rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S arabische Wort Hafiz (au Hafez, Hafis, Hafid) chan folgendes bedüte: e Person, wo de Koran uswändig kännt, lueg bi Hāfiz en Vorname, wo i de islamische Wält hüffig isch: al-Hafiz (1130–1149), en Fatimide-König Hafis (um 1320 bis öpa 1389), de persischi Dichter Schams od-Dīn Mohammed-e Schirāzī de Großwesir Hafiz (Istanbul/Konstantinopel um 1631) under em Sultan Murad IV. (1623–1640) Hafiz Pascha (gstorbe um 1840), en General vom Osmanische Rych under em Sultan Mahmud II. (1808 bis 1839). De Hafiz hät Truppe kommandiert, wo am Euphrat konzentriert gsi sind und isch uf de Befehl vom Mahmud z Syrie iimarschiert, döt dänn vom Ibrahim Pascha gschlage wurde Hafiz al-Assad (1930–2000), en langjöhrige Präsident vo Syrie Reda Mahmoud Hafez Mohammed (1952–2013), en ägyptische Bruefssoldat Hafez Modirzadeh (* 1962), en US-amerikanische Musiker, Musigwüsseschaftler und Hochschuellehrer Hafiz isch en wytverbreitete Nochname i de islamische Wält: Abdel Halim Hafez, en ägyptische Sänger Amin al-Hafiz (1921–2009), en syrische Politiker Amin al-Hafez (1926–2009), en libanesische General und Politiker (Baath-Partei) Farid Hafez (* 1981), en öschtrychische Politikwüsseschaftler Kai Hafez (* 1964), en dütsche Kommunikationswüsseschaftler und Hochschuellehrer Mohamed Abdel Hafiz (* 1939), en ägyptische Wasserballspiler Sami Hafez Enan (* 1948), en ägyptische Bruefssoldat Sheikh Khalid Hafiz (1938–1999), en indisch-neuseeländische Imam
Dr Begriff Impressionismus wird in dr dütsche Litraturwüsseschaft as e literarhistorische Ordnigsbegriff verwändet, aber nid alli Expärte si sich äinig, was genau er beschribt. Die won en bruche, düens, wil si dängge, ass d Beweegig vom Impressionismus, wo d Iidrück vo Momänt subjektiv daarstellt, näbe dr Moolerei und dr Muusig vo öbbe 1890 bis 1910 au d Litratur erfasst het. In dr Litratuur isch dr Impressionismus dr Übergang vom Naturalismus, wo d Wirkligkäit beschribt, zum Sümbolismus, wo sich mit em Draum abgit, und vili gseen dr Impressionismus as Däil vom Sümbolismus. In dr Moolerei wird brobiert e vergängligi Stimmig mit ere fiin nüansierte Farbgstaltig festzheebe. Wie s Liecht und dr Schatte zämmespiile isch wichdiger as die reali Struktur vo de Objekt, wo sich in Farb- und Liechtreflex regelrächt uflööst. In dr Litratur macht s dr Dichder äänlig stellt sini subjektive Iidrück vo Wältusschnitt, d. h. Impressione, daar - mäistens in lürische Gedicht oder andere churze literarische Forme, wie Skizze, Novälle oder Äiakter. Die Subjektivität des Ich spielt eine wesentliche Rolle. Eine für den Impressionismus bedeutende Theorie des „Ichs“ wurde von dem zuerst in Prag und dann in Wien lehrenden Physiker und Erkenntnistheoretiker Ernst Mach in seiner 1885 erstmals veröffentlichten Schrift
Advent (latiin. adventus ‚Aakumft‘) chan folgendes bedüte: Advent, en Zytruum vor Wienachte Advent, es Wienachtsgedicht vom Loriot (Weihnachten bei Hoppenstedts) Adventure (1976), au ADVENT oder Colossal Cave, s ersti Adventurespiil Ort im Vereinigte Königrych: Advent (Cornwall), Civil Parish z Cornwall, England Ort i de Vereinigte Staate: Advent (West Virginia), im Jackson County Advent Crossroads, im Catawba County, North Carolina Advent Hollow, im Latah County, Idaho – existiert hüt nüme Sonstigs: The Advent, s Pseudonym vom britische Techno-Musiker Cisco Ferreira Advent International, es internationals Private-Equity-Underneme Advent City, e ehemolegi Bärgbausidlig uf Spitzbärge Advent Brook, es Flüüssgwässer z Maine, USA Advent Creek, diversi Flüüssgwässer i de USA
Dr Charles-Pierre Baudelaire [ʃaʀl.pjɛʀ bodlɛʀ] (* 9. April 1821 z Bariis; † 31. August 1867 z Bariis) isch e franzöösische Schriftsteller gsi. Er gältet hüte as äine vo de bedütendste französische Lüriker und as e wichdiger Wäägberäiter vo dr literarische Modärne in Öiropa. Sis bekanntiste Wärk isch Les Fleurs du Mal (übersetzt uf Dütsch as Die Blumen des Bösen), won er 1857 im Alter vo 36 veröffentligt het. Es isch e Sammlig vo 100 Gedicht, wo vo öbbe 1840 aa entstande si. D Grundstimmig isch, wie mä s vilmol bi de Romantiker findet, Desillusion, Pessimismus und Melancholii; aber d Realidäät, wo mä drus uuse liist, isch im Underschiid zu de Romantiker, mäistens hässlig und morbid, und dr Mensch befindet sich in ere Zwickmüüli zwüschen em Helle und Guete („l’idéal“) und em Dunkle und Böse („le spleen“). Dr Baudelaire het as äine vo de erste Dichder doo und dört in de Fleurs d Wält vo dr Groossstadt in si Lürik ufgnoo und si as abstossend und düster daargstellt, was dr Realidäät im übervölkerete und dräckige Baris vo sinere Zit durchus entsproche het. Dr Erfolg isch chlii bliibe. Zwar häi e baar Dichder dr Wärt vo sine Gedicht gsee, aber er isch
Pflanzenämme im Dialäkt vu Arrimmu: ääbhöü - Hedera helix L. (Gemeiner Efeu) aampùna - Rubus idaeus L. (Himbeere) ääpèr (Sg. = Pl) - Fragaria vesca L. (Erdbeere) ààrba - Pinus cembra L. (Arve) araata - Rhododendron sp. L. (Alpenrose). Syn.: hiènèrmèja arakka m. - Secale cereale L. (Roggen) ärbis f. - Pisum sativum L. (Erbse) aròvò f. (aròva) - Brassica rapa ssp. rapa L. (Weiße Rübe). Syn.: raappa barenä Pl. Heidelbeeren - Vaccinium myrtillus L. (Heidelbeere) beerè (beerìnè) Beere biira - Pyrus communis L. (Birne) bludritschina - Vaccinium oxycoccos L. (Moosbeere) bõõna (bõõnè) - Phaseolus vulgaris L. (Garten-Bohne) fasa (fasè) Schote boumm (pèimm) Baum bramèr (bramèr) - Rubus idaeus L. (Himbeere) bùdrì (bùdrìnì), blùderbèr - Vaccinium uliginosum L. (Rauschbeere) chatsuschwants - Equisetum sp. (Schachtelhalm) chläbra - Capsella bursa-pastoris (L.) Med. (Hirtentäschelkraut) choora Korn chriaẓa - Prunus avium ssp. juliana (L.) Janch. (Süßkirsche) chruut (chriitèr) Kraut, Gras dèschtja Distel fiik - Ficus caria L. (Feige) flàks - ?Linum usitatissimum L. (Flachs, Lein) fraaga - Fragaria vesca L. (Wald-Erdbeere) fààrèlè - Arctostaphylos uva-ursi (L.) Spreng. (Echte Bärentraube) gèrschtò f. - Hordeum distichon L. (Gerste) griifla (griiflè), griivla (griivlè) - Vaccinium vitis-idaea L. (Preiselbeere) grooßi nässja f. - Urtica dioica L. (Große Brennnessel)
Dr Henrik Johan Ibsen (* 20. Merz 1828 z Skien, Norwääge; † 23. Mai 1906 z Kristiania, Norwääge) isch e norwäägische Schriftsteller und Dramatiker gsi. 1844 isch dr Henrik Ibsen uf Grimstad zum e Leer bim Apideker Reimann z mache. Dört het er sini erste Wärk verfasst, Liebesgedicht für e Mäitli, wo Clara ghäisse het, und sis erste Theaterstück Catilina. 1850 isch er uf Oslo, won er zämme mit em Paul Botten-Hansen und em Aasmund Olavsson Vinje s Wucheblatt Andhrimner uusegee het. 1851 het en dr Ole Bull as Huusdichter und künstlerische Läiter an s Norske Theater z Bergen lo choo. Für das het dr Ibsen jedes Joor e Stück gschriibe, drunder Die Johannisnacht (Uruffüerig 1853), Frau Inger auf Östrot (Uruffüerig 1855) und Das Fest auf Solhaug (Uruffüerig 1856), und in ene konservativ-nazionali Ideä kritisiert. 1857 het dr Ibsen d Läitig vom Kristiania Norske Theater z Christiania (Oslo) übernoo. In dere Zit si sini Stück in Botten-Hansen sim Nyhetsblad veröffentligt worde. Am 18. Juli 1858 het er d Suzannah Thoresen ghürootet und si häi e Bueb, dr Sigurd Ibsen, ghaa. S Kristiania Norske Theater het 1862 Konkurs gmacht, und no im gliiche Joor isch dr Ibsen uf Italie und spööter
Dr Gerhart Johann Robert Hauptmann (* 15. Novämber 1862 z Ober Salzbrunn in Schlesie; † 6. Juni 1946 z Agnetendorf/Agnieszków in Schlesie) isch e dütsche Dramatiker und Schriftsteller gsi. Er gältet as dr bedütendsti dütsch Verdräter vom Naturalismus, het aber au anderi Stilrichdige in sim Schaffe integriert. Im Joor 1912 het er dr Nobelbriis für Litratuur überchoo. Vo 1880 bis 1882 het dr Hauptmann in dr Bildhauerklass vo dr Königliche Kunst- und Gwärbeschuel z Breslau studiert. AS bildhauer het er kä Erfolg gha und het denn an dr Königliche Akademii Dresde Zäichne afo leere und bald druf Gschicht an dr Universidäät Berlin. Abschlüss het er käini gmacht. Am 5. Mai 1885 het er d Marie Thienemann ghürootet, won em sini Studie mööglig gmacht het. 1889 isch er uf Charlottenburg bi Berlin züüglet und het die „novellistischi Studie“ Bahnwärter Thiel (1888) gschriibe und s Drama Vor Sonnenaufgang (1889), won en dank eme Theaterskandal um dr Isidor Kastan bekannt gmacht het, und Das Friedensfest (1890). 1891 isch er uf Schreiberhau im schlesische Riisegebirg go lääbe. Einsame Menschen (1891) isch entstande, d Komödie Kollege Crampton (1891) und Der Biberpelz (1893), wo s äinzige Drama gsi isch, won er din die gsellschaftlige Aspäkt vom
Symbolismus stoot für: e kognitive Vorgang, lueg Symbol dr klassischi Aasatz in dr KI-Forschig in dr Kunst e Sammelbezäichnig für underschidligi Ströömige in dr bildende Kunst am Ändi vo 19. Joorhunderts e literarischi Richdig im spoote 19. und früeje Joorhundert e Muusigrichdig im spoote 19. und früeje Joorhundert
Dr Sümbolismus isch e literarischi Richdig, wo im spoote 19. Joorhundert z Frankriich entstande isch und Aahänger bis in d 1920er Joor gha het. Er het sich as Reakzioon uf e Realismus und Naturalismus entwigglet. Im Sümbolismus si Kennzäiche isch e idealistischi Haltig, wo sich gegen e Positivismus richdet und nöiji Entfaltigsmögligkäite will ufdue. Dr symbolistischi Dichter het Sümbol und Sinnbilder us Bruchstück vo dr reale Wält gmacht, si nöi zämmegsetzt und e Wält wo schöön isch, ideell, esthetisch und vilmol au spirituell vollkomme, welle schaffe. Näben em franzöösische Sümbolismus spiile au dr russischi und dr dütschi Sümbolismus e gröösseri literaturhistorischi Rolle. Wichdigi Verdräter vom franzöösische Sümbolismus si dr Charles Baudelaire, dr Stéphane Mallarmé, dr Paul Verlaine, dr Arthur Rimbaud, dr Maurice Maeterlinck und dr Jean Lorrain. Zu de eltere russische Sümboliste ghööre dr Innokenti Annenski, dr Valeri Brjussow, dr Konstantin Balmont, dr Sinaida Hippius, dr Dmitri Mereschkowski, dr Fjodor Sologub und zu de jüngere dr Andrei Bely, dr Alexander Alexandrowitsch Blok und dr Fedor Stepun. Z Dütschland zelt mä dr Karl Gustav Vollmoeller, dr Stefan George, und dr Richard Dehmel, z Ööstriich dr Hugo von Hofmannsthal und dr Rainer Maria Rilke zu de Sümboliste. Au im Gerhart Hauptmann si
Dr Rainer Maria Rilke (* 4. Dezämber 1875 z Braag; † 29. Dezämber 1926 im Sanatorium Valmont bi Montreux, Schwiz; äigentlig René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke) isch e Lüriker gsi, wo uf Dütsch gschriibe het. Mit sinere Dinglyrik, wo vo dr bildende Kunst beiiflusst gsi si und won er in de Neue Gedichte volländet het, gältet er as äine vo de bedütendste Dichder vo dr literarische Modärne. Usserdäm het er Verzelige verfasst, e Roman und Ufsetz über d Kunst und d Kultur. Er het vili Übersetzige vo Litratuur und Lürik gmacht, under anderem us em Franzöösische. Si umfangriiche Briefwäggsel bildet e wichdige Bestanddäil vo sim literarische Schaffe. Dr Rilke isch e begäisterete Aahänger vom Benito Mussolini und em italiänische Faschismus gsi. 1926 het er in Brief an d Mussolini-Gegnere Gallarati Scotti si Herrschaft globt und dr Faschismus as Häilmiddel daargstellt. Ass er uf Gwalt ufbaut gsi isch, het dr Rilke in Chauf gnoo. Ideä wie Freihäit, Humanidäät und d Internazionale het er scharf abgleent. Si sige nüt anders as Abstrakzione, wo Öiropa wääg ene fast zämmebroche sig. Vo 1919 bis zu sim Tod im Johr 1926 hät de Rilke i de Schwiz gläbt, ab em Summer 1921 z
Diernämme im Dialäkt vu Arrimmu: àmbèssà, umbees Ameise äneta (änetè) Ente bèènulte Wiesel bèjìnè Bienen brääma Bremse chääfer Käfer chue f. (chie) Kuh chàlp n. (-er) Kalb chuetschà f. (chuetschè) Kuhkalb èèrschtmälchà (-è) Kuh, die zum ersten Mal gekalbt hat rìnt, rìn, n. (rìnnèr) trächtige Kuh, aber noch nicht gekalbt schtiär m., schtìèri n. (schtìèrìnì) Stier eeželj Esel fèschsch Fisch fiffultrajò Schmetterling flèiga (flèigè), flaigo (flaigä), vlaigò Fliege fògùl (fògla), Dim. weegelj (weegja), weegaltè Vogel ganarìngngja Kanarienvogel ganiwèl Weih, Falk geis f. (Pl. geis), kaiss (kaiss) Geiß bokch m. (bèkch) Geißbock gìts s. (gìtsa) Geißlein gòrmülò f. „Schabe“, Motte hàànù (hàànè), hòònù (hòònè), hànò (hànè), haanjo (haanjè) Hahn hènna (hènnè) Huhn, Henne hatschpal Frosch hirts Hirsch hòso Hase hùnd m. (hìnd) Hund laatachja Eidechse luuschsch (ljiischsch) Laus mòòdjènä Maden mòrdru m. Marder mòrmanda Murmeltier muuschsch Maus òòrù Adler paapùlò Schmetterling pulepp Truthahn ròòschsch Pferd rosnàgùl (rosnàglà) Kaulquappe schààf, schòòff (Sg. = Pl.), Dim. Schòòffjè Schaf frìschschìk männliches Schlachtschaf làmm n. (lammèr) Lamm òòwjè n. Mutterschaf wèdrè (wèdrènè) Widder, Schafbock schäärmuus Maulwurf schèmmjò (schèmmja) Eule schnäk, schnakù Schnecke schpinna f. (schpinnè) Spinne schpìnnùwàp Spinnennetz schtrafful Heuschrecke schwĩĩ (schwìngkì –ìnì), schwiinn (schwiiljè) Schwein bààrk m. männliches Schwein bèi Mutterschwein fäärlì (fäärlìnì) Ferkel
D Nöiromantik oder au Neoromantik (me seit em au dr „literarisch Juugedstiil“) isch d Bezäichnig für e literarischi Ströömig, wo öppe vo ane 1890 bis 1915 aktiv gsi isch. Sie het sech as Geegebeweegig zum Naturalismus und zur Modärne verstande, und si het an d Inhalt vo dr Romantik aaknüpft het. Die nöiromantische Dichder häi e Vorliebe ghaa für exotischi Schaublätz – wie öpe s Middelalter oder s Italie in dr Zit vo dr Rönessans – und au alles Wunderbars und Ghäimnisvoll-Magische, s Skurrile, d Sage, Müthe und Määrli hei se inträssiert. Bsunders in dr Lürik häi d Nöiromantiker mänge Teggst von ere volländete Form und ere fiine Sprooch gschriibe. D Nöiromantik isch vom Sümbolismus aagregt worde und au vo dr Dekadänzdichdig; si isch em Impressionismus und dr Dichdig vom Fin de Siècle und em Juugedstiil noochgstande, wo umgcheert vo dr Nöiromantik wääsentlig beiiflusst worde isch. Bedütendi Verdräter vo dr Nöiromantik si: im dütsche Sproochgebiet: dr George-Kräis d Wiener Modärne dr Herbert Eulenberg dr Ernst Hardt dr Gerhart Hauptmann (u. a.: Hanneles Himmelfahrt, 1893; Die versunkene Glocke, 1896) dr Hermann Hesse (Der Steppenwolf) dr Hugo von Hofmannsthal d Ricarda Huch d Agnes Miegel dr Börries Freiherr von Münchhausen dr Rainer
Dr Begriff Nöiromantik oder au Neoromantik bezäichnet verschidnigi Ströömige in dr Filosofii, Litratuur , Muusig, Moolerei und Archidekduur, aber au soziali Beweegige, wo noch dr Romantik ufchoo si, aber iiri Ideä hoochghalte häi. D Muusig vom Richard Wagner, wo im spoote 19. Joorhundert gschriibe und komponiert het, isch vom Berliner Musikolog Carl Dahlhaus as e spoote Blüete vo dr Romantik im ene positiwistische Zitalter beschriibe worde. Die esthetischi Filosofie vom Arthur Schopenhauer und vom Friedrich Nietzsche häi d Nöiromantik stark beiiflusst. Zu de Nöiromantiker zelt mä Autore, Komponiste und Mooler, wo dr Realismus, dr Naturalismus aber au die spööteri Modärne abgleent häi, wo dr Richard Strauss und dr Gustav Mahler musikalischi Verdräter von ere si. Zu de nöiromantische Ströömige in dr Kunst zelt mä under anderem dr Sümbolismus, dr Ästhetizismus, s britischi Arts and Crafts Movement, die nöigotischi Archidektuur und dr Pictorialismus in dr Fotigrafii, zu de gsellschaftlige Beweegige ghööre under anderem dr dütschi Wandervogel und dr utopisch Sozialismus.
Dr Naturalismus in dr Kunst isch e Ströömig vo öbbe 1850 bis 1900 gsi. As Epochebegriff isch er aber in dr Bildende Kunst weniger scharf definiert als in dr Litratuur. Dr Begriff Naturalismus wird in dr Bildende Kunst eender brucht as Bezäichnig für e Daarstelligswiis, unabhängig vo dr Zit, as als Epochebegriff. Wenn s um d Absichte goot, wo mit ere naturalistische Daarstelligswiis verfolgt wärde, reedet mä vilmol eender vo Realismus. Mä cha d Begriff Naturalismus und Realismus also nid genau von enander abgränze. Es git sonigi, wie dr Kunsthistoriker Georg Schmidt, wo dängge, ass s Ziil vom Naturalismus die perfekti, wärtfreiji Abbildig sig, wääred es im Realismus uf die «inneri Woorhet» aachiem, also uf s Wääsentlige, und nid so seer uf die «üsseri Erschiinig» wie bim Naturalismus. Im Geegesatz drzue giengs bim Idealismus drum d Wirklichkäit hööcher zmache, zum Bischbil e müthologischi Szene z verklääre. Gustave Courbet (1819–1877), e franzöösische Mooler, wo in dr Realismus/Naturalismus-Debatte e wichdigi Rolle gspiilt het Constantin Meunier (1831–1905), e belgischer Mooler und Bildhauer Carl Oesterley junior (1839-1930), e dütsche Mooler Jean-Charles Cazin (1841–1901), e franzöösische Mooler Léon Lhermitte (1844–1925), e franzöösische Mooler Alfred Roll (1847–1919), e franzöösische Mooler Jules Bastien-Lepage (1848–1884), e franzöösische Mooler
Dr Lewis Carroll (* 27. Januar 1832 z Daresbury im County Cheshire; † 14. Januar 1898 z Guildford im County Surrey; äigentlig Charles Lutwidge Dodgson) isch e britische Schriftsteller us em viktorianische Zitalter, Fotigraaf, Mathematiker und Diakon gsi. Er isch dr Autor vo de berüemte Chinderbüecher Alice im Wunderland, Alice hinter den Spiegeln (oder Alice im Spiegelland) und The Hunting of the Snark. Dangg sine Wortspiil, Logik und Fantasii het er witi Lääserkräise chönne fessle. Sini Wärk wärde as sogenannti Nonsense-Litratuur bezäichnet. Si si bis hüte bopulär bliibe und häi nit nume d Chinderlitratuur, sondern au Schriftsteller wie dr James Joyce, d Surrealiste wie dr André Breton und dr Mooler und Bildhauer Max Ernst oder dr KOgnizionswüsseschaftler Douglas R. Hofstadter beiiflusst. Dr Carroll isch au as Fotigraaf bekannt und het scho vo dr Middi vom 19. Joorhundert aa Fotigrafii as Kunst bedriibe. Alice’s Adventures in Wonderland (1865) dt. Alice im Wunderland. Reclam, Stuttgart 1999, ISBN 978-3-15-059746-0 Phantasmagoria and Other Poems (1869) dt. Phantasmagorie Through the Looking-Glass, and What Alice Found There (1871) dt. Alice hinter den Spiegeln. Reclam, Stuttgart 1999, ISBN 978-3-15-059746-0 The Hunting of the Snark (1876) dt. Die Jagd nach dem Schnatz. Eine Agonie in acht Krämpfen. (Änglisch–Dütsch).
De Werner Oskar Felix Hodler (* 25. Juni 1887 z Nidau bi Biel; † 17. April 1974 z Zuchwil; Bürger vo Gurzele) isch en Schwyzer Gërmanischt, Tialäktoloog, Leerer und Redakter gsy. Bikant woorden isch er bsunders mit sym monumäntaale Buech über di bëërntüütsch Sintax. Anderi, nämli d Lüüt vo de «Bibelforscherbiwegig», händ en besser as Verfasser vo religiööse Traktaat gchänt. De Hodler isch im Bëërner Seeland uf d Wält choo, syni Eltere sind aber scho gly i d Stadt Bëërn züglet. Er isch deet dure ali Schuele dure – Primaarschuel, Progimnaasium und Literatuurschuel vom stedtische Gimnaasium – und hät im Hërbscht 1906 d Matuur gmachet. Er hät si dänn a der Uniwërsitëët Bëërn imatrikuliert und 1910 d Prüefig für s hööcher Leeramt i de Fächer Tüütschi Spraach und Literatuur, Änglisch, allgimäini Gschicht und Pëdagoogik bistande. Nachane hät er na syni Dissertazioon gschribe (1915 truckt) und änds 1911 d Tokterprüeffig abgläit. Er isch drufabe für es Jaar uf Belänz, zum a de kantonaale Handelsschuel Tüütsch gëë. 1912 isch er zwee Monet uf Praab, ab em 1. Jänner 1913 definityv as Redakter und Verträtter vom weschtliche Schwyzertüütsch am Schwyzerischen Idiotikon aagstellt woorde. Er isch de Naachfolger vom Emil Abegg gsy, wo s
Der Alfred Farner (* 11. Augschte 1883 z Ober- oder Understame; † 28. Mai 1946) isch en Schwyzer Gërmanischt gsy. Er chunt, wie all Farner, us Stame ganz im Nordoschte vom Kanton Züri. Syn Vatter isch deet Pfarer gsy. D Matuur hät er z Schafuuse gmachet. 1903 hät er sich für äis Jaar a der Uniwërsitëët Züri i de medizynische Fakultëët imatrikuliert; nachanen isch er a den Uniwërsitëëten vo Münche, Häidelbërg und Berlyn gsy. 1907 bis 1912 hät er wider z Züri gstudiert, dasmaal aber Gërmanischtik. 1910–1911 hät er as Studänt bim Schwyzerischen Idiotikon «anerkennenswerte Dienste» as Hülffschraft gläischtet und isch au scho zur Redakzioonsaarbet anezoge woorde. Wil er nöd rächt zwääg gsy isch, hät er müese höre; und di schlächt Gsundhäit isch au de Grund gsy, das er s Stuudium nöd mit de Promozioon abgschlosse hät. Er hät dänn fascht di ganze Zäänerjaar duren as Leerer gschaffet. Wo de Karl Stucki 1919 s Idiotikon verlaa hät und uf Bëërn isch, hät de Läitend Uusschuss zimli Müe ghaa, en Naachfolger z finde. Si sind dänn uf de Farner choo, und dëë hät im Oktoober 1919 as Redakter aagfange. Im Spaathërbscht 1922 hät er s Idiotikon aber scho wider verlaa, wider
Dr Expressionismus isch e Beweegig und en Epoche in dr Kunst vo dr Modärne. Er het z Dütschland am Aafang vom 20. Joorhundert in dr Moolerei und Lürik aagfange. Si Kennzäiche isch s, ass dr Künstler d Wält us ere subjektive Perspektive daarstellt und sä vilmol verzerrt, zum si Gmüetszuestand und sini Ideä z vermiddle, das häisst d Bedütig isch em wichdiger gsi as die füsischi Wirkligkäit. Dr Expressionismus wird aagluegt as e Reakzioon uf s positiwistische Dängge, wo s Transzendänte usgschlosse het, und, diräkter, uf anderi Kunststiil wie dr Realismus, dr Naturalismus und dr Impressionismus. Dr Expressionismus isch as en avant-garde Stiil vor em Erste Wältchrieg entwigglet worde und isch wääred dr Weimarer Republik populär bliibe, vor allem in Berlin. Dr Stiil isch in vile Kunstforme verbräitet gsi: in dr Archidektur, Bildende Kunst, Litratuur, Theater, Danz, Film und in dr Muusig. Dr Begriff wird vilmol mit Angst und Bedrückig assoziiert und dorum mänggisch über d Epoche vom Expressionismus im 20. Joorhundert uuse allgemäin aagwändet. In dere Beziejig reedet mä mänggisch au vo Mooler wie vom Matthias Grünewald oder vom El Greco as Expressioniste Marianne von Werefkin: Rote Stadt, 1909 Dr Einsteinturm in Potsdam-Babelsberg (vom Erich Mendelsohn, 1921) D Ditelsite
Dr Begriff Expressionismus wird us de bäide latiinische Wörter „ex“ und „premere“ zämmegsetzt, wo zerst „usdrucke“ bedüte. Wenn mä also vom Expressionismus schwätzt, mäint mä en „Usdruckskunst“. Es wärde also inneri Woorhäite und Erlääbniss daargstellt, nit d Liechträiz, wie si uf s Aug falle. Dr Kurt Hiller het 1911 dr Begriff Expressionismus brägt. Er bezäichnet d Epoche vo öbbe 1905 bis öbbe 1925, au wenn au noch em Zwäite Wältchrieg bedütendi Wärk entstande si, wo mä em Inhalt nooch em Expressionismus zueordnet. D Epoche isch brägt vom antibürgerlige und antinazionalistische Dänke vo vile Intellektuelle in dr wilhelminische Zit und wändet sich stark subjektive, existenzielle und gsellschaftsrelewante Theme zue. Bischbil für daas si politischi Repressione, d Großstadtbroblematik wäärend dr Industrialisierig, wo im Schwung isch, gsellschaftlige Machtmechanisme (familiärs und gsellschaftligs Patriarchat, sexuelli Besässehäit). Stilistisch si expressionistischi Schrifte vilfältig, dorum isch dr Expressionismus as Epochebegriff umstritte. Zum Däil wärde Wärk vom Heinrich Mann, Franz Kafka oder Arnolt Bronnen zum Expressionismus zelt, au wenn grad dr Kafka e Kritiker vo dr Beweegig gsi isch. S Elimänt, wo alli verbindet, isch en usgsprochnigs „Mir-Gfüül“, mäistens im ene sozialkritische Konteggst. Verdräter vo andere literarische Richdige, wo zerst under em Iifluss vom Expressionismus gstande si, wo denn
Historismus bezäichnet: e Stiilrichdig in dr Kunst, bsundrigs in dr Archidekduur, im 19. und 20. Joorhundert, wo uf elteri Stiilrichdige zruggriffe und die zum Däil au mitenander kombiniert het. e Richdig in dr Gschichtswüsseschaft und dr Gschichtsfilosofii
Zernez () isch a Dorf i da politischi Gmaind Zernez vom Kreis Sur Tasna, Bezirk Inn im Kanton Graubünda i da Schwiz. Zernez ligt im mittlara Engadin, döt wo da Spöl i da Inn flüüsst. Zernez isch an Talort vom Ofapass und en möglicha Uusgangspunkt för d Zuefahrt noch Livigno. I da Johra noch 2000 hät ma z Zernez und i da umligenda Dörfer aagfanga über a Fusion nochazdenka. An da Gmaindsversammliga vom 21. Juni 2012 händ d Stimmbürger vo zwai Gmainda relativ knapp da damalig Fusionsvertrag abglehnt, Guarda mit 52,2 % und Zernez mit 52,9 %. Z Lavin (74,3 %) und z Susch (68,5 %) hät s Stimmvolk dütlich zuagstumma. Guarda hät nochhär Verhandliga mit Scuol ufgnoo und underdessa am säba Fusionsvertrag zuegstumma. Am 24. April 2014 händ d Bürgerversammliga vo da drei übriga Gmainda über nöji Fusionsplän chöna abstimma und händ dütlich Jo gsait. Per 1. Jänner 2015 hät d Gmaind Zernez mit Lavin und Susch fusioniert. Dia nöji Gmaind trait da Nama Zernez und hät a neus Wappe überko. Zernez isch an Verkehrsknotapunkt im Engadin. Am Inn no doruf gohts uf Samoritz und abwärts ka ma noch Scuol. Uf dära Achsa fahrt au di Rhätisch Bahn. I