rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Ougschte oder Ouguscht isch dr achti Monät vum Jôhr im Gregorianische Chalender. Dr Ouguscht hät 31 Daag un isch nôchem römischi Chaiser Augustus bnannt wo i däm Monät syn erschtes Konsulat aatrete hät. Vorher hät dr Monät im römischi Chalender Sextilis gheisse (dr säggschti Monät). Imene Schaltjôhr fangt dr Ouguscht mitem salbi Wuchedaag aa wie dr Februar. In vieli Schprôche hät dr Ouguscht ä name wo mitem Härbschde z'tue hät; zum Byschpil uf Finnisch: elokuu. Oder er hät nô mim Heidnischi Chalender z'tue. Dr 1. Ouguscht isch sit 1891 dr Schwyzer Nationalfirdaag. Z'Irland isch dr erscht Mäntig vom Ouguscht ä Firdaag. August isch au ä männlicher Vorname. Fiirtig
D Schwiz existiert as Bundesstaat in ihrer gegewärtige Form sit dr Anahm vo dr Schwizerische Bundesverfassig ane 1848. De Vorläufer vo dr modärne Schwiz sind zerscht die Alti Eidgenosseschaft gsi, e lugg organisierte Staatebund, wo sich vom Ändi vom 13. Johrhundert aa het afo bilde, denn die zentralistisch ufbauti Helvetischi Republik zwüsche 1798 und 1803, und drno die «Schwizerischi Eidgnosseschaft», wo ane 1803 noch em Wille vom Napoleon wider as Bundesstaat usgformt worden isch und wo sich 1815 i dr Zit vo der Restauration neu as Staatebund konstituiert het. Staatsrächtlig het s Gebiet vo dr hütige Schwiz sit der Mitti vom 6. Johrhundert zum Frankeriich ghört. Es isch denn, wo das Gebiet im 10. Johrhundert ändgültig in Deilriich zerfallen isch, zum grösste Deil zum Heilige Römische Riich cho. In däm sim Rahme hai die erste Eidgenosse vom 13. Johrhundert aa um d Riichsunmittelbarkeit kämpft. Erscht mit em Drissgjöhrige Chrieg het sich d Eidgenosseschaft vom Riich afo löse, und ane 1648 hai die Drizäh Alte Ort im Westfälische Friide d Unabhängikeit vom Dütsche Riich gwunne. Mit der Uflösig vom Dütsche Riich im Johr 1806 isch d Drennig vo der schwizerische Eidgenosseschaft vo de andere dütsche Länder ändgültig worde. Iri Souveränität isch
Chasselas isch e Wysswy-Truube, wo in Südbade au unter em Namme Guetedel bekannt isch. Z'Öschtrych heisst si au Moster oder Wälscher. Im Wallis wird die gliichi Truube unter em Name Fendant aabaut und im Waadtland heisst si Dorin. In dr Schwiiz gilt si als meischt-aapflanzti Wysswytruube. Über die genaui Härkunft vom Chasselas sin sich d'Fachlüt lang nit einig gsi: die einte behaupte, si kämi us em Nohe Oschte oder Egypte, anderi sage, si stammi us Frankrych, wieder anderi sin de Meinig, dass si us dr Schwiiz stammi. Genanalyse len jetz e Ursprung in dr Weschtalpe, also d'Region um de Genfer See, am wohrschinlichschte erschine. D'Chasselas-Truube kunnt au als Tafeltruube uff e Tisch, im Elsass isch si e Bestandteil vom Edelzwicker. Im Markgräflerland in Südbade zwische Friburg un Basel isch de Chasselas als Guetedel de meischt-aapflanzt Wysswyräbe. In andere Wibauregione z Dytschland wird si degege praktisch nit aapflanzt. Wege dem sait mer au, dass d Grenze vom Markgräflerland do sin, wo de Aabau vom Guetedel aafangt. De Wyy isch relativ gmschacksneutral un unuffdringli. Wil de Sorte zimli mengempfindlich isch, füehre z'grossi Menge zue eme zimli charakterlose Wy. Au lageret de Chasselas relativ wenig Zucker in d'Beere i, so dass sich de
Flamenco (spanischi Uusprooch: [flaˈmeŋko]) isch d Bezäichnig für e Grubbe vo Lieder und Dänz us Andalusie, aber o us anderne spanische Piet, wie d Farruca us Galizie. Er zaichnet isch uus dör heftige, liideschaftliche Tanz und düstere, melanchgolische Gsang. S wichtigst Musiginstrument vom Flamenco isch d Gitarre. D Terminologii vom Flamenco underschaidet sich zom Tail vo de andere spanische Musig und vili Uusdrügg stamed usem andalusische Tielekt. Sit 2010 ghört dr Flamenco zum Immaterielle Kulturerb vo dr Menschhäit. De Flamenco isch starch mit moderne Mythe verbunde. So werd i de Populärliteratur, aber o i villne Fachbüecher gschribe, as de Flamenco vo de spanische Zigüüner, de Gitanos, abstammi, mengisch au as er di maurischi Musig fortsetzi; sogär spanischi Jude wered bimüet. Chorz, ales Minderhaite, wo vo de katholische Cherche und vo de spanische Machthaber underdruggt wore sind. Asigi romantischi Mythe, wo em Flamenco zom "Exootische par excellence" verchlääred und urchigi Authentizität ufebischwööret, wered biwusst ufrecht erhalte, well sich dodemit guets Kapitaal useschloo loot. Entstande isch de Flamenco abem uusgeende 18. Joorhundert, vor alem i de Städt Sevilla und Cadiz und er het us de traditionelle andalusische Volksmusig gschöpft. D Gitanos hend dodebii e gwüssi Role gspillt, vor alem aber Bruefsmusiger, wo
Samba ([ˈsɐ̃bɐ]) bezäichnet e brasilianische Muusigstil, wo mä mäistens mit dr Stadt Rio de Janeiro verbindet. Er wird aber in underschidlige Wariante in fast ganz Brasilie gspiilt und danzt wird. Samba isch dr Oberbegriff für verschiideni Tüpe vo Muusig wie dr Samba enredo vo de Karnevalumzüüg, dr Samba pagode, wo im chliine Kräis gespielt wird, dr dradizionelle, ländlige Samba de roda oder dr balladehafte Samba Canção. In de 1950er Joor het dr Stroossekarneval vo de Sambaschuele dr bürgerlig Karneval im Zentrum von Rio verdrängt. Bim Umzuug, em Desfile, mache alli Sambaschuele mit. Si singe nume vom Cavaquinho gebläitet und danze zur Muusig. Bim Danzwettbewärb döfe nume die beste Schuele mitmache. Im Sambódromo sitzt e Schüry und git de Schuele e Noote. Die wo die schlächtiste Noote überchömme, wärde im Joor druf vo andere Schuele ersetzt. Arne Birkenstock, Eduardo Blumenstock: Salsa, Samba, Santeria. dtv, Münche 2002, ISBN 3-423-24341-4 Ruy Castro: Bossa nova. Eine Geschichte der brasilianischen Musik. Hannibal, Höfen 2005, ISBN 3-85445-249-7 The Garland encyclopedia of world music. South America, Mexico, Central America, and the Caribbean. Herausgegeben von Dale A. Olsen und Daniel E. Sheehy, Garland Publishing, Nöi York u. a. 1998, ISBN 0-8240-4947-0 Egon Ludwig (Hrsg.): Música Latinaoamericana. Das Lexikon
Dr Samba (portugiisisch o samba) isch e Gsellschaftsdanz im 2/4-Takt. Er het sich im Lauf vom 19. Joorhundert us em brasilianische Volksdanz mit em gliiche Naame entwigglet. Dr Danz wie au d Muusig si ursprünglig mit verschleppte afrikanische Sklave uf Brasilie choo. Us däm dradizionelle Danzstiil het sich dr öiropäisch Gsellschaftsdanz entwigglet, wo kuum no öbbis mit em populäre brasilianische Danz gmäinsam het. Tüpisch für e Samba si dütligi, schnälli Beweegige vo de Hüfte und e Vor-und-Zrugg vom Unterkörper, wo men em Bounce säit. Dr Samba isch kä stazionäre Danz und mä bewegt sich drbii fliessend über s Parkett. Uf Durnier danzt mä mit eme Tempo vo 44 bis 53 Takt bro Minute. Es git verschiideni Rhüthmus im Samba. Mä underschäidet zwüschen em Körperrhütmus und em Fuessrhüthmus. Dr Körperrhüthmus isch brägt dur langsami (slow) Vorwärts-und Ruggwärtsbewegige vom Becki. Je noch dr Art vo dr Danzfigur entstoot en andere Rhüthmus vo de Füess. Dr Grundrhüthmus vo de eender stazionäre Figure wird uf Änglisch one-a-two bezäichnet. Drbii bestoot e 2/4-Takt us drei Schritt, dr erst Schritt isch 3/4 vom ene Schlag lang, dr zwäit 1/4 und dr dritt Schritt e ganze Schlag. Dä Grundrhüthmus wird hüfig abgänderet. Bro Takt si drei Beweegige
D Niki de Saint Phalle (* 29. Oktober 1930 z Neuilly-sur-Seine; † 21. Mai 2002 z San Diego; äigetlig Catherine Marie-Agnès Fal de Saint Phalle) isch e französisch-schwizerischi Moolere und Bildhauere gsi. Si isch mit em Schwizer Bildhauer Jean Tinguely verhürootet gsi. In Dütschland isch si as Künstlere vor allem dur d „Nana“-Figure bekannt worde, wo 1974 z Hannover am Leibnizufer ufgstellt worde si und hüte e Däil vo der Skulpturemäile si. Iiri Künstlerkarriere het si as Akzionskünstlere aagfange. Vo 1956 isch si dur iiri Schiessbilder bekannt worde, das si Gipsrölief mit Farbseckli gsi, wo si wääred dr Vernissaasche denn druf gschosse het. 1964 si iiri erste „Nanas“ entstande, Frauefigure mit seer volle und runde Forme, zerst no us Droot und Stoff und spööter us Polyester. Äini vo dene isch die 29 Meter langi Hon (schwedisch: „sii“), gsi, wo mä dur d Wagina in si iine het chönne und wos im Innere e Bar und e Kino gha het. 1968 het si zum erste Mol im Museum of Modern Art z Nöi York usgstellt, denn 1969 z Münche und in Hannover, 1970 z Bariis, 1971 z Amsterdam, Stockholm, Rom und Nöi York. 1979 het si in dr Toskana z Capalbio
D Taxonomii (vo altgriechisch τάξις taxis, "Ornig," and -νομία -nomia, "Gsetz") isch e Fachgebiet vo dr Biologii, wo Grubbe vo Lääbewääse definiert uf dr Basis vo gmäinsame Äigeschafte und dene Grubbe Nääme git. D Organisme wärde dene Taxa (Äizaal: Taxon) zuedäilt und bechömme so e taxonomische Rang; Grubbe wo dr gliich taxonomisch Rang häi, chönne zu Übergrubbe mit eme hööchere Rang zämmegfasst wärde, so dass e taxonomischi Hierarchii entstoot. Es git Wüsseschaftler wo d Taxonomii in dr Biologii mit dr Süstematik vo de Lääbewääse gliichsetze, anderi gseen d Süstematik as d Wüsseschaft vo dr Vilgstaltigkäit vo de Organisme und d Taxonomii as d Leer vo iirer Klassifikazion, e Klassifikazioonsschema, wo sich uf d Ergäbniss vo dr Süstematik und dr Nomenklatur stützt. Dr schwedisch Botaniker Carl von Linné wird as dr Vater vo dr biologische Taxonomii aagluegt, wil är e Süstematik für Pflanze und für Dier ufgstellt het und die binäri Nomenklatur iigfüert het für d Organisme, won er klassifiziert het. Er het d Pflanze in 24 Klasse – brinzipiell noch dr Zaal vo de Stamina und iirer Gstalt. Das Süstem, wo zu sinere Zit de Botaniker e Wärkzüüg gee het, zum iiri Entdeckige z klassifiziere, isch vollkomme veraltet. Mee Glück
Taxon (das, Pl.: Taxa; vo griech. τάξις táxis, ‚Ornig‘, ‚Rang‘) bezäichnet in dr Biologii e Grubbe vo Lääbewääse, wo as süstematischi Äihäit definiert worde isch und en äigene Naame überchoo hets. D Reegle wie wüsseschaftligi Nääme für Taxa bildet wärde, si dr Inhalt vom entsprächende nomenklatorische Cod. Wie si noch em Grad vo dr Verwandtschaft in s entsprächende hierarchische Süstem iigordnet wärde, isch d Ufgoob vo dr akademische Disziplin vo dr Taxonomii, wo sich sälber uf d Ergäbniss vo dr biologische Süstematik stützt. Underschidligi süstematischi Vorstellige füere zu underschidlige taxonomische Aasätz und eso zu verschiidene Ergäbniss bim wüsseschaftlige Naamegee vo Taxa. Es isch Dradizion ass d Nääme hüfig us em Latiinische oder Griechische abgläitet wärde. E Taxon, wo son e Naame überchoo het, wird as „nominells Taxon“ bezäichnet. Gottlieb Wilhelm Bischoff: Wörterbuch der beschreibenden Botanik oder Die Kunstausdrücke, welche zum Verstehen der phytographischen Schriften nothwendig sind, lateinisch-deutsch und deutsch-lateinisch. 2. Uflaag. Schweizerbart, Stuttgart 1857 (Digitalisat) Willi Hennig: Grundzüge einer Theorie der Phylogenetischen Systematik. Deutscher Zentralverlag, Berlin 1950, Koeltz, Königstein 1980 (Repr.). ISBN 3-87429-188-X Willy Hennig: Phylogenetic Systematics. Univ. of Illinois Press, London 1966. ISBN 0-252-06814-9 Lynn Margulis, Karlene V. Schwartz: Die fünf Reiche der Organismen. Spektrum d. Wiss., Heidelberg 1989.
As Ootem bezäichnet mä d Luft, wo bim Schnuufe iigschnuuft und usgschnuuft wird. E Mensch zum Bischbil schnuuft im Daag öbbe 23'000-mol und bewegt drbii zwölfehalb Kubikmeter Luft. Erobischi Organisme wie Vögel, Süüger und Reptilie müesse Suurstoff dur s Iischnuufe us dr Luft ufnee, für dass si iire Metabolismus chönne ufrächt erhalte. Die mäiste Fisch hingege und däilwiis au d Amfibie näme Suurstoff uf anderi Wiis uf. Bim Usschnuufe stoosst dr Körper Chooledioxid us. In dr Medizin wird under dr Ootmig dr füsischi Däil vom Schnuufe verstande, und mä underschäidet zwüschen em anatomisch/füsiologische Aspäkt vo dr üssere und em biochemische vo dr innere Ootmig. Alli Hochkulture, so zum Bischbil die vo de Alte Grieche, häi über d Bedütig vom Ootem gwüsst. So stoot dr Begriff Pneuma nid nume für e Ootem sondern au für e Gäist und d Seel. In dr indische Filosofii gseen vili Forme vom Yoga und andere Lääbensaaschauige bis hüte dr Ootem as Middler und wände Technike aa, wo vor allem mit Ootme z due häi und dr Körper und Gäist sölle veräine (Pranayama). Bi de Alte Egüpter het mä de Mumie in ere Zeremonie s Muul müesse ufmache, für dass si beläbt worde si und in
S Reprodukzioonssüstem vo Gwääbdier umfasst alli Organ, wo für d Fortpflanzig doo si. Bi Lääbewääse, wo sich gschlächtlig fortpflanze, si das die primäre Gschlächtsorgan. Dorum git s bi deene, andersch as bi andere Körpersüsteem, groossi Underschiid zwüsche de verschidnige Gschlächter bi de Organ, wo inwolwiert si. D Gamete wärde in Gonade broduziert, wo au Hormon usstoosse und eso d Reprodukzioon reguliere. Bi Männli si das d Hoode und bi Wiibli d Äierstöck. Zum Reprodukzioonssüsteem ghööre au Organ, wo d Gamete zämmebringe, so dass e Befruchdig cha stattfinde. Bi dr üssere Befruchdig brucht s bi bäide Gschlächter vor allem Läiter, wo d Gamete in d Umwält spediere, wo si chönne ufenander dräffe. Bi dr innere Befruchdig wird d Äizälle an en Ort im Innere vom Wiibli dransbordiert, wo s uf Soome vom Männli wartet. Die Soome müesse in s Innere vom Wiibli cho. Für das het s Wiibli je noch dr Dierart e Wagina oder e Kloake und s Männli macht dr Kontakt zum Wiibli eso äng, wie s sini Organ mööglig mache. Bi vile Vöögel brässt s si Kloake uf d Kloake vom Wiibli, bi de Süüger steckt s si Penis in d Vagina und d Soome wandere zur oder
Dr Äierstock – in dr medizinische Fachsprppche as Owar (vo lat. Ovarium) oder Oophoron (griech.) bezäichnet – isch e brimärs, wiibliges Gschlächtsorgan und Däil vom Reprodukzioonssüstem. As Gonade (Käimdrüese) entspricht si em Hoode vo de männlige Indiwidue. Im Äierstock wärde d Äizälle und wiibligi Gschlächtshormon broduziert. S Owar wird vom ene äischichtige isoprismatische Epithel, em Epithelium superficiale, überzooge. Es isch e modifizierti Tunica serosa, wo diräkt in die wissi Bindgwääbskapsle (Tunica albuginea) übergoot, wo drunder lit. S Gwääb vom Äierstock bestoot mäistens us ere ussere Rinde und em Mark inne nooch. Bi Ross si d Verheltniss umkeert und d Rinde isch in dr Middi. In dr Äierstockrinde (Cortex ovarii, Zona parenchymatosa) si Follikel mit Äizälle din. Lang het mä dänggt, ass Fraue mit ere bestimmte Zaal vo Äizälle uf d Wält chieme, und dass si wenn die ufbrucht si, unfruchtbar wurde, aber amerikanischi Forscher häi am Aafang vo 2012 zäigt, ass es in de Äierstöck Stammzälle git, wo Äizälle broduziere. S Äierstockmark, Medulla ovarii oder Zona vasculosa, bestoot us Bindgwääb und het Bluetgfäss, Lümfgfäss und Närvefaasere vom Plexus ovaricus. Bi dr Frau ligge d Äierstöck im chliine Becki wo sich d Arteria iliaca communis däilt. Mä cha sä mit zwäi
D Frauke Petry (geb. Marquardt; * 1. Juni 1975 z Dresden) isch e dytschi Bolitikeri (bis Septämber 2017 AfD, syterhär Die Blauen), Chemikeri un Unternämmeri. Vu 2013 bis 2015 isch si aini vu drei Barteisprächer vu dr AfD gsii un vu 2013 bis 2017 Vorsitzeri vu dr AfD Sachse. D Petry het as Verdrätteri vum nationalkonservative Fligel vu dr Bartei gulte. Im Septämber 2017 isch si us dr Bartei uusdrätte. Syt dr Landtagswahl z Sachse 2014 isch d Petry Mitglid vum Sächsische Landdag. Bi dr Bundesdagswahl 2017 het si ne Diräktmandat gwunne. D Petry isch d Dochter vun eme Ingenieur un ere Chemikeri un isch bis 1989 z Schwarzheide in dr brandeburgische Niderlausitz ufgwachse. Anne 1995 het si am Städtische Gymnasium z Bergkamen s Abitur gmacht un derno vu 1995 bis 1998 Chemy an dr University of Reading (Bachelor of Science) un vu 1998 bis 2000 an dr Georg-August-Universität Göttingen (Diplom) studiert. Im Johr 2004 isch d Petry am Göttinger Inschtitut fir Pharmakology un Toxikology mit dr Dissertation Charakterisierung eines neuen ATP-binding-cassette-Transporters aus der ABCA-Subfamilie promoviert wore. Derno het si as wisseschaftlig Mitarbaiteri am Inschtitut fir Pharmakology un Toxikology un as Post-Doktorand am Inschtitut fir Humangenetik gschafft. Im Merz 2007
´ D Schildchrotte (Testudinata, Testudines, früener au Chelonia vo altgr. χελώνι „Schildchrot“) si en Ornig vo de Reptilie (Reptilia) und si vor mee as 220 Millione Joor im Karnium (Obertrias) erschiine. Mä underschäidet zur Zit 341 Arte mit über 200 Underarte. D Schildchrotte häi sich an die underschidligste Biotop und ökologische Nische aabasst. Es goot vo mediterrane Landschildchrottearte, Gopher- oder Wüesteschildchrotte und ere groosse Zaal vo chliinere Wasserschildchrottenarte in Nordamerika und Südostasie über d Fluss-Schildchrotte in Südamerika, de Riiseschildchrotte uf e baar Inselgrubbe, Wäichschildchrotte in Asie und Schlangehalsschildchrotte in Australie bis zu de grösste, de Lääderschildchrotte, wo näbe de Meerschildchrotte en äigeni Familie bilde. D Schildchrotte si wäggselwarmi Reptilie, wo Äier lege. Fossilgschichtlig si si am nöggste mit e baar basale Diapside wie Odontochelys semitestacea und Sinosaurosphargis yunguiensis verwandt. Wil si sich so guet häi chönne aabasse, häi d Schildchrotte bis hüte überläbt. Aber wägem Mensch si hüte e Hufe Arte akut gfäärdet. Allgemeine Literatur und Feldstudien: Alderton D, 1988, Turtles and Tortoises of the World, Nöi York ISBN 0-8160-1733-6 Cann J, 1998 Australian Freshwater Turtles, Beaumont Publishing, Singapore Ernst C H, Barbour R W, 1992, Turtles of the World, Nöi York, ISBN 1-56098-212-8 Ernst C H, Altenburg R G
The Flowers Of Romance isch a Punkrock-Gruppe üs England gsi, wo im Summer 1976 gründet worde isch. Di Gruppe hot nie a Pladde uffgnomme odr öffentlich gschpielt. Dafür hen schpätere bekannte Punk-Musikr, wie Sid Vicious von de Sex Pistols, Keith Levene von The Clash un schpädr Public Image Ltd. und Palmolive und Viv Albertine von de Slits mitgmacht. Au wenn si nie live ufdräte si, het se s Fanzine SCUM en Interview mit ne gmacht. In däm het dr Sid Vicious gsait "I'll always be the thug I am now". Dr Song "Belsen Was a Gas" isch vo dere Bänd gschriibe worde, und spöter hai en d Sex Pistols und Public Image Ltd live usgfüehrt. Im Johr 1977 isch die Bänd ufglöst worde, und Public Image Ltd. hot 1981 zum Gedenke eins vo ihre Albe noch der Bänd bnannt. The Flowers Of Romance
Mit em Begriff vom biologische Gschlächt oder somatische Gschlächt bezäichnet mä s Gschlächt, wo en Indiwiduum us biologischer Sicht het. Es bestöön meereri Stuefe in dr Definizion vom körperlige Gschlächt. Am Aafang wird bi dr Befruchdig s chromosomale Gschlächt festgläit. Es git zwäi underschidligi Gschlächtschromosome, s X-Chromosom und s Y-Chromosom. Im Normalfall het s in ere befruchdete Zälle zwäi Gschlächtschromosome, wenn en Y-Chromosom vorhande isch, goot d Entwigglig in dr männlige Richdig, sust in die wiibligi, d. h. wenn bäidi Gschlächtschromosome X-Chromosome si, denn het dr Embryo e wiibligs Chromosom, wenn s en X-Chromosom und e Y-Chromosom het, denn isch er männlig. Es git s aber au, ass en Embryo nume en X-Chromosom het, oder zwäi X und äi Y Chromosom. Wenn s mee as äi X-Chromosom het, wärde alli X-Chromosom usser äim inaktiwiert, und en XXY-Embryo zum Bischbil entwigglet sich männlig. D Entwigglig vo de Gonade bim Embryo isch bi bäide Gschlächter zerst emol gliich. Denn wird in dr sibte Wuche die sogenannti sex-determining region of Y (SRY) aktiv und macht dur e Hoode-determinierend Faktor (TDF) us de Urkäimdrüese Hoode. Wenn dr TDF feelt, entstöön Äierstöck. Die differenzierte Käimdrüese vom Embryo sondere denn Gschlächtshormon ab, wo d Entwigglig vo
S Y-Chromosom isch e Gschlächtschromosom (Gonosom) bi gwüsse Dierarte, drunder bim Mensch. Es bewirkt, ass sich dr männlig Fenotüp usbildet. Bi vile Arte wird s Gschlächt vom ene Indiwiduum dur e chromosomali Gschlächtsbestimmig festgläit. Wenn in wiiblige Indiwidue zweimol s gliiche Chromosom (homozygot; XX) und in männlige zwäi underschidligi Chromosom (hemizygot; XY) vorchömme, schwätzt mä per Definizion vo X-Chromosome und Y-Chromosome. S XX/XY-Süstem vo dr Gschlächtsdeterminazion het sich in verschiidene Diergrubbe unabhängig vonenander entwigglet. Es chunnt bi Süüger, gwüsse Insektenarte und non e baar andere Diergrubbe vor (lueg Gschlächtschromosom). Es git aber Lääbewääse wie zum Bischbil d Vögel, wo die männlige Indiwidue zwäi gliichi Chromosome, Z-Chromosome, häi und die wiiblige je äi W- und äi Z-Chromosom. The Y Chromosome Consortium (YCC) (änglisch) Human Y Chromosome information (Oak Ridge National Laboratory) (änglisch)
As Immunsüsteem (lat. immunis ‚umberüert‘, ‚frei‘, ‚räin‘) bezäichnet mä s biologische Abweersüsteem vo Lääbewääse, wo Schääde an iire Gwääb durch Chranketserreeger verhinderet. Es macht Mikroorganisme, wo in dr Körper iidrunge si, und fremdi Substanze unschäädlig und cha au körperäigeni Zälle zerstöre, wo nid richdig funkzioniere. S Immunsüsteem isch e komplexes Netzwärk us verschiidene Organ, Zälltüpe und Molekül und dr zentrali Forschigsgegestand vo dr Immunologii. S Immunsüsteem het e groossi Bedütig für die körperligi Gsundhäit vom Lääbewääse, wil braktisch alli Organisme die ganz Zit de Iiflüss vo dr beläbte Umwält usgsetzt si; mänggi vo dene Iiflüss chönne für e Körper gföörlig wärde: Wenn schäädligi Mikroorganisme in dr Körper iidringe, cha das zue Funkzioonsstöörige und Chrankhäite füere. Tüpischi Chrankhetserreeger si Bakterie, Wiire, Bilz, äizälligi Parasite wie z. B. d Plasmodie, wo zu de Protozoe ghööre, und meerzälligi Schmarotzer wie z. B. Bandwürm. Au wenn sich öbbis im Innere vom Körper veränderet, cha das für si Existänz gföörlig wärde: Wenn normali Körperzälle im Lauf vo dr Zit iiri gsundi Funkzioon verliere, denn stärbe si mäistens ab und müesse abbaut wärde (Nekrose) oder baue sich sälber ab (Apoptose). In sältene Fäll chönne si au chrankhaft entarte und Chräbs cha entstoo. Sonigi Chräbszälle wärde vilmol
E Gwääb isch e organisierte Chlumpe vo differenzierte Zälle in ere extrazelluläre Matrix. D Zälle vom ene Gwääb häi alli äänligi Funkzioone und erfülle gmäinsam d Ufgoobe vom Gwääb. Alli Däil vo fast alle Vilzäller ghööre zum ene Gwääb oder si vom ene Gwääbtüp broduziert worde. Mit em Ufbau vo de Gwääb befasst sich d Histologii, bi chrankhafte Verändrige d Histopathologii. E baar Gwääb chönne us em Körper uusegnoo wärde und denn under gäignete Bedingige extrakorporal für e Zitli in ere Gwääbkultuur ufbewaart wärde. M. Gremse, A. Chang u. a.: The BRENDA Tissue Ontology (BTO): the first all-integrating ontology of all organisms for enzyme sources. In: Nucleic acids research. Band 39, Database issue. Januar 2011, S. D507–D513, ISSN 1362-4962. doi:10.1093/nar/gkq968. PMID 21030441. PMC 3013802 (freie Volltext). Commons: Biologischi Gwääb – Sammlig vo Multimediadateie eVOC ontology BRENDA tissue ontology
Än Bundesbrief isch ä Bündnissurkund vo dä schwiizerische Eidgenosseschaft. Psunders bekannt isch de Bundesbrief vo 1291, wo Uri, Schwyz und Nidwalde abgschlosse händ. Langi Zyt hät mer ihn vergässe gha, doch im 19. Jahrhundärt isch er wider entdeckt worde und sit do gilt er so quasi als d Gründigsurkund vo de Schwiiz. Er isch 320 x 200 mm gross, umfasst 17 Ziile und an ihm hangäd d Sigäl vo Uri, Schwyz und Nidwalde. Im latiinisch gschribnige Tegscht isch nur vo Uri, Schwyz und Nidwaldä d Red. Im Sigel von Nidwalde hät mer churz drufabe no iigchrizt "und d Lüüt vo ob em Wald" (Obwalde. D Obwaldner sind also erscht churz drufabe, wänn weiss hüt niemert me, zum Bund vo de Eidgenosse gschtoosse. Di amtlichi Reiefolg vo de Kantöön isch aber grad umgekehrt: Det chunt Obwalde vor Nidwalde. Datiert isch de Bundesbrief vo 1291, nöd wie mer villfach glaubt mit em 1. Augstä, sondern eifach mit aafangs Augstä. Er isch uf latiinisch gschribe. Wil zu säbere Ziit di meischte Lüüt (au Adligi) nöd händ chöne schriibe und lääse, cha mer vermuete das en de Lüütprieschter vo Altdorf gschribe häd. Einigi Historiker glaubäd, dä Bundesbrief schtammi äigentlich us em 14. Jahrhundärt und