rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Diakritischi Zäiche (me seit ene au Diakritikum, Plural Diakritika) sind chliini Zeiche won zu de Buechstabe ghööred wien zum Biischpiil Phünktli, Strich, Hääggli oder Kringel, won e psunderi Uusspraach oder Betonig aazeiged. Me schriibt si under oder über de Buechstabe, mängisch au i de Buechstabe ine. Diakritischi Zäiche bruucht mer meischtens nume i einere Spraach oder i wenige Spraache won verwandt mitenant sind. Wämmer främdsprachigi Tegscht zitiere tuet, sött me die diakritische Zäiche au schriibe. Mit dene wo mer uf französisch bruucht (Sedij [ç], Egü ['], Graav [`] und Sirgumflex [^]) isch das uf de Taschtatuur eifach. Bin andere (Hatschek [š], Tild [ñ] und alne andere) mues mer halt e chli sueche. Me findt diakritischi Zäiche vor alem bim latinische Alphabet won mer für seer vili Spraache bruuche tuet. Anderi Alphabet wien s kyrillische tüend lieber en nöie Buechstabe iifüere. S gliiche Zeiche chan i verschidnige Spraache verschidnigi Bedüütige haa. Au ghäisset die Zäiche nöd i alne Spraache gliich. Zum Biischpiil isch es ^ uf französisch oder tüütsch es Sirgumflex. Uf griechisch gseet es Sirgumflex aber e so uus: ~. I de neuhochtüütsche Rächtschriibig gits nume d Phünkt vo de Umluut (ä, ö und ü) won gliich wien es Trema
Carrouge isch de Name vo däne geographische Objekt: Carrouge VD, es Dorf und en ehemolegi Gmaind, sit Juli 2016 ghörts zu Jorat-Mézières, im Kanton Waadt, Schwiz Carrouge (Fluss), en Wasserlauf im Kanton Waadt, Schwiz Carrouge, en Ortschaft i de Gmaind Les Villards-sur-Thônes im Département Haute-Savoie, Frankriich Lueg au: Carouge, e Gmaind im Kanton Gämf, Schwiz Christa de Carouge (1936–2018), e Schwizer Modedisaineri Carrouges, e Gmaind im Département Orne, Frankriich
Dr Collie Herb (* 29. Ougschde 1986 z Oute as Patrick Bütschi) isch e Schwizer Singer-Songwriter, wo uf Schwizerdütsch Reggae und Dancehall singt. Si Name leitet sech vom Jamaikanische ab. Bevor er hed afo Musig mache, hed er e choufmännischi Usbildig (KV) gmacht und bimene Fair-Trade-Label gschaffed. Nach zwöi Underground-Mixtapes und Gaschdufdritte uf Albene vo andere Musiker hed er 2011 mit sinere Band The Vibe Controllers sini erschdi CD Jede Tag EP usegä. 2012 het er mit dr gliche Band bim gröschde Reggae-Festival, em Rototom Sunsplash, z Spanie mitgmacht. 2013 isch er vom Kanton Solothurn mid em Förderprys für Musig uszeichnet worde. Im gliche Johr hed er sis Album Authentisch usegä. 2014 het er am European Reggae Contest im Halbfinal z Berlin und im Final z Bordeaux gsunge. 2015 hed er mit der Band La Nefera am Basler Benefizkonzärt für Flüchtling Be aware and share deilgno. 2016 hed er afo mit der traditionelle Schwizer Reggaeband Mighty Roots zäme schaffe. Dr Herb isch e „unbekümmerte Gränzgänger zwüsche Reggae und Hip Hop und kombiniert positivi Dancehall-Energie mit dr mitrissende Chraft vom Rap“. Collie Yuga. Mixtape, 2008. Karma Konnected. Mixtape, 2010. Jede Tag. Extended Play, 2011. Liebi & Hustle. Mixtape, 2012. Authentisch. Album,
Minne (mhd. Liebi) isch e spezifisch middelalterligi Vorstellig vo gegesitiger gsellschaftliger Verpflichfdig, Anenanderdänke in Eere, und Liebi, wo die aadligi Föidalkultur im Hoochmidelalter brägt het. S middelhoochdütsche Wort minne wird sit em 19. Joorhundert as litratuurgschichtlige und rächtshistorische Fachbegriff brucht. Dr Begriff vo dr Minne het im früeje und hooche Middelalter ganz allgemäin die positivi mentali und emozionali Zuewändig bezäichnet, s Anenanderdänke in Fründschaft und isch für d Beziejig vo de Mensche zu Gott und für Beziejige vo de Mensche underenander in sozialer, karitativer, fründschaftliger, erotischer und sexueller Hiisicht brucht worde. Bsundrigs charakteristisch für die hööfischi Kultur vom Hoochmiddelalter isch d Thematisierig speziell vo äim Aspäkt worde: vom gsellschaftlige Umgang und dr emozional-erotische Beziejig zwüsche Manner und Fraue. Die Site vo dr Minne, wo sich witgehend mit der hütige Idee vo dr (Gschlächter-)Liebi deckt, isch z Dütschland sit 1170 zum ene zentrale Thema im Minnesang in dr Lüürik und im höfischer Roman in dr Epik worde. In däm Brozäss isch d Minne zum ene Ideal vo platonischer Liebi stilisiert worde, was vor allem bedütet het, ass sich dr Ridder em Dienst für e Dame hwidmet het, sich iirem Wille underworfe het und um iri Gunst gworbe het, was as «Hoochi
Dr arm Heinrich isch e middelhoochdütschi Värsnowälle vom Hartmann vo Aue. Si isch woorschinlig in de 1190er Joor entstande und gältet as s vorletschte vo de vier epische Wärk vom Hartmann. Si verbindet hööfischi und gäistligi Verzellmuster. Um 1200 git s kuum verwandti Epos. In dr Gschicht goot s ume e Ridder us em hooche Aadel, Heinrich Freiherr vo Ouwe im Schwoobeland, wo Gott mit Ussatz gschlaage het und nume dur s Härzbluet von ere Jungfrau cha grettet wärde, wo sich freiwillig opferet. Er ziet sich uf e Guet zrugg und dört wird er Fründ vom e Buuremäitli. Das will sich für iin opfere, wil si glaubt, eso in Himmel z choo. Si gönge zämme uf Salerno zum e Arzt, wo baraat isch, im Mäitli s Härz uuseschniide. Dr Heinrich luegt aber duer e Spalte häimlig zue und won er s Mäitli blutt uf em Operazioonsdisch gseet lige, haltet er dr Arzt aa, wil er iigseet wie unghüürlig die Idee gsi isch. S Mäitli wird böös, wil s dänggt, ass si jetz d Seeligkäit verloore häig. Si gönge zämme häim und dur e Wunder wird dr Heinrich wider gsund. Wider dehäim hüroote si drotz de Standesunderschiid. Christoph Cormeau, Wilhelm Störmer:
Iwein isch e middelhoochdütsche Artusroman in Värsform vom Hartmann vo Aue, won er um s Joor 1200 verfasst het. Es isch e freiji Übersetzig us em Altfranzösisch vom Yvain ou Le Chevalier au lion vom Chrétien de Troyes. Dr Iwein, dr Held vom Roman, isch äine vo de Ridder vo dr Daafelrunde am Hoof vom König Artus. Dr Iwein ghöört am Hoof vom Artus dr Bricht vom Kalogreant, wien er vom Askalon, em Hüeter vom e magische Brunne besigt und entwaffnet worde isch. Dr Iwein, won e Verwandte vom Kalogreant isch, ziet us, zum d Schand z rääche. Er verwundet dr Askalon und dä flüchdet in si Burg, won er stirbt. Dr Iwein bechunnt vom Hoofröiläin Lunete e Ring, won en unsichtbar macht. Er drifft uf d Frau Laudine, wi si für iire doot Maa Askalon druurt. Dr Iwein verliebt sich in die schööni Witwe und mit dr Hilf vo dr Lunete chann er sä überreede iin z hüroote und wird eso sälber zum Hüeter vom Brunne. Wo dr Hoof vom Artus chunnt, muess er d Kwelle schütze und besigt dr Keie. Druf fiire alli zämme d Hochzit. Sini Fründ warnen en aber vor em Schiggsaal vom Erec, wo noch
Yvain ou Le Chevalier au lion (dütsch Iwein oder dr Löijeridder) vom Chrétien de Troyes isch en altfranzösische Värsroman us dr Artusepik und isch zwüsche 1180 und 1190 entstande. Es isch dr viert Artus-Roman vom Chrétien und umfasst 6818 Värs. Mä gseet en vilmol as Geegestück zu Erec et Enide mit sine vile aventiure und dr Broblematik, wo entstoot. Dr Yvain findet doo zwar ooni vil Müe si Frau Gattin, verliert sä aber, won er nid wien er s versproche het, won er noch eme Joor und eme Daag nid vo sine âventiure zruggchunnt. Dr Yvain verliert also si Frau, wil er mäint, er müess für alli Fraue kämpfe. Us eme brofessionelle Kämpfer wird er druf zum ene Aisiidler, wo dr Verstand verloore het. Es isch under anderem dank eme Löi ass er vom Waansinn ghäilt wird. Dä begläitet dr Yvain denn uf sine Abentüür und vo doo chunnt dr Naame Le Chevalier au lion. Dr Yvain-Stoff isch dur d Verarbäitig vom Hartmann vo Aue, wo vorhär scho dr Erec adaptiert het, au z Dütschland bekannt worde. Yvain ou le Chevalier au Lion im dütschsprochige Wikisource Yvain, or the Knight with the Lion as gratis Hörbuech uf änglisch bi LibriVox
Altfranzösisch bezieht sich uf d Langues d'oïl as Sammelbezäichnig vo de Warietääte vo de romanische Sprooche, wo in dr nördlige Helfti vo Frankriich und in Däil vo Belgie und dr Schwiz vom 9. bis öbbe zum Ändi vom 14. Joorhundert gschwätzt worde si. S Altfranzösische isch vom Middelfranzösische abglööst worde. En erste Hiweis druf, ass z Frankriich e romanischi Volkssprooch gschwätzt worde isch, findet mä im ä Beschluss vom Konzil vo Tours us em Joor 813. Do drin wärde d Bischöf ufgforderet, d Grundlaage vom katholische Glaube in ere Sprooch z vermiddle, wo alli Lüt chönne verstoo: „Und är (dr Bischof) söll drnooch strääbe, die gliiche Homilie jedi für sich verständlig in die landlöifigi romanischi oder dütschi Sprooch z übersetze, so dass alli liichter chönne verstoo, was gsäit wird.“ Mä het also en Underschiid gmacht zwüschen em liturgische Latiinisch, wo gschriibe worde isch und e grammatischs Reglewärk gha het, und de rustikale Volkssprooche Romanisch und Dütsch (rustica lingua romana bzw. rustica lingua thiotisca), wo nonig verschriftligt und reglementiert gsi si. S erste altfranzösische Sproochdokumänt si d Stroossburger Äid us em Joor 842, wo sich dr Karl dr Kaali und dr Ludwig dr Dütsch noch em Dood vom Vater Ludwig em
Di Rot Armee Fraktion (RAF) isch e linksextremistischi terroristischi Verainigung in dr Bundesrepublik Dytschland gsii. Si isch verantwortli gsii fir 34 Mord an Fierigschreft in Bolitik, Wirtschaft un Verwaltig, däre ihri Fahrer, an Bolizischte, Zollbeamten un amerikanische Soldate un fir e baar Entfierige, Bankiberfell un Sprängstoffaaschleg mit iber 200 Verletzte. Dur Främdyywirkig, Suizid oder Hungerstraik sin 24 Mitglider un Simpathisante vu dr RAF um s Läbe chuu. D RAF isch in ihrem Sälbstverständnis e kommunistischi, antiimperialistischi Stadtguerilla no sidamerikanischem Vorbild ähnli dr Tupamaros z Uruguay gsii. Si isch anne 1970 vum Andreas Baader, dr Gudrun Ensslin, em Horst Mahler, dr Ulrike Meinhof un andere Persone grindet wore. D Aazahl vu dr Mitglider vu allne drei Generatione vu dr RAF isch zwische dr 1970er un 1990er Jahren zwische 60 un 80 Persone gläge. Ab 1970 het d RAF mit palestinänsische, speter mit franzesische, italienische un belgische Terrorgruppe kooperiert. E Serie vu Aaschleg im Säptember un Oktober 1977, wu „Offensive 77“ gnänt woren isch un derzue hätt solle diene, inhaftierti RAF-Mitglider freizprässe, het in di Deutscher Herbst („Dytsch Spotjohr“) gnännt Krise vu dr Bundesrepublik gfiert. D Aaschlagsserie het ufghert mit dr Sälbschtmord vu dr inhaftierten Aafierer vu dr erschte Generation vu dr
Dr Parzival vom Wolfram vo Eschenbach isch e Värsroman vo dr middelhoochdütsche höfische Litratuur, wo zwüsche 1200 und 1210 entstande isch. S Wärk umfasst öbbe 25'000 Värs, wo baarwiis griimt si, und wird in de modärne Usgoobe in 16 Büecher iidäilt. In ere Dobbelromanstruktur wärde d Aventiure verzelt, d Abentüür vo de bäide ridderlige Hauptfigure, uf dr äinte Site wie sich dr Parzival vo öbberem, wo nüt wäiss und e Narregoschdüm aa het, zum Graalsköönig entwigglet, uf dr andere Site die gföörlige Bewäärigsbroobe für e Artusridder Gawan. Thematisch ghöört dr Roman zur sogenannte Artusepik, au wenn d Ufnaam vom Parzival in d Daafelrunde vom müthische britannische Köönig nume e Faase in sinere Suechi für e Graal isch. Dr Stoff isch literarisch, aber au in dr Bildende Kunst und in dr Muusig vilmol bearbäitet worde; die noochhaltigsti Wirkig het im Richard Wagner si Adapzioon für s Muusigtheater mit sim Büüniweihfestspiil Parsifal gha, wo 1882 urufgfüert worde isch. Joachim Bumke: Wolfram von Eschenbach. (=Sammlung Metzler, Band 36), 8. Uflaag, Stuttgart 2004, ISBN 3-476-18036-0. Wolframs Parzival-Roman im europäischen Kontext, uusegee vom Klaus Ridder, Inhaltsverzeichnis, Schmidt, Berlin 2014, ISBN 978-3-503-15532-3, ISBN 978-3-503-15537-8. Werner Williams-Krapp: Wolfram von Eschenbach, Parzival, in: Große Werke der Literatur. Band
D Evangelischi Volkspartei (EVP) isch e chlini Partei i de Schwiiz. Si isch im Jahr 1919 z Brugg im Kanton Aargau gründt worde. Vor allem in reformierte Gebiet isch si teilwiis stark in de Kantonsparlament verträte. Uf nationaler Ebeni isch si au aktiv u het zur Ziit (2019) zwöi Sitz im Nationalrat, wo si in ere Fraktoonsgmeinschaft mit de CVP politisiert. D Presidenti isch sit 2021 d Nationalrötin Lilian Studer. D EVP wot uf de Grundlag vom Evangelium e Politik betriibe, wo de Mönsch und Umwält im Mittelpunkt stoht. D Partei vertritt d Überzügig, dass es zum chrischtliche Glaube ghört, sich politisch z engagiere. EVP
Dr Chrüzzuug vom Heinrich em VI. im Joor 1197/98 (me säit em au dr Dütsch Chrüzzuug) isch vom Kaiser Heinrich VI. aagstoosse worde as Reakzioon druf, ass si Vater Friedrich I. Barbarossa mit em Kreuzzug 1189–90 gschiteret isch. Dr Heinrich VI. isch no churz bevor d Räis aagfange het, 1197 z Messina gstorbe. Wägen em Händel, wo denn um die dütschi Droonfolg usbroche isch, häi d Chrüzfaarer dr Chrüzzuug abbroche. D Armee isch scho underwägs gsi in s Häilige Land und het dört dr Küstesträife zwüsche Tyrus und Tripolis mit de Stedt Sidon und Beirut wider under christligi Kontrolle brocht. 1198 isch si wider in d Häimet zrugg. E hufe Däilnäämer an däm Chrüzzuug häi im Merz 1198 d Hospitalgnosseschaft, wo 1190 wääred dr Belaagerig vo Akkon gründet worde isch, in dr Dütsch Orde umgwandlet. Noch em Chrüzzuug vom Heinrich VI. häi sich die dütsche Aadlige au wider mee uf d Erooberig vo de häidnische Gebiet östlig vo dr Elbe z Pröisse und im Baltikum, wo mit em Wendechrüzzuug 1147 aagfange het, afo konzentriere. Peter Csendes: Heinrich VI. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1993. Edgar N. Johnson: The Crusades of Frederick Barbarossa and Henry VI. In: Robert Lee Wolff, Harry W. Hazard
Dr Gawain vo Orkney, Gwalchmei fab Gwyar ['gwalxmei vaːb 'guiar], Gawan oder Gawein, isch e Saagegstalt us dr walisische Müthologii und us de Artuslegände, wo von ere abstamme. In de früenere Überliifrige het im Artus si Nöwöö as Gwalchmei zerst nume e unwichdigi Rolle as Begläiter bi Abentüür gspiilt. In dr middelalterlige Artusepik vo dr Matière de Bretagne hingege isch si Bedütig as Ridder vo dr Daafelrunde bi dr Queste, dr Suechi noch em Häilige Graal, wääsentlig gsi. In nöijerer Zit isch d Figur vom Gawain in Comics, Film und Färnseeserie daargstellt worde. Die Ritter der Kokosnuß – Monty Python 1975 König Artus und der Astronaut – 1979, noch em Mark Twain sim Ein Yankee am Hofe des König Artus, mit em John Le Mesurier as Sir Gawain The Legend of King Arthur - 1979, Reschissöör Rodney Bennett mit em Geoffrey Bateman as Gawain Excalibur – 1981, Reschissöör John Boorman mit em Liam Neeson as Gawain Merlin – 1998, Färnseezwäidäiler, Reschissöör Steve Barron mit em Sebastian Roché as Gawain Sir Gawain and the Green Knight - 2002, Zäichedrickfilm, Reschissöör Tim Fernee mit em James D’Arcy as Gawain (Sprächer) King Arthur – 2004, Reschissöör Antoine Fuqua, mit em Joel Edgerton as
Dr Köönig Artus (walisisch Arthur ['arθir]) isch e Saagegstalt, wo in vile literarische Wärk vom öiropäische Middelalter in alle mööglige Zämmehäng und Bedütige ufdaucht. Si Herrschaftsgebiet isch nöime in Britannie gsi. Sit em spoote 9. Joorhundert häi britischi Chronike vom Artus verzellt, er häig e füerendi Rolle in de Kämpf gege d Angle, Jüte und Saggse (Angelsaggse) um 500 n. Chr. gspiilt. Sit em 12. Joorhundert isch die Gschicht in dr hööfische Litratuur usgschmückt und in iiri klassischi Form brocht worde. Öb dr Artus e reals historischs Vorbild gha het, wäiss mä nid und d Gschichtswüsseschaftler bezwiifle das eender. Geoffrey Ashe: König Arthur, Die Entdeckung von Avalon. Econ, Düsseldorf 1986, ISBN 3-430-11081-5. Stephanie L. Barczewski: Myth and national identity in nineteenth-century Britain: the legends of King Arthur and Robin Hood. Oxford University Press, Oxford 2000, ISBN 0-19-820728-X. Helmut Birkhan: Keltische Erzählungen vom Kaiser Arthur. Teil 1, Lit-Verlag, Wien 2004, ISBN 3-8258-7562-8. Helmut Birkhan: Keltische Erzählungen vom Kaiser Arthur. Teil 2, Lit-Verlag, Wien 2004, ISBN 3-8258-7563-6. Norma Lorre Goodrich: Die Ritter von Camelot – König Artus, der Gral und die Entschlüsselung einer Legende. Beck, Münche 1994, ISBN 3-406-38171-5. Guy Halsall: Worlds of Arthur: Facts and Fictions of the Dark Ages. Oxford
D Gschicht vom Tristan und dr Isolde isch näbe dere vom Gral oder dere vom Köönig Artus und sinere Daafelrunde äine vo de Stoff, wo in dr verzelende Litratuur vom oiropäische Middelalter immer wider bearbäitet worde isch. E hufe Dichder vo de underschidligste Volkslitratuure – bsundrigs z Frankriich und Dütschland – häi dä spannigsriich Stoff gstaltet. Dr Tristan isch dr Soon vom Riwalin, em Köönig vo Lohnois, wo im ene Chrieg ums Lääbe choo isch, und vo dr Blanscheflur, dr Schwöster vom Köönig Marke vo Cornwall, wo us Seensucht noch iirem Maa Riwalin au gstorbe isch. Dr Tristan isch bim Rual le très loyal, eme Fründ vom Riwalin, ufgwaggse. Won er sibni worde isch wird dr Tristan ins Usland gschiggt, zum Sprooche go leere. Spööter holt men en wider zrugg, so dass er die wichdige Here in sim Land cha kenneleere. Dr Tristan wird mit sim Knappe Kurvenal entfüert und in Cornwall wider freigloo. Bim Köönig Marke erfaart er vo sinere aadlige Härkumft und will dr Dood vo sim Vater räche. So drifft er uf e Morgan, wo si Vater umbrocht het, und döödet en. Dr Morold, dr Soon vom Köönig vo Irland, forderet si jöörlige Dribut vo Cornwall. Dr
Tristan stoot für: e männlige, sälte au e wiiblige Vornaame literarischi Wärk: e Värsroman vom Gopfriid vo Stroossburg e Nowälle vom Thomas Mann e Lied en Insle im Atlantische Ozean Tristan da Cunha, en Inslegrubbe im Atlantische Ozean (1966) Tristan, ein Asteroid Tristan oder Tristán isch dr Familienaame vo deene Persoone: Diego Tristán (* 1976), e spanische Schutter Dorothy Tristan (* 1942), en amerikanischi Dräibuechautorin und Schauspiilere Flora Tristan (1803–1844), e franzöösischi Schriftstellere, Frauerächtler und Sozialistin Luis Tristán (au Luis Tristán de Escamilla; * um 1586, † 1624), e spanische Mooler Pío de Tristán (1773–1860), en Offizier und Politiker TRISTAN stoot für: Transposable Ring Intersecting Storage Accelerator in Nippon, en ehemoolige Däilibeschlöiniger am japanische Forschigszentrum KEK Lueg au: Tristan und Isolde, e literarische Stoff Tristan und Isolde (Begriffsklärung)
Tristan und Isolde bezäichnet: e literarische Stoff, wo sit em Middelalter hüfig bearbäitet worde isch e Värsroman vom Gopfriid vo Stroossburg e Värsroman vom Heinrich vo Freibärg Tragedia mit 23 Personen von der strengen Lieb Herr Tristrant mit der schönen Königin Isalden vom Hans Sachs e Roman vom Karl Immermann und Ludwig Tieck en Opere vom Richard Wagner, 1865 e Film uf Änglisch us em Joor 2005, Reschii: Kevin Reynolds, Daarsteller: James Franco als Tristan und Sophia Myles als Isolde.
Dr Prolog (griechisch πρόλογος /prólogos/ «Vor-Wort») bedütet so vil wie «Vorwort». Es bestoot us de Bestanddäil „pro“ (griechisch „vor“) und „logos“ (griechisch „Wort“). Entsprächend bezäichnet dr Epilog s Noochwort. E Prolog isch en Iiläitig, Vorreed oder au e Vorwort. Bekannt für sini Vorwort isch zum Bischbil dr Erich Kästner gsi, wo vor sini „häitere Romän“ für Erwaggseni gärn en usfüerligs, ironischs und zum Däil sälbstkritischs Vorwort gstellt het. Im Drama isch d Rolle vom Prolog vilmol d Absicht vom Stück z erklääre. D Handlig vom Prolog cha mit em Stück verbunde si, oder separat vom äigentlige Drama in d Thematik iifüere. Dr Prolog cha us eme Dialog zwüsche zwäi oder meerere Figure vom Drama bestoo, aber au Monolöög von ere Person, wo mänggisch gar nüt mit em Stück z due het, chömme vor. s Abstract in dr Dokumentazioon (zum Bischbil bi Referaat) d Präambel bi Verdrääg s Proömium in dr antike Litratuur s Editorial im Schurnalismus dr Vorspann bim Film d Introduktion bzw. s Intro in dr Muusig d Uwerdüüre in ere Opere Juliane Vogel: Schattenland des ungelebten Lebens. Zur Kunst des Prologs bei Hugo von Hofmannsthal. In: Hofmannsthal Jahrbuch 1 (1993), ISSN 0946-4018, S. 165–181. Uwe Wirth: Das Vorwort
Prolog stoot für: in dr Litratur: en Iiläitig oder Vorgschicht, bsundrigs in Theaterstück en Iiläitig bi Färnseefilm d Eröffnigsaasprooch vom Christchind bim Nürmbärger Christkindlesmarkt bi Welorenne: en Uftaktrenne im ene Etapperenne e logischi Brogrammiersprooch e slawischs Häiligeverzäichnis
As Noochwort, Noochreed, Schlussreed, Schlusswort oder au Epilog (griech. επίλογος epílogos, mit epi- ‚nochhäär‘ und logos ‚ Wort‘) bezäichnet mä Bemerkige am Ändi vom ene literarische oder rhetorische Wärk. Dr Epilog cha au am Ändi vom ene äinzelne Kapitel stoo. Wie s Vorwort (Prolog) wird s Noochwort verwändet, zum bim ene Vordraag oder im ene Buech bi dr Interpretazioon z hälfe, d Intenzioon z erklääre oder s Wärk öbberem z widme. Schlusswort si bsundrigs bi dramatische Wärk gebrüüchlig und sölle mäistens d Gedanke vom Dichder usdrucke oder Antworte uf Frooge gee, wo im Buech oder im Theaterstück offe bliibe si, oder si gäbe dr Gschicht e Moral. Nid s gliiche wien e Epilog isch s Noochspiil as literarischi Form im Drama, won en erbaulichs Chliiwärk am Ändi vom e Stück isch und vilmol kä Zämmehang mit em het. Ursprünglig isch si Zwäck gsi, de Lüt bim Uusegoo us em Theater d Zit z verdriibe. Bi Film entspricht em Epilog dr Abspann.
Obersaxe Mundaun isch a politischi Gmaind i da Region Surselva im Bündnerland. Obersaxe Mundaun lit uf ere Terasse uf da rächta Talsite vom Vorderrii, a da Nordflanka vom Piz Mundaun zmizt i da Surselva. Noochbergmainda sind; Somvix und Trun, im Weschte, Brigels, Waltensburg im Norde, Ilanz/Glion im Oschte, und uf da Südsita vom Piz Mundaun d Gmaind Lumnezia im Lugnezertal. Am Fritig 12. Dezember 2014 händ di stimmberächtigta Bürger vo da damaliga Gmainda Obersaxe und Mundaun a da jewiliga Gmaindsversammliga bschlossa, as d Volksschuel vo baidna Gmainda ab em Schueljohr 2015/16 gmainsam söll organisiert wärde. Ebeso isch feschtglait worda, as i da neua Gmaind Dütsch und Romanisch sölled Amtssproche sii. A da Gmaindsversammliga vom Fritig 19. Juni 2015 händ dänn d Bürger vo Obersaxe mit 105 zu 11 Stimme und die vo Mundaun mit 82 zu 9 Stimme em Zämmaschluss zuegstumma. Ma hät früener emol vo da Schribig «Obersaxen-Mundaun» oder «Obersaxen/Mundaun» greded, hät sich dänn aber uf «Obersaxen Mundaun» gainiged. Gemäss am Fusionsvertrag söll s bishäriga Wappe vo Obersaxe öberno wärda. Da Bündner Grossi Root hät i da Dezembersession 2015 dem und drü witere Fusionsprojet zuegstumme (vgl. Surses, Luzein, Klosters). D Gmaind Obersaxe Mundaun isch somit uf de 1. Jänner
En Iiwohner ischt a Bewohnär von ara Gmaind oder amana Land, wo da gmäldet und i da Iiwohnermäldedatei mit sina Data itrait ischt. Im Unterschid zu Iiwohner händ Büarger bzw. Schtaatsbüarger bsunderi Rächt und Pflichta. Si dörfid a politischa Wahla mitmacha. Anderersits sid si o wählbar. Aber si sind o verpflichtet, bsunderi Uufgoba im Gmeinwäsa z überneh, z. B. d Übernahm vo me na Schiädsamt. I historischer Zit händ nu männlichi Erwaxeni als Iiwohner golta. I da hüt vertrauta Bedütig fangt d Verwändig vom Begriff "Iiwohner" i Dörfer vo Südweschtsachsa scho um 1700 dor da flüssend Übergang us Inwohner aa, altertümlechi Begriff för Iiwohnerin sin Infrau oder Innfrau gsi. Iiwohnerzahl Lischta mit unabhängiga Schtaata noch Iiwohnerzahl
D Rhetorik (altgriechisch ῥητορική (τέχνη) rhētorikḗ (téchnē) „d Kunst vom Reede“) isch d Kunst vom Reede. Si isch scho in dr griechische Antike as Disziplin bekannt gsi und het bsundrigs in de mäinigsbildende Brozäss z Athen, wo dr bedütendst griechisch Redner Demosthenes gwirkt het, und in andere Poleis e wichdigi Rolle gspiilt. Mit Hilf vo dr Reed het mä dr Zuehöörer von ere Ussaag welle überzüüge oder iin überreede, öbbis bestimmts z mache. D Rhetorik het as Kunst vo dr Reed d Middel für das gliifertet und as Theorii vo dr Überzüügig analüsiert si die. D Rhetorik het also immer e dobbleti Ufgoob und sott Kunst und Wüsseschaft si. Scho bevor dr Aristoteles die ersti usdrückligi Theorii vo dr Überzüügig usgarbäitet het, het s d Braxis vo de Rhetorikleerer gee und entsprächendi Handbüecher. D Rhetoriker häi zum Däil zur Beweegig vo de Sofiste ghöört und häi s Überreede mit dr Aasicht grächtfertigt, ass äi Woorhet nit wurd existiere oder wenn doch, ass mä das nid chönn wüsse. Im Middelalter het d Rhetorik zämme mit dr Logik und dr Grammatik s Trivium usgmacht und het zum Kanon vo de Siibe freie Künst ghöört, wo in dr Antike entstande isch. In dr