rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Rõã (amtlich Rain) ischt a Stadt em Landkroes Donau-Rias en Bayern. Rõã leit endr Neche vo dr Mendong vom Lech en d Donau. Vo dr Gmarkong send 69,7% Landwirtschaftsfleche, 13,5 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 3,5 % sonschtige Fleche. Zua Rõã gheret dr Hauptort Rõã, d Pfarrderfer Bayerdilling, Gempfing ond Staudheim, d Kirchderfer Etting, Mittelstetten, Oberpeiching, Sallach, Unterpeiching, Wächtering ond Wallerdorf, d Derfer Hagenheim ond Überacker, d Weiler Neuhof, Nördling ond Tödting ond d Gheft Agathenzell, Brunnen, Hausen, Holzmühle, Kopfmühle, Sägmühle, Schlagmühle ond Strauppen. Rõã ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1257. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,9 % gleäge. 86,8 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8,3 % evangelisch. Rõã hot mit dr Gmoede Genderkinga, Holza, Minschter ond Schänefeld a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Rõã ischt dr Gerhard Martin. Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: Dr Dialekt vo Rõã ghert zom Bairisch. Markus Würmseher u. a.: Rain am Lech im Mittelalter. 750 Jahre Rain 1257–2007. Stadt Rain, Rain 2007. Ludwig Dorn: Historisches aus Rain. Zusammenfassung und Neuauflage der stadtgeschichtlichen Werke. Rain 1985. Franz Dionys Reithofer: Chronologische Geschichte der baierischen Städte Dillingen, Lauingen und Rain; sammt Materialien zur Geschichte der ehemaligen Universität
Reimling ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern. Reimling leit en dr Blanongsregion Augschburg. Vo dr Gmarkong send 81,9% Landwirtschaftsfleche, 2,9 % Wald, 14,5 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschtige Fleche. Zua Reimling gheret koene weitere Ortsdoel. Seit 1283 hot Reimling em Deitsche Orda ghert. Mit dr Rheibondakte 1806 ischt dr Ort zom Kenigreich Bayern komma. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5 % gleäge. 84,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 12,4 % evangelisch. Reimling hot mit dr Gmoede Ädern, Alera, Amerdinge, Deina, Foara, Alde, Degga ond Wecha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Reimling ischt dr Jürgen Leberle. Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: Dr Dialekt vo Reimling ghert zom Schwäbisch. Commons: Reimlingen – Sammlig vo Multimediadateie Reimlingen, in: Georg Muck: Geschichte von Kloster Heilsbronn, Band 2 im dütschsprochige Wikisource Webseit vo Reimling Schloss Reimling Reimlingen: Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Amtliche Statistik (PDF; 1,3 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011). Normdate: GND: 4337439-6 | VIAF: 242713113
Räidli ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern. Räidli leit en dr Blanongsregion Augschburg em Norda vom Landkroes. Vo dr Gmarkong send 43,6% Landwirtschaftsfleche, 47,8 % Wald, 8,6 % Sidlongsfleche ond 0,1 % sonschtige Fleche. Zua Räidli gheret koene weitere Ortsdoel. Räidli ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1329. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,9 % gleäge. 95,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,4 % evangelisch. Räidli hot mit dr Stadt Mona ond dr Gmoede Buachdorf, Duadi ond Dammerscha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. D Birgermoeschtere vo Räidli ischt d Maria Mittl. Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: Dr Dialekt vo Räidli ghert zom Bairisch. Annett Haberlah-Pohl, Wolfgang Wüst: Die Geschichte des Nadlerdorfes Rögling. Herausgeg. von der Gemeinde Rögling. Beck, Nördlingen 2008 Commons: Rögling – Sammlig vo Multimediadateie www.roegling.de Rögling: Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Amtliche Statistik (PDF; 1,3 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011). Normdate: GND: 4246510-2 | LCCN: n2014008169 | VIAF: 240902630
Dammerscha ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern. Dammerscha leit en dr Blanongsregion Augschburg, rond 19 km nordöeschlich vo Werd. Vo dr Gmarkong send 60,9% Landwirtschaftsfleche, 28,9 % Wald, 9,9 % Sidlongsfleche ond 0,3 % sonschtige Fleche. Zua Dammerscha gheret d Pfarrderfer Blossenau ond Dammerscha. Dammerscha ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1007. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5 % gleäge. 93,2 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 2 % evangelisch. Dammerscha hot mit dr Stadt Mona ond dr Gmoede Buachdorf, Duadi ond Räidli a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Dammerscha ischt dr Georg Schnell. Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: Dr Dialekt vo Dammerscha ghert zom Bairisch. Commons: Tagmersheim – Sammlig vo Multimediadateie www.tagmersheim.de Tagmersheim: Historische Spurensuche - Die Junge Pfalz in Bayern (Haus der Bayerischen Geschichte) Tagmersheim: Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Amtliche Statistik (PDF; 1,3 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011). Normdate: GND: 4423667-0 | VIAF: 234315657
Dapfa ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern. Dapfa leit an dr Donau, rond sibe Kilometer sidweschtlich vo Werd. Vo dr Gmarkong send 54,8% Landwirtschaftsfleche, 28,5 % Wald, 10,2 % Sidlongsfleche ond 6,5 % sonschtige Fleche. Zua Dapfa gheret d Pfarrderfer Donaumünster, Oppertshofen ond Tapfheim, d Kirchderfer Brachstadt ond Erlingshofen, s Dorf Rettingen, dr Weiler Birkschwaige ond d Gheft Abtsholzerhof, Bauernhansenschwaige, Bergmühle, Bäldleschwaige, Dreiwinkelschwaige, Furtmühle, Hubelschwaige, Hundeschwaige, Kilischwaige, Obere Hoserschwaige, Rothahnenschwaige ond Untere Hoserschwaige. Dapfa ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1067. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,3 % gleäge. 78 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 20,2 % evangelisch. Dapfa ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft. Dr Birgermoeschter vo Dapfa ischt dr Karl Malz. Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: Dr Dialekt vo Dapfa ghert zom Schwäbisch. Commons: Tapfheim – Sammlig vo Multimediadateie www.tapfheim.de Tapfheim: Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Amtliche Statistik (PDF; 1,3 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011). Normdate: GND: 4251061-2 | LCCN: n97119338 | VIAF: 143243444
Wallerstoi ischt a Märt em Landkroes Donau-Rias en Bayern. Wallerstoi leit en dr Blanongsregion Augschburg em Rias. Vo dr Gmarkong send 81,2% Landwirtschaftsfleche, 2,9 % Wald, 15,2 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtige Fleche. Zua Wallerstoi gheret dr Hauptort Wallerstein, d Pfarrderfer Birkhausen ond Munzingen, s Kirchdorf Ehringen ond d Gheft Fasanerie ond Fischmühle. Wallerstoi ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1238. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,5 % gleäge. 71,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 26,1 % evangelisch. Wallerstoi hot mit dr Gmoede Moeng ond Marktoffing a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Wallerstoi ischt dr Joseph Mayer. Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: Dr Dialekt vo Wallerstoi ghert zom Schwäbisch. Ludwig Brutscher: Wallerstein. Markt und Residenz. Beiträge zur Orts- und Grafschaftsgeschichte. Markt Wallerstein 1996. Günther Grünsteudel: Wallerstein. Das schwäbische Mannheim. Begleitband zur Ausstellung der Universitätsbibliothek Augsburg, Wallerstein, Neues Schloss, 1. Juni–9. Juli 2000. Rieser Kulturtage, Nördlingen 2000, ISBN 3-923373-43-0. Günther Grünsteudel: Das „Schwäbische Mannheim“. Zur Geschichte der Wallersteiner Hofkapelle. In: Rosetti-Forum. 2, 2001, S. 19–28 Commons: Wallerstein – Sammlig vo Multimediadateie www.markt-wallerstein.de Wallerstein: Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Amtliche Statistik (PDF; 1,3 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik
Wecha ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern. Wecha leit en dr Blanongsregion Augschburg em Rias. Vo dr Gmarkong send 79,7% Landwirtschaftsfleche, 8,7 % Wald, 9,6 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschtige Fleche. Zua Wecha gheret d Pfarrderfer Fessenheim, Holzkirchen ond Wechingen, dr Weiler Speckbrodi ond d Gheft Muttenauhof, Pfladermühle ond Wolfsmühle. Wecha ischt zom erschte Mol gnennt worda en dr 2. Helft vom 8. Jh. als Wahingin. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,2 % gleäge. 14,8 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 84,3 % evangelisch. Wecha hot mit dr Gmoede Ädern, Alera, Amerdinge, Deina, Foara, Alde, Degga ond Reimling a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Wecha ischt dr Klaus Schmidt. Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: Dr Dialekt vo Wecha ghert zom Schwäbisch. Gerhard Beck: 1200 Jahre Wechingen. Ortschronik von Wechingen. Wechingen 2002 Gerhard Beck: Ortsfamilienbuch von Fessenheim und Muttenauhof 1581–1930. Die Ortsfamilien von Fessenheim von 1581–1930 und Notizen zur Ortsgeschichte. Wechingen 2010 Gerhard Beck, Hermann Greiner: Holzkirchen im Ries. Ortschronik 2008. Wechingen 2008 Wilhelm Hermann: Unser Dorf im Wandel der Zeiten. Die Chronik von Fessenheim. Fessenheim 2001 Erwin Meyer: Holzkirchen. Aus der Geschichte eines Riesdorfes und seines Weilers Speckbrodi Steinmeier, Nördlingen 1980 Commons:
Wemding ischt a Stadt em Landkroes Donau-Rias en Bayern. Wemding leit am Rand vom Rias em Gopark Rias. Vo dr Gmarkong send 50,8% Landwirtschaftsfleche, 31,6 % Wald, 15,8 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschtige Fleche. Zua Wemding gheret dr Hauptort Wemding, s Kirchdorf Amerbach, dr Weiler Amerbacherkreut, s Gheft Wildbad ond d Wallfahrtskirch. Wemding ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 793 als uuemodinga. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,5 % gleäge. 81,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 14,1 % evangelisch. Wemding hot mit dr Gmoede Füschtatt, Huisi, Otti ond Wolferstadt a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Wemding ischt dr Martin Drexler. Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: Dr Dialekt vo Wemding ghert zom Schwäbisch. Diemand, A. (1917): Vom Wild- und Schwefelbad Wemding. Nördlingen. Hintermayr Leo (1988): Die Entstehung des Kapuzinerklosters in Wemding. Wemding. Hintermayr Leo (1989): Wemding im Dreißigjährigen Krieg. Wemding. Kirchenverwaltung Wemding (1881): Wende deine barmherzigen Augen uns zu. Wemding. Knoll Theo, Lang Herbert (2013): Wemding – Rundgang, Geschichte. Wemding. Laber Josef (1861): Chronik von Wemding. Bd. I, II: Öttingen 1835/1836, Bd. III: Nördlingen. Lang Herbert (2004): Pfarrkirche St. Emmeram Wemding. Passau. Meyer Thomas (1983): Das Wildbad von Wemding und seine Geschichte.
Wolferstadt ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern. Wolferstadt leit am Rand am Hahnekamm en dr Blanongsregion Augschburg. Vo dr Gmarkong send 45,1% Landwirtschaftsfleche, 47 % Wald, 7,5 % Sidlongsfleche ond 0,3 % sonschtige Fleche. Zua Wolferstadt gheret s Pfarrdorf Wolferstadt, s Kirchdorf Hagau, s Dorf Zwerchstraß, d Weiler Rothenberg, Steinbühl ond Waldstetten ond d Gheft Brenneisenmühle, Erlachhöfe, Jackermühle ond Spitzmühle. Wolferstadt hot emol zua dr Grofschaft Graisbach ghert ond speter zom Herzogtum Bayern-Landshuat, ab 1505 zom Firschtedom Pfalz-Neuburg un 1808 zom Kenigreich Bayern. Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,8 % gleäge. 95,3 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4 % evangelisch. Wolferstadt hot mit dr Stadt Wemding ond dr Gmoede Füschtatt, Huisi ond Otti a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Wolferstadt ischt dr Philipp Schlapak. Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: Dr Dialekt vo Wolferstadt ghert zom Schwäbisch. Commons: Wolferstadt – Sammlig vo Multimediadateie www.wolferstadt.de Wolferstadt: Wappegschicht vum Haus der Bayerischen Geschichte (HdBG) Amtliche Statistik (PDF; 1,3 MB) Genesis Online-Datenbank des Bayerischen Landesamtes für Statistik Tabelle 12411-003r Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Gemeinden, Stichtag (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2011). Normdate: GND: 4716028-7 | VIAF: 244751506
S Märe (verwandt mit de volksdümlige Määr und Määrli) isch e lustigi oder erbauligi churzi Värsgschicht uf Middelhoochdütsch. D Gattig isch im 13. Joorhundert ufchoo und het iiri Blüetizit im Spootmiddelalter gha. Wie bi de Faable het s au am Aafang vom e Märe hüfig e Promythion, oder es het am Schluss en Epimythion, also e churzi moralisierendi Usleegig vo dr Gschicht. Die het nit immer öbbis mit em Inhalt vom Wärk z due und mänggisch isch si räine Blöödsinn. E gnaui Definizioon vom Märe, wo vo alle Forscher anerkennt isch, git s nid. As Thema si erotischi Abentüür beliebt und unglaubligi Eräigniss, wo muetigi Protagoniste kritischi Situazioone dank iirer Originalidäät lööse. In dere Beziejig isch s Märe äänlig wie d Nowälle. Bi mängge Märe merkt mä e diräkte Iifluss vom Boccaccio sim Decamerone. Dr Hans Rosenplüt, Dr Stricker, dr Heinrich Kaufringer und dr Hans Folz gälte als die vier groosse Märedichder vom Middelalter. E bekannte Märenautor isch au dr Konrad vo Würzburg (Herzmäre, Heinrich von Kempten). Vo de miste Teggst kennt mä dr Autor aber nid. Es isch nid sälte, ass es meereri Wariante vo dr gliiche Gschicht git (Schneekind A, Schneekind B). De mäiste Märe het erst dr
Dr Begriff Rezepzioon (latiinisch receptio „Ufnaam“) bezäichnet in dr Kunst, wie e Wärk dur d Betrachter, Lääser usw. verstande und ufgnoo wird Er umfasst die verschiidenste Arte vo Woornee und Verarbäite vo Wärk, wo vo dr Lektüre und em Verstoo vom Äinzelne bis zu de Reakzioone vom Kulturbetriib und de Kritiker göön. Wenn zitgenössischi Kunst innowatiiv isch, isch si fast zu alle Zite zerst abgleent worde, wil d Erwartige vo de Lüt entdüscht worde si, wil si mit dr gängige Moraal nid zämmegange si oder mä sich erst an en anderi Art, öbbis woorznee, het müesse gwööne. Drzue isch scho immer choo, ass die mäiste Kunstwärk künstlerisch nid bsundrigs wärtvoll gsi si und groossi Kunst, wo sich über d Joorhundert bewäärt und d Betrachdigswiis vo de Lüt noochhaltig beiiflusst, immer raar isch. Wolfgang Gratzer: Rezeption/Rezeptionsforschung, musikalische. In: Oesterreichisches Musiklexikon. Online-Uusgab, Wien 2002 ff., ISBN 978-3-7001-3077-2; Druckausgabe: Band 4, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 2005, ISBN 3-7001-3046-5.} Hans Robert Jauß: Art. Rezeption, Rezeptionsästhetik. In: Joachim Ritter, Karlfried Gründer (Hrsg.): Historisches Wörterbuch der Philosophie. (Band 8). Schwabe & Co Ag, Basel 1992, ISBN 3-7965-0115-X (für Gesamtdruck), S. 996–1004. Karlheinz Stierle: Was heißt Rezeption bei fiktionalen Texten? In: Poetica 7 (1975),
Rezepzioon (Empfang; vo lateinisch recipere ‚ufnee‘) stoot für: dr Beriich im ene Geböid oder Ruum, wo s Publikum empfange wird wie e Botschaft in Kommunikazioonsbrozäss empfange wird wie Kunstwärk vom Publikum ufgnoo und verarbäitet wärde die ganzi oder däilwiisi Ufnaam, Aanaam oder Übernaam vo Rächtsvorschrifte und/oder Rächtsvorstellige us ere andere Rächtsgmäinschaft zum Bischbil: d Rezepzioon vom römische Rächt as «Gmäinem Rächt» in Dütschland d Ufnaam und Übernaam vo kulturelle Wärt und Vorstellige dr Vorgang vo dr bewusste Ufnaam vo Informatioone dur d Sinnorgan vo Lääbewääse über Rezeptore die volli staatligi Anerkennig von ere Religioonsgmäinschaft im Köönigriich Ungarn
Dr Johann Jakob Bodmer (* 19. Juli 1698 z Grifesee bi Züri; † 2. Januar 1783 uf em Guet Schöönebärg bi Züri) isch e Schwizer Filoloog gsi. Dr Bodmer het Theologii studiert und än Usbildig zum Chaufmaa gmacht. Er het as Brofässer für helvetischi Gschicht und Politik am Gümnasium Züri gschafft. Vo Bedütig isch si Nöientdeckig vo dr middelhoochdütsche Dichdig und sini Übersetzoge vom Homer und vom John Milton. Mä müess aber au erwääne, ass er dr Jacob Hermann Obereit, wo d Nibelungehandschrift in dr Schlossbibliothek z Hohenems entdeckt het, um die Eer betroge het. Dr wichdigst Bidraag vom Bodmer zur dütsche Litratuurgschicht isch dr Händel vo iim und sim Fründ Johann Jakob Breitinger mit em dütsche «Litratuurbapst» Johann Christoph Gottsched. Sini litratuurtheoretische Brinzip het dr Bodmer in Critische Abhandlung von dem Wunderbaren in der Poesie vo 1740 formuliert. Im Underschiid zum Gottsched, wo franzöösischi Vorbilder favorisiert het, isch dr Bodmer en Aahänger vom änglische Sensualismus vom John Milton gsi; dr Antike het er s Middelalter vorzooge und eso en entschäidende Iifluss uf d Romantik gha. Uf e gwüssi Art isch dr Händel zwüschen em Bodmer und Breitinger und em Gottsched e dütschi Wariante vo dr franzöösischen Querelle des Anciens
Filologii (griechisch φιλολογία philología, lat. philologia, wörtlig „Liebi zur Sprooch“) isch die zämmefassendi Bezäichnig für d Sproochwüsseschaft und d Litraturwüsseschaft von ere Sprooch oder eme Sproochzwiig. Gläägentlig mäint mä drmit aber au nume d Sproochwüsseschaft oder nume die wüsseschaftligi Beschäftigung mit eme Autor und däm sim literarische Wärk. Die ursprüngligi Ufgoob vo dr Filologii isch d Teggstkritik gsi, aso d Häärstellig vom ene möögligst authentische Teggst, wo us verschiidene Handschrifte, wo vonenander abgwiche si, erschlosse worde isch. Die Edizioonsfilologii isch hüte nume no ä Däilberiich vo dr Filologii. Die eltisti Filologii isch die klassischi Filologii. Die häisst klassisch, wil si sich mit em griechische und römische Alterdum befasst, wo as als klassisch verstande wird, und wil sich us iire die mäiste andere Filologie entwigglet häi. Die sogenannte Nöifilologie, wo d Anglistik, d Germanistik, d Slavistik und d Romanistik drzueghööre, häi sich vor allem wääred dr Ufkläärig und dr Romantik entwigglet und häi d Grundlaag bildet für witeri Ableeger, wie zum Bischbil d Lusitanistik und d Rumänistik. Im Raame vo dr Orientalistik sie e hufe chliini Filologie entstande, wo hüte an verschiidene Hochschuele as Orchideäfächer witerexistiere, aber wo dr Bestand von ene gefäärdet isch. D Tendänz, e gröösseri Filologii in e
Under Manuskript oder Handschrift verstoot mä in dr Bibliothekswüsseschaft oder in dr Edizionsfilologii handgschriibeni Büecher, Brief oder anderi Publikazioonsforme (vo latiin. manu scriptum ‚vo Hand Gschriibnigs‘). In dr Umgangssprooch wärde hüte au maschineschriftligi Druckvorlage (äigentlig: Typoskript) as Manuskript bezäichnet. Wenn Färnsee- und Radiobidrääg in druckter Form zur Verfügig gstellt oder zum Aabelaade im Internet aabote wärde, reedet mä vom ene Sändemanuskript oder ere Zitig. Bis dass dr Buechdruck erfunde worde isch, si Handschrifte die äinzigi Form vo schriftlige Publikazioone gsi. Im ängere Sinn verstoot mä drunder nume Wärk, wo mit Dinte und äänlige Farbe uf Papyrus, Pergamänt oder Babbiir gschriibe worde si und nit z. B. Doondaafele oder Inschrift, wo in Stäi gmäisslet si. D Litratuur vo dr Antike und vom Middelalter isch fast usschliesslig handschriftlig uf Papyrus, Pergamänt und Babbiir überliiferet. Middelalterligi Teggst si vilmol in Sammelhandschrifte zämmegfasst worde. D Vorstellig vom Äinzelbuech as dr tüpische Existänzform vom e „Wärk“ as Monografii het s in dr hütige Form nonig gee. Dr Kodex isch e materielli Form vo dr Ufbewaarig vo verschiidene Schriftsache gsi, wo au vilmol dekoriert worde si. Es isch woorschinlig au vorchoo, ass d Bsitzer vo sonige Codices alles Material oder „Wüsse“ über e bestimmte Gegestand oder
S Nibelungelied isch e middelalterligs Heldenepos. D Teggstfassig, wo mr kenne, isch am Aafang vom 13. Joorhundert entstande und uf Middelhoochdütsch verfasst. Dr Stoff isch aber seer vil elter. Im 19. Joorhundert het s Nibelungelied dr Status vom ene Nazionalepos vo de Dütsche bechoo, mit em Siegfried em Drachedööder as Nazionalheld. S Wärk isch in dr Middi vom 18. Joorhundert widerentdeggt worde und het denn si hütig Ditel bechoo, wo vo dr letschte Ziile in äinere vo de bäide Hauptteggstfassige (Fassung *C) chunnt: hie hât daz mære ein ende: daz ist der Nibelunge liet («doo het d gschicht en änd: das isch de Nibelunge iir lied», wo mä s middelhoochdütsche liet nid as «Lied» in unserem Sinn sött verstoo, sondern öbbe as «Stroofe» oder «Epos».) D Fassig *B, wo em verlorene Original nööcher stoot ändet mit: diz ist der Nibelunge not (= «Undergang»). In de middelalterlige Handschrift het s Nibelungelied en Aahang, won e formal äigeständigi Gschicht isch. Es gseet us, wie wenn in dere Chlaag das, wo im Lied sälber bassiert isch, rekapituliert und fortgsetzt wird. S Nibelungelied isch dr wichdigsti hoochmiddelalterligi dütsche Teggst, wo d Saag vo de Nibelunge verzellt. Deren iiri Ursprüng göön bis in s heroische
Dr Willehalm isch e Värsroman vom Wolfram vo Eschebach, wo zu de bedütendste epische Wärk vo dr middelhoochdütsche Litratuur zelt. In dr Forschig wird immer no diskutiert, wenn er entstande isch; s äinzige sichere Datum für en Iiornig isch s Joor 1217, wo dr Ufdraaggääber vom Wärk, dr Thüringer Landgroof Hermann, gstorben isch. Dr Wolfram het also no vor däm Zitpunkt mit em Verfasse aagfange. Dr Willehalm isch allerdings e Fragmänt bliibe. Wäge dr Sproochkunst vom Wolfram, wo im Willehalm bsundrigs stark usbrägt isch, und em Bild, wo dr Dichder vom Islam zäichnet und wo für sälli Zit ussergwöönlig tolerant gsi isch, gältet dr Roman formal und inhaltlig as äins vo de bedütendste dütsche Värsepos vom Middelalter. Dr Wolfram vo Eschebach verwändet die franzöösischi Chanson d’Aliscans as wääsentligi Vorlaag für si Värsepos. Es isch d Gschicht vom ene chriegerische Komflikt zwüsche Häide und Christe im früene Middelalter, und si isch um 1185 verfasst worde. D Füerer vo dr christlige Bardei si dr Guillaume vo Akwitanie und dr Vivien. Dr Vivien stirbt noch dr erste Schlacht as e Mertüürer. Im Guillaume glingt s schliesslig, vom Köönig Ludwig mee Drubbe für e zwäite Chriegszuug gege d Häide z bechoo und het sä
S Glaagebüechli, au nume d Glaage oder s Büechli, isch s erste Wärk vom middelhoochdütsche Dichder Hartmann vo Aue. Es isch um 1180 entstande und nume im Ambraser Heldebuech überliiferet. Es bestoot us 1'914 Värs, wo die mäiste in Baarriim verfasst si. Es isch en experimentells Wärk, wo mä känere Vorlaag und känere äidütige Gattig cha zueordne. Zur Zit vom Hartmann isch s Glaagebüechli e nöiartigi und indiwiduelli Kreazioon gsi. Im Wärk goot s um e Händel zwüschen em Härz und em Liib. S Thema vom Händel si d Kwaale vo dr hooche Minne und wie mä über ä sonigs Liide cha äwägchoo. S Härz nimmt d Rolle vom Rootgääber ii und entwigglet im Teggst ä Tugendleer für die hoochi Minne und eso e Wääg zum Glück. S Härz und dr Liib bilde gegesätzligi Charakter, wo d Seel gmäinsam häi und drotz alle Schwiirigkäite müesse zämmeheebe, zum über iir Liide äwägzchoo. S Glaagebüechli goot mit eme Gedicht z Änd, won e anonüüme Sprächer e Liebesgruess an en edli Daame schiggt. Wäge däm Wäggsel vom Sprächer und au wäge de formale Middel isch das Schlussgedicht dütlig andersch as dr Hauptdäil vom Wärk ooni dass e Bruch entstoot. Bis hüte isch dr
S Bilderbuech isch e Gattig vo dr Chinderlitratuur. Ursprünglig het mä drmit jedes Buech gmäint, wo s Illustrazioone din gha het. Hützudags verwändet mä s Wort mäistens für e Buech, wo speziell für Chinder entworfe worde isch, wo nonig chönne lääse oder erst grad mit em Lääse aagfange häi. D Bilder spille din e wichdigi Rolle, aber wenn s au Teggst din het bestoot en ängi Wäggselbeziejig zwüsche de Bilder und em Teggst. Bilderbüecher si vilmol dünn, im Allgemäine häi si weniger as 30 Buechsite, und es git sä in alle Gröössene. S groossformatige Buech isch d Form, wo am hüfigste verwändet wird. Je noch em Alter vo dr Ziilgrubbe wird s Bilderbuech vilmol us Karton, Babbiir, wo mä nid cha verrisse, oder au us Folie härgstellt. Klaus Doderer, Helmut Müller (Hrsg.): Das Bilderbuch. Geschichte und Entwicklung des Bilderbuchs in Deutschland von den Anfängen bis zur Gegenwart. Weinheim und Baasel: Beltz, 1975, 542 S., ISBN 3-407-10906-7 Bettina Kümmerling-Meibauer: Bilderbuch. In: Gert Ueding (Hrsg.): Historisches Wörterbuch der Rhetorik. Darmstadt: WBG 1992 ff., Bd. 10 (2011), Sp. 146–161. Interview mit Prof. Jens Thiele (Teil 1) und Teil 2 Bremer Institut für Bilderbuchforschung/ Zeitschrift Kind-Bild-Buch (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1]