rlitschk/wikidir huggingface dataset:
As Ghetto (au Getto gschriibe) wird en abgsonderets Woonviertel bezäichnet. Dr Begriff stammt us em Italiänische und bedütet Giesserei. Si hütigi Bedütig chunnt drvoo, ass die jüüdische Iiwooner vo Venedig 1595 nume uf em Gebiet vom Geto Nuovo (dütsch: nöiji Gießerei) häi döfe woone, und vo doo isch dr Begriff spööter as Bezäichnig für en abdrennts Woongebiet übernoo worde. Im Spootmiddelalter het mä d Juude zwunge, in Ghetto oder Juudegasse z lääbe, und die häi dört bis in d Nöizit gwoont, wo d Ghetto in Öiropa as Folg vo dr Franzöösische Revoluzioon und vom Liberalismus ufghoobe worde si. Wääred em Zwäite Wältchrieg (1939–1945) häi d Nazi für deportierti Juude Ghetto im bsetzte Poole und dr annektierte Tschechoslowakei iigrichdet. Die Laager si Übergangsstazioone gsi uf em Wääg in d Vernichdigslaager. In dr Umgangssprooch wärde hüte au Stadtviertel as Ghetto bezäichnet, wo in ene vor allem bestimmti ethnischi Grubbe (Segregazioon) oder soziali Randgrubbe lääbe. Überdräit wird er au ooni diräkte rüümlige Bezug im Diskurs um abgränzbari soziali Struktuure (Subkulture, Soziali Netzwärk) brucht. „Dradizionelli“ Ghetto Silke Berg: Il ghetto di Venezia. Das erste jüdische Getto in Europa. Bergauf-Verlag, Frankfurt/M. 1996, ISBN 3-00-000575-7. Riccardo Calimani: Die Kaufleute von Venedig. Die Geschichte der Juden in
Goldigi Bulle oder Goldbulle bezäichnet zerst emol s Metallsiigel (d Bulle) us Gold, wo middelalterligi Herrscher in bsundrige Fäll zur Beglaubigung vo Urkunde verwändet häi. Usserdäm wärde e baar verfassigsgschichtlig bedütendi Dokumänt wäge iirem Siigel us Gold eso bezäichnet: die Goldigi Bulle vom Karl IV. vo 1356 Urkunde vo de Köönig Andreas II. und Béla IV. vo Ungarn us em 13. Joorhundert d Goldbulle vo Eger, wo dr Friedrich II. mit ere 1213 uf s Spolie- und Regalierächt verzichdet het d Goldbulle vo Rimini 1226
E Juudegass, wo die jüüdischi Bevölkerig gläbt und gschafft het, het s sit em Middelalter in e hufe Stedt im dütschsproochige Ruum gee. Abgschlossnigi Stadtviertel, wo Juude in ene gläbt häi, wärde – sit dass die Bezäichnig 1516 z Venedig drfür iigfüert worde isch – au as Ghetto bezäichnet. Soonigi Gasse, wo Juude meer oder weniger under sich gläbt häi, het s under verschiidene Nääme in ganz Öiropa gee: z Aragonie häi si Chudería ghäisse, z Katalonie Call, z Kastilie Judería oder z Frankriich Juiverie. Z London erinneret die Old Jewry an s jüüdische Ghetto, wo 1290 ufglööst worden isch wo alli Juude us Ängland verdriibe worde si. Ass d Juude zämme im ene bestimmte Stadtviertel gläbt häi, das isch im Middelalter under anderem vo dr Religion cho, wie zum Bischbil em Gebot, ass mä nit witer as duusig Schritt vo dr Sünagooge söll lääbe. En andere Grund isch dr Schutz gsi, wo d Schutzjuude, wo in ere Stadt gwoont häi, drfür häi müesse zaale. Für e middelalterligi Stadt isch s ganz allgemäin tüpisch gsi, ass Lüt mit em gliiche Bruef au zämme gläbt häi. Vilerorts het s dorum under anderem e Beckersgass, e Schmiidgass oder e Wääbergass gee. En
As Christ wird e Person bezäichnet, wo sich zum Jesus vo Nazaret und zu däm sine Leere bekennt. Die si im Nöije Testamänt vo dr Biible überliiferet. Zum Christsii ghöört au d Daufi, wo d Person mit ere in die christligi Gmäinschaft ufgnoo wird. Christe chönne zu de verschiidenste Konfessione vom Christedum ghööre. Dr Begriff Namenschrist, das häisst e Christ im Naame nume, bezäichnet Persone, wo formal zun ere christlige Glaubensgmäinschaft ghööre, ooni sich an deren iiri Leere z halte oder zu deren iire Versammlige z goo.
Zins (lat. census ‚Vermöögensschetzig‘) isch s Entgält, wo dr Schuldner em Glöibiger zaalt, für dass er em vorübergehend Kapital überloot. Die rächtligi Grundlaag doodrzue si Gsetz oder Verdrääg. D Hööchi vo Zinse, wo verdraaglig veriibart si, wird in ere Määrtwirtschaft grundsetzlig noch em Brinzip vo Aagebot und Noochfroog bestimmt. D Hööchi vo gsetzlig bestimmte Zinse cha vom Gsetzgäber festgläit wärde. S Wort Zins stoot emol für e Zinssatz, wo in Brozänt pro Zitintervall aagee wird, z. B. 5 Brozänt bro Joor. Doodrvo mues mä dr Zinsbetraag underschäide, also dr konkreet Gäldbetraag, wo bi Kreditzins us dr Hööchi vom verdleente Kapital und em veriibarte Zinssatz berächnet wird. Zinseszins isch dr Zins uf e Zins, wo zum Kapital drzue chunnt. Mathematisch wird in däm Zämmehang zwüsche dr äifache oder lineare Verzinsig und dr exponenzielle Verzinsig underschiide. Nominalzins isch dr Zinssatz, wo für e Kredit veriibart oder zaalt wird, Realzins dr Zinssatz noch em Abzug vo dr Inflazioonsroote. Es cha vorchoo, ass dr Nominalzins negativ isch. Dr Realzins cha au bim ene positive Nominalzins negativ si, wenn d Inflazioonsroote hööcher isch als dr Nominalzins. Dr Effektivzins isch dr Zinssatz, wo mä überchunnt, wemm mä dr Nominalzins und witeri Faktore, wo dr Briis bestimme
Mit Zinsverbot isch s Verbot im Alte Testamänt vo dr Biible und im Koran gmäint, Zinse z verlange. Daas Verbot het lang au im Christedum gulte, isch denn aber im spoote Middelalter abgschwecht und schliesslig ganz ufghoobe worde. Au ganz ufghoobe isch s Zinsverbot in dr Bahai-Religion worde, aber s Brinzip vo dr Grächtigkäit und vom rächte Maass isch e Bedingig drfür. Im Islam gältet s Zinsverbot immer no. Im Hoochmiddelalter, wo s Zinsverbot sit em Zwäite Laterankonzil vo 1139 für alli Christe gulte het, aber d Wirtschaft ooni Kredit nid het chönne floriere, het dr Babst Alexander III. im Joor 1179 de Juude usdrücklig erlaubt, für Kredit Zinse z verlange. Wil de Juude anderi Brüef verbote gsi si, häi si sich uf e Handel und Gäldgschäft afo konzentriere. Wäge dr Unsicherhäit vo de Zite häi si hoochi Zinse verlangt und das het ene dr Ruef vo Wuecherer iibrocht, was im Antijudaismus Vorschuub gläistet. Christligi Undernäämer häi aber immer mee Gründ und Usreede erfunde, wiso mä doch Zinse döf nee: wie zum Bischbil wenn im Gäldverdleener e Schaade chönnt entstoo, oder wenn er e Vordäil chönnt verliere. Im 16. Joorhundert het denn s wältlige Rächt in immer mee Länder s
Rhiiland (vilmol abkürzt Rhld.) isch en Begriff für es Gebiet am dütsche Middel- und Niiderrhii, wo aber nit gnau definiert isch. Dr Begriff für d Gebiet am Rhii, wo ursprünglig vo Franke besiidlet gsi si, isch erst um 1800 ufchoo, wo Frankriich die linggsrhiinische Däil vo dr Kurpfalz annektiert het. Er het im Wääsentlige d Gebiet von e baar chliine Herzogdümer am Rhii und die katholische „Territorialgebiet“ vo de Erzbistümer Köln, Mainz und Trier und d Riichsstadt Aache umfasst. Wo Öiropa vom Wiener Kongräss 1815 nöi gordnet worde isch, si die linggsrhiinische Gebiet zu Pröisse, Hesse und Bayre choo. Bayre het sini wittelsbach-pfälzische Gebiet as „Rhiikräis“ bzw. „Rhiipfalz“ bezäichnet, wääred s hessische Groossherzogdum sinere nöije Browinz „Rhiihesse“ gsäit het. Pröisse het s Groossherzogdum „Niiderrhii“ und d Browinz „Jülich-Kleve-Berg“ 1822 zun ere nöije „Rhiibrowinz“ zämmegfasst, wo im katholische Süddäil sich e Separazioonsbeweegig under em Naame Rhiiland bildet het. Noch em Erste Wältchrieg, wo die Allierte s Rhiiland bsetzt häi, sind chläini Däil im Weste (Eupen und Malmedy) a Belgie cho. Noch em Zwäite Wältchrieg isch Pröisse und dodrmit au d Rhiibrowinz ufglöst worde. Das Gebiet, wo d Brite bsetzt häi, isch em nöie Land Nordrhii-Westfale zuedäilt worde, und das, wo d
Wääred em Buurechrüzzuug, wo vor em Erste Chrüzzuug vo de Ritter stattgfunde het, si im Früelig 1096 d Juude, wo im Rhiiland aasässig gsi si, vo Chrüzfaarer agriffe worde. Drbii isch s zu de erste organisierte Juudepogroom im Oobeland choo. Im Judentum erinneret mä sich an die Eräigniss as Gezerot Tatnu. Es si vilmol Briester gsi, wo d Bevölkerig gege d Juude ufgstachlet häi und verschiideni Chrüzzüüg si gege sä gfüert worde. Dr grösst isch dä under em Groof Emicho gsi. Dä het e Hufe vo öbbe 10'000 Manne, Fraue und Chinder us em Rhiiland, Ostfrankriich, Lothringe, Flandere und sogar Ängland im Früelig und Summer 1096 dur s Rhiidaal, dr Main uufe bis zur Donau gfüert. Dr Kaiser Heinrich IV. het befoole, d Juude z schütze und verschiideni Landeshere häi gmacht, was si häi chönne. Dr Bischof Johann I. vo Speyer het die jüüdische Iiwooner vo dr Stadt under si Schutz gstellt, wo dr Emicho si am 3. Mai aagriffe het; es het aber doch 12 Dooti gee. Dr Bischof vo Worms het s gliiche brobiert, aber christligi Iiwooner häi dr Emicho understützt, won er am 20. Mai in d Wormser Kathedrale iidrunge isch und 500 Juude umbrocht het. Z
S kanonische Rächt isch s Chillerächt vo dr römisch-katholische Chille vom latiinische Ritus und vo de katholische Ostchillene. Es reglet die intärne Aagläägehäite vo dr chirchlige Gmäinschaft und gseet für e hufe Beriich en äigeni Grichtsbarkäit vor. Si Naame chunnt vo griechisch/latiinisch canon (‚Richtschnuer‘), wil die äinzelne Normkomplex im Codex vom kanonische Rächt as Canones bezäichnet wärde. D Sammlig und Kodifizierig vom Chillerächt het im Middelalter aagfange und s Resultat isch dr Corpus Iuris Canonici gsi, wo bis 1917 die maassgääbligi Gsetzsammlig vo dr römisch-katholische Chille bliibe isch. 1917 isch für die latiinischi Chille dr nöibearbäiteti Codex Iuris Canonici erschiine, wo noch em Wunsch vom Babst Johannes XXIII. im Ufdraag vom 2. Vatikanische Konzil bis 1983 vollständig überarbäitet worde isch. Für die katholische Ostchillene isch 1990 dr Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium erloo worde. S Rächt vo dr katholische Chille het d Entwigglig vom dütsche Brozässrächt, vor allem vom Stroofbrozäss, stark voraabrocht. Au s Schuldrächt isch zum Bischbil dur e Grundsatz pacta sunt servanda (‚Verdrääg müesse iighalte wärde‘), wo us em kanonische Rächt stammt, wääsentlig beiiflusst worde, wil eso die strängi Förmligkäit vom Römische Rächt het chönne überwunde wärde. Im Eherächt het s d Verwandtehüroot iigschränggt und het die gegesitig Pflicht
Dr Verdraag vom Umar (Arabisch شروط عمر oder عهد عمر oder عقد عمر), isch en apokrüfs Abkomme zwüsche de Muslim und de Christe vo äntwääder Sürie, Mesopotamie oder Jerusalem. Im Lauf vo dr Zit het er e kanonische Status in dr islamische Rächtssprächig überchoo. Es git e baar Wersioone vom Verdraag, wo sich vo dr Struktuur und de Bedingige us vonenander underschäide. Dr Pakt wird mäistens im zwäite Kalif Umar ibn al-Chattab zuegschriibe, es git aber Historiker wo dängge, ass vom umayyadische Kalif Umar II. d Reed sig. Im Verdraag het s e Liste vo Rächt und vor allem Iischränkige, wo für d Nid-Muslim gälte. Wenn e Nid-Muslim sich draa haltet, denn si si Person, si Familie und si Bsitz gschützt. Noch em islamische Gleerte Ibn Taymiyya, wo dr Verdraag as authentisch aagluegt het, chönne sich d Dhimmi vom Verdraag vom Umar befreije und dr gliich Status wie d Muslim überchoo, wenn si in dr Armee vom islamische Staat diene und zämme mit de Muslim kämpfe. Zu de Iischränkige, wo d Dhimmi häi müesse folge, häi under anderem ghöört, ass si käni Hüüser wurde baue, wo hööcher si as die vo de Muslim oder ass si nid uf Säddel wurde
D Belaagerig vo Jerusalem het im Raame vom Erste Chrüzzuug vom 7. Juni bis 15. Juli 1099 stattgfunde. Im 11. Joorhundert häi muslimischi Herrscher underander um d Vorherrschaft in dr Regioon kämpft und immer wider emol si au Christe zwüsche d Fronte choo. Wo 1098 Jerusalem vo de schiitische Fatimiide under em al-Afdal Schahanschah erooberet worde isch, sige in ere äinzige Nacht über 3'000 sunnitischi Muslim, Juude und Christe umchoo. Churz vorhär häi d Chrüzfaarer Antiochia erooberet, und si bald druf gege Süüde zooge. D Chrüzfaarer si schlächt organisiert gsi und iiri Aafüerer si nid mitenander uschoo und wo si am 7. Juni z Jerusalem aachoo si und mit dr Belaagerig vo dr Stadt aagfange häi, het s ene öbbe an allem gfeelt. D Muslim und d Juude in dr belaagerete Stadt — d Christe het dr fatimidisch Statthalter vorhär us dr Stadt verdriibe — häi mee zum Ässe und Drinke gha und vo de 7'000 Ritter am Aafang vom Chrüzzuug si no 1'500 öbrig bliibe, ubd vo 20'000 Fuessoldate no 12'000. E Sturmaagriff isch abgweert worde und d Chrüzfaarer häi druf Holz us Samarie brocht und Belaagerigsmaschiine afo baue. Die si am 14. Juni fertig worde und am Daag
Dr Eduard I., änglisch Edward I, au Edward Longshanks (Eduard Langbäi) und Hammer of the Scots (Hammer vo de Schotte) (* 17. Juni 1239 z Westminster, London, Ängland; † 7. Juli 1307 bi Burgh by Sands, Groofschaft Cumberland, Ängland), isch vo 1272 bis 1307 Köönig vo Ängland gsi, vo 1283 aa au Fürst vo Wales. Er isch dr eltist Soon vom Heinrich III. us em Huus Anjou-Plantagenet und däm sinere Frau Eleonore vo dr Provence. As Droonfolger het er 1270 mit 200 Ritter am 7. Chrüzzuug mitgmacht. Won er Köönig worde isch het er siis Riich afo usdeene. Er het zwäi Fäldzüüg gege Wales gmacht, 1277 und 1282-83, und s Land erooberet. 1286 isch er drei Joor lang in dr Gascogne gsi, won em ghöört het, und het si Herschaft dört stabilisiert. 1294 isch zwüschen em Eduard und em franzöösische Köönig Philipp IV. e Chrieg usbroche. D Ängländer si gschlaage worde und häi d Gascogne verloore. Im zwäite Verdraag vo Bariis 1303 het dr Eduard I. wenigstens Däil vom Herzogdum mit de Stedt Bordeaux und Bayonne zruggüberchoo. 1295 het dr Eduard en Ufstand z Wales zämmebrätscht. im Joor druf het sich dr John Balliol z Schottland mit Hilf vo Frankriich
De Septämber isch de nünte Monet vom Johr im Gregorianische Kalender, un het 30 Däg. Am 22. odr 23. September isch d' Dagunnachtglichi - dr subsolar Punkt schtoht gnau über em Äquator un d'Sunne goht an sällem Dag gnau im Oschte uf un gnau im Weschte unter. An sällem Dag fangt, astronomisch gseh, de Herbscht uf dr Nordhalbchugle vu dr Erde a, un uf dr Südhalbchugle dr Früehlig. De alti dütsche Name isch Scheiding odr au Unkrutmonet. Im römische Kalender war de September ursprünglich de siibt Monet (lat. septem = siibe). Im Johr 153 v. Chr. isch de Johresafang allerdings um zwei Mönet füre verlegt worde, so dass d' Namens- un Zählbeziehig entfalle isch. In de römische Provinz Chleiasie (Asia minor) het de Monet als erschte vom Johre golte, wil Kaiser Auguschtus im September Geburtsdag gha het (e kuriosi Marginalie vo dr Weltgschicht). Sälli lokali Tradition isch später mit dr Verlegig vu dr Hauptstadt nooch Byzanz im gsamte Oste vum Römische Riich, wo sich zum Byzantinische Kaiserriich entwicklet het, überno worde un het au in Russland bis zuem Johr 1700 no golte; erscht drno het me sich de allgemeine Kalenderregle agschlosse, was de Johresafang agoht. Wo de Senat vorgschlage het,
Dr Philipp IV., dr Schöön (franzöösisch Philippe IV le Bel, änglisch Philip the Fair; * 1268 z Fontainebleau; † 29. Novämber 1314 z Fontainebleau), us dr Dünastii vo de Kapetinger isch vo 1285 bis 1314 Köönig vo Frankriich gsi und (as Philipp I.) Köönig vo Navarra. Er het us Frankriich en öiropäischi Groossmacht gmacht. Mit kompromissloser Autoridäät het er e modärns früeabsolutistischs Staatswääse ufbaut, wo dr middelalterlige franzöösische Monarchii e Machtentfaltig mööglig gmacht het, wie sis bis denn nie kennt het. Bsundrigi Bedütig het si Herschaft, wil er s Babstdum uf Avignon brocht het, won er s het chönne kontrolliere. Er het mit allerlei Macheschafte dr unabhängigi, riichi Tämplerorde verschlaage. Wie dr Eduard I. vo Ängland het er d Juude us em Land usgwiise. Si Biinaame isch zitgenössisch und bezieht sich uf sis Usgsee, wo im Ritterideal vo sinere Zit entsproche häig. Joachim Ehlers: Geschichte Frankreichs im Mittelalter. Stuttgart 1987 [Nöiuflaag, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-89678-668-5]. Jean Favier: Un roi de marbre. Philippe le Bel, Engueran de Marigny. Fayard, Bariis 2005, ISBN 2-213-62649-9. Jean Favier: Philippe le Bel. Fayard, Bariis 1978. Elisabeth Lalou: Philipp IV. der Schöne. In: Lexikon des Mittelalters Bd. 6, Münche/Züüri 1993, Sp. 2061-2063. Joseph R. Strayer: The
Dr Louis X. dr Zänker, frz. Louis X le Hutin; (* 4. Oktober 1289 z Bariis; † 5. Juni 1316 z Vincennes) isch vo 1305 bis 1314 Köönig vo Navarra und vo 1314 bis 1316 Köönig vo Frankriich gsi. Dr Louis X. isch dr eltist Soon vom Philipp IV. vo Frankriich und sinere Frau Johanna vo Navarra gsi. 1305 isch er Köönig vo Navarra und im Joor 1314 au vo Frankriich worde. Vo 1305 bis 1316 isch er au Groof vo Champagne gsi. Er het d Armee vo sim Vater aagfüert und söll 1314 energisch druf drängt ha, ass dr Chrieg gege Flandre witergfüert wurd, was em si Biinaame iibrocht het. Dr Louis X. isch in ere schwiirige Laag gsi, won er d Herschaft übernoo het, wil die hooche Stüüre, wo si Vater churz vor sim Dood beschlosse het, uf allgemäine Widerstand gstoosse si. In äinzelne Browinze, wie im Vermandois, in dr Picardie, dr Normandie, dr Champagne, im Burgund und au im Süde, häi sich die Aadlige zu „Lige“ zämmegschlosse, zum iiri Inträsse duurezsetze. Si häi verlangt, ass die allgemäini Stüür (taille) ufghoobe wurd, ass mä d Münze nid no schlächter wurd mache, ass die köönigliche Richter sich nüme in
Dr Karl VI. dr Vilgliebti oder dr Waansinnig (franzöösisch Charles VI le Bien-Aimé oder le Fou; * 3. Dezämber 1368 z Bariis; † 21. Oktober 1422 z Bariis) isch vo 1380 bis 1422 Köönig vo Frankriich gsi. Frankriich isch zu sinere Zit immer no vom Schwarze Dood vo 1348/49 gschwecht gsi und au dr Hundertjöörig Chrieg gege d Ängländer het sini Spuure hinderloo. Aber si Vater het s Land mit Erfolg reorganisiert und dr Bertrand du Guesclin am Chopf vo dr franzöösische Armee, het die änglische Drubbe us em Land verdriibe. Wil dr Karl as Chind het afo regiere und vo 1393 aa gäistesgstöört gsi isch, häi d Regänte und Berooter chönne mäche, was si häi welle. Aber am 17. Septämber 1394 het dr Karl sälber än Edikt uusegee, won er din behauptet, ass sich d Juude an de Christe wurde vergoo und ass dorum käni Juude me in sim Riich döfi lääbe. Die politischi Laag im Land isch verworre gsi. Bardeije häi sich bildet und 1410 isch s zum Bürgerchrieg zwüsche de Armagnacs und de Bourguignons cho. 1413 häi d Armagnacs gwunne und z Bariis d Herrschaft übernoo. S Land isch aber gspalte bliibe und das het dr Heinrich
47.6475958.603019Koordinate: 47° 38′ 51″ N, 8° 36′ 11″ O; CH1903: 687488 / 278087 f1 D Rhybrugg Rhynau–Altèburg isch è Strõssèbrugg, wo zwǜschè Rhynau im Kanton Züri un Altèburg, èm Ortsdeil vo Jeschtettè, dè Hochrhy sowiè d Gränz zwǜschè dè Schwiz un Dütschland übberschpannt. Diè übberdachti Holzbrugg isch für ein Faarschtreifè uusglait un zellt zu dè Pfòòljochbruggè, wo hützdaag sèltè sin. Si darf vo Chraftfaarzüüg mit èm Högschtgwicht vo 8 Tonnè befaarè wörrè. Èrschti Hywys uff è Rhybrugg bi Rhynau stammèd uss èm Johr 1247. Urkundlich nõchgwisè isch si für s Johr 1324. Diè vomuètlich schmali, deggti Holzbrugg mit vyr bis füüf Pfòòljoch hèt aafangs im Kloschter Rhynau als Vobindig zu sinèrè Ländereiè uff dè nördlichè Rhysitè diènt un dõdemit als Vobindig vum Chleggau mit èm Thurgau. Im Johr 1444, im Volauf vom Aaltè Zürichrièg, isch d Bauwärch schwèr bschädigèt worrè un isch sellèwäg zitèwys nur für lychtè Vokeer bruuchbòr gsi. Im Johr 1799 hèn französischi Truppè im zweitè Koalitionschrièg bi irem Rüggzug uss Süddütschland d Rhybrugg abbrochè. 1804 bis 1806 hèt dè Blasius Baltèschwyler disèll mit èm hütigè Bauwärch im Uffdrag vum Kanton Züri für 6600 Guldè ersetzt. Grösseri Inschtandsetzigsmassnaamè sin 1885 gmacht worrè, dõdeby isch au d Konschtruktion voschtärcht
E Ritualmordlegände (au: Bluetbeschuldigung, Bluetaachlaag, änglisch blood libel, hebräisch עלילת דם) verzelt vo gsellschaftlig diskriminierte Minderhäite – mäistens vo Juude – ass si Aaghöörigi von ere Meerhäitsgrubbe rituell wurde ermorde. Si Ziil isch s, die Diskriminierte z verlümde und iiri Underdrückig und Verfolgig z rächtfertige und z versterke. Die, wo s kolportiere, bezien sich vilmol uf Entfüerige, Unglück oder Döödigsfäll bsundrigs vo Chinder, wo nid ufkläärt worde si, und biete drfür Sündeböck aa. Sonigi Legände si nit nume Volkssage, wo im Aaberglaube iiri Wurzle häi, sondern si wärde au vo religiööse, staatlige, regionale oder lokale Inträssegrubbe ziilt as Bropaganda erfunde und verbräitet. Vilmol häi si zu Pogroom, Lyntschjustiz und Justizmord an de Grubbe gfüert, wo män ene d Schuld am e Ritualmord gee het. Frauke von Rohden; Regina Randhofer: Ritualmord, in: Dan Diner (Hrsg.): Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur (EJGK). Band 5, Metzler, Stuttgart / Weimar 2014, S. 235–243, ISBN 978-3-476-02505-0. Susanna Buttaroni, Stanisław Musiał (Hrsg.): Ritualmord. Legenden in der Europäischen Geschichte (Übersetzt von Rudolf Brandstätter). Böhlau, Wien / Köln / Weimar 2003, ISBN 3-205-77028-5 (Uszug us em Buech onläin). Johannes T. Groß: Ritualmordbeschuldigungen gegen Juden im Deutschen Kaiserreich (1871–1914). Metropol, Berlin 2002, ISBN 3-932482-84-0. Hannelore Fieg: Ritualmord und Satanskultbeschuldigungen
Franke (au Frankeland) isch e Regioon z Dütschland. Si zäichnet sich us dur kulturelli und sproochligi Äigehäite und isch öbbe idäntisch mit em Gebiet, wo die ostfränkischi Dialäktgrubbe (in dr Umgangssprooch Fränkisch) vorherrscht. Zu Franke ghööre im Wääsentlige d Bezirk Ooberfranke, Underfranke und Middelfranke in Bayre, dr nordöstlig Beriich vo dr Region Heilbronn-Franken in Baade-Württebärg und s Gebiet Südthüringe, wo au ostfränkisch gschwätzt wird, und chliineri Däil vo Hesse. En offizielli Gränze het Franke aber nit. Dr Begriff Franke bezäichnet au d Volksgrubbe, wo im Wääsentlige in deere Regioon läbt. Die muess mä vom germanische Volksstamm vo de Franke underschäide und het historisch däm sis östligste Siidligsgebiet bildet. D Ursprüng vo Franke lige in dr Aasiidlig vo de Franke sit em 6. Joorhundert Maingebiet, wo vorher woorschinlig vor allem Elbgermane gläbt häi. Spöötistens sit em 9. Joorhundert isch s Gebiet as Francia Orientalis (Ostfranke) bekannt, und het im Hoochmiddelalter im Wääsentlige dr Ostdäil vom fränkische Stammherzogdums usgmacht und sit 1500 dr Fränkisch Riichskräis. Wo dr Napoleon die süddütsche Staate noch em Ändi vom Häilige Römische Riich nöi gliideret het, isch dr grösst Däil vo Franke zu Bayre choo. Günther Beckstein (Text), Erich Weiß (Fotos): Franken, Mein Franken - Impressionen aus
Älplermagrone isch de Name vomene Gricht us de Schwiizer Alpe. Es wird us Teigware, Härdöpfel, Nidle, Chäs und Zwible gmacht. De Name setzt sich zäme us Älpler als Bezeichnig für Sänne und Magrone, emene Lehnwort vom italiänische Wort maccheroni. Älplermagrone wärdid hüt als traditionälls Schwiizer Sännegricht aagluegt. Tatsächlich sind Teigware aber erscht id Zentralalpe cho, wo de Gotthardtunnel buut worden isch und wo di italiänische Arbeiter ihri Pasta mitbrunge hend. I de Schwiiz hed mer für d Härschtellig vo de Teigware iiheimischi Eier dezuegnuu. Das nüüe Nahrigsmittel isch bsunders bi de Sänne schnäll beliebt worde, will s haltbar gsi isch und im Verhältnis zum Nährwärt sehr liechtgwichtig – beides unschätzbari Vorteil inere Zyt, wo alli Nahrigsmittel usser Milch und Chäs no mit em Räf uf d Alp hend müesse transportiert wärde. D «Magrone» sind mit billige iiheimische Härdöpfel gschtreckt und mit Zwible gwürzt worde. Zäme mit de Milchprodukt Nidle und Chäs hed das es währschafts Gricht gäh, wo im Chessel über em offnige Füür eifach härzschtelle gsi isch und au bi de schwäre Arbet uf de Alp guet gsättiget hed. Älplermagrone wärdid bis hüt mit Eierteigware härgschtellt. Dezue nimmt mer ehner churzi Forme, wiä z. B. Penne oder italiänischi Maccheroni.