rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D’ R. Twining & Co Limited [ˈtwaɪnɪŋz] ìsch a britisch Unternamma, wo haissa Getranker vermàrktet. Unter siinera Aigamàrka Twinings of London verkàuift’s hàuiptsachtlig Grian- un Schwàrztee. S’ Unternamma wird sitter mehr àss 250 Joohra vu dr Fàmìlia Twining glaita. Dr Sìtz bfìndet sìch z’ London. Ànna 1964 ìsch s’ Unternamma dur d’ Gruppa Associated British Foods ìwwernumma worra. S’ Unternamma-n-ìsch vum Thomas Twining (1675–1741) grìnda worra, ema ehamààliga-n-Ààgschtällt vu dr Britischa Oschtìndià-Kompànii, wo ànna 1706 s’ Kàffeehüüs „Tom’s Coffeehouse“ z’ Devereux Court bii dr Strand z’ London gäffnet hàt. S’ ìsch aina vu da äärschta Kàffeehiiser gsìì, wo mehr Tee àls Kàffee verkàuift hàt. Z’ London sìnn ìm 17. un 18. Joohrhundert Kàffeehiiser wìchtiga Traffpunkta gsìì, wu d’ Manner ìhra Gschaftspàrtner un Kunda ààgtroffa hann. Tom’s Coffeehouse ìsch àwwer aina vu da äärschta Kàffeehiiser gsìì, wu àui Fràuija kumma sìnn. Ìn dara Zitt ìsch a groossa Konkürranz zwìscha da zàhlriicha Kàffeehiiser gsìì. Dr Thomas Twining hàt jedoch mìt’m Teeverkàuif vìel Gald verdiant —sallamols ìsch Tee a Moodagetrank vu dr Oowerschìcht gsìì. Ìm Twining sii Ärfolg ìsch soo unmìttelbàr gsìì, àss’r sii Tee fìrs diira Gald verkàuift hàt: ànna 1706 hann 100 Gràmm Twining’s Gunpowder Green Tea äbb 200 Euro vu
E Trias oder Triade (us altgriech. τριάς, triás „Draizaal“, im Plural: τριάδες, triádes) bizaichnet i Religione e Gruppe vo drai Gotthaite oder mythische Wese, wo en engeri Gruppe bildet. Die drai Gotthaite chönnt us drai Gstaalte bistoo, wö nöd bsundrigs differenzeiert sind und mee as e Gruppe wörke tüend, wie d Schicksalgöttine, nämmli under anderem d Moire bi de Grieche, d Parze bi de Römer und d Norne bi de Nordgermaane. E Trias chan o us drai wichtige Gotthaite bistoo, so wie bi de Römer id kapitolinischi Trias, wo usem Jupiter, us de Juno und us de Minerva bistoot. Di hinduistischi Trimurti („Draigstalt“) bistoot us de drai Hoptgotthaite Brahma, Vishnu und Shiva. En anderi Form vonnere Trias bildet di christlichi Draifaltigkait usem Vatter, Soo und em hailige Gaist. Im Aalte Riich (17. bis 15. Jh. v.Chr.) fo de Hethiter hend im offizielle Staatskult de Wettergott, d Sunegöttin vo Arinna und d Schutzgotthait vo Ḫattusa e Trias bildet. Die sind uursprüngli hattischi Gotthaite gsii. Bi de Hurriter het d Göttin Sauska zäme mit de baide Tiennerine Ninatta und Kulitta e festi Trias bildet. I de griechische Mythologii chömed meriri Draiergruppe vor, so sind d Moire, d Hore oder d Charite jewills
Missionare sind Lüt wo anderi Mensche zu irer Religion und Weltaschauig becheere wönd. s Chrischdedum Hare Krishna dr Islam isch nur bedingt missionierend Scientology Bi de Alemane hend meriri Missionare dra gschaffe um s Christetum z verbraite. Nöd selte isch a dem Ort, wo die Mane gwürkt hend, e Chloschter gründet worde. De Arbogast, 6. odr 7. Johrhundert, Stroossburi De Columban († 23. November 615), 610-612 am Zürisee und bi Bregez. Chloschter: Bobbio z Italie. De Gallus († 16. Oktober; um 640/50), ab 610 am Zürisee und am Bodesee. Chloschter: Sanggale. De Fridolin († 6. März), het um 630 am Obere Rhii gwürkt. Chloschter: Säckinge. De Trudbert († 26. April 643), im Briisgau. De Landelin († 21. September), um 700 i de Ortenau. Chloschter: Ettehaimmünster. De Pirmin († 3. November 753), het im Johr 724 s Chloschter Riichenau gründet. De Mainrat († 21. Jänner 861), Chloschter: Einsidle. Wa die Mane gmacht hend da beschrybet d Hagiographe i de Hailigevite. Commons: Missionär – Sammlig vo Multimediadateie Missionsgsellschaft Belhlehem (smb-immensee.ch SMB Immesee) Arbetsgmeinschaft evangelikale Missione (aem.de) Dütschs Institut für ärztlechi Mission (difäm.de)
Kydonia (griechisch Κυδωνία f., Kydōníā, im dorische Tielekt: Kudōníā) isch en antiiki Hafestadt a de Noordwestchüste fo de Insle Kreta gsii, gegenöber fo de Peloponnes. De Oort isch sitt de Staizitt bisidlet und i de Bronzezitt isch do e minoische und spööter e mykenische Palast gstande. I de Antiiki isch Kydonia di drittgrööst Stadt uf Kreta gsii, werd aber nöd grad hüüffig i de antiike Literatur gnennt. D Stadt haisst sittem Mittelalter Chania (noigriech. Χανιά n.Pl.) und isch hütt noch Iraklio di zwaitgrööst Stadt uf Kreta. D Stadt hett i de Bronzezitt Kudōniā (Linear B: ku-do-ni-ja) ghaisse. De Stadtname erschiint, zäme mit anderne kretische und griechische Ortsnäme, as k3-tw-n3-jj, oder vokalisiert ku-tu-na-ja, i de Städteliste im Tootetempel vom ägyptische Pharao Amenophis III. (gstoorbe um 1350 v.Chr.) bi Kom el-Hetan. De Homer nennt die Stadt nöd, woll aber nennt er i de Odyssee d Kydone as ais fo de fööf Fölcher, wo uf Kreta wonid. Noch de Saag no isch de Gründer vo Kydonia de kreetischi König Minos gsii oder de Kydon, e Groosschind fonem. Demm sini Muetter isch nämmli d Akakallis, e Töchter vom Minos und sii Vatter isch de Gott Hermes. Do antiiki Münze us Kydonia under anderem e
As Westsemite wered Völcher bizaichnet, wo uursprüngli im Piet vom hüütige Syrie, Libanon, Israel und Palästina glebt hend und zom Tail no hütt lebid und e westsemitischi Sprooch gredt hend. Denebet zaiget si ono kulturelli Nööchi und o i de Religioo chamer gmainsaami Züüg erchene. Zo de Westsemite zellt mer: d Biwoonner vo Ebla, ennere bronzezittliche Stadt z Syrie. Vo doo sind Tegscht, wo i de Kailschrift gschrebe wore sind und zo de ältiste semitische Sproochzügnis öberhopt ghöörid. Die wered öppe vom 18 bis is 17.Joorhundert v. Chr. datiert. d Biwoonner vo Ugarit, wo e bronzezittlichie Chliistaat a de Mittelmeerchüste gsii isch und um 1180 v.Chr. völlig zerstöört woren isch. S Ugaritische isch innere aigne Form vo de Kailschrift gschrebe wore, wo sich fo de anderne Kailschrifte dodri underschaidet, as si en Alphabetschrift und nöd e Silbeschrift isch. D Kultuur und d Sprooch fo Ugarit sind seer guet erforscht. d Phönizier, wo abem 12. Joorhudnert v. Chr. a de östliche Mittelmeerchüste meeriri wichtigi Handelshäfe ghaa hend und fo doo uss afenge hend, im ganze Mittelmeer Kolonie z gründe, zerst emoole uf de Insle Zypere. Di wichtigsti phönizischi Gründig isch Karthago gsii, im hüttige Tunesie. S Phönizische isch imene aigne Alphabet
51.511388888889-0.11888888888889Koordinate: 51° 30′ 41″ N, 0° 7′ 8″ W D’ Strand ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu London ìm Groossbritànnia. Sa ìsch d’ histoorischa Verbìndung zwìscha dr City of London un dr City of Westminster gsìì, wo-n-ìm Mìttelàlter noch gtrännta Sìedlunga gsìì sìnn. Bis zem 17. Joohrhundert ìsch jedoch d’ Themse d’ Hàuiptverkehrsàcksa zwìscha da baida Orta gsìì. Hìtt fàngt d’ Schtrooss àm Trafalgar Square àà un verlàuift uff Oschta bis züa dr Granz vu dr City of London, wu sa vu dr Fleet Street verlängert wìrd. Àn dam Punkt ìsch dr Temple Bar s’ Kännzaicha vu dr Granz. Ìm Volksmund wìrd d’ Schtrooss The Strand gnännt, àwwer sa haisst offiziäll numma Strand. Dr Nàmma schtàmmt üss dr àltanglischa Schprooch un bediitet äbbis wia „Ufer“ odd’r „Flussufer“. Vor’m Uffbàui vum Themse-Uferdàmm hàt d’ Schtrooss direkt naawa dr Themse verlàuift. Commons: Strand (London) – Sammlig vo Multimediadateie Normdate: LCCN: sh98002526 | VIAF: 123433385
Dr Verwaltigsroot (VR) isch s oberste Exekutivorgan, wo noch em Schwizer Obligazioonerächt) für d Füerig vo de Gschäft von ere Akziegsellschaft (AG) zueständig isch, solang nit d Generaalversammlig (GV; d «Legislative» vo dr AG) zueständig isch. Es bestoot doo e Kompetänzvermuetig zugunste vom Verwaltigsroot. Dr Verwaltigsroot wird vo dr Generalversammlig gweelt. Er sätt nid em Ufsichtsroot in Dütschland oder Ööstriich vergliche wärde. Im Geegesatz zum Ufsichtsroot isch dr Verwaltigsroot nit nume s Ufsichtsorgan (Art. 716aVorlage:Art./Wartung/ch-Suche Abs. 1 Ziff. 5 OR), sondern gliichzitig für d Ooberläitig vo dr Gsellschaft (Art. 716aVorlage:Art./Wartung/ch-Suche Abs. 1 Ziff. 1 OR) verantwortlig. Es cha zwar e Geschäftsläitig (Dütschland und Ööstriich: Vorstand) iigsetzt wärde, aber dr VR cha deere d Ooberläitig nit überdrääge (Art. 716aVorlage:Art./Wartung/ch-Suche Abs. 1 OR: «...unübertragbare und unentziehbare Aufgaben...»). D. h., noch em schwizerische Akzierächt isch s nid umbedingt nöötig, ass e Gschäftsläitig iigsetzt wird. Mä reedet in däm Fall mänggisch von ere «Chliine AG» noch em Schwizer Wirtschaftsrächt. E Gschäftsläitig wird in dr Braxis aber bi gröössere Gsellschafte immer iigsetzt, und eso si schwizerischi Akziegsellschafte nooch zum dualistische Süsteem vo dr Undernäämensfüerig in Dütschland und Ööstriich, aber doch nid genau gliich. Dr Verwaltigsrootsbresidänt (VR-P) isch dr Bresidänt vom Verwaltigsroot (VR) von ere Schwizer
Verwaltigsroot stoot für: e Gremium e Verwaltigsroot in dr Schwiz, wo in ere Akziegsellschaft em dütsche oder ööstriichische Ufsichtsroot entspricht Verwaltigsroot z Dütschland isch e läitends Orgaan in öffentlig-rächtlige Instituzioone Board of Directors vom ene Undernääme noch em anglo-amerikanische Modäll d Gschäftsfüerig von ere Öiropäische Gsellschaft en Amtsbezäichnig im Hööchere Dienst (Besoldigsgrubbe 13 dr Besolduigsordnig A) in e baar Öffentlige Verwaltige z Dütschland
E Dewise (Motto, Waalspruch) isch e Maxime, won e Grubbe vo Lüt, wo gliich dänke, e Person, e Familie oder en Organisazioon uuseliist, für zum iir Ziil und iiri Aasprüch dütlig z mache. Si si mäistens schriftlig und nid mündlig wie Paroole, und stamme äntwääder us lange Dradizioone, gmäinschaftligem Wille oder entschäidende Eräigniss, wie us eme Bürgerchrieg oder ere Revoluzioon. In der Wärbig oder in dr Bolitik wird vilmol en Dewiise verwändet, wo mä sich liicht dra erinnere cha, e sogenannte Slogan. Dewiise si vilmol Däil vo Wabbe. Dört stöön si mäistens im ene Spruchband unde am Wabbeschild. Das stammt us em Middelalter, wo fast alli Aadlige e Wabbe und e Dewiise gha häi. In dr heraldische Liddratuur si au d Begriff Chriegsgschrei bzw. Panier verbräitet, wo uf e Schlachtruef zrugggöön, und sich mäistens oobe vom Wabbe befinde. Hützudags häi e Hufe Staate und anderi Instiduzioone e Dewiise. Max Löbe: Commons: Mottos – Sammlig vo Multimediadateie Wahlsprüche, Devisen und Sinnsprüche deutscher Fürstengeschlechter des XVI. und XVII. Jahrhunderts. Barth, Leipzig 1883 in: Deutsche Digitale Bibliothek. Normdate: GND: 4188935-6 | LCCN: sh85087702
Devise bezäichnet: e Gedanke, wo öbber noch em handlet; Sünonüüm: Maxime, Motto und Slogan in dr Heraldik e Spruch wo im oder am Wabbe aagmacht isch in dr Numismatik e Spruch wo uf eme Zaaligsmiddel druf stoot im Finanzwääse Zaaligsmiddel in Fremdwäarig wo nid baar si As Ortsnaame bezäichnet Devise: e Fluss z Frankriich, e Nääbefluss vo dr Charente e franzöösischi Gmäind im Département Somme Devise isch dr Familienaame vo deene Persoone: Jean-Philippe Devise (* 1960), e franzöösische Schriftsteller, wo uf Dütsch schribt
Die Internazionaali Standardnummere für fortlaufendi Sammelwärk (ängl. International Standard Serial Number, ISSN) isch e Nummere, wo Zitschrifte und Schrifteräije äidütig identifiziert. S Pendant für Büecher isch d ISBN, für digitaali Objekt dr DOI. D ISSN basiert uf dr internazionaale Norm ISO 3297 us em Joor 1975. D ISSN wird zentral vom Centre International de l’ISSN z Bariis verwaltet. Sit Ändi 2013 chönne au wüsseschaftligi Blogs und Blogs vo allgemäinem Inträsse e ISSN überchoo. DIN ISO 3297, dt. Fassung, Nachfolger der DIN 1430t. ÖNORM A 2652. Elizabeth H. Groot: Unique identifiers for serials: an annotated, comprehensive bibliography. In: The Serials Librarian 1976. (ISSN 0361-526X, CODEN SELID4), Band 1, Usg. 1, S. 51–75. Elizabeth H. Groot: Unique identifiers for serials: 1977 update. In: The Serials Librarian 1978. (ISSN 0361-526X, CODEN SELID4), Band 2, Usg. 3, S. 247–255. ISSN.org Nationales ISSN-Zentrum für Deutschland, Deutsche Nationalbibliothek Schweizerisches ISSN-Zentrum, Schweizerische Nationalbibliothek The ISSN International Register | ISSN. Abgruefen am 4. November 2018 (amerikanischs Änglisch). Newsletter Standardisierung und Erschließung. Deutsche Nationalbibliothek, Arbeitsstelle für Standardisierung, 24. Dezember 2013, abgruefen am 4. November 2018. Normdate: GND: 4162599-7 | LCCN: sh85067450 | VIAF: 311482071
İnce Burun oder Kávo Avlaka (Κάβο Αύλακα) isch e Vorpirg uf de törggische Insle Imbros und de westlichst Punkt vo de Törggai (25° 38 '59). Da Vorpirg litt westlich vom Dorf Uğurlu. Am süüdöstliche End vom Vorpirg litt d Bucht Gizli Liman / Liménas (Λιμένας), wo as Hafe för chliini Schiff und Jachte guet isch. Vo doo uss goot e lange Sandstrand bis zom chliine Fischerhafe vo Uğurlu. De antiiki Sophist Flavius Philostratos vo Lemnos hett gschribe, ass s Vorpirg Naulochos (ἀκρωτήριον Ναύλοχος) uf de Insle Imbros wiene uusgstreckte Riis doligi. Bi dem Kap söll e Quele sii, wo männlichi Tier, wenn si druus trinkid, zo Eunuche macht, wiiblichi Tier aber ase biruuschi, ass si uf de Stell iischlooffid. Wege de Äänlichkait vo de Näme werd aagnoo, as de moderni Name Avlaka de antiiki Name fortsetz tüeg. Allerdings werd o erwoge, ass s Vorpirg vo Pirgoz im Süüde vo de Insle s Kap Naulochos gsii sai. Aber o s Kap Kefaloz im Süüdoste vo Imbros chunnt guet i Froog. Philostratos: Heroicus 289 Bärbel Ruhl: Imbros. Archäologie einer nordostägäischen Insel (= Marburger Beiträge zur Archäologie Bd. 5). Marburg 2019, ISBN 978-3-8185-0536-3, S. 95 The Most Extreme Points Of Turkey WorldAtlas.com
Die Internazionaali Standardbuechnummere (änglisch International Standard Book Number, ISBN) isch e Nummere zum Büecher und anderi sälbstständigi Veröffentligunge mit eme redakzionelle Däil, wie zum Bischbil Multimedia-Brodukt und Software äidütige z kennzäichne. ISBN wärde vor allem in Waarewirtschaftssüsteem vom Buechhandel iigsetzt, doch au e Hufe Bibliodeeke verwände sä für d Bstellsüsteem und d Kataloog wo über d Bibliodeek uuse gönge. Nazionalbibliografie hingege häi äigeni Nummeresüsteem. Für Zitschrifte und Schrifteräije wird e Internazionaali Standardnummere für fortlaufendi Sammelwärk (änglisch International Standard Serial Number, ISSN) brucht. DIN ISO 2108, Nachfolger der DIN 1462 ISBN-Agentuure: Internazionaal (London, verwaltet d Grubbenummere) National: Dütschland (Frankfurt am Main), Ööstriich, Schwiz Handbüecher uf dütsch (PDF; 203 kB) und änglisch (PDF; 548 kB) Hilfsmiddel: Online-ISBN-13-Strichcode-Erstellung intärni ISBN-Suechi vo dr Wikipedia Verzäichnis vo Büecher, wo chönne gliiferet wärde (VLB) Portal Dütschi Nazionalbibliodeek ISBN Handbuch – Die Internationale Standard-Buchnummer. (PDF; 203 kB) ISBN Agentur für die Bundesrepublik Deutschland, Frankfurt am Main 2012, ISBN 978-3-7657-3278-2. Normdate: GND: 4072934-5 | LCCN: sh85067449
D Delifonvorwaal-Kood z Ööstriich wärde vo dr Rundfunk und Telekom Regulierungs-GmbH (RTR) organisiert und verdäilt. Es existiere Vorschrifte und Richtlinie wie d Nummereberiich vrgee wärde. Für d Delifonnummere innerhalb vo de Vorwaalberiich isch dr entsprächend Netzbetriiber verantwortlig: bi regionaale Vorwaale isch das mäistens d A1 Telekom Austria, bi Mobilfunk-Vorwaale dr entsprächend Netzbetriiber etc.). Wie d Delifonnummere gschriibe wärde, isch in Östriich gsetzlig nid vorgschriibe, aber d RTR empfiilt, sich noch dr DIN 5008 z richde. Dr ersti Blatz bi dr Ortsvorwaal richdet sich meer oder weeniger noch de Bundesländer. Ostdirool (zu Kärnte), Vorarlbärg (zu Dirool), s Burgeland (dr nördlig Däil zu Niiderööstriich, dr südlig Däil zur Stäiermark) und e baar Gränzbezirk in Ooberööstriich (zu Salzburg) und Gebiet in Niiderööstriich (zu Ooberööstriich) si d Usnaame. S Iigee von ere ööstriichische Delifonnummere us em Usland goot eso: Internazionaali Vercheersusschäidigszaal +43 (Länderkood) + Vorwaal (oon d Null am Aafang) + Delifonnummere. Innerhalb vom Land funkzionierts öbbe eso: Vorwaal (mit 0) + Delifonnummere Im Festnetz chan e Nummere im gliiche Vorwaal-Beriich au ooni Vorwaal gweelt wärde. In de Mobilfunknetz funkzioniert daas nume bedingt. Bi dr Vorwaal handlet es sich um d Vorwaal vom ene Ort, vom ene Mobilfunknetz oder vom ene andere Netz. Sit
Egressiiv (von latiin. egressum), exspiratorisch oder pulmonisch bezäichne in dr Fonetik d Lutbrodukzioon dur s Usschnuufe gege d Libbe. S Zungebäi (Hyoid) isch drbii uufeglüpft, d Stimmritze (Glottis) gschlosse. Nitpulmonischi Lut si d Implosiiv, d Klicklut und die sältene Ingressiiv. Helmut Glück (Hrsg.), mit dr Friederike Schmöe: Metzler-Lexikon Sprache. 3., nöi bearbäiteti Uflaag. Metzler, Stuttgart/Weimar 2005, ISBN 3-476-02056-8, S. 169.
D Fonologii (vo altgriechisch φωνή phōnḗ, dytsch Lut, ‚Doon‘, ‚Stimm‘, ‚Sprooch‘ und λόγος, lógos, dytsch Leer) isch e Däilgebiet vo dr Sproochwüsseschaft. Mä sött si vo dr Fonetik underschäide: Wääred d Fonetik die eender konkrete Äigeschafte vo de Sproochlut undersuecht – wie si akustisch gmacht si, iiri Artikulazioon und Woornäämig –, beschäfdigt sich d Fonologii mit dr Funkzioon vo de Lut für s Sproochsüsteem vo de äinzelne Sprooche. Si isch also e Däilberiich vo dr Grammatik, und luegt d Sproochlut uf ere abstraktere Ebeni aa. Zu de zentrale Ufgoobegebiet vo dr Fonologii ghöört s Ermiddle vo sogenannte distinktive Merkmol und vom Foneeminventaar von ere Sprooch, also d Analüüse vo de Lutsegmänt und d Strukduur vo de gröössere lutlige Äihäite vo dr Silbe bis aane zur rhüthmische Gliiderig und Intonazioon vo Setz. D Methoode vo dr lutsproochlige Fonologii wärde analoog au uf d Analüüse vo Gebärdesprooche überdräit. As Gründer vo dr Fonologii in Öiropa gälte d Russe Nikolai Sergejewitsch Trubetzkoy, en Ethnoloog und Linguist, und dr Strukturalist Roman Ossipowitsch Jakobson. Hans Grassegger: Phonetik, Phonologie. Schulz-Kirchner, Idstein 2001, ISBN 3-8248-0483-2. Tracy Alan Hall: Phonologie. Eine Einführung. De Gruyter, Berlin 2000, ISBN 3-11-015641-5. Jörg Meibauer: Einführung in die germanistische Linguistik. 2. Auflage. Metzler,
S Abitur abkürzt „Abi“, bezäichnet dr höggst Schuelabschluss z Dütschland und drmit die allgemäini Hoochschuelrifi. S Abitur isch dr Noochwiis für d Fäigkäit z studiere und berächdigt zum Studium an alle Hoochschuele z Dütschland. Vor 1945 het mä vo Maturidäätsbrüefig oder Rifibrüefig (vo latiinisch examina matura) greedet. Dr Begriff Abitur isch in dr Umgangssprooch sälte und gsetzlig gar nit brucht worde. Sit em 18. Joorhundert wird hingeege dr Begriff Abituriänte brucht, und drmit si d Absolwänte von ere Schuel gmäint gsi. Im Underschiid zum volle Abitur schränkt e fachbundnigs Abitur bzw. die fachbundnigi Hochschuelrifi, abkürzt as Fachabitur, d Studierfähigkäit ii uf d Studiegäng an Uniwersidääte, wo im Abschlusszüügnis usgwiise si. As Fachabitur wird umgangssproochlig au s Züügnis vo dr allgemäine Fachhochschuelrifi bezäichnet für e Studium an Fachhoochschuele. Z Belgie häisst s Abschlusszüügnis vo dr Oberstuefe voms Sekundarunderricht au Abitur. Mä säit em au Abiturdiplom und es git en allgemäins, technischs und bruefligs Abitur. In Ööstriich und dr Dütschschwiz und in e Hufe andere Länder reedet mä nit vo Abitur, sondern brucht immer no dr elter Begriff vo dr Matura (vo lat. examina matura ‚Rifibrüefige‘; zu lat. maturitas ‚Rifi‘), wo früener au in de Gebiet vo dr hütige Bundesrepublik Dütschland brucht
E Mertüürer (vo altgriechisch μάρτυς mártys, dytsch Züüge oder μαρτύριον martýrion, dytsch Züügni}; wiibligi Form Mertüürerin oder Mertüürin ), si Mensche, wo sich zu iirem Glaube bekennt und drfür glitte häi und gstorbe si. Die dütschi Überdräägig Bluetzüüge isch sit em 17. Joorhundert iibürgeret. Si macht dr Underschiid gegenüber de sogenannte Bekenner (latiin. confessores) dütlig, wo für iir christligs Bekenntnis umbluetig verfolgt worde si wie zum Bischbil iigspeert oder verbannt worde si. Im Nöije Testamänt wird mit martys immer e Wort- bzw. Glaubeszüüge bezäichnet, wo vom Glaube an Jesus Christus Züügnis abläit und nid aber für si Glaube gstorbe iasch. Der Begriff Mertüürer daucht zum erste Mol im Bricht vom Mertüürium vom Polikarp vo Smyrna us em dridde Viertel vom 2. Joorhundert uf. Dr Mertüürerdood isch as „Bluetdaufi“ bezäichnet worde; er het bi öbberem wo nid dauft worde isch, d Daufi ersetzt und häig sofort zur Seelikäit gfüert. D Chille het Mertüürerbricht bzw. literarisch bearbäiteti Akte gsammlet und überliiferet. Mertüürerbricht, wo sit em 4. Joorhundert entstande si (Gesta Martyrum) si im Underschiid zu de früenere mäistens Legände. Vili si im aristokratische Miliöö entstande und si as Motivazioonsschrifte für die aristokratischi Jungfröilikäit und Köischhäit z verstoo. Um d Mertüürer het sich
Dr Pal Engjëlli (* 1416 z Drisht; † 1470) isch dr katholisch Erzbischof vo Durrës ùn Kardinal vo Albanie gsi. Vo ihm isch dr erschti ùff Albanisch gschriibeni Satz überliefert, nämli e Däufformel ussem Joor 1462. Engjëlli isch Albanisch für ‚Engel‘. Dr Pal Engjëlli söll e änger Vertrauter vùm Skanderbeg gsi sy ùn isch als syn Botschafter oft im Ussland gsi, für ùm Hilf gäge d Osmane z bitte. Derwyylscht eme Bsuech z Burrel im Matdaal het dr Pal Engjëlli Unregelmässigkeite im Glaube ùn Problem mit dr Däufi feschtgstellt. Zämme mit andre Aawysige het er e Däufformel imene Brief vùm 8. November 1462 hinterloo. Si het warschynts sölle bruucht werde ùm d Taufi für die Albaner, wo kei Latiinisch verstande hen, verständliger z mache ùn demit d Buure ùffem Land, wo ihri Chinder nit hen chönne zur Taufi bringe, d Taufi sälber hen chönne durefiere. Dr Brief isch sùnscht ùff Latiinisch gschriibe. D Formel leitet: Un'te paghesont' pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spirit Senit. (Ich däuf di im Name vùm Vater, vùm Sohn ùn vùm heilige Geischt). Dr Sprùch isch im Gegische Dialäkt vo Nordalbanie gschriibe. D Formel isch 1462 vùmene Konzil im Mat zuegloo worde. S Dokumänt mit dr
Valdostanisch (Valdôtèn) isch e frankobrowenzalische Dialäkt, wo im italiänische Aostadaal gschwätzt wird. Die grooss Meerhäit vo de Iiwooner reedet hützudags die äint offizielli Sprooch, Italiänisch, wääred die zwäiti offizielli Sprooch, Franzöösisch, braktisch vo niemerem as Muetersprooch gschwätzt wird. Für öbbe 70'000 Lüt isch Valdostanisch d Hauptsprooch. Z Italie isch s e gschüzti Minderhäitesprooch. Die eltiste churze Schriftfragmänt vom valdostanische Patois stammen us em Middelalter. Bis zum 19. Johrhundert isch d Bevölkerig zwäisproochig gsi und s Franzöösisch het s Patois immer meh abglööst. Noch dr Veräinigung vo Italie im Joor 1861 si e Hufe Frankofooni uf Frankriich abgwanderet. S Valdostanisch isch duldet worde, solang s käi negatiive Iifluss uf s Italiänische ghaa het. Under em Faschismus si die nititaliänische Schuele zuedoo worde, dr Underricht uf Franzöösisch isch verbote worde, und s Italiänische isch as äinzigi Sprooch vor Gricht zuegloo gsi. Die frankofoone Zitige Duché d'Aoste, Le Pays d'Aoste, La Patrie valdôtaine si verbote worde und 1939 het mä alli Ortsnääme italianisiert. Noch em Chrieg sie die alte Ortsnääme wider iigfüert worde. Bekannti Autoore in de valdostanische Dialäkt si dr Jean-Baptiste Cerlogne (1826–1910), dr Alcide Bochet (1802–1859), dr Fernand Bochet (1804–1849), dr Joseph Alby (1814–1880), dr Léon-Clément Gérard (1810–1876), René Willien (1916–1976),
D Bromozioon (latiin. promotio) oder Bromowierig isch die Verleijig vom akademische Graad vom ene Dokter oder ere Doktere im ene bestimmte Studiefach und in dr Form von ere Bromozioonsurkunde. Si gältet as dr Noochwiis, ass dr Bromowiert bsundrigs verdiefdi wüsseschaftligi Aarbet cha läiste. Das muess er mit ere sälbstständig verfasste wüsseschaftligen Aarbet, der Dissertazioon, bewiise und mit ere mündlige Brüefig (Rigorosum, ere Disputazioon oder eme Kolloquium). Uniwersidääten und Hoochschuele wo iine gliichgstellt si und Hoochschuele für Aagwandti Wüsseschafte, wo stark in dr Forschig si in Hesse und Sachsen-Anhalt, häi s Racht z bromowiere. Persoone, wo wäi bromowiere und wo iiri Absicht und Äignig von ere Instduzioon, wo s Rächt het z bromowiere, bestätigt worde isch, wärde as Doktorande, Doktorandinne, Bromozioons- oder Doktoratsstudänte oder -studierendi, Bromowände, BBromowierendi, Dissertanten/-inne (Schwiz, Ööstriich), Doktorierendi (Schwiz, Liechtestäi) oder änglisch as PhD students bezäichnet. S Wärb, wo drzueghöört, bromowiere wird dransitiv verwändet (Bispil: „mä het en zum Dokder bromowiert“) und au – noch em Duden – intransitiv (Bispil: „i ha bromowiert“). Für dass mä zur Bromozioon zuegloo wird, muess mä en erste Hochschuelabschluss ha; nume in dr Medizin cha mä no vor em Abschluss vom Studium mit ere Dissertazioon aafoo. Mäistens isch dä Abschluss dr Master,