rlitschk/wikidir huggingface dataset:
47.7983333333338.4030555555556684Koordinate: 47° 47′ 54″ N, 8° 24′ 11″ O Dillèdorf isch én Stadtdeil vo dè baddischè Stadt Bõõdorf im Landchrais Waldshuèt. Dillèdorf lyt uff 684 m HNH in èm linkè Sitèdal vom Mèrrèbach, s Dillèdorfer Dal gòt los uff èm Münchinger Bärg un gòt uff èrè Längi vo öppè 3 km südlich bis zuè dè Mündung in Mèrrèbach. Dillèdorf lyt öppè i dè Mitti vo sèllèm Dal. Uff dè linkè Sitè vom Mèrrèbach git drei Sitèdäler, wo breit gnuèg sin, um ènèm Dorf Blatz z biètè, vo Wescht nõch Oscht heißèd diè Dörfer: Brunnõdèrè (1,5 km weschtlich), Dillèdorf un Lèmpach (2 km öschtlich). Bi dè Mündung vom Dillèdorfer Dal stòt è Hörnli zmitts im Mèrrèbachdal, graad obberhalb stòt d Dillèdorfer Sägi. D Dillèdorfer markyrt s Ènd vom schluchtartige Abschnitt vom Mèrrèbachdal zwǜschè Wällèdingè un sèbbèm Hörnli bi dè Dillèdorfer Sägi. Uff dè andrè Sitè vom Mèrrèbachdal thront Unterwangè uff èrè Bärgkuppè, wo gègèübber vo Dillèdorf lyt. Dè Dillèdorfer Bann gòt è baar hundert Meter abbèzuès vom Hörnli, sèllèwäg stòt dört d Bõõdorfer Kläraalaag am düèfschte Pungt vom Bõõdorfer Stadtgebièt. Bi Dillèdorf sin Gräber uss dè Hallschtatt- un La-Tène-Zit gfundè worrè. Dè Ort un è Burg dèzuè wörd 797 als Tillindorf
D Provinz Vercelli isch e Provinz in der iteliänische Regioon Piemont. D Provinz Vercelli het geograafisch gseh zwöi Deil. I dr Ebeni vom Piemont unde lyt d Hauptstadt Vercelli, und ringsetum isch e Landschaft mit wyte Rysfälder. Dr nördlech Deil lyt i de Alpe. Er chunt ganz obe ad Schwiiz aa, das isch oben ufem Monte Rosa bi dr Gmeind Zermatt im Kanton Wallis. Us de Bärge chöme es baar Flüss dur die südleche Voralpebärge zum Po abe. D Tseschra, wo uf iteliänisch Sesia heisst, lauft durs Taal Valsesia, si het iry Kwelle uf dr Südoschtsyte vom Monta Rosa-Massyv bi de alte Walserdörfer. Dr Bärg Sacro Monte di Varallo i dr Gmeind Varallo Sesia isch en berüemte Wallfaartsoort; und er ghört zum UNESCO-Wälterb. Ganz obe i de Sytetääler vom Tseschrutol – wie s Sesiataal uf Süüdwalserdüütsch heisst – lige es baar Dörfer, wo d Walser im Middelalter ufbout hend: Im Land, mit de Dörfli Zar Sogu, Im Undre Grobe, Z'Jakmuls Hus, Z'Pudelenn, Fum Diss, In d'Stitz, Zar Chilchu, Zam Steg, Im Oubre Rong, Im Rong, Z'Kantmud, Z'Purratz Hus, In d' Bundu, Fum d'Boudma, Fum d' Rufinu, Im Garrai, Im Adelstodal, In d' Merlette, Z'Utters Hus, Z'San Miklos und Im Wold
D Naturschutzpiet sind Berych vo dr Landschaft, wo wäge Argumänt vom Naturschutz vo de Mönsche nur ygschränkt odr gar nümme törfe beträte oder susch bruucht wärde. Dr Schutz chunt vo ofizielle Massnaame vo staatliche Behörde und sältener vo private Aktööre. I dene Areaal, wo d Naturwüsseschaft bsunderi Objäkt vom Bode, vo Gwässer, vo dr Dierwält oder vo de Pflanze beobachtet het, chame die mit verschidene Kategorye vo Schutzmassnahme hüete. Es goot drum, wärtvolli Flechene vo dr Landschaft und wichtegi Sache für immer z erhalte. Me wott derzue luege, ass einzelni Dier- oder Pflanzenarte amenen Oort besser überläbe. Bi vil Schutzflechine sind grad verschideni Läbewääse betroffe; do goots denn um ganzi Biotoop, wo d Aarte drin uf enand agwyse sind. Meischtens spilt au d Form, s Material und dr Zuestand vom Bode für s Funkzioniere vo dene Läbensgmeisnchafte e wichtegi Rolle. Im grössere Rahme isch dr modärn Begriff «Biosfääre» für ganzi Ökosyschteem ygfüert worde. Es chan au vorchoo, ass gwüssi Stelle i dr Naturlandschaft wäge yrere Schönheit oder einzelni Sache wie en bestimte Felsblock oder e Baum für sich elei gschützt wärde. I deil Gebiet chunt zum Naturschutz au no dr Schutz vo intressante alte Kulturlandschafte derzue, womme wäge dr früenere
Maarsei isch e Grossstadt vo Frankrych. Es isch di wichtigschti franzesischi und di drittgröschti europäischi Hafestadt und d Hauptstadt vum Département Bouches-du-Rhône i de Region Provence-Alpes-Côte d’Azur. D Stadt lyt am Golf vu Lion, ere grosse Bucht vom Mittelmeer. Si isch mit 870.321 Yywohner (Stand 1. Januar 2020) noo Bariis di zweitgröschti Stadt z Frankrych. Si het aber doplet so ne grosses Stadtgebiet wie Bariis. D Metropolregion zehlt noo Eurostat-Definizioon öppe 3,05 Millione Yywohner (2015). Im Zäntrum vu dr Stadt lyt dr alt Hafe, uf Französisch Vieux Port, und drnäbe dr nöi Meereshafe, dr Port moderne, wo die grosse Fäärine über s Middelmeer abfahre. Dr Name vo dr Stadt chunt vo den alte Grieche, wo a däm Ort im 7. Joorhundert vor Chrischtus e Kolony grüündet hend. Uf Griechisch het d Stadt Μασσαλία (Massalia) gheisse, spöter denn bi de Röömer Massilia. D Yywohner vu de Stadt nännet sich Marseillais [maʁ.sɛ.ˈjɛ]. De Grieche vo Massalia isch es glunge, z Gallie und bsunders im Rhonedaal es wyts Handelsnetz yzrichte, wo bis zu de Helvezier ggangen isch. Öppe ane 1218 isch Maarsei vo de Grafe vo dr Provence zimli unabhängig worde. Sid em spoote 15. Joorhundert ghört d Stadt zu Frankrych. I dr
D Provinz Agrigent (uf iteliänisch: Provincia di Agrigento) isch e Provinz vo dr Autonome Regioon Sizilie im Süde vo Italie. D Hauptstadt vo dr Provinz isch Agrigent. S Gebiet vo dr Provinz lyt am Südufer vo dr Insle Sizilie. Uf dr Weschtsyte isch näbedra d Provinz Trapani, im Norde d Stadt Palermo und im Oschte d Provinz Caltanissetta. D Provinz het 43 Gmeinde. Eini dervo isch Lampedusa e Linosa, wo uf de Pelagische Insle lyt. Die archeologische Fundoort vo Agrigent ghöret zum UNESCO-Wälterb. UNESCO World Heritage Centre: Archaeological Area of Agrigento (en)
Alto Sermenza isch e Gmeind vo dr iteliänische Provinz Vercelli. D Gmeind isch im Jänner 2018 neu entstande, wo die früenere Gmeinde Rima San Giuseppe mit em Dorf San Giuseppe und dr Walsersidlig Arimmu und Rimasco zämegleit worde sind. Bi dr Abstimmig im Juni 2017 het sech d Mehrheit vo de Lüüt vo beide Gmeinde für dä Zämeschluss usgsproche gha. S Gmeindgebiet lyt im obere Valsesia, das isch uf walserdüütsch s Tseschtrutaal. Es isch e Deil vom Areal vom Naturpark Parco naturale Alta Valsesia. Zu dr Gmeind ghöre d Dörfer und d Hüüsergruppe Rimasco, Arimmu, San Giuseppe, Campo Ragozzi, Dorca, Ferrate, Priami, Balmelle, Cà di Zelle und Oro. Fusioon vo Rima San Giuseppe und Rimasco
Dr Gorner isch e Bärg vo den Alpe im Gränzgebiet zwüsche dr Schwiiz und Itaalie. S Bärgmassyv heisst hüt uf düütsch und iteliänisch Monte Rosa, uf französisch Mont Rose. Dr yheimisch Name Gorner chunt us dr Sprooch vom Dütschwallis und vo de Walser, wo sid em Middelalter i de Tääler am Fuess vom Bärg uf dr Südsyte woone. S Wort Gorner isch hüt no im Name vom Gletscher uf dr Weschtsyten erhalte, em Gornergletscher, und bim Bärg näbedra, em Gornergraat. Dr Gletscherbach, wo vom Gornergletscher chunt, isch d Gornera; das isch eine vo de Bech, wo bi Zermatt zäme d Matter Vischpa bilde, und dere het me früener au Gorner Vischpa gseit. Im hütige düütsche Sproochgebruuch isch mit de Landescharten und dur d Bärgliteratur dr Name Monte Rosa algemein verbreitet, und grad wäge de vile Pricht über d Monte Rosa-Hütte vom SAC isch dr Name wytume bekant. Dr Name vom Bärg chunt us dr alte Sprooch, wo me im Augschttaal bruucht, ere Mundart vom Frankoprovänzalische. Scho dr Schwiizer Geograaf Josias Simler het ane 1574 prichtet, ass d Romaanen uf dr Südsyte vo Zermatt em Bärg Rosae säget. S Wort roise oder ruize bedüütet im frankoprovenzälische Patois vo dene Sytetääler «Gletscher».
Como (früener het me uf Alemannisch Chum gseit) isch e Stadt i dr iteliänische Lombardei und d Hauptstadt vo dr Provinz Como. D Stadt lyt öpe 50 Kilometer nördlech vo Mailand am Comersee und ires Gebiet gränzt a d Schwiiz a. D Nochbergmeinde uf dr Schwiizersyte sind Chiasso und Vacallo im Kanton Tessin. Dr römisch Schriftsteller Cato het scho vo dr gallische Stadt Comum gschribe. Au dr Marcus Iunianus Iustinus und dr Titus Livius hend se erwäänt. Ane 89 v. Chr. het dr Gnaeus Pompeius Strabo a dere Stell e Kolony gründet, und dr Gaius Julius Cäsar het ane 59 v. Chr. 5000 neui Lüüt dörthi gschickt d Kolony go z vergrössere. Ane 49 v. Chr. het dr Cäsar de Bewooner vo Comum s römische Bürgerrächt ggää. Im Middelalter isch d Stadt under d Herrschaft vo Mailand cho. Mit Mailand zäme isch d Stadt 1714 zu Öschtrych gschlage worde, wo s au bliben isch mit eme Underbruch wärend dr Zyt vom Napoleon. Do sich Como d Hauptstadt vom französische Departemänt Lario gsi. 1859 isch d Stadt e Deil vom befreite Italie worde. Sid dr antike Zyt isch Como e Stazion uf em Wäg zu de Bündner Alpepäss gsi. Dr Baanhof
Leda (altgriechisch: Λήδα) bezeichnet Leda (Mythologi), in dr grichische Mythologi e Chönigi vu Sparta Leda (Mond), e Mond vum Planet Jupiter (38) Leda, e Planetoid Leda, e Programmiersproch Leda, e Sammlig vu Algorithme vum Max-Planck-Institut fier Informatik Leda (Fluss), e Näbefluss vu dr Ems
Basseterre (franzesisch fir „Unters Land“) isch d Hauptstadt vu dr Inselfederazioon St. Kitts un Nevis uf dr Chlaine Antille. Si het rund 13.000 Yywohner (Stand 2013). D Stadt lyt an dr Sidkischte vu dr Insle St. Kitts. In dr Stadt un in dr diräkt Nechi git s zwee Flughäfe (dt greßer isch dr Robert L. Bradshaw International Airport) un e Zuckerraffinerie. Basseterre isch vu franzesische Kolonischte under dr Fierig vum Pierre Belain d’Esnambuc anne 1625 grindet wore. D Stadt isch di erscht duurhaft etabliert franzesisch Kolony in dr Karibik gsii. D Fueßballverain Garden Hotspurs FC chunt us dr Stadt. Commons: Basseterre – Sammlig vo Multimediadateie
Mömpelgart isch e Stadt vom französische Departemänt Doubs. D Stadt het öppe 25'000 Ywooner. Si lyt am Fluss Allaine, wo wenig underhalb in Doubs mündet. Dr Allaine und em Doubs noo goot dr Rhin-Rhone-Kanaal. I dr Gschicht isch Mömpelgart s erschte Mol in ere Urkunde usem Joor 985 erwäänt. Vo ane 1397 a het d Stadt zum Land vom Huus Württebärg ghört. Sid 1464 isch drum die düütschi Form vom Name als Mümppellgart dokumäntiert. Nach dr französische Revoluzion isch d Stadt ane 1793 vo Frankrych übernoo worde. Sönke Lorenz, Peter Rückert: Württemberg und Mömpelgard – 600 Jahre Begegnung; 600 ans de relations entre Montbéliard et le Wurtemberg. Stuttgart 1997, ISBN 3-87181-426-1. Commons: Montbéliard – Sammlig vo Multimediadateie Website vo Mömpelgart Liste des maires au 25 avril 2014 (data.gouv.fr)
Mettebärg isch e Gmeind vom Kanton Jura. D Gmeind lyt im Bezirk Dälschbrg. S Dorf isch ane 1170 s erschte Mol imene Dokumänt erwäänt. Es het denn em Chlooschter Chlylützel ghört. 1287 isch s zum Fürschtbistum Basel choo. I dr Kapälle vo Mettebärg sind farbegi Fäischter vom Glasmooler Coghuf. Commons: Mettembert – Sammlig vo Multimediadateie François Kohler: Mettembert In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Fäischter vom Coghuf
D Provinz Varese isch en Provinz i dr iteliänische Region Lombardei. Dr Hauptort vo dr Provinz isch Varese. Im Norde chunt d Provinz an Schwiizer Kanton Tessin aa. Busto Arsizio Cassano Magnago Castellanza Gallarate Luino Malnate Samarate Saronno Somma Lombardo Tradate D Provinz lyt am Südfuess vo de Alpe. Die grosse Gwässer im Gebiet vo dr Provinz sind die föif Seeè: dr Langesee, wo au dr zwöit Name Verbano het, dr Luganersee, dr Lago di Varese, dr Lago di Comabbio und dr Lago di Monate, und d Flüss Tessin, Olona, Margorabbia und Tresa. Dr Mailänder Flughafe Aeroporto della Malpensa isch im Südweschte vo dr Provinz Varese noch am Fluss Tessin bout worde. Ufem Gebiet vo dr Provinz git’s vier Sache, wo zum Wälterb vo dr UNESCO grächnet wärde: dr Monte San Giorgio Stazione vo de Pfahlbouer: Isolino Virginia, Bodio Lomnage, Cadrezzate die archeologischi Fundstell vo Castelpietro-Torba es Heiligtum vo de Sacri Monti: Santa Maria del Monte a Varese Website vo dr Provinzverwaltig Unesco-Wälterb Normdate: GND: 4453233-7 | LCCN: n79100756 | SUDOC/IdRef: 029250684 | VIAF: 133156117
Morschwiiler isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghert zum Bezirk Dälschberg. Morschwiiler liit am Fuess vum Schäutepass a de Strooss zwüsched Dälschberg und Bauschtu. D Nochbergmeinde sind Beibel, Schäute und Val Terbi. Morschwiiler isch im Joor 1184 als Morswilre erwäänt worde. Morschwiiler het zu de Propschtei Münschter-Granfälde ghört. Au i de Ziit vu de Reformazioon isch Morschwiiler katholisch bliibe. I de Joor 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankrych ghört, zerscht zum Département Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Bi de Volksabstimmig über d Schaffig vum Kanton Jura sind d Lüüt im Dorf i de Mehrheit für de nöi Kanton gsii und so isch Morschwiiler im 1976 vum Bezirk Münschter zum Bezirk Dälschberg chu und ghört sit em 1. Jänner 1979 zum Kanton Jura. Commons: Morschwiiler – Sammlig vo Multimediadateie d offizielli Websyte vu dr Gmeind Morschwiiler François Kohler: Mervelier In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023
Moderschwiiler isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghert zum Bezirk Dälschberg. Moderschwiiler lyt uf ere Hechi vu 690 m ü. M., 5 km nordnordweschtlich vum Kantonshauptort Dälschberg (Luftlinie). Si lyt i dr Ebeni nördlech vum Dälschberg, nahe de Gränze zu Frankrych. D Nochbergmeinde sind Saugere, Mettebärg, Pleen und Ederswiler im Kanton Jura und Roggeburg im Kanton Baselbiet. Moderschwiiler isch im Joor 1188 als Moderswilre erwäänt worde. Moderschwiiler isch eis vu de 13 freie Derfer i de Herrschaft Dälschberg gsii. D Gmeind het 1389 bis 1454 als Lehe de Grafe von Thierstei ghert, denoo het s Fürschtbistum Basel übernuu. I de Joor 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankrych ghert, zerscht zum Département Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Syt de Gründig vum Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghert d Gmeind zu dem Kanton. Commons: Moderschwiiler – Sammlig vo Multimediadateie d offizielli Websyte vu dr Gmeind Moderschwiiler François Kohler: Movelier In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. d Wätterstazioon Moderschwiiler Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf
Varzo isch e Gmeind mit 1940 Yywohner (Stand 31. Dezember 2022) i dr italiänische Browinz Verbano-Cusio-Ossola (VB), Region Piemont. Varzo lyt uf dr italiänische Syte vum Simplonpass im Divedrotaal a dr Gränze zu Schwiiz. Si lyt öppe 130 Kilometer nordöschtlech vu Turin und 35 Kilometer nordweschtlech vu Verbania. Zu Gmeind ghöre d Ortsteil San Domenico, Bertonio, Castello, Cattagna, Coggia, Gebbo, Piaggio, Riceno, Riva, Rosso und Turiggia. D Nochbergmeinde sind Baceno, Bognanco, Crevoladossola, Crodo, Grängelsch, Ried-Brig, Trasquera und Zwischbärgu. d offizielli Websyte vu dr Gmeind Varzo Demographic Balance and resident population by sex on 31st december 2022. Italian National Institute of Statistics, abgruefen am 14. Mai 2023.
D Metropolitanstadt Mailand isch e Verwaltigseinheit vo Italie. Si het ane 2015 di ehemoligi Provinz Mailand abglöst. D Metropolitanstadt ghört zu dr Region Lombardei. Ires Zäntrum isch d Stadt Mailand. Im Gebiet vo dr Metropolitanstadt git’s 134 Gmeinde. Die gröschte Oort usserhalb vo Mailand sind Bollate, Cinisello Balsamo, Cologno Monzese, Legnano, Paderno Dugnano, Rho, Rozzano und Sesto San Giovanni. D Provinz Mailand isch ane 1786 vo de Öschtrycher bildet worde, wo si us em ehemolige Herzogtum Mailand acht Deil gmacht hend. Vo 1797 bis 1815 het Mailand zum Departemänt Olona ghört, und denn isch d Provinz Mailand neu entstande. Die isch ane 1861 zum neu gründete Staat Italie cho. 1927, 1992 und 2004 het si grosse Gebiet verlore, wo d Provinze Varese, Lodi und Monza und Brianza abtrännt worde sind. Commons: Metropolitanstadt Mailand – Sammlig vo Multimediadateie
Dr Herbert Burkhardt (* 19. Mai 1935 z Ämmedinge) isch e dytsche Induschtrychaufmann un Haimetautor. Dr Burkhardt isch z Ämmedinge uf d Wält chuu un ufgwachse. In syre Haimetstadt isch er au uf d Schuel gange un het do ne Lehr zum Induschtrychaufmann gmacht. Aafangs het er z Ämmedinge in dr Metallinduschtry gschafft, derno 25 Johr lang bi dr Babyyri Sonntag, wun er bal Prokurischt woren isch. Wu d Babyyri ufglest woren isch, isch er as Prokurischt zum Frybuger Herder-Verlag gange. Anne 1996 isch er pänsioniert wore. Syter anne 1970 wohnt er mit syre Frau z Wingeritti. Iber 20 Johr lang isch er as Rächner vu dr Kollmersrittemer Wuergnosseschaft zueständig gsii fir dr Mihlibach vu Kollmersritti bis Riegel. 1996 isch d Wuergnosseschaft ufglest wore. Anne 1965 het er aagfange schrybe, vor allem Gedicht un Prosa im alemannsche Dialäkt vu Ämmedinge, derzue forscht un schrybt er au iber dr Regionalgschicht vum Hachberger Land. Är isch Mitgrinder vu dr Hachberg-Bibliothek z Ämmedingen. Bis 2007 isch er Mitautor vum Wingeridder Heimetkalender gsii. En Uuswahl us syne Alemannische Gedicht un Gscichtel het er zäme hit hochdytsche Täxt anne 1978 unter em Titel „D alt Märktscheese vrzellt“ im Schauenburg-Verlag vereffetligt. 1985 isch e zweete Band
Das isch d Lischte vo de Stadtpresidänte vo Züri. Im 13. Jaarhundert isch d Stadt Züri e freji Rychsstadt worde. D Herrschaft i dr Stadt isch drum bim Rychsvogt und deils au bi dr Äptissin vom Fraumöischter glääge. Dr Stadtraat und dr Schultheiß händ nur minderi Rächt gha. D Stadt het bi dr Zouftrevoluzion vom Rudolf Brun ane 1336 e Regierig mit zwei Bürgmermäischter übercho, wo uf Läbeszyt gwäält gsi sind und wo sech al halb Jaar im Ampt abglöst händ. Das Regime het bis ane 1798 funkzioniert. I dr Helvetik hät Züri d Herrschaft über s Züripiet usserthalb vo de Stadtmuure verlore, wo am 12. Februar 1798 die alti Regierig mit ere Proklamazion d Gwalt abgläit het. Am 26. April 1798 hät Züri für d Gmeindsache d Munizipalität Züri gwäält, wo als Kollegium d Gschäft gfüert hät. Jetz isch Züri wie alli andere Ortschafte als Munizipalgmeind innerhalb vom nöi gschaffene Kanton Züri organisiert gsi – das isch dr Afang vo dr politische Gmeind gsi. Züri isch em helvetische Distrikt Züri zueteilt gsi, wo vomene Understatthalter gfüert worden isch. D Zöift hät’s nümme ggè. Dr Kanton hät kei Regierig gha, dr Regierigsstatthalter vo dr helvetische Zäntralregiierig hät d Kantonsverwaltig gleitet.
Chlääfe (hoochdüütsch früener Cleven oder Kleven gschribe), wo uf iteliänisch Chiavenna heisst, isch e Stadt i dr iteliänische Provinz Sünders. Si het i dr Püntner Gschicht immer wider e Rolle gspilt. I dr alpinlombardische Sprooch vo dr Region heisst d Stadt Ciavéna. D Stadt Chlääfe lyt am Fluss Mera, wo im Bergell Maira heisst. D Mera mündet öpe 17 Kilometer wyter unde in Comersee. Vo Norde häär chunt bi Chlääfe us em Sytetaal dr Fluss Liro. Zu dr Gmeind ghöre d Dörfer Loreto, San Carlo, Prosto, Pianazzola, Bette, Tanno und Uschione. Im Norde und im Südoschte goot dr Gmeindbann bis wyt uf d Bärgen ufe. Am Bärg Mottaccio im Südoschte het d Stadt es baar ganz chlyni Alpflechene mit de Näme Pizzolungo und Mondate. Bi Chlääfe isch dr Afang vo de Bärgstreckene zu de Püntner Alpepäss übere Schplüügä und dr Maloja. Bis zum Baanhof grad näbe dr Altstadt goot d Ysebaanlinie, wo vo Mailand und vo Bergamo härchunt. Zur Zyt vo de Röömer isch s Dorf Clavenna als Stazioon a de Alpestroosse scho wichtig gsi. Um 960 isch d Grafschaft Chlääfe entstande. S Gebiet het denn zum Bischtum Como und zytewys em Bischtum Chur ghört. Ane 1030 isch dr Oort
Dr Mailänder Dom isch e römisch-katoleschi Chile z Mailand. D Chile het s Patrozinium vo dr Geburt vo dr Muettergottes. Si isch d Kathedraale vom Ärzbischtum Mailand. Ane 1386 het me agfange die Chile mit Architekturforme vo dr Gotik z boue. Dr Stadtherr Gian Galeazzo Visconti, wo drufabe s Herzogtum Mailand bildet het, und dr Bischof Antonio Saluzzo sind d Iniziante gsi. Ufem Platz, wo dr Dom stoot, sind sid dr Spootantike anderi Chile gsi, d Santa Maria Maggiore und Santa Tekla, wo me denn abgrisse het. 1397 isch die erschti Orgele ufgstelt worde. D Arbet uf em grosse Bouplatz isch sehr lang ggange, und me het zerscht nur afang dr Chor mit de Kwerschiff gmacht; i de Muure vom Choor sind riisegi Fäischter mit grossflechige Glasmoolereie. 1418 het dr Papscht Martin V. dr Hauptalter gweit, wo öpe en Drittel vom Dom gstanden isch. Ane 1572 het dr Kardinal Karl Borromäus dr ganz Dom chönne yweje, au wenn es baar Sache no gfäält hend. Als Boumaterial zum d Fassade z verchleide het me dr schöön Marmor usgwäält, wo bis hütt vo de Schteibrüüch im undere Ryystaal chunt. Als Liferante sind i de Dokumänt vom 14. Joorhundert d Walser vo dr
Dr Marmor isch es Steisorte, wo zu de Karbonatgschtei ghört. Syni Krischtallstruktur isch us de Mineralie Calcit, Dolomit oder Aragonit ufbout. D Petrograafe definiere dr Marmor als es Gschtei, wo sech im Verlouf von ere lange geologische Zyt döif im Bode vo dr Ärdchruschte inne veränderet het; es isch es «matamorfs» Gschtei, wo us altem Chalchstei oder änleche Steiarte entstanden isch. S Wort chunt genau glych scho i dr latynische Sprooch vor. S latynische marmor chunt vom griechische Wort μάρμαρος; das bedüütet «öpis wo glizeret». I dr Kulturgschicht isch dr Marmor sid Joortusige es bsunders gschezts Material für schöni, reprsentatiyvi Bouwärch und für Figure und anderi Objäkt. Bi de Boumäischter und de Künschtler gälte au anderi Steiarte, wo schöni Muschter hend, deils als «Marmor», au wenn si gar nid us däm petrografisch definierte Material sind. Das sind zum Bischpiil polierti Granit, und au dr so gnant «Jura-Marmor», wo eifach polierte Jurachalchschtei isch und wo im Handel sehr gsuecht isch. E sehr e fyne, hälle Marmor chunt vo Carrara z Italie; ähnlech gseet dr Marmor vo Laas im Vinschgau uus, wo im früene Middelalter für Boudeili vo vil Chile in Churräzie bruucht worden isch, bsunders im Chlooschter Müstair, i dr Kathedrale
Plurs, wo uf iteliänisch Piuro heisst, isch en Oort in der Provinz Sondrio. S Dorf lyt im Taal vo dr Mera oben a Kleewe. Geografisch isch das dr under Deil vom Bergell. Im Gmeindgebiet sind d Dörfer und Wyyler Prosto, Borgonovo, Santa Croce, Sant’Abbondio, Aurogo, Scilano, Cranna, Savogno und Dasile. Änet em Leipass ghört s Leitaal mit em Lei-Stausee au zu Plurs. Ane 1021 isch Plurium in ere Urkunde s erschte Mol erwäänt. 1618 isch d Ortschaft bimene grosse Bärgsturz ganz zuetekt worde. Me dänkt, ass meh als tuusig Lüüt derby gstorbe sind. Martin Bundi: Plurs. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Katrin Hauer: Der plötzliche Tod. Bergstürze in Salzburg und Plurs kulturhistorisch betrachtet. Wien 2009, ISBN 978-3-643-50039-7. Helmut Presser: Vom Berge verschlungen, in Büchern bewahrt. Herbert Lang, Bern 1963. Commons: Piuro – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Piuro Demographic Balance and resident population by sex on 31st december 2022. Italian National Institute of Statistics, abgruefen am 14. Mai 2023. Grabungen von Plurs auf piuroitalosvizzera.net
Dr Heinrich Bauknecht (* 14. Merz 1937 z Sanderge) isch e dytsche Dialäktdichter. Dr Bauknecht het no dr Schuel zerscht im Bedriib vu dr Eltere as Tankwart gschafft, derno het er Kfz-Chaufmann glehrt. Mit sym Brueder het er anne 1970 dr Bedrib vu dr Eltere ibernuu. Scho as Chind het er alemannischi Gedicht vum Sandergemer Dichter August Ganther uuswändig glehrt, di erschte aigene Gedicht het er mit 14 Johr gschribe. An dr Faasned 1964 isch er bi dr Sandergemer Naarezumft as Reedner yygsprunge, ab doo het er all Johr bis 1992 an dr Faasned Reede im Dialäkt ghalte. E Dail vu däne Faasnedsreede het er zäme mit andere Gedicht anne 2007 as Biechli unter em Titel „S wird so gsi sii, Gschichde rund um Sanderge“ publiziert. Dr Stefan Pflaum schrybt 2008 iber em Bauknecht syni Faasnedreede: „Knitz un trocke nimmt r d Mensche uf s Korn. Sich selber au. Un sell macht siner Vortrag grad nomol so sympathisch. Wemmer ä rundum glungener Obend veraaschtalte will, mueß mr de Heiner Bauknecht iilade. Aber zerscht s Büechli läse, für dass mr au wünsche kaa, was r vortrage sott.“ – Alemannisch dunkt üs guet Heft I/ II 2008, S. 90 Dr Bauknecht isch