rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Undermeidinga ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern. Undermeidinga leit sidlich vo Augschburg. Vo dr Gmarkong send 79,0 % Landwirtschaftsfleche, 0,4 % Wald, 18,8 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschtige Fleche. Zua Undermeidinga gheret s gleichnamig Dorf ond e Doel vom Ort Lagerlechfeld. Undermeidinga ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1158 als Mutingin (1320 Meitingen). Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6 % gleäge. 81,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 13,2 % evangelisch. Undermeidinga hot mit Kloschterlechfeld a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Undermeidinga ischt dr Simon Schropp. Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: Dr Dialekt vo Undermeidinga ghert zom Schwäbisch. Commons: Untermeitingen – Sammlig vo Multimediadateie Undermeidinga bei dr Verwaltongsgmoeschaft Lechfeld Untermeitingen: Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Untermeitingen: Amtlichi Statistik (LStDV) (PDF; 1,23 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011). Normdate: GND: 4439718-5 | VIAF: 241850538
Dr Wernher Magnus Maximilian Freiherr von Braun (* 23. Merz 1912 z Wirsitz, Browinz Pose, Dütschs Riich; † 16. Juni 1977 z Alexandria, Virginia, USA) isch as dütsche und spööter amerikanische Rageeteääscheniöör e Wäägberäiter vo de Rageetewaffe und vo dr Ruumfaart gsi. Wäge sine Pionierläistige as dr füerend Konstrukdöör vo de erste läistigsstarke, funkzionsdüchdige Flüssigkäitsrageete A4 („V2“) het er bi de Nazionalsozialiste und noch em zwäite Wältchrieg in dr westlige Wält wääge sinere läitende Rolle bim Bau vo Dräägerrageete für d NASA-Missione e hoochs Aasee aagnosse. Er isch aber au umstritte wäge sinere Mitgliidschaft in dr NSDAP, dr SS und sinere Rolle bi dr Chriegsfüerig vom nationalsozialistische Dütschland, won er die sogenannti „Vergältigswaffe“ V2 konstruiert und baut het und drbii KZ-Häftling und Zwangsarbäiter iigsetzt het. chronologisch Rainer Eisfeld: Mondsüchtig. Wernher von Braun und die Geburt der Raumfahrt aus dem Geist der Barbarei. Klampen, Springe 2012, ISBN 978-3-86674-167-6. Ulli Kulke: Weltraumstürmer. Wernher von Braun und der Wettlauf zum Mond. Quadriga, Berlin 2012, ISBN 978-3-86995-026-6. Michael J. Neufeld: Von Braun. Dreamer of Space, Engineer of War. Alfred A. Knopf, New York 2007, ISBN 978-0-307-26292-9; deutsche Ausgabe: Wernher von Braun. Visionär des Weltraums, Ingenieur des Krieges. Aus dem Englischen von Ilse Strasmann, Siedler,
Flüssigkäitsrageetedribwärk si Reakzionsaadriib, wo hüte vor allem in dr Ruumfaart iigsetzt wärde. Im Gegesatz zu Feststoffaadriib, wo im Brennruum mvon ene e fertigs Gmisch in festem Zuestand vo Brennstoff und Oxidator abbrennt, wärde bi Flüssigkäitsrageete äi flüssige chemische Brennstoff (Monergol) oder meereri flüssigi chemischi Komponänte in drennte Tank (Diergole, Triergole) mitgfüert und in s äigetlige Driibwärk iigspiist. Dört chunnt s zun ere kontinuierlige chemische Reakzioon (die katalytischi Zersetzig vom ene Monergol oder d Verbrennig vo Brennstoff und Oxidator. Drbii entstöön häissi Gaasmasse, wo s Woluume von ene stark zuenimmt und wo denn as Stützmasse us ere Düse useströöme und eso Schub in d imkeerte Richdig erzüüge. Wil dr Oxidator in dr Rageete mitgfüert wird, cha dr Dribstoff immer verbrenne au wenn s kä atmosfäärische Suurstoff git, wie z. B. in dr Hoochatmosfääre oder im Wältall. Bi diergole Flüssigkäitsrageete wärde dr Brennstoff und dr Oxidator erst in dr Brennchammere vermischt. Bis dört fliesse si dur drennti Läitigssüsteem. Tüpischi Kenngröössene vo sonige Rageetedriibwärk si dr Schub (die äigetligi Aadriibschraft, wo mäistens in kN aagee wird und vilmol wird no zwüschen em Boode- oder Startschub und em Vakuumschub underschiide, und dr spezifischi Impuls as Kennzaal vo wie effektiv s Driibwärk unabhängig vo sinere
E Rageete (vo italienisch rocchetta‚ was ud Düütsch «Spindle» heisst) isch e Flugkörper, wo mit eme Rückstoossadriib bewegt wird. Dr Brönnstoff isch im Innere vo der Regeete und cha unabhängig vom Suurstoff vo dusse abbrönne. So cha e Rageete au im luftleere Ruum beschlöinigt wärde. Rageete wärde bsundrigs as milidäärischi Waffe, in dr Ruumfaart und as Füürwärkskörper iigsetzt. S erschte Mol isch e Rageete anne 1232 z China i d Luft gloo worde. Dr Milidärtechniker Conrad Haas us Sibebürge het noch em iteliänische Wort rocchetta im Dütsche dr Begriff Rackette prägt. Es git modärni Rageete, wo bewegti Ziil chönne verfolge, und deene säit mä au «Länkflugkörper». Im Gegesatz zu Gschoss, wo am Oort vo ihrem Abschuss in Bruchdäil vo Sekunde iiri höggsti Gschwindikäit überchömme und dänn uf ere ballistische Baan flüüge, häi Rageete langi Beschlöinigungsfaase. Eso isch iiri Belaschtig seer vil chliiner und si chönne liichter baut wärde. Mä het Rageete i allne Gröössine bout, vo Füürwärksrageete bis zur riisige «Energija» oder zur «Saturn V», wo im Apollo-Programm – em bemannte Flug zum Mond – iigsetzt worde isch. d Pershing II e Rageetegschütz, 1865 s Space Shuttle «Atlantis» e Sojus-Rgaeete startet mit eme bemannte Ruumschiff (Sojus TMA-5) d Ariane 42P
Dr Rückstoossaadriib oder Reakzioonsaadriib isch e braktischi Aawändig vom Dritte Gsetz vom Newton. S Objekt, wo adriibe wird, zum Bischbil e Rageete, wird dur e Rückstooss mit dr gliiche Chraft vorwärts beschlöinigt, wie s Aadriibsmedium gege hinde usgstoosse wird. Im Wältruum isch dr Rückstoossaadriib die äinzigi Möglichkäit, e Ruumschiff äwägg vo masseriiche Himmelskörper und starke Straaligskwelle z beschlöinige. Impulssatz und Energiesatz (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/s3.pi1.physik.uni-stuttgart.de Der Begriff der Arbeit (Beschleunigungsarbeit)
D Mélanie René (* 1. Septämber 1990 z Gämf) isch e Schwyzer Sängerin. Si het ihre Land anne 2015 bim Eurovision Song Contest verdrätte. D Mélanie René isch z Gämf as Dochter vu mauritianische Eltere uf d Wält chuu. Mit sibe Johr isch si zum erschte Mol uf Familiefyre un Fescht ufdrätte. Anne 1995 isch d Familie in s franzesisch Département Haute-Savoie zoge. Anne 2009 het si d Schwyz bim Gregoriu International Festival in dr rumänischen Stadt Brăila verdrätte mit e sälber komponierte Titel „Il chante avec les anges” (alem.: Är singt mit dr Ängel), e Tribut an ihre Großvater, un het dr Wettbewärb gwunne. Anne 2010 isch si im änglische Guildford uf d Academy of Contemporary Music un uf s Institute of Modern Music z Brighton gange, wu si mit eme Bachelor in Musikperformance abgschlosse het. Am 31. Jänner 2015 het si gege fimf Konkurränte dr Schwyzer Vorentschaid Die große Entscheidungsshow zum ESC 2015 z Wien gwunne mit em sälber gschribene Lied Time To Shine (dt.: Zyt zum schyyne). Si isch di erscht Verdrätteri vum franzesischsprochige Sänder RTS bim Wettbewärb syt 1996 un di erscht Gämferi bim ESC syt 1992. Bim zweete Halbfinale am 21. Mai het si si
Des Buach Gebrauchsanweisung für Schwaben mit seine 196 Seida vom Autor Anton Hunger, ama frihera Journalischda vo der Stuegerder Zeidong ond langjähriger Kommunikazionsschef vo dr Stuegerder Autoschmiide Porsche, ischt ois vo-ra ganza Roihe vo Werk, wo dr Piper Verlag rausgeit ond wo älle mit Gebrauchsanweisung für … ôôfanget. Mit dera Biacher-Serie werdet älle megliche Lender, Regiona ond Städt em En- ond Ausland emma entressiirda Leaserkreis näher brôcht. Jedes vo selle Werk hôt a bissle ebbes vo-ma Reisefihrer, ischt abr koiner, denn erschdens fehlet d Bilder, zwoidens a Regischder ond driddens isch der Tekscht et emmer neitral, sondern meischdens ganz persenlich, lakonisch ond ironisch. Zerscht amôl muaß klar gschdellt werra, was es en deam Buach mit-em Begriff „Schwaben” uff sich hôt. Naheliigend wär, dass dô drmit dr boirische Regiirongsbezirk „Schwaben” gmoint ischt, also dr boirische Doil vom Schwôbalendle. Dem ischt abr et so! Des Buach befasst sich bloß – wia mr uff der Landkard vo dr Seide 6 seha kôô – mit-em schwäbischa Doil vo Wirdaberg. En erschder Linie wendet sich des Buach an dia Leit, wo em Schwôbalendle an lengera Bsuach abschdadda oder gar deet nôhziha wellet. Aber au a Mensch, wo scho lang deet wohnt, kôô villeicht aus deam
Walkertshofe ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern. Walkertshofe leit sidweschtlich vo Augschburg em Naturpark Augschburg Weschtliche Wälder. Vo dr Gmarkong send 44,7 % Landwirtschaftsfleche, 42,5 % Wald, 10,7 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschtige Fleche. Zua Walkertshofe gheret d Derfer Gumpenweiler, Oberrothan ond Walkertshofe ond d Weiler Hölden ond Schweizerhof. Walkertshofe ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 775. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,3 % gleäge. 93,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,9 % evangelisch. Walkertshofe hot mit dr Gmoede Langeneufna, Mickhouse, Mittelnufna ond Scherstetta a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Walkertshofe ischt dr Margit Jungwirth-Karl. Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: Dr Dialekt vo Walkertshofe ghert zom Schwäbisch. Commons: Walkertshofen – Sammlig vo Multimediadateie www.walkertshofen.de Walkertshofen: Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Walkertshofen: Amtlichi Statistik (LStDV) (PDF; 1,23 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011). Normdate: GND: 108108314X | LCCN: n89146549 | VIAF: 150217888
Wehringa ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern. Wehringa leit an dr Wertach on dr Singold, rond 15 Kilometer sidlich vo Augschburg. Vo dr Gmarkong send 71,5 % Landwirtschaftsfleche, 12,5 % Wald, 13,7 % Sidlongsfleche ond 2,3 % sonschtige Fleche. Zua Wehringa gheret koene weiter Ortsdoel. Wehringa ischt zom erscht Mol gnennt worda om 973/993. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,3 % gleäge. 72,6 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 21,2 % evangelisch. Wehringa ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft. Dr Birgermoeschter vo Wehringa ischt dr Manfred Nerlinger. Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: Dr Dialekt vo Wehringa ghert zom Schwäbisch. Wolfgang Wüst, Siegfried Hasler (Hrsg.): Wehringen: Römischer Vicus, fürstbischöflicher Amtsort, bayerische Gemeinde, Augsburg 1990. Commons: Wehringen – Sammlig vo Multimediadateie www.wehringen.de Wehringen: Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Wehringen: Amtlichi Statistik (LStDV) (PDF-Datei; 1,23 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011). Normdate: GND: 4248124-7 | LCCN: no2009168739 | VIAF: 234684931
Wälda ischt e Märt im Landkroes Augschburg z Bayern. Wälda leit em Holzwenkel em Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder, an dr Laugna. Vo dr Gmarkong send 34,4 % Landwirtschaftsfleche, 49,1 % Wald, 15,4 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschtige Fleche. Zua Wälda gheret dr gleichnamig Markt, s Pfarrdorf Reutern ond dr Weiler Ehgatten. Wälda ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1156. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,9 % gleäge. 89,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8 % evangelisch. Wälda hot mit dr Gmoede Bõĩschteede, Eamesacker ond Höretsriad a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Wälda ischt dr Peter Bergmeir. Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: Dr Dialekt vo Wälda ghert zom Schwäbisch. Langenmair, Ludwig: Welden: Ein Markt mit reicher Vergangenheit, hrsg. vom Markt Welden. Welden 1986, ohne ISBN. Marktgemeinde Welden (Hrsg.): 600 Jahre Marktrecht - Welden feiert seine Geschichte Welden, 2002 Commons: Wälda – Sammlig vo Multimediadateie http://www.markt-welden.de Welden: Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Welden: Amtlichi Statistik (LStDV) (PDF; 1,23 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011). Normdate: GND: 4107944-9 | LCCN: n83011476 | VIAF: 148956309
Wöschtedorf (amtlich Westendorf) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern. Wöschtedorf leit an dr Schmutter, nerdlich vo sidweschtlich vo Augschburg. Vo dr Gmarkong send 75,0 % Landwirtschaftsfleche, 0,5 % Wald, 22,3 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschtige Fleche. Zua Wöschtedorf gheret koene weiter Ortsdoel. Wöschtedorf ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1186. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,6 % gleäge. 93,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,7 % evangelisch. Wöschtedorf hot mit dr Gmoede Abemdsoofe, Eegna, Kialedaal, Nordedorf ond Öllge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Wöschtedorf ischt dr Steffen Richter. Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: Dr Dialekt vo Wöschtedorf ghert zom Schwäbisch. Commons: Wöschtedorf – Sammlig vo Multimediadateie www.westendorf.de Westendorf (Landkreis Augsburg): Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Westendorf (Landkreis Augsburg): Amtlichi Statistik (LStDV) (PDF; 1,23 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011). Normdate: GND: 4671452-2 | VIAF: 243872654
Zomerhouse ischt e Märt im Landkroes Augschburg z Bayern. Zomerhouse leit an dr Zusam weschtlich vom Rothsee, 23 Kilometer weschtlich vo Augschburg. Vo dr Gmarkong send 34,1 % Landwirtschaftsfleche, 53,8 % Wald, 10,5 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtige Fleche. Zua Zomerhouse gheret dr Hauptort Zomerhouse, d Pfarrderfer Gabelbach, Steinekirch, Wollbach ond Wörleschwang, d Kirchderfer Friedensdorf, Gabelbachergreut ond Streitheim, s Dorf Vallried, d Weilern Kleinried ond Wolfsberg ond d Hef Lüftenberg, Rücklenmühle, Salenbach ond Weilerhof. Zomerhouse ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 892. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,4 % gleäge. 83,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 10,7 % evangelisch. Zomerhouse ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft. Dr Birgermoeschter vo Zomerhouse ischt dr Bernhard Uhl. Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: Dr Dialekt vo Zomerhouse ghert zom Schwäbisch. Leonhard Both, Franz Helmschrott: Zusmarshausen – Heimatbuch einer schwäbischen Marktgemeinde. Weißenhorn 1979. Geschichte eines schwäbischen Marktorts – Dauerausstellung des Museums Zusmarshausen. Zusmarshausen 2002. Joachim Jahn: Augsburg Land (= Historischer Atlas von Bayern. Teil Schwaben, Heft 11). München 1984, ISBN 3-7696-9924-6, S. 225–246 (Digitalisat). Walter Pötzl: So lebten unsere Urgroßeltern – Die Berichte der Amtsärzte der Landgerichte Göggingen, Schwabmünchen, Zusmarshausen und Wertingen (= Beiträge zur Heimatkunde des Landkreises
Dr Begriff Woored (vo dr indogermanische Wurzle (idg.) *wēr- „Verdraue, Dröiji, Zuestimmig“) het verschidnigi Bedütige, wie Überiistimmig mit dr Wirkligkäit, ere Datsach oder eme Sachverhalt, aber au ere Absicht oder eme bestimmte Sinn bzw. ere Uffassig, wo normativ als richdig gältet („Truism“ oder Gmäinblatz) oder de äigene Erkenntniss, Erfaarige und Überzüügige (au „Woorhaftigkäit“). S Adjektiv „woor“ cha aber au ussääge, ass e Sach, e Handlig oder e Person ächt, richtig, räin oder authentisch isch, wemm mä sä am ene bestimmte Begriff misst („E woore Fründ“). In dr Umgangssprooch cha mä d „Woored“ abgränze vo dr Falschhäit, dr Luug, wo mä absichtlig öbbis säit, wo nid woor isch, und em Irrtum, wo öbbis felschlig für woor ghalte wird. D Froog, was d Woored isch, ghöört zu de zentrale Brobleem vo dr Filosofii und dr Logik und die verschiidene Theorie häi underschidligi Antworte. Mä cha grob underschäide zwüsche de Frooge noch ere Definizioon vo dr Woored und noch eme Kriterium drfür, öb öbbis z Rächt für „woor“ ghalte wird. In bestimmte formale Semantike wärde Setz Wooredswärt zuegordnet, wo beschribe, öb si in bestimmte Konteggst erfüllt si. Dr Begriff vo dr Bewiisbarkäit, wo zum Bischbil für d Grundlaage vo dr Mathematik vo Bedütig
D Schwizer Demokrate (SD) si e Partei ir Schwiz, wo als rechts (oder mängisch o rechtsextrem) igstuft isch. Si si in verschidene Parlament vertrete, hei aber nur e gringe Wählerateil vo under 1 %. Im Jahr 1961 si si als Nationale Aktion gägä d Überfrömdig vo Volk und heimat gründet worde. 1963 hei si mit Parole wi "D'Überfrömdig als Ursach vo riesige Überbauige lât ganzi Landschafte la verschwinde" für Ufsehe gsorgt. 1965 ich d parteizitig "VOLK + HEIMAT" z erschtmal erschine. 1967 isch dr dr erst SD-Nationalrat, dr Dr. James Schwarzenbach, gwählt worde. 20. Mai 1970 het ihri erschti Initiative gäge Überfremdig erfolg gha mit über 46 Prozent Ja-Stimme. 1970/1971 het de Dr. James Schwarzenbach d Partei verlah und sini eigeni gründet, d "Republikanische Bewegung". Neue Präsident vo de Nationale Aktion isch nach em Rudolf Weber dä Valentin Oehen worde. 1973 isch d Jung-Nationalen Aktion JNA gründet worde. Am 22. Oktober 1977 isch dem Namä anre usserordentliche Delegierteversammlig i "Nationale Aktion für Volk und Heimat" gändert worde. Am 2. Dezember 1984 hed es NA-Refrendum d Ifüerig vomene Usländerrat verhindere. Im April 1986 hed de Nationalrat Valentin Oehen nach persönliche Differenze mit de Partei d NA verlah. Am 9. Juni 1990
D Grundlaage vo dr Mathematik si uf dr äinte Site e Däil vo dr Mathematik, uf dr andere bilde si e wichdige Gegestand vo dr erkenntnistheoretische Reflexion, wenn die sich mit de allgemäine Grundlaage befasst, wie dr Mensch zu Erkenntniss chunnt. Sonigi mathematikfilosofischi Reflexione häi in dr Gschicht immer wider Iifluss druf gha, wie d Grundlaage vo dr Mathematik formuliert wärde, und dorum ghööre si in e Gebiet, wo sich d Mathematik und d Filosofii überschniide. Die formalistischi Posizioon het sich akademisch witgehend duregsetzt und zu nöije Däildiszipline vo dr Mathematik gfüert, wo d Grundlaage vo dr mathematische Site behandle und üübligerwiis under dr Bezäichnig mathematischi Logik zämmegfasst wärde: Mängileer, Bewiistheorii, Rekursionstheorii und Modälltheorii. Vom formalistische Standpunkt us gsee, bedütet s Sueche noch de Grundlaage vo dr Mathematik ass mä en axiomatischi Theorii will finde, wo alli andere mathematische Theorie in ere enthalte si, wo mä also alli Begriff vo dr Mathematik mit ere cha definiere und alli Setz cha bewiise. Under Mathematiker isch d Mäinig wit verbräitet, ass mä die Grundlaag mit em Axiomsüsteem vo dr Zermelo-Fraenkel-Mängileer gfunde häig. Mä undersuecht aber au witer no anderi Mängileere als möögligi Grundlaage und goot immer no dr Froog nooch, öb sich
D Zermelo-Fraenkel-Mängileer isch e verbräiteti axiomatischi Mängileer, wo noch em Ernst Zermelo und em Abraham Adolf Fraenkel benennt isch. Si isch hüte d Grundlaag vo fast alle Zwiig vo dr Mathematik. D Zermelo-Fraenkel-Mängileer ooni Uswaalaxiom wird mit ZF abkürzt, mit Uswahlaxiom mit ZFC (s C chunnt vom änglische Wort choice, also Uswaal oder Waal). Empirisch het mä uusegfunde, ass mä so guet wie alli bekannte mathematische Ussage eso cha formuliere, ass sich bewiisbari Ussage us ZFC lön lo abläite. D ZFC-Mängileer isch dorum dr Raame für die ganzi Mathematik worde, wo withii akzeptiert wird. Usnaame git s überall dört, wo mä mit ächte Klasse schafft. Mä brucht denn gwüssi Erwitrige vo dr ZFC, wo Klasse oder zuesätzligi seer groossi Mängene zur Verfüegig stelle, zum Bischbil en Erwiterig zur ZFC-Klasselogik oder d Neumann-Bernays-Gödel-Mängileer oder e Grothendieck-Universum. In jedem Fall wird ZFC hüte aber als daas grundlegende Axiomesüsteem für d Mathematik aagluegt. Ernst Zermelo: Untersuchungen über die Grundlagen der Mengenlehre. 1907, In: Mathematische Annalen. 65 (1908), S. 261–281. Adolf Abraham Fraenkel: Zu den Grundlagen der Cantor-Zermeloschen Mengenlehre. 1921, In: Mathematische Annalen. (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/gdz.sub.uni-goettingen.de 86 (1922), S. 230–237. Thoralf Skolem: Über einige Grundlagenfragen der
Die formali Semantik beschäftigt sich mit dr exakte Bedütig vo künstlige oder natürlige Sprooche. Dr Underschiid zur Semantik im allgemäine Sinn, wie si vor allem in dr Filosofii und dr Linguistik bedriibe wird, isch, ass die formali Semantik mit räin formale, logisch-mathematische Methode schafft. Formali Semantik wird in dr Logik, in dr Informatik und in dr Linguistik bedriibe. Wil exakti Bedütigstheorie für die drei Diszipline seer wichdig si und wil sich iiri Schwerpünkt und Ziil – zum Däil au wäge de underschidlige Methode – underschäide, het jedi vo dene Wüsseschafte hüte en äignigs Däilgebiet, wo als formali Semantik bezäichnet wird. Die formali Semantik us dr Logik, dr Informatik und dr Linguistik si aber in e Hufe Hiisichte mitenander verflochte und grift hüfig ufenander bzw. uf d Resultat vo de andere Diszipline zrugg. Die modärni formali Semantik het iiren Ursprung in Aarbede vom Alfred Tarski, Richard Montague, Alonzo Church und andere. Johannes Heinrichs: Sprache, Bd. 2: Die Bedeutungsdimension (Semantik) (Philosophische Semiotik; Bd. 2). Edition Steno, Münche 2008. ISBN 978-954-449-351-6. Irene Heim und Angelika Kratzer: Semantics in Generative Grammar (Blackwells Textbooks in Linguistics; Bd. 13). Blackwell, Oxford 1998, ISBN 0-631-19713-3. Horst Lohnstein: Formale Semantik und natürliche Sprache. Einführendes Lehrbuch. Westdeutscher Verlag, Oplade
Semantik (vo griechisch σημαίνειν sēmaínein, ‚bezäichne‘, ‚zum Zäichen ghööre‘), au Bedütigsleer, isch dr Naame vo dr Theorii oder Wüsseschaft vo dr Bedütig vo de Zäiche. Zäiche chönne in däm Fall Wörter, Fraase oder Symbol si. D Semantik beschäftigt sich tüpischerwiis mit de Beziejige zwüsche de Zäiche und de Bedütige vo dene Zäiche. Wenn sich d Semantik mit Zäiche vo alle Arte befasst, isch si e Däilberiich vo dr Semiotik. Wenn si sich nume mit sproochlige Zäiche befasst, isch si e Däildisziplin vo dr Linguistik. Kurt Baldinger: Vers une sémantique moderne. Bariis 1984. Kai Buchholz: Sprachspiel und Semantik. Münche 1998. Norbert Bischof: Struktur und Bedeutung. 1998, S. 314–364: Ultimate Systemanalyse II: Semantik. ISBN 3-456-83080-7 Andreas Blank: Prinzipien des lexikalischen Bedeutungswandels am Beispiel der romanischen Sprachen, Niemeyer, Tübinge 1997. Gennaro Chierchia, Sally McConnell-Ginet: Meaning and Grammar. An Introduction to Semantics. Cambridge, Mass 2000. Eugenio Coseriu: Probleme der strukturellen Semantik. Tübinge 1975. Gottlob Frege: Sinn und Bedeutung. In: Zeitschrift für Philosophie und philosophische Kritik, NF 100, 1892, S. 25–50. Auch in: Gottlob Frege: Funktion, Begriff, Bedeutung. Fünf logische Studien. Herausgegeben und eingeleitet von Günther Patzig. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1962. S. 38–63. Joachim Grzega: Historical Semantics in the Light of Cognitive Linguistics: Some
Als Realidäät (lat. realitas, ‚Wirkligkäit‘; über res, ‚Sach‘, ‚Ding‘, ‚Wääse‘) wird im allgemäine Sproochgebruuch d Gsamthäit vom Reale bezäichnet. Als real gältet öbbis, wo kä Illusion isch und au nid abhängig isch vo de Wünsch oder Überzüügige vom ene Äinzelne. Real isch au alles, wo in Woored eso isch, wie s usgseet, bzw. wo bestimmti Äigeschafte het, wo „robust“ si, also nit nume in äinere Hiisicht und nit nume für e Zitli (→ Authentizidäät). D Realidäät isch in däm Sinn also daas, wo mä von em cha sääge, ass es „bestimmt“ sig. En intenzionals Objekt (z. B. en Überzüügig, en Iischetzig, e Beschriibig, e Bild, e Film oder e Compiuterspiil) gältet denn als realistisch, wenn s d Äigeschafte vo dr Wirkligkäit, wo s daarstellt, in e Hufe Hiisichte und ooni sä z verzerre spieglet (→ Realismus). Günter Abel: Zeichen der Wirklichkeit. Suhrkamp, Frankfurt 2004, ISBN 3-518-29251-X. Peter L. Berger, Thomas Luckmann: Die gesellschaftliche Konstruktion der Wirklichkeit. Eine Theorie der Wissenssoziologie. Fischer TB, Frankfurt a. M. 1993, ISBN 3-596-26623-8. Nicolai Hartmann: Möglichkeit und Wirklichkeit. 1938. Vanderlei de Oliveira Farias: Kants Realismus und der Aussenweltskeptizismus. Olms, 2006. Hans Günther Ruß: Wissenschaftstheorie, Erkenntnistheorie und die Suche nach der Wahrheit. Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN