rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Vosegus esch fer d'ehmàlige keltische Bevélkerung im Elsàss e Schétzgottheit, e Personifikàtion vun d'Vogese gsi. Noh d'selte Üssgräbunge, wie Flàchreliefs in Langensoultzbach, wisse m'r dàss dr Vosegus friajer às e Jäjer dàrgestellt worre isch, bwàffnet mit'em Schiessboga un bgleitet vun sim Hund. Währe d'remische Bsàtzung, esch ar mit'em remische Waldgott Silvanus gliichgsetzt worre un het Vosegus Silvanus gheisst. Bernhard Maier: Lexikon der keltischen Religion und Kultur; Kröner, Stuttgart (1994). ISBN 3-520-46601-5 Gallo-römisches Museum Langensoultzbach/Elsàss Gallo-römische Monumente im Unterelsass
Durich d'Flussgottheit Rhenus (kelt. Rênos, üss indogerm. *h1reih „rinne, fliesse“) hàn d'Kelte de Geischt vum Rhiin symbolisiert. Währe d'remische Herrschàft, het ar Rhenus Pater (Vater Rhiin) gheisst un esch mit'em Gott Neptun gliichgsetzt worre. Nochem römische Schriftsteller Propertius het sich de keltischi Fürst Viridomarus als Nochkome vom Rhenus bitrachtet. Bis hüt sind mehriri römerzitlichi gwaiti Stai gfunde worde, wo de Gott Rhenus nenet. Bernhard Maier: Lexikon der keltischen Religion und Kultur. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. Danuvius
ISO schtaht für: International Organization for Standardization, internationali Vereinigung vo de Schtandardisierigsgremie ISO-Image, Abbild vom Inhalts vonere CD oder DVD mit ISO-9660-Dateisyschtem Infrared Space Observatory, es Weltruumteleskop vo dr ESA International Students Organisation e. V. es griechischs Präfix (vo ίσος = „glich“); z. B. Isomorphismus, isotonisch e ehemaligi italienischi Schportwagefirma, lueg bi Iso Rivolta
Als Politiker wird e Person bezeichnet, wo es politischs Amt innehät oder aaschtrebt. Meischtens wird si debii dur Parteie und Verbänd underschtützt. Politiker agiered uf allne Ebene vomene Schtaat (Bund, Länder oder Gmeinde). Politischi Ämter chönnd Regierigsämter (z. B. Minischter), s Abgeordnetemandat imene Parlament oder es Amt inere Partei (z. B. Parteivorsitzende) sii. Politiker händ s Ziil dur ihres Handle Iifluss uf wichtigi politischi Entscheidige z neeh. Für das chönnd si zum eine ihri dur politischi Ämter gsicherete Recht nutze (biischpiilswiis bi Abschtimmige im Parlament). Usserdem chönnd si dur Meinigsüsserig Iifluss neeh. Als Mitgliid vonere Partei vertritt en Politiker dere ihri Interesse. Es git jedoch au Politiker, wo sich kenere Partei aaschlüüssed (Parteilosi) oder wo ihri Uufgabe nöd d Interessevertretig vo ihrer Partei isch (zum Biischpiil Bundespräsident). Nebed em Bruefspolitiker, wo zum Biischpiil als Abgeordnete, Schtaatssekretär oder Minischter schaffet, gits no de ehreamtlich schaffendi Politiker, wo d Politik nur nebed siim Bruef uusüebt. S Handle vo Politiker isch Gegenschtand vo dr Politikwüsseschaft. Si erchlärt s Handle vo de Politiker und de politischei Wettbewerb Grundsätzlichi Bedüütig für di politischi Motivation vo Einzelne hät dr Wunsch, gueti politischi Entscheidige herbiizfüehre, um biischpiilswiis dr eigene Region oder em ganze Land z helfe. Das
Für viu dütschi Vornäme gits e bärndütschi Version. Woby die Versione aber nid als Übersetzige z verstah sy, sondern quasi als e zuesätzlechi Bezeichnig. Die meischte vo dene sy Spitznäme und wärde dämentsprächend verwändet. Ir Schueu z. B. isches ganz unüeblich, dass dr Lehrer e Schüeler, wo Thomas heisst, mit Thömu aredt. Usserdäm gits grad ir Dütschschwyz ganz typischi Vornäme, wo süsch (z. B. z Dütschland) nid eso hüüffig aazträffe sy. Die auermeischte Bärnerinne u Bärner bruuche im Umgang mitenang die bärndütsche Variante vo ihrne Vornäme. Bendicht (eigetlech nume im Bärnbiet) Ueli Urs Beat Niklaus (wird albe i Chrüüzworträtsle als tüpische Schwiizer Vorname verlangt) Vreni Heidi (chunnt z Tüütschland o öppe vor) Reto Roland Bi Chline so bis zu Drittklässler, oder we vo sym Schatz d Red isch, so wird vieumou d y-Ändig bruucht (u zwar ä läänge ii -> y): Simy, Tesy oder äs wirt sogar a ly-Ändig yboue oder aaghänkt: Anny -> Annely, Res -> Resly, Urs -> Ursly, Werny -> Wernly
Clonk isch äs Computerspiil vu Red Wolf Design. S' Spiil Clonk isch än buntä Genre-Mix us Action, Gschicklichkeit, Jump 'n' Run und Uufbaustrategi. Diä neuärä Versionä vu Clonk sind Shareware, abär ältäri Versionä sind als Freeware z'haa. mit Hilf vum Entwicklärmodus chön Spilär sälbär Erwiterigä machä. I Clonk wördäd chlini, mänschäähnichi Wesä, gnännt Clonk, pär Taschtatur und/odär Maus dur ä 2D dynamischi Landschaft mit Tiär, Pflanzä, Hüsär und vilna andärä Objäkt gschtürät. Clonk chan ällai odär mit 4 Spilär (dur Splitscreen) a eim PC gespilt wordä odär mit bis zu Zwölf Spilär übärs Netzwärk. S Spilzil isch vo dä verschidänä Ischtelligä abhängig. Für regischtrierti Spilär gits än Hufä Erwiterigä. -Rittärpack (Mittälalter) -Hazard (Zuäkunft) -Ferne Welten (Unterwässär, Igeboräni und Arktis) -Golems -Fantasy (Sehr Fantasievolli Sächä und vill neui Zaubär) Däzu gits no Sächä vo d' Spilär sälbär gmacht händ. S' Comprehensive Clonk Archive Network (churz CCAN) isch ä Sitä, vo mä än hufä Zuäsatzsachä äbäladä chan (Erfordärt Regischtriärig) Sit Clonk Planet cha jedä Spilär sälbär Zuäsatzsachä entwicklä dank äm integriärta Enwticklärmodus. Mit äm Entwicklärmodus cha mä uf fascht alli Komponente zuägriffä und so zimli alläs Sälbär entwicklä vo Objäkt bis Landschaft und Materialiä. Mit dä Zit hät sich dänn ä läbhafti
Dr Nobelpriis für Physiologie oder Medizin (schwedisch: Nobelpriset i fysiologi eller medicin) isch vom Schweed Alfred Nobel (1833-1896) gschtiftet worde, wo duh d Erfindig vom Dynamit zu grossem Riichtum choo isch. Dr Priis wird sit 1901 jährlich vo dr Nobelversammlig vom Karolinska Institutet in Schtockholm a Persone verliehe, wo dur Biiträg zur Forschig vo dr Menschheit de gröschti Nutze bracht händ. De erschti Priisträger isch dr Düütschi Emil von Behring gsii, wiiteri berüehmti Priisträger: De Robert Koch, Otto Loewi und d Entdecker vo dr DNA-Schtruktur James Watson und Francis Crick. Dr Priis isch vo 1901 bis 2005 in insgesamt 96 Jahre a 184 Priisträger verliehe worde, siebe devoo a Fraue. Er chann a bis zu 3 Persone gliichziitig vergee werde. Vo 1915 bis 1918, i de Jahre 1921 und 1925 und vo 1940 bis 1942 hät kei Verleihig schtattgfunde, s Priisgeld isch zrugg in Fundus gwanderet. Lueg au: Lischte vo de Nobelpriisträger für Physiologie und Medizin Dr Priis wird oft abgchürzt als Medizinnobelpriis bezeichnet. Das isch nöd ganz korrekt, wil am Alfred Nobel 1895 siin niedergleite letschti Wille uusdrücklich d Physiologie iischlüüsst. D Physiologie hät damals aber en wiituus grössere Bereich als di medizinischi Physiologie umfasst, Gebiet, wo hüt vor
Dr Nobelpriis für Physik isch di höchschti Uuszeichnig für Leischtige uf em Gebiet vo dr Physik, wo jedes Jahr in Schtockholm am 10. Dezember verliehe wird, em Todestag vom Priisschtifter Alfred Nobel (1833-1896) . Em Nobelkomitee für Physik vo dr Königlich Schwedische Akademie vo de Wüsseschafte ghöred 2018 aa: Olga Botner, Brofässer für experimentelli Däilifüsik, Vorsitz David Haviland, Brofässer für Nanostrukduurfüsik Mats Larsson, Brofässer für Molekulaarfüsik Thors Hans Hansson, Brofässer für Theoretischi füsik Anders Irbäck, Brofässer für Bioinformatik und Biofüsik Gunnar Ingelman, Brofässer für Subatomarfüsik, Sekretär Dr Nominierigsprozess für de Nobelpriis fangt im September aa, d. h. vor dr Bekanntgaab vo de Vorjahrespriisträger, mit dr Versendig vo Iiladige a Wüssenschaftler vo zahlriiche Länder dur di Schwedischi Akademie vo de Wüsseschafte, womit die um Vorschläg für Kandidate für de Nobelpriis vom kommende Jahr bete werded. Im einzelne sind das schwedischi und usswärtigi Mitglieder vo dr Königlich Schwedische Akademie vo de Wüssenschafte Mitglieder vom Nobelkomitee für Physik bisherigi Priisträger vom Nobelpriis für Physik Ordentlichi und Usserordentlichi Professore vo dr Physik a de Universitäte und technische Inschtitute in Schwede, Dänemark, Finnland, Island und Norwege und em Karolinska Institutet i Schtockholm Inhaber vo vergliichbare Lehrstüehl vo mindeschtens sechs wiitere Universitäte oder Technische Hochschuele -
Dr Nobelpriis isch vom Schweed Alfred Nobel (1833-1896) gschtiftet worde, wo dur d Erfindig vom Dynamit zu grossem Riichtum choo isch. Dr Nobelpriis für Chemie wird jährlich vo dr "Königliche Schwedische Akademie vo de Wüssenschafte" a Persone verliehe, wo dur ihri Biiträäg a d Forschig dr Menschheit de gröschti Nutze bracht händ. Erschtmals verliehe worde isch dr Priis 1901, an Jacobus Henricus van ’t Hoff (NL, 1852-1911). Wiiteri berüehmti Priisträger sind u. a. gsii: Svante Arrhenius (1903) Ernest Rutherford (1908) Marie Curie (1911) Otto Hahn (1944). Lischt vo dr Nobelpriisträger für Chemie
Dr Nobelpriis für Literatur isch dr wichdigst internationali Priis, wo für literarischi Leistige verge wird. D Nobelpriis wärde jährlich us de Zinse vo dr Nobelschtiftig vergeh. I dr Schparte Literatur söll dr Priis nach em Wunsch vom Schtiftigsgeber Alfred Nobel sällem ge werde, wo e uusgezeichneti literarischi Leischtig in idealistischer Richtig gmacht hät. D Priisträger vom Literaturnobelpriis werded vo dr Schwedische Akademie vo de Schöne Künscht uusgwählt. Dr Literaturnobelpriis wird sit 1901 – zäme mit de Nobelpriise vo de andere Diszipline – offiziell jährlich am 10. Dezember, em Todestag vom Alfred Nobel, verge; er isch mit 10 Millione schwedische Chrone (öppe 1.09 Mio. €) dotiert. Di düütsche Nobelpriisträger sind dr Hischtoriker Theodor Mommsen (1902), dr Philosoph Rudolf Eucken (1908), d Schriftschteller Paul Heyse (1910), Gerhart Hauptmann (1912), Thomas Mann (1929), Heinrich Böll (1972) und Günter Grass (1999), und d Dichterin Nelly Sachs (1966), wo 1940 ins schwedische Exil gange isch, gsii. Nebed em Hermann Hesse (1946), wo us Dütschland stammt wo aber langi Ziit i dr Schwiiz glebt het, und em Elias Canetti (1981), wo z Bulgarien uf d Wält cho isch aber ebefalls hüüfig i dr Schwiiz gwohnt het, isch dr bisher einzig Priisträger us dr Schwiiz de Carl
Dr Friedensnobelpriis isch e Uuszeichnig für bsunderi Verdienscht i dr Friedensarbet. Er isch, wie au di andere Nobelpriise, vom schwedische Erfinder und Induschtrielle Alfred Nobel gschtiftet worde. Die Uuszeichnig wird sit 1901 jedes Jahr am Todestag vom Alfred Nobel, em 10. Dezember, z Oslo verliehe. Dr Friedensnobelpriis gaht zrugg uf s Teschtament vom 1896 verschtorbene Alfred Nobel, i dem er über d Verwendig vo siim Vermögen in Höchi vo öppe 31 Millione schwedische Chrone verfüegt hät. Das Geld isch inere Schtiftig aagleit wirde, wo vomene Rat vo sechs Direktore gleitet wird und nach dr Prüefig vom Teschtament 1898 iigsetzt worde isch. D Nobelpriise werded nach em Teschtament us de Zinse vom Fonds bildet. In fünf gliich grosse Teile werded si a di verschiedene Diszipline vergeeh. Nebed em Friedensnobelpriis sind das d Bereich Medizin und Physiologie, Physik, Chemie und Literatur. Dr Nobelpriis für Wirtschaftswüsseschafte isch nöd im Teschtament verankeret und wird erscht sit 1969 als Gedenkpriis vo dr schwedische Riichsbank zuesätzlich vergeeh. Zur Vergaab vom Friedensnobelpriis heissts im Teschtament: Ein Teil demjenigen oder derjenigen, der oder die am meisten oder besten für die Verbrüderung der Völker gewirkt hat und für die Abschaffung oder Verminderung der stehenden Heere sowie für die Bildung
De Begriff funktionàle Dreiteilung (frz. tripartition fonctionelle) esch vum Réligionwisseschàftler Georges Dumézil erfunde und entwickelt worre. Zalli Théorie vermiet dàss d'Gsellschàftorgànisation so wie d'Mythos bi de indogermànische Vélker ebbs metnànder gemein hàn: se sen in drei ditlichi Funktione àbgteillt. D'erschte Funktion, genannt priestlische/souveräne Funktion, esch mit Heilig, Màgie, Herrschàft un Justiz verbundet. D'keltische Druide, d'indische Bràhmàne un d'rémische Flàmen bezèje sich uff dere Funktion. Si werd uftailt in en negativ-magisch-tyrannische Aspekt und en positiv-priesterlich-juridische Aspekt. Zweitens esch d' kriagerische/stàrike Funktion; de Kéni, d'Schwartedel un d'Léhnsmännr ghérre dazüe. In Indie, gitt's hiit noch d'Kshatriya wu bélde d'zweite Kàschte. Andli d' produktive Funktion wu durich Ackerbäu (Büre), Viehzüecht (Hirte), Hàndwarik, Handler, Liab, Furchbàrkeit uzw. (wie hiittigsdàjs mit' de indische Kàschte Vaishya) repräsentiert esch. Woatan / Odin (Gewàlt/Schläuheit) un Ziu / Tyr (Justiz/Wissheit), d'beide Aschpekte vun de 1. Funktion. Donar / Thor, 2. Funktion Phol / Freyr, Freyja un Njörd, 3. Funktion Frigg, 1. Funktion Walküre, 2. Funktion Freyja, 3. Funktion Teutates un Esus, 1. Funktion Taranis, 2. Funktion Jupiter und Dius Fidius, 1. Funktion Mars, 2. Funktion Quirinus, 3. Funktion Hera, 1. Funktion Athene, 2. Funktion Aphrodite, 3. Funktion Varuna (Gewàlt) un Mitra (Justiz/Moràle), d'beide Aschpekte vun de 1. Funktion Indra, 2.
I gwüsse dütsche Länder isch e Regierigsbezirk e Bezirk, wo vom ene Regierigspräsidium gleitet wird und für Uufgabe us verschiidene Ressorts zueständig isch. E sonigi Landesmittelbehörde cha «Regierig» oder «Bezirksregierig» heisse. D Regierigspräsidie schtönd als Mittelinschtanz (Landesmittelbehörde) zwüsched dr Minischterialebeni und de Kommune (bzw. undere Landesbehörde). In vilne Bundesländer exischtiert die Verwaltigsebeni nöd oder nüme. In fast allne Bundesländer wird diskutiert, d Regierigspräsidie abzschaffe und d Uufgabe uf d Minischterial- bzw. di kommunali Ebeni z verlagere. Nur in Bade-Württeberg hät mer mit ere d Verwaltigsreform 2005 d Regierigspräsidie geschtärcht und ihne viili Uufgabe übertreit, wo vorane vo eigeschtändige Landesbehörde usgfüert worde sind. Scho 1815/16 hät Preusse siis Schtaatsgebiet i Provinze und Regierigsbezirk glideret. Während dr Ziit vom Düütsche Riich häts ebefalls Regierigsbezirk als Mittelinschtanz vo dr schtaatliche Verwaltig geeh. Nach 1945 sind si i de grössere Flächeschtaate wider als schtaatlichi Mittelinschtanz iigrichtet worde. D Verwaltigsbehörde für d Regierigsbezirk, wo sich d Grenze im Lauf vo ihrer Gschicht verschideni Mal geänderet händ, sind entweder «Regierigspräsidium», «Regierig», «Dr Regierigspräsident» oder «Bezirksregierig» gnännt worde. Leiter vo dene Behörde isch im allgemeine dr Regierigspräsident gsi. In andere Flächeschtaate häts ähnlichi Verwaltigseinheite mit underschiedliche Bezeichnige ggää, z. B. «Chreishauptmannschaft» (in Sachse) oder «Chreis» (nöd z
Es Land – im Hoochtüütsche seit me drfüür eender Staat – cha me verschide definiere. Im Sinn vom ene Staatsgebiet isch es es abgrenzts Territorium, wo drin e Teil vo dr Menschheit als Bürger vo däm Land läbe. Es isch nit immer s glyche wie d Nazioon. Als Organisazioon im Sinn vomene Staatsapparat luegt me der Teil vo dr Gsellschaft aa, wo muess für Recht und Ordnig i dr Gsellschaft luege. I dem Sinn cha me dr Staat au als alles das gseh, wo in sym Geltigsbereich s öffentliche Gschehe tuet regle. S Wort «Staat» isch e neuziitlichi Ableitig vom latiinische status, wo uf tüütsch “Zueschtand, Schtellig” bedüütet; der Begriff chunt au vom italienische stato, wo i der Renaissancezyt die republikanischi Verfassig vonere Kommune gmeint het. Der monarchisch status regalis isch der Begriff für d Stellig, d Macht und der Iifluss vom königliche Herrscher. Im Französische isch s Wort état druus woorde. S wort «Land» chunt vom althochtüütsche lant, und es bedüütet hüt verschideni Sache: Der Bode uf der Ärde, wo nid vo Wasser zuetekt isch; d Landschaft usserhalb vo de Stedt und de grosse Sidlige; e suveräni politischi Einheit; d Flechi wo d Puure druff schaffe; i gwüssne Länder
Bi dr Deklination im Alemannische wäre wiä in viil andere Sproche d Artikel, d Eigeschaftswerter (Adjektiv), d Haüptwerter (Substantiv), d Zahlwerter (Numerale) un d Firwerter (Pronome) veränderet, d. h. in eine vu dr viär Fäll (Kasus) gsetzt: dr Nominativ bzw. dr Akkusativ, dr Dativ un sälte dr Genitiv. D Substantiv hän im Alemannische normalerwiis ke Deklinationsändung. Dr Kasus isch numme dur dr Artikel zum unterscheide. Zu dr Üsnamme witer unte. In dr Tabälle e Verglich vum Zürcher un vum Kaiserstiähler Dialäkt: Bi däne Biispiil sin d Substantiv unveränderet bliibe üsser bi de Geschte – des isch eltere zürcher Sprochbrüch. Anderi altzürcher Biispiil vu däm Typ: bi de Chinde (s Chind), uf den Ächere (d Ächer), vo den Öpfle (d Öpfel), bi de Chüenen uf der Wäid (d Chüe) usw. In mänke Gegende vum Bärnbiät, zum Biispiil im Emmetal un im Schwarzeburgerland, hän Vornämme im Dativ un Akkusativ noch e Ändung (fir beedi Fäll glich). Biispiil: (Hans:) I ha Hanse gmeint/gmiint. (Ruedi:) I ha Rüedun grüeft. (Vatter:) Hesch(t) Vattere gfragt/gfrogt? Aber des isch im Ruckgang. D Pluralbildung lueg im eigene Kapitel; dr Genitiv lueg im eigene Kapitel. D Deklination vum Adjektiv isch in dr verschiidene Dialäktspiilarte nit vollständig glich, aber mer
D Benännig vo Aschteroide und Komete lauft nach eme zweischtufige Verfahre ab, wo men iiri Nääme definiert. Unmittelbar nach ihrer Entdeckig erhalted si zerscht en sogenannte provisorische Name us Zahle und Buechschtabe, wo im Wesentliche s Entdeckigsdatum nach eme Schema beinhaltet, wo vo dr Internationale Aschtronomische Union (IAU) feschtgleit worde isch. Nachdem di genaui Umlaufbahn vomene neuentdeckte Aschteroid beschtimmt und dur unabhängigi Beobachter beschtätigt worde isch, hät dr Entdecker s Vorschlagsrecht für en Name vo dem Objekt, wo dänn vo dr IAU under Berücksichtigung vo verschiidene Kriterie offiziell vergeeh wird. Komete werded degäge hüt immer nach ihrne Entdecker benännt. S aktuelle Benännigsschema isch us ältere Syschtem dur Erwiiterig bildet worde, so dass älteri Bezeichnige mit neuere konsischtent sind. Dr provisorischi Name vo neuentdeckte Aschteroide oder Komete wird vo dr IAU ahand vom Entdeckigsdatum us folgende Beschtandteile bildet: S Beobachtigsjahr Es Leerzeiche En Buechschtabe bezeichnet de Halbmonat vo dr Entdeckig. Vom 1. Januar bis zum 15. Januar wird dr Buechschtabe A benutzt, ab em 16. Januar bis Endi Januar B usw. bis schliesslich i dr zweite Dezemberhälfti Y verwendet wird. Debii wird dr Buechschtabe I überschprunge. E Zahl für en Komet bzw. eme zweite Buechschtabe für en Aschteroid als Durenummerierig vo
D Gmeinde vo dr Schwiiz sind sit em Mittelalter historisch gwachseni Gebilde vo underschidlicher Flächi und Bevölkerigszahl. De Artikel befasst sich hauptsächlich mit de sogenannte politische Gmeinde, wies i vilne Kantön heissed; i andere Kanton seit mer ene Iiwonergemeind und im Kanton Wallis Munizipalgmeind. Für wiitere Gmeindsarte i de Schwiiz lueg ebefalls i säbem Artikel. D Gmeindsautonomii gaat eso wiit, wie s de jewiilig Kanton zuelaat. D Sälbschtändigkeit isch viile Gmeinde sehr wichtig. Für de Schwiizer Historiker Prof. Adolf Gasser (1903–1985) chann nu daas Schtaatswese demokratisch gnännt werde, wo dr Bürger e inneri Bindig zur Gmeind hät und wo mit dem Fundament vo unde nach obe wachst und dur das d Idee vo dr Selbschtverwaltig i dr Gmeindsfreiheit repräsentiert isch. Usserdem gits viili wiiteri Körperschafte, wo als „Gmeinde“ bezeichnet werde. Daadezue ghööred d Chilegmeinde und söttig Gmeinde, wo zwar ekeis Territorium hei, aber en beschtimmte öffentliche Zweck erfülled (z. B. s Betriibe vonere Schuelorganisation, ere Wasserversorgig etc.). Das sind i gwüsse Kantöön d Schuelgmeinde, z Züri früener au d Zivilgmeinde – und i vilne Kantöön natüürli d Bürgergmeinde. Trotzdem gsehnd sich viili chliineri Gmeinde zwunge, Fusionsprojekt mit ihrne Nachbere is Aug z fasse. Gründ defür sind: s funktionelle Zämewachse vo
Als Aafang vo dr Neuziit wird i dr europazentrische Gschichtswüsseschaft entweder di osmanischi Eroberig vo Konschtantinopel im Jahr 1453 oder d Entdeckig vo Amerika im Jahr 1492 aaglueget; mängisch au – bsunders bi düütsche Historiker – am Luther siini Reformation vo 1517. Wiiteri demit verbundeni Zäsure sind d Renaissance, dr Humanismus und d Entwicklig in Europa vom Buechdruck mit bewegliche Schriftzeicheschtempel. Scho de Philipp Melanchthon hät d Datierig 1453 verträte. Er hät de Fall vo Konschtantinopel als Aafang vo dr Neuziit aagsetzt, wo zur Flucht vo Glehrte uf Italie und deet zum Uufblüehe vom Humanismus gfüehrt hät, D Verbreitig vom Humanismus isch dur d Erfindig vo dr Buechdruckerkunscht um 1450 wäsentlich gförderet worde und hät dr kulturgschichtliche Epoche vo dr Renaissance wiiteri Impuls gee. Mängi neueri Historiker-Schuele chehred hüt wider zr Uuffassig zrugg, wo dr Melanchthon verdräte het. Ideegschichtlich isch dr Aafang vo dr Neuziit vo historisch schaffende Philosophe wie em Wilhelm Kamlah und Jürgen Mittelstraß degäge sehr viil schpäter uf d Ziit um 1600 verleit worde. Uusgangspunkt vo dere Beschtimmig isch, ass zu dere Ziit d Uusbildig erfolgt gsi isch vo dr neuziitliche Wüsseschaft im Sinn vo dr modärne Forschig als methodisch duregchlärti Verbindig vo mathematischer Theorii und technischer
De Nobelpriis [noˈbɛl-] isch vom schwedische Erfinder und Induschtrielle Alfred Nobel gschtiftet worde. I siim Teschtament hät er feschtgleit, dass mit siim Vermöge e Schtiftig ggründet werde söll, wo d Zinse „als Priise dene zueteilt werded, wo im verflossene Jahr dr Menschheit de gröschti Nutze gleischtet händ“. Das Geld söll zu fünf gliiche Teile uf d Gebiet Physik, Chemie, Physiologie oder Medizin, Literatur und für Friedensbemüehige verteilt werde. D Nobel-Schtiftig isch am 29. Juni 1900, vier Jahr nach em Tod vom Alfred Nobel, gegründet worde, di erschte Priise dänn 1901 verliehe. Sit 1969 wird au en Priis für Wirtschaftswüsseschafte verliehe, wo allerdings vo dr schwedische Riichsbank, in Erinnerig an Nobel, gschtiftet worde isch. Dr Nobelpriis isch hüt di höchschti Uuszeichnig i dr wüsseschaftliche Welt. Er wird sit 1901 jedes Jahr am Nobel siim Todestag, em 10. Dezember, verliehe. D Priisträger werded uf Basis vo de iigsandte Nominierige und de Empfehlige vom Nobelkomitee, wo jedoch nöd berücksichtigt werde müend, vo verschiedene Gremie uusgwählt und Aafang Oktober bekanntgeeh: Für Physik und Chemii vo dr Königlich-Schwedische Akademie vo dr Wüsseschafte Für Physiologii oder Medizin vo dr Nobelversammlig vom Karolinska Institutet in Schtockholm Für Literatur vo dr Schwedische Akademie Für de Friidensnobelpriis vomene fünfchöpfige
De Ammianus Marcellinus (* um 330 z Antiochia am Orontes, Syrie; † um 395, wahrschiinlich z Rom) isch en römische Hischtoriker gsii. Er isch nebed em Prokopios vo Caesarea dr bedüütendschti schpaatantiki Gschichtsschriiber gsii. S Werch vom Ammianus Marcellinus isch s letschte grosse uf Latiinisch verfassti Gschichtswerch vo dr Antike, obwohl siini Muetterschpraach s Griechische gsii isch. De Ammianus stammt usere riiche griechische Familie us Antiochia am Orontes und isch offebar sehr belese gsii, wie sini Kenntniss i dr latiinische und griechische Literatur zäigt. Er hät in junge Jahre als Offizier i dr Garde dient (protectores domestici) und under em magister militum Ursicinus under anderem in Gallie und in Mesopotamie, wo er a de Kämpf gege de Schapur II. teilgnah hät. Bim Fall vo dr wichtige römische Feschtig Amida 359 isch er selber debii gsii und hät nur mit knapper Not chönne entchoo. De Ammianus hät au am Feldzug vom Kaiser Julian gege d Sassanide teilgnaah. Schpäter hät er Griecheland und Ägypte bereist und isch wohl um 380 uf Rom gange, wo er um 390 siis Gschichtswerch (Res Gestae) verfasst hät; dr gnaui Titel vo siim Werch isch öis allerdings nöd bekannt. Allerdings wüssed mir us eme Brief vom Libanios