno chuu isch, wird unter anderem wägen ere zum Dail vu ihm verschuldetet Hungersnot in dr 1980er Johr as aini vu dr repressivschte Diktature vu Afrika aagluegt. Anne 1991 hän di no Ethnie drännte Rebellegruppe EPRDF, TPLF un EPLF unter dr Fierig vum Meles Zenawi d Militärdiktatur, wu vum Oschtblock unterstitzt woren isch, in e Burgerchrieg gstirtzt.
Benin (frz.: Bénin , Uuschbrooch beˈnin) isch ä Schdaat in Afrika. Er gränzt an Nigeria, Niger, Burkina Faso, Togo und im Süde an dr Golf vo Guinea, genauer an d Bucht vo Benin. Bis 1975 het s Land Dahomey gheisse. Die Bezeichnig schdoht in Tradition zum hischtorische Königriich Dahomey, wo bis zur Eroberig vo de Franzose am Ändi vom 19. Johrhundert dr südlig Deil vom moderne Schtaat und vom Nochberschtaat Togo umfasst het. Geografisch lyt Benin zwische 6° 25’ un 12° 30’ nerdliger Braiti un 0° 45’ un 4° eschtliger Lengi. Di grescht Nord-Sid-Uusdehnig sin 650 km, di grescht Wescht-Oscht-Uusdehnig 320 km. D Landesgränzen umfasse insgsamt 1.989 km, zue Burkina Faso 306 km, zue Niger 266 km, zue Nigeria 773 km un zue Togo 644 km. D Lengi vu dr Kischte isch 121 km. Hinter dr Lagune an dr Kischte goot s Land ufe zuen ere fruchtbare Ebeni, wu intensiv buurt wird, derno cheme as Furtsetzig vum Togo-Gebirg d Atakora-Bärg. Di nordeschtlig Ebeni goot aabe zum Dal vum Niger. Dr hegscht Bär gisch dr Mont Sokbaro in dr Atakora-Chette mit ere Hechi vu 658 Meter. D Landesflechi umfasst 112.622 km², dodervu 30 % Wald, 12 % Ackerland, 4 % Matte
Botsuana [bɔˈtsu̯aːna] (offizielli dütschi Schriibweise noch em StAGN und em Uswärtige Amt vo Dütschland), noch dr internationale Schriibwiise Botswana, isch ä Land im südlige Afrika. Der Name leitet sich vo dr Bezeichnig vom Volk vo de Tswana ab. Dr Nationalfiierdig isch dr 30. September, Dag vo der Unabhängigkeit vo Groossbritannie (1966). Botsuana gränzt im Süde und Südoschte an Südafrika, im Weschte an Namibia, im Norde an Sambia und im Nordoschte an Simbabwe. Öbbe 24 % (Schtand 2005) vo de Erwaggsene si mit HIV infiziert – die zweithöggschti Roote uf dr Wält noch Swasiland. Alli drei Schtunde stirbt ä Mensch im Land vo Aids. D Chranket bedroht immer meh die sozioökonomischi Exischtänz vom Land. Botsuana lyt zwische 17°50' un 26°50' sidliger Braiti un 20°00' un 29°20' eschtliger Lengi. S isch 582.000 km² groß un het rund 2 Millione Yywohner. Dodermit ghert s zue dr Länder uf dr Ärd mit dr gringschte Bevelkerigsdichti. Großi dail vum Land macht d Halbwieschti Kalahari im Siddail uus. Si bstoht us Dorn- un Grassavanne. Derzue git s Salzpfanne un Salzseeä, wu in dr Rägezyt zue große, nidere Seeä wäre. Im Nordweschte lyt s Okavangodelta, s groß Binnedelta vum Fluss Okavango. Wyteri wichtigi Fliss sin dr Limpopo
Florenz (italiänisch Firenze) isch ä mittelitaliänischi Schtadt am Fluss Arno mit 382.258 Iiwohner (Schtand am 31. Dezember 2016). Si isch d Hauptschtadt vo dr Toskana und dr Provinz Florenz und vo 1864 bis 1871 vom Königriich Italie gsi. Florenz gilt as d Wiege vo dr Renaissance. Wäge siire kulturelle Bedütig – bsundrigs für d Kunst – het Florenz au dr Biinaame „s italiänische Athen“. Florenz ligt diräkt am Fluss Arno, wo dur d Altschtadt fliesst. Er het ä wichdigi Rolle in dr Versorgig vo de Lüt gschbiilt und isch au bedütend für ä Handel gsi. Dr Arno het allerdings au Leid und Zerstörig verursacht mit siine Überfluetige. Nördlig vo Florenz isch dr Bärgzug vom toskanisch-emilianische Apennin, im Süde gränze die samfte Hügel vom Chianti an d Schtadt. Commons: Florenz – Sammlig vo Multimediadateie d Musee z Florenz Touristeinformazione öber Florenz Demographic Balance and resident population by sex on 31st december 2022. Italian National Institute of Statistics, abgruefen am 14. Mai 2023.
D terza rima si än italiänischi Värsform, wo us Schdroophe vo drei Ziile beschdoht, wobii sich die erschd und dritti Zille mitenand riime und die zweiti sich mit dr erschde und dritte Zille vo dr neggschde Schdrophe riimt. S Riimschema isch aso: aba, bcb, cdc, ded ... S Värsmass isch hüfig dr jambisch Pentameter. S eltischde Wärk in terza rima, wo mä kennt, isch im Dante si Divina commedia (Göttligi Komödie) wo öbbe 1310-1314 gschriibe worden isch, aber vor ihm hai scho d Troubadour die Form benutzt. Im 14. Johrhundert si d Terzine in Italie sehr populär gsi. Dr Petrarca und dr Boccaccio hai se in allegorische und didaktische Gedicht bruucht. Im 16. Johrhundert si si au d Form vo Satire und Burleske gsi, vor allem biim Ariosto. Es isch schwiirig in terza rima z schriibe, vor allem in Schbrooche, wo weniger Riim as s Italiänische ufwiise. Z Ängland isch si aber scho vom Chaucer in siim Gedicht Complaint to His Lady im 14. Johrhundert iigfüehrt worde. Im 16. Johrhundert het si dr Sir John Wyatt bruucht. D Romantiker vom 19. Johrhundert wie dr Shelley in dr Ode to the West Wind (Ode an Weschdwind), dr Byron, d Elizabeth und
Parma isch ä oberitaliänischi Grossschtadt mit 178.718 Iiwohner (Groossruum: 425.000 Iiwohner) in der südweschtlige Poebeni. Parma lit in der Region Emilia-Romagna, wo im Norde an d Lombardei und Venetie, im Weschte und im Süde an d Bärg vom toskanisch-romagnolische Apennin und im Oschte an d Adria gränzt. Näbe Mailand, Turin, Genua, Bologna, und Venedig isch Parma sit de Industrialisierig im Königriich Idalie ä füehrends Wirtschaftszentrum vo Norditalie, mit Schwerpunkt in der Nahrigsmittelindustrii. So isch Parma wäge siine Parmesanchäs (Parmigiano Reggiano), de Parmaschingge und nit zletscht as Sitz vo international dätige Unternähme wie dr Nudelfabrikant Barilla oder der Parmalat Spa (Milchprodukt) bekannt. Au d Erfolg vom Fuessballklub AC Parma hai massgäblig zum Bekanntheitsgrad vo der Schtadt bidrait Parma het än altehrwürdigi Universidet (wo noch dr mittelalterlige italiänische Dradition zu de so genannte Universitates Citramontanorum ghört), än internationale Flughafe (Aeroporto di Parma Giuseppe Verdi) und lit verkehrsgünschtig an erä Hauptautibahn, wo vo Mailand über Rom bis Kalabrien füehrt. Commons: Parma – Sammlig vo Multimediadateie Demographic Balance and resident population by sex on 31st december 2022. Italian National Institute of Statistics, abgruefen am 14. Mai 2023.
Neapel (italienisch: Napoli [ˈnaːpoli], neapolitanisch: Napule [ˈnaːpulə] odder au [ˈnaːpələ]; vo Griechisch nea polis „neui Schtadt“) isch noch Rom und Mailand die drittgröschti Schtadt vo Idalie und die gröschti Schtadt vo Süditalie. S isch d Hauptschtadt vo der Region Kampanie und der Provinz Neapel. D Schtadt sälber het öbbe 1 Million Iiwohner mit erä hoche Dunkelziffre vo Persone, wo nit amtlig regischtriert si, zsämme mit de Vorört het d Agglomeration über 4,4 Millione Iiwohner. Neapel litt am Vesuv im Golf vu Neapel. D'Aafäng vu de Stadt lige an de Chüste, wu de erscht Stadtchärn entstande-n-isch. Dört sin di griechische Koloniie gläge, wu de Aafang vum Handel bedütet un dodemit zur Entwicklig vu de hüttige Stadt biidrage hänn. S Stadtgebiet isch vu Hügel brägt, wu di meiste devuu e Höchi zwüsche 150 un 452 Meter hänn un wu eigeni Stadtdeil un Quartier druff entstande sin, dezüe chömme no mehreri Insle, Halbinsle un Buchte. Geologisch gseh hät Neapel e kumpläxi Gschicht, di letschti Schicht bstoht vor allem us Gröll mit vulkanischem Ursprung. 10 km vo Neapel liit dr Vulkan Vesuv. Neapel litt in de Erdbebezone 2 (mittelmäßig hoch). Neapel wiist e tyypisch mediterrans Chliima uff. D Winter sin mild un niderschlagsriich, während
D Pescht (v. lat. pestis = Süüchi) isch ä sehr aschteckendi Chrankhet, wo vom Bakterium Yersinia pestis verursacht wird. Si isch urschprünglig ä Zoonose vo Naager (Murmeldier, Ratte, Eichhörnli), in dene ihre Populatione cha si enzootisch si. Vo do chunnt au dr Begriff „Silvanischi Pescht“ (vom lat. silva „Wald“) wo mä mänggisch bruucht bi Lüt, wo sich dört agschdeckt hai. In mehrere groosse Pandemie het die Chrankhet widerholt groossi Deil vo der Wältbevölkerig befalle, und d Menschheitsgschicht nochhaltig beiiflusst. Der Lauf vo dr europäische Gschicht isch vor allem vo einere groosse Pandemii im 14. Johrhundert brägt worde. Wil s aber zu sällere Ziit no kei exakti Diagnose für d Chrankhet geh het und au eidütig verwärtbari Augezüügebricht fehle, isch s nit ohni Zwiifel erwiise, ass es sich dennzumol um d Pescht im eigentlige Sinn (Yersinia pestis as Erreger) ghandlet het. Mit dere Pandemii befasst sich ä separate Ardikel mit em Ditel Dr Schwarz Dod. Mä unterscheidet vier Erschiinigsforme vo der Pescht: Büülepescht wo men ere au Bubonepescht sait (lat. bubo „Büüle“), Peschtsepsis, Lungepescht und die abortivi Pescht. Bi Pandemie dräte alli Forme vo der Chrankhet uf, am hüfigschte si d Büülepescht und d Lungepescht. Us erä Büülepescht entwickelt sich ohni