rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Mülau (usgschproche: ˈmyl.ɑʊ); offiziell: Mühlau) ) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. D Gmeind ligt an de Rüüs an de Gränze zum Kanton Zug. D Gmeind Mülau het mereri Ortsteil. Näbem Dorf Mülau sälber ghöret Krähebühl, Schore und Keschtebärg zur Gmeind. De Gmeindsbann het e Flächi vo 552 Hektare, dodervo sind 73 Hektare Wald und 60 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 475 Meter ü. M., de tüüfschti uf 387 Meter. D Nochbargmeinde sind di Aargauer Gmeinde Seis, Au, Boiel und Merischwand, und di Zuger Gmeind Hünebärg. Mülau isch zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 1274 in de Form Mulnowe erwähnt worde. Im Mittelalter sind d Herre vo Hünebärg Landesherre gsi. D Bewohner vom Dorf, wi au d Nachbare vo Bänzischwil und Merischwand, hei sich 1394 vo de Hünebärger loskauft und hei sich friiwillig de Schtadt Lozärn unterschtellt, wo si zwar nöd di gliiche Rächt hei gha, wi d Schtadtbürger, aber gliichwohl me wi d Untertane vo Lozärn. Ihri Untervögt und Richter hei si sälber dürfe wääle. Au nach de Eroberig vo de Freie Ämter durch d Eidgenosse reschpektiv vom Amt Meiebärg durch d Lozärner im 1415, het
Seis (usgschproche: sɛɪs); offiziell: Sins) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt im Rüüsstal an de Gränze zu de Kantön Zug und Lozärn und isch bis Endi 2009 di gröschti Gmeind im Kanton Aargau gsi. Bis ins 1941i het d Gmeind Meiebärg gheisse, nach eme Ortsteil. D Gmeind Seis bstoht us mehrere Dörfer, Wiler und vilne Einzelhöf, wo übers ganze Gmeindsbiet verteilt sind. S Dorf Seis isch di mit Abschtand gröschti Sidlig. Öppe zwee Drittel vo de Iiwohner läbet derte. De Gmeindsbann het e Flächi vo 2028 Hektare, dodervo sind 354 Hektare Wald und 195 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 751 Meter ü. M., de tüüfschti uf 392 Meter. D Nochbargmeinde sind di Aargauer Gmeinde Apel, Au, Mülau, Rüti und Dietel, di Zuger Gmeind Hünebärg und di Lozärner Gmeinde Eibu, Baubu, und Hoonri. Seis isch zum erschte Mol im 1230i in ere Urkund erwähnt worde. Älter reschpektiv früener erwähnt sind Alike (893; Halahinchova), Rüüsegg (öppe 1130; Ruseca) und Aetteschwil (1179; Agetiswilare). S Schtädtli Meiebärg, wo im Mittelalter Sitz von eme Amt isch gsi, isch öppe im 1230i gründt worde. Di höchi Grichtsbarkeit und dodermit d Landesherrschaft isch bi de
Rüti isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt im Rüüsstal an de Gränze zum Kanton Zug. Zur Gmeind Rüti ghört näbem Dorf sälber au d Wiler Wide, An de Rüss und Beugge und e paar Einzelhöf. De Gmeindsbann het e Flächi vo 537 Hektare, dodervo sind 82 Hektare Wald und 53 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 495 Meter ü. M., de tüüfschti uf 400 Meter. D Nochbargmeinde sind di Aargauer Gmeinde Seis und Dietel und di Zuger Gmeind Hünebärg. Rüti isch zum erschte Mol in eme Schutzbrief vom Papscht ans Chloschter Engelbärg us em Johr 1236 in de Form Ruty erwähnt worde. Scho im Johr 1231 isch en Freiherr vo Rüthi erwähnt, wo en Schtifter vom Chloschter Frauethal gsi isch. Di höchi Grichtsbarkeit und dodermit d Landesherrschaft isch bi de Habsburger gläge, wo s Dorf em Amt Meiebärg zuteilt hei. D Lozärner hei s Amt Meiebärg 1415 eroberet un d Landesherrschaft übernoh, hei die aber ab em 1425i mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch zu de Freie Ämter cho, ere gmeine Herrschaft. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert un hei di Helvetisch
Merischwand ) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau. D Gmeind ligt am weschtleche Rand vo der Rüüssebeni a de Gränze zu de Kantön Zug und Züri. Si het verschideni Ortsteil. Näbem Dorf im Zäntrum sälber sind des Bänzischwil, Rickebach, Unterrüti, Bunau und Hagnau. De Gmeindsbann het e Flächi vo 1351 Hektare, do dervo sind 194 Hektare Waldgebiet und 152 Hektare überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 550 Meter ü. M. i de Waldgebiet am Wissebach, de tüüfschti uf 380 Meter bi de Naturschutzpiet a der Rüüss. I der wyte Rüüssebeni, wo bi Merischwand nume ganz es grings Gfäll gäge Norde het, ligge zimli grossi Naturschutzpiet mid vilne chlyne See und Weijer, zum Bischpil der Birriweijer und der Rütiweijer und au d Gwässer im Sumpfgebiet vo Siibeeiche. Die Areal si bi der grosse Sanierig vom Rüüsstal i de 1970er Johr under Schutz gstellt worde. Bi däm grosse geografische Programm hed der Roman Käppeli (1905–1978) vo Merischwand e füerendi Rolle gspilt. D Nochbergmeinde vo Merischwand sind d Aargauer Gmeinde Aristau, Mülau, Boiel, Muri und Gältel, d Zürcher Gmeinde Ottebach und Obfälde und d Zuger Gmeind Hünebärg. Merischwand isch zum erschte Mol in ere Urkund us em
Bosmel isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. Bosmel ligt im Bünztal am Übergang vom flache Talbode uffe zum Lindebärg. De Gmeindsbann het e Flächi vo 1178 Hektare, dodervo sind 258 Hektare Wald und 128 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 704 Meter ü. M., de tüüfschti uf 429 Meter. D Nochbargmeinde sind Waltischwil, Bünze, Bäsibüre, Arischtau, Muri, Butel, Bepmel und Challere. Bosmel isch zum erschte Mol in ere Urkund vom Grossmoischter z Züri in de Namesform Bozwila gnennt. Will di Urkund nöd datiirt isch, ischs genaui Alter nöd bekannt. D Forschig nimmt en Entschtehig vo dere Urkund in de Ziit zwüsche 874 und 887 aa. D Landesherrschaft über Bosmel isch bi de Habsburger gläge. Im 1415i hei Eidgenosse de Aargau erobert u e so isch Bosmel de Sitz vo eme Amt und en Teil vo de Freie Ämter worde, ere gemeine Herrschaft. Kompliziirt isch es z Bosmel nach em zweite Villmergerchrieg worde. Di reformiirte Kantön Züri, Bärn und Glaris hei im 1712 d Katholike bsiegt und s Freiamt ufteilt. D Gränze isch uf ere grade Linie zwüsche de Chile vo Underlunkhofe und em Galge z Fahrwange verloffe und het Bosmel -
S Amt Meiebärg isch es Amt gsi, wo nach em Ussterbe vo de Grafe vo Länzbrg entschtanden isch. Zerscht isch es es Amt vo de Habsburger gsi und ab em 1415 het s Amt Meibärg zu de «Freie Ämter» ghört, ere gmeine Herrschaft vo de Eidgnosse. Zum Amt Meiebärg hei d Dörfer und Wiler ghört, wo hüt in de Gmeinde Apel, Au, Boiel (ohni Winterschwil), Dietel, Rüti und Seis liget. De Sitz vom Amt isch im Schtädtli Meiebärg gsi, wo hüt zu Seis ghört. De Bsitz vo de Länzburger isch nach em Usschtärbe vo dem Gschlecht um die Johr 1170/1171 vo de Habsburger übernoh worde. Si hei zu de Verwaltig vo ihrem Bsitz im Freiamt s Amt Meiebärg iigricht, wo im Johr 1273 s erschti Mol in ere Urkund belegt isch. Näbe de hütige aargauische Gmeinde hei im 14. Johrhundert au Dierike, Root und Mettewil bi Ballwil dezu ghört. D Habsburger hei vor em Johr 1247 z Meiebärg e Burg la baue, wo zum Zentrum vo dem Amt worde-n-isch. Wo dann de Aargau vo de Eidgnosse im 1415i isch eroberet worde, hei d Lozärner s Amt Meiebärg bsetzt und zunächscht d Landesherrschaft übernoh. Aber scho im 1425i hei si si
Bänzischwil isch vo 1813 bis ins 2011 e eigeständigi Iiwohnergmeind im Schwiizer Kanton Aargau gsi. Vor em 1813 und sit em 1. Jänner 2012 ghört Bänzischwil zu de Gmeind Merischwand. Bänzischwil ligt im Tal von Wissebach, wo en Zuefluss vo de Rüüs isch. S Unterdorf vo Bänzischwil isch mit de Nochbergmeind Merischwand zämme gwachse. De ehemolig Gmeindsbann het e Flächi vo 246 Hektare gha, dodervo sind 68 Hektare Wald und 27 Hektare sind überbaut gsi. De höchschti Punkt vo Bänzischwil isch uf 550 Meter ü. M., de tüüfschti uf 407 Meter gsi. Bänzischwil isch zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 1189 erwähnt worde. De Ort heisst derte Penziswile. Im Mittelalter sind d Herre vo Hünebärg Landesherre gsi. D Bewohner vom Dorf, wi au d Nachbare vo Mülau und Merischwand, hei sich 1394 vo de Hünebärger loskauft und hei sich friiwillig de Schtadt Lozärn unterschtellt, wo si zwar nöd di gliiche Rächt hei gha, wi d Schtadtbürger, aber gliichwohl me wi d Untertane vo Lozärn. Ihri Untervögt und Richter hei si sälber dürfe wääle. Au nach de Eroberig vo de Freie Ämter durch d Eidgenosse reschpektiv vom Amt Meiebärg durch d Lozärner im 1415, het an de Situation
S Amt Merischwand isch es Amt gsi, wo zu de Freie Ämter ghört het, ere gmeine Herrschaft vo de Eidgnosse. Zum Amt Merischwand hei d Dörfer und Wiler ghört, wo hüt in de Gmeinde Mülau, Bänzischwil und Merischwand liget. Site m 1293 sind die Dörfer und Wiler, wo schpöter zum Amt Merischwand si zämegfasst worde, im Bsitz vo de Herre vo Hünebärg gsi. D Bewohner vom Biet hei sich aber im 1394i vo de Hünebärger los chauft und hei sich friiwillig de Schtadt Lozärn unterschtellt, wo si zwar nöd di gliiche Rächt hei gha, wi d Schtadtbürger, aber gliichwohl me wi d Untertane vo Lozärn. Ihri Untervögt und Richter hei si sälber dürfe wääle. Au nach de Eroberig vo de Freie Ämter durch d Eidgenosse reschpektiv vom Amt Meiebärg durch d Lozärner im 1415, het an de Situation nüd gändret. Im 1426 isch dann zum erschte Mol s Amt Merischwand in ere Urkund erwäänt. Mülau, Bänzischwil, Merischwand und d Wiler und Einzelhöf sind zum Amt Merischwand zämegfasst gsi. Bsunders di hüfige Überschwemmige, wägem Hochwasser vo de Rüüs, hei em Amt z schaffe gmacht. D Bewohner hei d Verpflichtig gha, d Schutzdämm in Ordning z bhalte. Mit de Ziit hets au
Dr Oberchiifer (lat. Maxilla) isch e Chnoche vom Gsichtsschädel, wo us eme Chnochebäärli bestoht. Er bildet dr Bode vo dr Augehöhli (Orbita), dr Bode und d Siitewand vo dr Nasehöhli (Cavum nasi) und e Deil vom Guume und eso s Dach vo dr Muulhöhli (Cavum oris proprium). Im Oberchiifer isch au d Chiiferhöhli (Sinus maxillaris). Am Oberchiiferkörper löön sich vier Flechene lo underscheide: D Gsichtsflechi (Facies anterior) befindet sich vorne am Oberchiiferkörper. D Underschlööfeflechi (Facies inftratemporalis) schliesst noch hinde an d Gsichtsflechi aa und wird vo dr Underjochbeileiste gege d Gesichtsflechi drennt. D Augehöhleflechi (Facies orbitalis) bildet dr grössti Deil vom Augehöhlibode. D Naseflechi (Facies nasalis) bildet die siitligi Wand vo de Nasehöhlene. Dr Stirnfortsatz (Processus frontalis) isch d Verbindig zwüschen em Nasebei, em Dränebei und Stirnbei. Dr Jochfortsatz (Processus zygomaticus) het e dreieggigi Form und befindet sich under dr Augehöhliflechi. Dr Alveolarfortsatz (Processus alveolaris) dräit d Zehn und isch entsprächend bogeförmig. Dr Guumefortsatz (Processus palatinus) isch e woogrächti Blatte und befindet sich zwüsche dr Naseflechi und em Alveolarfortsatz. Bi Dier het dr Oberchiiferkörper e mehr oder weniger usprägti Chnocheleiste, d Crista facialis. Si isch bi Ross bsunders markant und mä cha se dur d Huut gspüüre. D Crista facialis
S Dränebei (Os lacrimale) isch eine vo de Schädelchnoche bi de Wirbeldier und Deil vom Gsichtsschädel. Es handlet sich um e dünns Chnocheplättli, wo as Baar vorchunnt und e Deil vo dr Augehöhli und vo dr siitlige Nasehöhliwand bildet. S Dränebei bildet (bim Menschen zsämme mit em Oberchiifer) d Dränesackgruebe (Fossa sacci lacrimalis, wo au als „Dränedrichter“ bezeichnet wird), wo dr Dränesack din liit. Usserdäm bildet s e Deil vom Dräne-Nase-Kanal (Canalis lacrimalis), wo dr Dräne-Nase-Gang (Ductus nasolacrimalis) din isch. Dr Iigang zum Dräne-Nase-Kanal isch s Foramen lacrimale. Bi Wiiderchäuer isch s Dränebei ventrokaudal wien e Blootere zur Bulla lacrimalis ufdriibe. Bi Baarhuefer isch s Dränebei pneumatisiert. Dere Nasenäbehöhli sait mä Dränebeihöhli (Sinus lacrimalis). Bi Ross chunnt d Chiiferhöhli, wo sehr gross isch, bis in s Dränebei ine. D Lengi vom Dränebei wird bin e baar Dierarte zur Identifikation vo Underarte bruucht. Das isch zum Bispil bi de Wildsäu dr Fall. F.-V. Salomon: Knöchernes Skelett. In: Salomon, F.-V. u. a. (Hrsg.): Anatomie für die Tiermedizin. Enke-Verlag, Stuttgart 2004, S. 37-110. ISBN 3-8304-1007-7
Dr Underchiifer (lat. Mandibula, vo mandere „chäue“) isch e Chnoche vom Gsichtsschädel. Bi Süüger isch er dr bewegligi vo de beide Chiiferchnoche. Dr Underchiifer bestoht us em huefiiseförmige Underchiiferkörper (Corpus mandibulae), wo s vorderen Änd drvo s Chiini stützt, und de Underchiiferäst (Ramus mandibulae), wo uf beide Siite vom Chiifer ufstiige. Am Underchiiferast befindet sich dr Muskelfortsatz (Processus coronoideus), wo dr Musculus temporalis dra festgmacht isch und dr Glänkfortsatz (Processus condylaris) mit em Chiiferglänkchöpfli (Caput mandibulae), wo s Chiiferglänk bildet. D Iischnitt zwüschen em Muskelfortsatz (noch dr alte anatomische Nomenklatur früehner as Processus muscularis bezeichnet) und em Glänkfortsatz (früehner dr Processus articularis) heisst Incisura mandibulae. Am Underchiifer setze die vier Chäumuskle aa, wo für e Chiiferschluss (Okklusion) sorge. An dr Innesiite vom Underchiiferast sitzt e Chnochezunge (Lingula), wo s Foramen mandibulae (s Underchiiferloch) überdeckt. Das Loch isch d Iidrittsstell vom Nervus alveolaris inferior (us Nervus mandibularis vom Nervus trigeminus) und dr Arteria und Vena alveolaris inferior. Dr Närv verlauft im Canalis mandibulae (Mandibularkanal) under de Wurzeländi vo de Siitezehn und innerviert d Zahnfächer und d Zehn im Underchiifer. Dr Ändast verloot as Nervus mentalis dr Underchiiferkörper am Foramen mentale (Chiniloch) im Beriich vo de Prämolare. D Bluetversorgig vom Underchiifer bassiert
S Zungebei (Os hyoideum) isch e chliine bogene Chnoche am Muulbode under dr Zunge. Es isch nit mit em rästlige Skelett verbunde, sondern nume an Muskle und Bänder ufghängt und mä cha s dur d Huut gspüre. S Zungebei het d Form vom ene U und isch bim Mensch öbbe 2 bis 3 cm gross. Embryonal entstoht s Zungebei us de Chnorpel vom 2. und 3. Kiemeboge. Bi de Süüger bestoht s us eme Mittelstück (Körper) und zwei Baar siitlige Fortsetz (Hörner). S hindere Baar vo dene Fortsetz isch chlii und mit em Chehlchopf verbunde, s vordere isch grösser und am Schlööfebei agmacht. Bi Affe und Mensche verschmilzt sogar s obere Drittel vom vordere Horn mit em Schlööfebei und bildet däm si so genannte Griffelfortsatz, währed dr Räst oder wenigstens s zweite Drittel unverchnöcheret bliibt und as Ligamentum stylohyoideum s Zungebei und dr Griffelfortsatz verbindet. Beidi Bäärli vo Hörner si bi de niidere Wirbeldier grösser und si mögligerwiis d Räst vom erste Kiemeboge und em Zungebei, wo bi de Fisch no voll entwicklet gsi isch, währed dr so genannti Körper, wo mänggisch us meh as eim Deil bestoht, wo hinderenander lige, s Mittelstück vom Zungebeiboge repräsentiert. S Zungebei isch mit
S baarige Scheitelbei (lat. Os parietale) isch e Deil vom Hirnschädel. Es bildet s Schädeldach und d Siitewand vo dr chnochige Hirnkapsle. Bi de Däuer wird, wil s Stirnbei sehr grooss isch, nume dr Siitedeil vom Schädeldach vom Scheitelbei bildet. Bim Mensch wird s Scheitelbei von e baar Schädelnööht begränzt: Sutura sagittalis (zwüschen em linke und em rächte Scheitelbei), Sutura coronalis (vorne, zum Stirnbei) und Sutura lamboidea (hinde, zum Hinderchopfbei). Bi Neugeborene het s Fontanelle zwüschen em Scheitelbei uf dr einte Siite und em Stirn- (Fonticulus major), Keil- (Fonticulus sphenoidalis), Hinderchopfbei (Fonticulus minor) und em Schlööfe- und Hinderchopfbei (Fonticulus mastoideus) uf dr andere Siite. Nach unde isch s Scheitelbei bi alle Süüger mit em Schlööfe- und em Keilbei dur e Chnochennoht verbunde. An dr Siiteflechi vom Scheitelbei setzt dr Musculus temporalis (Schlööfemuskel) aa, eine vo de Chäumuskle. Die oberi Begränzig vo siim Ursprung bildet e dütligi Linie, d Linea temporalis. Usser bim Mensch und bi Wiiderchäuer vereinige sich d Lineae temporales vo beide Siite zun ere chreftige mediane Chnocheleiste (Crista sagittalis externa) am obere Schädeldach.
Dr Bastian Gugel odder Gugel-Bastian (* z Altschwiir bi Bihl; † 1514 z Friburg im Brisgau) isch e alemannische Steihaüer gsi. Er het sich en Arme Kunrad ghaiße un isch dr Afiährer vum Bihler Buure-Uffschdond gsi. Anne 1514 isch er z' Friburg kepft worre. „Mer derf nit alles wellen liden. Mer mueß dene Herrschafte ze Baden zeigen, wo der Barthel der Most holt! Mir welnt nit im Graben fronen, mir welle uf em rechte Weg die Matte als gemein Vieweid nutzen, um den Zins, wo sie der Herrschaft jetzund abwirft“ – Bastian Gugel Noch em Bastian Gugel isch z Bihl d Bastian-Gugel-Straße gnännt. Michael Rumpf: Bastian Gugel und der "Arme Konrad" zu Bühl, Bühl, 1988 Der Bundschuh zu Lehen im Breisgau und der arme Konrad zu Bühl im dütschsprochige Wikisource
p1 D Burg Nej-Dannegg, au Burg Boll gnännt, isch e Burgruine uf eme Bärgrucke iber dr Wueteschlucht bi Boll, eme Ortsdeil vu dr Stadt Bonndorf, im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. Wahrschyns isch die Hechburg vu dr Herre von Boll im 12. Johrhundert böue wore, wu um 1160 as Dienschtmanne vu dr edelfreje Familie von Krenkingen gnännt wäre. In dr Mitti vum 14. Johrhundert isch d Burg in dr Bsitz vu dr Herre von Tannegg chuu. D Herre von Tannegg sin dervor uf dr Burg Alt-Tannegg gwohnt. Wu si d Burg Boll gchauft gha hän, hän si si in Nej-Danneg umgnännt. No 1476 isch si verfalle, e Zersterig isch nit iberliferet. Di ehmolig Burgaalag zeigt no Räscht vu Umfassigsmuure, eme Ecke vu dr Palasmuure un e Grabe zum hecher glägene Bärghang. D Burg isch urspringli rund 70 Meter lang un 30 Meter breit gsi. Förderkreis Burgruine Wieladingen e. V. (Hrsg.): Burgruinen im Landkreis Waldshut. o.A. Arthur Hauptmann: Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten. 3. Auflage. Verlag des Südkurier. Konstanz 1987. ISBN 3-87799-040-1 Friedrich-Wilhelm Krahe: Burgen des deutschen Mittelalters. Weltbild Verlag GmbH. Würzburg 1998. ISBN 3-86047-219-4 J. Schmidt-Brücken: Land Baden-Württemberg. Burgen, Schlösser und Ruinen. Aus der
p1 D Burg Dannegg, au Alt-Danneg oder Schloss Dannegg gnännt, isch e abgangeni Burg iber dr Wueteschlucht bi Boll, eme Ortsdeil vu dr Stadt Bonndorf, im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. D Burg Alt-Dannegg isch um 1160 s erscht Mol urkundli gnännt wore. Si isch dr Stammsitz vu dr Herre von Tannegg gsi. Die hän speter d Burg Boll ufgchauft, hän die in Burg Nej-Dannegg umgnännt un sin derno dert gwohnt. Wyteri Bsitzer vu dr Burg Alt-Danneg sin d Herre von Blumberg, d Grofe von Lupfen un d Herre von Rechberg gsi. Um 1517 isch d Burg Alt-Dannegg gschlisse wore. Hite isch vu dr ehmolige Burgaalag nyt me erhalte. D Gegnig zwische dr ehmolige Burg un dr Wuete wird bis hite Burgwald gnännt. D Burg Nej-Dannegg uf alemannische-seiten.de Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
D Burg Roggebach isch e Burgruine uf eme Bärgrucke bi Wittlekofe, eme Ortsdeil vu dr Stadt Bonndorf im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. Si lyt 400 Meter wyt ewäg vu dr Ruine vu dr Burg Steinegg. D Burg Roggebach isch noch em friejere Namme vum Bach Steina gnännt. Zämme mit dr Burg Steinegg wird d Burg Roggebach hite z Bonndorf vilmol Rogèbacher Schlösser gnännt. Die Hecheburg isch um 1180/90 vu dr Grofe von Nellenberg böue loo wore. S erscht Mol urkundlig gnännt wird si anne 1288. Im Johr 1295 isch si im Bsitz vu dr Herre von Krenkingen gsi, wu ihre Stammsitz uf d Burg Roggebach verleit hän. Mitti 14. Johrhundert isch si im Pfandbsitz vu dr Herre von Roth vu Grofehuuse. Anne 1438 wird d Burg dur dr Werner von Staufen gschlisse un no wider ufböue. Ändgiltig gschlisse wird si anne 1525 im Dytsche Buurechrieg wie au d Burg Steinegg. 1609 isch d Burg im Bsitz vum Chloschter St. Bläsi. D Burg Roggebach het zwe Bärgfrid gha mit glyyche Maß (Hechi 10 m, Grundflechi 9 x 9 m, Muursterki 2,5 m). Di ehmolig Burgaalag zeigt no Räscht vu dr Grundmuure vu dr Wohngebäude, vum nördöschtliche Bärgfrid, vun ere Drännigsmuure un
E Huebcholbemotor isch e Motor, wo d Änderig vom Volume vom ene Gas über e Cholbe, wo das Gas hi- und härschiebt, in e Dreihbewegig umsetzt. Er zehlt zu de Cholbemaschine. D Usdehnig vom Gas im ene Zylinder verrichtet Arbet am ene Cholbe, wo von ere Pleuelstange uf d Kurbelwälle überdrait wird. So wird die oszillierendi Bewegig vom Cholbe in e Dreihbewegig umgsetzt, wobii prinzipiell zwei kinematischi Bauforme möglig si: Die ersti isch dr Standmotor, bi welem d Zylinder fixiert si und d Kurbelwälle sich dreiht. Eso chönne d Cholbe Arbet über d Pleuel an d Kurbelwälle abge (Abb. 1). Die zweiti Form isch as Umlaufmotor bekannt. Bim Umlaufmotor isch d Kurbelwälle fixiert und d Huebzapfe und d Zylinder si dreihbar glageret. Drbii rotiere d Zylinder uf enere andere Achse als dr Huebzapfe (exzentrisch), eso chunnt dr Hueb vo de einzelne Cholbe in de Zylinder zstand. Richard van Basshuysen; Fred Schäfer: Handbuch Verbrennungsmotor Grundlagen, Komponenten, Systeme, Perspektiven. Wiesbaden: Vieweg, 3. Auflage 2005, ISBN 3528239336 Eduard Köhler: Verbrennungsmotoren. Motormechanik, Berechnung und Auslegung des Hubkolbenmotors. Wiesbaden: Vieweg, 3. Auflage 2002, ISBN 3528231084 Massenausgleich von Hubkolbenmotoren (Animiert)
Die Hasenartige (Lagomorpha) si en Ornig vo de höchere Süügdier, wo zur Überornig vo de Euarchontoglires ghöre. Si si nooch verwandt mit de Nagdier (Rodentia) und bilde mit dene d Ornig Glires. Si underscheide sich vo de Nager im Bau vo de Hinderbei, vom Schädel und vom Gebiss. D Ornig vo de Hasenartige bestoht us zwei Familie, de Pfiifhase (Ochotonidae) und de Hase (Leporidae)), wo zsämme 70 bis 80 Arte hai. As Huusdier us dere Ornig si d Chüngel, wo zur Familie vo de Hase ghöre, vo Bedütig, wo us em Wildchüngel in die verschiidenste Rasse züchdet worde si. Renate Angermann: Lagomorpha, Hasentiere in: W. Westheide und R. Rieger: Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere. Spektrum Akademischer Verlag, München 2004. ISBN 3-8274-0307-3 Commons: Hasenartige – Sammlig vo Multimediadateie Hasenartige im Animal Diversity Net (englisch) IUCN/SSC Lagomorph Specialist Group Home Page (englisch) Liste gefährdeter Arten der Hasenartigen der IUCN
Dr Penischnoche (lat. Os penis, Os priapi oder Baculum) isch e Chnoche im männlige Begattigsorgan (Penis) vo vile Süüger. Dr Penischnoche isch e Verchnöcherig vom Penisschwellkörper (Corpus cavernosum penis). E Penischnoche hai die meiste Primate (usser em Mensch, e baar Chlammerschwanzaffe und d Sulawesi-Koboldmaki), fast alli Raubdier (usser de Hyäne und Musangs), Meersäuli- und Muusverwandti, d Biber, d Insektefrässer, d Fläderdier, d Riisegleiter, d Borstenigel und e baar Muulwürf. Mänggisch isch s au nume e verchnorpleti Struktur. Fossil isch d Struktur bsunders vom Höhlebär (Ursus spelaeus) bekannt. D Morphologii vom Penischnoche dient mänggisch zum noch verwandti Arte z underscheide. E Struktur, won eme Penischnoche ähnlig isch, cha bi Mensche ufdräte, wo an gwüsse sältene Erbchraneite liide. Dr Evolutionsforscher Richard Dawkins het die kontrovärs diskutierti Hypothese ufgstellt, ass dr Mensch dr Penischnoche im Lauf vo dr Evolution verlore haig, wil s Fähle vom Penischnoche bi de Manne es de Fraue möglig gmacht haig, d Gesundheit vom Ma z brüefe. Erektionsstörige siige hüfig e Folg vo verschiidene physische oder psychische Krankheite und Faktore (bispilswiis Diabetes mellitus oder Stress). Wil en Erektion, wo vom e Penischnoche abhangt kei sonigi Beurdeilig zueloot, isch s möglig, ass d Fraue s vorzoge hai, sich mit Manne