rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Engadin isch e Hoochdaal im schwizerische Kanton Graubünde. Es isch äins vo de bewoonte Dääler in Öiropa, wo am höggste glääge si, und es isch mee as 80 Kilometer lang. Es bildet die ooberi Daalstuefe vom Inn und wird in s Ober- und Underengadin iidäilt. Die bäide Abschnitt vom Bärgdaal wärde dur d Punt Ota bi Brail von enander drennt. D Gschicht vom Name Engadin und die möglechi Härkumpft vom Wort isch im Artikel ENGIADINA vom Dicziunari Rumantsch Grischun beschribe. D Hauptsprooch im Underengadin und in Däil vom Oberengadin isch s Bündnerromanisch. Im Oberengadin wird Putèr und im Underengadin Vallader gschwätzt, zwäi rätoromanischi Idiom, wo jedi si äignigi Schriftsprooch het. D Engadiner fasse bäidi Dialäkt zu Rumantsch Ladin zämme. S Ladin vom Engadin daf mä aber nid mit de Ladinische Sprooche in Nordostitalie verwäggsle. Dur e Tourismus , wo im letschte Joorhundert stark ufcho isch und d Entwigglig vo dr Wirtschaft, si immer mee Lüt in s Engadin cho, wo die rätoromanisch Sprooch nit beherrsche. Dorum wird näben em Bündnerromanisch au Schwizerdütsch und bsunders im Oberengadin au Italiänisch und Portugisisch gschwätzt. In groosse Däil vom Oberengadin wie z St. Moritz und sinere Umgääbig isch s Romanische scho stark verdrängt
Dr Begriff Historismus bezäichnet in dr Stiilgschicht e Fenomeen, wo im 19. Joorhundert verbräitet gsi isch und zum Däil no ins 20. Joorhundert noochgwirkt het, und wo mä bin em – vor allem in dr Archidektuur – uf elteri Stiilrichdige zrugggriffe und die mänggisch au mitenander kombiniert het. Stilistischi Underarte si u. a. d Neoromanik, d Neogotik, d Neorönessans und dr Neobarock. In sinere Spootfaase isch parallel dr Juugedstiil entstande, wo dr Historismus zum Däil beiflusst het. E Gegebeweegig isch am Aafang vom 20. Joorhundert mit dr Reformarchidektuur ufchoo, wo sich spööter die klassischi Modärne us ere entwigglet het. Dr Historismus het vo 1850 bis vor em Erste Wältchrieg d Kunst und d Archidektur brägt. Aber au spööter si historistischi Motiv immer wider emol ufdaucht, wie im monumentale Neoklassizismus. Zum Däil wird bis hüte historistisch baut, bsundrigs sit in dr Postmodärne wider historischi Bauforme ufgriffe worde si. Modärni historistischi Baute bezäichnet me au as neohistoristisch. Dieter Dolgner: Historismus – Deutsche Baukunst 1815–1900 (Deutsche Baukunst). Leipzig 1993. Hans Gerhard Evers: Vom Historismus zum Funktionalismus. Baden-Baden, Holle Verlag 1967, DNB 573059802. (Kunst der Welt. Ihre geschichtlichen, soziologischen und religiösen Grundlagen. Die Kulturen des Abendlandes), (1976, ISBN 3-87355-121-7). Hans Gerhard Evers: Versuch einer
Reformarchidektur, au Reformstiil oder Reformbaukunst, isch e Begriff wo am Aafang vom 20. Joorhundert ufchoo isch für dä Däil vo de Archidekturströömige, wo denn mit em Stiil vom Historismus broche häi, aber witer dradizionelli Baumaterialie und Bauwiise verwändet häi. Si het sich in däm wääsentlig vom Dütsche Wärkbund underschiide, wo für s Nöije Baue iidräte isch. S Nöije Baue het ebefalls sachligi und schlichti Forme bevorzugt aber modärni Baumaterial wie Beton verwändet. Will vilmol regionali Dradizione e groosse Iifluss gha häi, cha män e Hufe vo de Baute, wo zur Reformarchidektur zelt wärde, au mit em Begriff Häimetschutzarchidektur oder Häimetarchidektur bezäichne, wo scho lengeri Zit bekannt gsi isch. Anderi Baute hingege zäige Iiflüss vom Juugedstiil. Peter Behrens Albert Gessner Wilhelm Kreis Georg Metzendorf Hermann Muthesius Curt Karl Rüschhoff Heinz Stoffregen Heinrich Tessenow Archidekturbüro Matthar & Scheler Archidekturbüro Raabe & Wöhlecke Archidekturbüro Schilling & Graebner Sigrid Hofer: Reformarchitektur 1900–1918. Deutsche Baukünstler auf der Suche nach dem nationalen Stil. Edition Axel Menges, Stuttgart / London 2005, ISBN 3-936681-01-5 Julius Posener: Die Architektur der Reform (1900–1924). (= Vorlesungen zur Geschichte der Neuen Architektur, Teil II.) In: arch+, Jahrgang 1980, Heft 5 (September 1980). Vittorio Magnago Lampugnani, Romana Schneider (Hrsg.): Moderne Architektur in Deutschland.
As Freibärge (französisch: Franches-Montagnes) wird e Region im Südweste vom Kanton Jura bezäichnet. Au Gebiet nääbedraa im Kanton Bärn wärde geografisch zu dere Landschaft zelt. D Freibärge bilde es Hoochblatoo im Jura, wo uf ere durchschnittlige Hööchi vo 1'000 m ü. M. liit und öbbe 200 Kwadratkilometer gross isch. Politisch ghööre si zum Bezirk Bezirk Freibärge (Franches-Montagnes). Dr wichdigst Ort isch Saignelégier. S Hoochblatoo vo de Freibärge isch öbbe 25 Kilometer lang, maximal 9 Kilometer bräit und goot vo La Chaux-de-Fonds im Südweste bis zum Delschbärger Becki im Nordoste. Begränzt wird d Landschaft im Norde und Nordweste vom diefe Daal vom Doubs, im Weste vo de Combe de Valanvron, im Süde vo de Hööchene vom Montagne du Droit. Im Oste göön d Freibärge nodinoo in d Zone vom Daal vo Tavannes und vom Iizugsgebiet vo dr Sorne über, wo e dütlig sterkers Rölief häi. S Hoochblatoo isch charakterisiert dur meereri Hööchene, wo parallel in dr Richdig vo Westsüdwest uf Ostnordost ligge. Zwüsch deene befinde sich wite Mulde, wo s vilmol Moos, Sümpf und chlyni Seeè het. D Höchenunderschiid si chlii; d Mulde lige mäistens uf 950 bis 1020 Meter, wääred d Hööchene bis uf 1050 bis 1100 Meter uufe gönd.
As Goms (franz. Conches) wird dr obersti Daalabschnitt vom Oberwallis zwüsche dr Kwelle vo dr Rhone und dr Daalstuefe vo Grengiols in dr Nööchi vo Brig bezäichnet. Es isch dr östligst Däil vom Kanton Wallis. Im Oste wird s dur e Galestock begränzt und im Weste optisch dur s Wisshorn. S Goms wird no ins Obergoms, wo hüte au dr Naame von ere Gmäind isch und ins Undergoms iidäilt. S Goms isch in dr Iiszit dur e Rhonegletscher usghoblet worde. Druf het d Rotte, die jungi Rhone, dr Daalbode ufgschüttet. Goms isch zerst nume für Münster (1269 a Forcla de Conches inferius, 1272 apud Gomes) brucht worde; s Gebiet isch denn no as a Monte Dei (Deischberg) superius bezäichnet worde. Wo us em Zende im 15. Joorhundert e politischi Äihäit worde isch, het sich dr Naame Goms für s ganze Daal duuregsetzt (1403 vallis Comesii). S Goms isch bis 1798 e Zende vo dr Landschaft Wallis gsi. Under dr Helvetik isch s vo 1798 bis 1802 dr Distrikt Erne im nöije Kanton Wallis worde. Vo 1802 bis 1810 isch s e Zende vo dr Republik Wallis gsi, vo 1810 bis 1814 e Kräis beziejigswiis e Kanton vom französische Departemänt Simplon,
Die Uniwersitääre Psüchiatrische Klinike (UPK) Baasel si e sälbstständigi Aastalt vom öffentlige Rächt, wo zämme mit dr Uniwersidäät Baasel meereri psychiatrische Klinike betribt. Noch eme Beschluss vom Groosse Root vom Kanton Baasel-Stadt vo 1882 isch 1886 d «Irrenaastalt Fridmatt» mit 214 Bett uf eme witlöifige Gländ usserhalb vo dr Stadt eröffnet worde. 1899 het mä dr Naame zu «Kantonali Häil- und Pfläägaastalt Friedmatt» gänderet. 1954 si d Muure um s Gländ abgrisse worde. Sit de 1960er Joor het d Aastalt «Psychiatrischi Uniwersidäätsklinik» (PUK) ghäisse. Scho 1923 isch im Stadtzentrum die «Psychiatrischi Uniwersidäätspoliklinik» as ambulanti Instituzioon eröffnet worde. Administrativ het si bis 1977 zur Fridmatt ghöört und isch denn dr Läitig vom Kantonsspidaal Baasel understellt worde. 2005 isch dr Naame zur jetzige Bezäichnig gänderet worde, 2010 isch d Poliklinik iigliideret worde. 2012 isch si en Aastalt vom öffentlige Rächt worde. 1886–1904 Ludwig Wille 1904–1925 Gustav Wolff 1925–1928 Ernst Rüdin 1929–1959 John E. Staehelin 1959–1985 Paul Kielholz 1985–1994 Walter Pöldinger (ärztlige Diräkter) 1994–2009 Franz Müller-Spahn (ärztlige Diräkter) sit 2012: Undine Lang (Chefärztin vo de Erwaggsene-Psüchiatrische Klinik vo de Uniwersitäre Psüchiatrische Klinike Baasel) 1923–1926 Jakob Klaesi 1926–1932 Georg Stutz 1932–1942 Hans Binder 1942–1945 Fred Singeisen 1945–1955 Carl Haffter 1960–1967 Jacopo Janner 1968–1997 Raymond
Friedrich Brenner isch dr Naame vo eme dütsche Archidekt und Baumäister eme dütsche Theolog und Dogmatiker (1784–1848) eme Schwizer Arzt (1809–1874) eme dütsche Bildhauer und Medalliöör (* 1939) Friedrich Christian August Brenner; 1815–1898), e dütsche Musiker und Komponist
Dr Friedrich Brenner (* 8. Januar 1809 z Baasel, † 31. Oktober 1874 z Baasel) isch e Schwizer Arzt und Baasler Groossroot gsi. Dr Friedrich Brenner isch 1809 z Baasel as Soon vom Spezereihändler Johann Jacob Brenner uf d Wält cho. Er het z Züüri, z Baasel und z Freiburg im Brisgau Medizin studiert und 1830 z Baasel dr Dokter gmacht. 1832 het er as Irrenarzt am "Almose" im ehemoolige Barfüesserklooster afo schaffe und het d Chettene und d Brüügel abgschafft. 1833 het dr Brenner d Catharina Kern ghürootet und 1835 isch er Brivatdozänt un dr Uni worde. Zu dere Zit isch au s Groosse Spiddaal näbedraa im ene katastrofale Zuestand gsi, und dr Spiddaalarzt Brofässer Jung het sich drfür iigsetzt, ass mä für s Bürgerspiddal e nöis Häim wurd finde. Mä het drfür dr Markgrööflerhoof umbaut und 1842 isch s nöije Bürgerspiddääl iigweit worde und het au en Abdäilig für die Gäisteskranke ghaa, wo dr Brenner gläitet het. S «zum Almoose» isch zuedoo worde. 1855 isch dr Brenner usserordentlige Brofässer für Psüchiatrii an dr Uniwersidäät Baasel worde as erste Dozänt in däm Fach an ere Schwizer Hochschuel. Dr Brenner isch politisch und gsellschaftlig liberal und progressiv gsi und het
Dr Freisinn isch e politischi Richdig innerhalb vom Liberalismus, wo sich im 19. Joorhundert entwigglet het. Er stoot für Freidänkerdum, isch aber nid explizit antireligiös. Er wird as mentali Iistellig zum Däil mit em Liberalismus gliichgsetzt. Der Freisinn het kä Land eso stark brägt wie d Schwiz. Er isch us dr liberale Beweegig gwaggse und gältet as die politischi Beweegig, wo dr Bundesstaat vo 1848 gründet und denn bis zum Ändi vom Erste Wältchrieg dominiert het. Im Joor 1830 isch dr Soledurner Freisinn under dr Füerig vom spöötere Bundesroot Josef Munzinger gründet worde. Die „Patriotischi Assoziazion“, wo im Joor druf gründet worde isch, het sich as „Schutzveräin für d Freihäit“ bezäichnet. Die Radikale häi 1844/45 sogenannti Freischarezüüg gegen e konservativ Kanton Luzärn gfüert, wo aber abgweert worde si. Im Sonderbundchrieg 1847 häi die Liberale au uf dr nazionale Ebeni gwunne. Die schwizerischi Bundesverfassig vo 1848 isch liberal brägt und dr nöi entstandeni schwizerischi Bundesstaat isch am Aafang politisch vo dr freisinnige Beweegig dominiert worde. Si het e Meerhäit in dr Bundesversammlig ghaa und alli Bundesrööt gstellt. 1894 isch die Freisinnig-Demokratischi Bardei (FDP) gründet worde, wo 2009 mit dr Liberale Bardei vo dr Schwiz (LPS), wo hauptsächlig in dr Westschwiz verankeret
Freidänker isch e Bezäichnig für Lüt, wo für e sälbständigi und sälbstverantwortligi Lääbensgstaltig im Sinn vo dr Ufkläärig iidräte und jede religiöse Glaube, Gottesglaube und chirchligi Dogme ableene, oder allgemäiner, sich as Atheiste, Agnostiker, Skeptiker und säkulari Humaniste verstöön. Im ängere Sinn mäint „Freidänker“ Mensche, wo sich in dr Freidänkerbeweegig angaschiere, z. B. as Mitgliid im Freidänkerverband. D Freidänker häi äänlig wie die freireligiösi Beweegig in iire festlige Lääbensforme nüt ganz Nöis erfunde sondern Alternative entwigglet. Analog zu de chirchlige Ritual und Zeremonie kenne d Freidänkerveräinigunge nit-chirchligi Gstaltigsforme, wo vom so genannte freie Redner gläitet wärde. So si statt dr Daufi kwasireligiösi Ritual für noch dr Geburt entstande, zum Bischbil d Naameweiji oder die sozialistischi Naamegääbig; statt dr Konfirmazion bzw. Kommunion e kwasireligiöses Ritual zur Adoleszänz, zum Bischbil d Juugedweiji; statt dr chirchlige Hüroot d Lääbensbundfiir oder die sozialistischi Hüroot; statt dr chirchlige Beärdigung e Dotefiir. Dr hütig Druurredner stoot mit sinere Druurreed in dere Dradizion vo dr Dotereed vom freie Redner. Walter Lindemann Walter und Anna Lindemann: Die proletarische Freidenker-Bewegung. Geschichte, Theorie und Praxis. Leipzig-Lindenau 1926. Noochdruck mit eme Noochwort vom Henning Eichberg, Atalas, Münster 1980 (Reihe Arbeiterkultur, Band 2) Kurt Hutten: Freidenker. In: Die Religion in Geschichte und
D`Volksrepublik China isch ä Land z`Oschtasie. D`Volksrepublik China (Rotchina) grenzt a 14 Staatä: d'Mongolei, Nordkorea, Nepal, Kasachschtan, Russland, Kyrgyzschtan, Tadschikischtan, Indie, Pakischtan, Afghanistan, Bhutan, Myanmar (ehemols Burma), Laos und Vietnam. Wenn mä Taiwan däzuäzellt sinds sogar 15 Staatä. China hät ä Flächi vo 9.572.419 km². Schätzigä vo 2005 zofolg hät Rotchina meh als 1.3 Milliardä Iwohnär. D'Hauptschdadt vo China isch Peking (北京; pīnyīn: Běijīng). Ca. 800 Millionä Chinesä reded Hochchinesisch. As git zwai Staate, wo dr Name China in Aaspruch nääme. S'erschte China isch d'Volksrepublik China (Rotchina oder Feschtlandschina, wo mer üblichärwis dämit mainäd) und s'andere China isch d'Republik China, also d'Inslä Taiwan, wo dä ältärä Lüüt bessär als "Formosa" bekannt sin. Undär dä Kaisärrich hend diä baidä China ämol zämeghört. Doch wo noch äm Zwaitä Wältchriäg die japanische Bsetzer usägworfä worre sin, hät's än Bürgärchriäg zwüschät dä Kommunischtä undär dä Füärig vom "Buuräfuärär" Mao Zedong, mengmol au Mao Tse-tung gnännt, und dä nationalistischä Kuomintang undär äm General Chiang Kai-Shek (蔣介石, Pinyin-Umschrift: "Jiǎng Jièshí") geh. D'Kommunischtä sind us dem Chriäg als Sigär uf äm Feschtland usägangä, allärdings hät sich d'Regiärig undär äm Chiang Kai-Shek uf d'Inslä Taiwan (台灣; pīnyīn: Táiwān) zrugzüchä chönnä. Am 1. Oktobär 1949 hät dä Mao Zedong
Dr Balschdaaler Daag isch en Eräignis am 22. Dezämber 1830 z Balschdl gsi, wo e Versammlig vo soledurnische Liberale dr Sturz vom reakzionääre Reschiim in iirem Kanton iigläitet häi. Nid nume in de Noochberkantöön Baasel und Aargau häi die liberale Chreft, wo vor allem im Landvolk stark gsi si, im Joor 1830 nöije Muet überchoo, wo si vo dr Pariser Bariiser Julirewoluzioon ghöört häi, au im Soledurnische häi die Fortschrittlige mee Demokratii afo verlange. Si häi iiri Fordrige zerst in dr Aarauer «Schweizerzeit» veröffentligt und sä denn im ene Büechli zämmegfasst und im Novämber 1830 as Dänkschrift z Soledurn iigräicht. D Regierig het äigentlig drüber welle äwäggoo, het aber bald gmerkt, ass s Volk Verändrige will. Si het dorum am 15. Dezämber e nöji Verfassig vorgschlaage, wo aber de Liberale vil z wenig wit gange isch. Die häi druf under dr Füerig vom Josef Munzinger us Olte s Landvolk uf e 22. Dezämber uf Balschdl ufbote. Vor mee as dreiduusig Manne het dr Munzinger dr Verfassigsentwurf vo dr Obrikäit kritisiert und het sälber e Brogramm mit sibzää Pünkt vorgstellt. D Regierig het aber erst afo noochegee, wo si gsee het, ass sich überall im Kanton Lüt zum Landsturm rüste. Am
Dr Hermann Hauff, gebora am 22. Auguscht 1800 z Stuegert, wo-nr am 16. Auguscht 1865 au gschdorba ischt, ischt a deitscher Arzt, Schriftsteller, Schurnalischt ond Ibrsetzer us-em Schwôbalendle gwäa. Dr Hermann Hauff kommt am 22. Auguscht 1800 z Stuegert uff d Welt. Er stammt us-ra altehrwirdiga graußbirgerlicha schwäbischa Familie. Sei Vadder August Friedrich Hauff ischt Jurischt em Staatsdenscht vom Herzogtum Wirdaberg. Trotz derra Stellong isch em et erspart bliiba, dass’r em Johr 1800 a baar Monet lang en dr Feschdong Hoha-Aschberg eikerkret gwäa isch. Mr hôt em dômôls vorgworfa ghet, Mitgliid vom a revoluzionära Geheimbond zo sei, abr beweisa hôt-mr em’s et kenna. Durch dui Haft hôt sei Gsondheit so en Schada gnomma, dass’r 1809 em Altr vo 37 Jôhr stirbt. Om dui Zeit ischt dr Hermann grad emol nei Johr alt. Noh em gleicha Johr geit d Witwe Wilhelmine ihr Wohnong en dr Stuegerter Ebrhardstrôß auf ond ziagt mit ihre viir Kendr – oiner vo de selle isch dr Wilhelm Hauff – zo deane ihrem Graußvaddr Elsäßer nôch Diibenga. Der ischt deet Richter am Obrtribunal, am hechschda Griicht vo Wirdaberg. Nôch-em Abidur studiirt dr Hermann an dr Eberhard Karls Universideet Medizin ond macht uff deam Gebiit sein Dokdor. Em
Hasli bezäichnet: s Haslital im Kanton Bärn in dr Schwiz Hasli TG, en Ort in dr Gmäind Wigoltinge im Kanton Thurgau in dr Schwiz Hasli isch de alemannisch Name vom e Fisch, wo hochdütsch Hasel haisst Lueg au: Hasle, Haslen, Hasler und Hasel
Churräzie isch vom früeje Middelalter bis in die früeji Nöizit e Bezäichnig für dä Däil vo dr spootrömische Browinz Raetia prima, wo in dr Zit vo dr Välkerwanderig si sproochlig und kulturell Charakter het chönne bhalte und immer no vo Curia Raetorum (Chur) us verwaltet worde isch. D Raetia prima het scho in dr Römerzit au noch iirer Hauptstadt Raetia Curiensis ghäisse. «Churräzie» isch also zerst emol nüt anders as die dütscho Übersetzig vo dr latiinische Bezäichnig. Mä het aber dä dütsch Naame mäistens nume für e zentral und südlig Däil vo dr früenere römische Browinz Raetia verwändet. In dr Völkerwanderigszit, woorschinlig zwüsche 400 und 600, isch dr nördlig Däil zwüsche Konstanz und Bregänz vo de Alemanne besiidlet worde. Drbii isch die romanisierti Bevölkerig verdrängt oder assimiliert worde. Im Beriich vo Churräzie hingege isch die romanischi Kultur non e baar Joorhundert und däilwiis bis hüte erhalte bliibe, und wäge däm isch s Gebiet au as «Churwalche» oder «Churwahle» bezäichnet worde – wo „walch“ oder „wälsch“ us dütscher Sicht die romanischi Sprooch und Kultur bezäichnet. Urbaar vom Rychsguet z Churräzie Otto P. Clavadetscher: Rätien im Mittelalter. Verfassung, Verkehr, Recht, Notariat. Ausgewählte Aufsätze. Festausgabe zum 75. Geburtstag. Desertina-Verlag, Disentis 1994, ISBN 3-85637-223-7.
D'Republik China, au Republik China uf Taiwan gnennt oder nume Taiwan, früehner au Nationalchina, isch ä Staat uf dr Insle Taiwan (früehner au Formosa gnennt) und e baar chliinere Insle rundume in Oschtasie. D'Republik China hät ä Flächi vo 35.900 km². A dä längschtä Stell isch d Hauptinslä Taiwan 377 km lang, di maximale Braiti betrait 142 km. D Inslä wärd vo dr Volksrepublik China uf em Festland dur d'Stross vo Taiwan trennt und vo dä Philippinä dur d'Stross vo Luzon. D'Hauptschdadt vo Taiwan isch Taipeh (臺北; pīnyīn: Táiběi). Taiwan hät meh als 22 Millionä Iwohnär. Di maischtä Taiwan-Chinesä redäd Mandarin-Chinesisch. D Republik China isch am 1. Januar 1912 (國成立紀念, Pinyin guó chénglì jìniàn) noch em Sturz vom Kaiser Puyi gründet worde. Ir Territorium het zu sällere Zit meer oder weniger s ganze Gebiet vo China umfasst usser dr Insle Taiwan, wo bis 1945 e japanischi Kolonii gsi isch. Im Bürgerchrieg het 1949 die Kommunistischi Bartei vo China under em Mao Zedong d Macht uf em Festland übernoo und dr ehemolig chinesisch Machthaaber Chiang Kai-Shek isch uf Taiwan gflüchdet. Obwol Taiwan 1945 undär dä Verwaltig vo dä Alliiertä ohni Volksabstimmig dä Volksrepublik China zuägesprochä wordä isch, hät dä Chiang Kai-Shek
D Groofe vo Wärdebärg, dr Naame chunnt vo dr Burg Wärdebärg in dr hütige Gmäind Grabs (Kanton Sanggalle), si e südwestdütsch-schwizerischs Hoochaadelsgschlächt im Middelalter und dr früeje Nöizit gsi, wo s Zentrum vo iirer Macht uf de bäide Site vom Alperhii, an dr obere Donau und uf dr Schwäbische Alb glääge isch. Am Aafang vom 16. Joorhundert het vor allem d Linie Wärdebärg-Häiligebärg-Sigmaringe-Trochtelfinge e seer groosse Iifluss gha. Dr Hugo (Haug) vo Wärdebärg isch Berooter vom König Maximilian gsi, wo denn no Kaiser worde isch, und het e groossi Rolle gspiilt bi dr Gründig vom Schwööbische Bund. Er isch au däm si erst Bundeshauptmaa worde. 1534 isch s Gschlächt vo de Wärdebärger usgstorbe. D Groofschaft Wärdebärg Scott Brand: Graf Rudolf II. von Werdenberg-Sargans. Ein Leben geprägt von Familienzwist und Königstreue. BOD, Norderstedt 2012. Fritz Rigendinger: Das Sarganserland im Spätmittelalter. Lokale Herrschaften, die Grafschaft Sargans und die Grafen von Werdenberg-Sargans. Chronos, Zürich 2007. Carl Borromäus Alois Fickler: Heiligenberg in Schwaben. Mit einer Geschichte seiner alten Grafen und des von ihnen beherrschten Linzgaues. Macklot, Karlsruhe 1853 (Digitalisat) Gerhard Köbler: Werdenberg (Grafschaft), in: Historisches Lexikon der deutschen Länder. Die deutschen Territorien vom Mittelalter bis zur Gegenwart. 2. verbesserte Auflage, München 1989, S. 605
D Herrschaft Sax-Forstegg isch e historischs Territorium im Sanggaller Rhiidaal gsi, wo vom 14. Joorhundert bis 1798 bestande het. Dr Name chunnt vo de Freihere vo Sax und dr Burg Forstegg. Si het die hütigi Gmäind Sennwald und dr Wiiler Lienz in dr Gmäind Altstette umfasst. D Herschaft Sax-Forstegg isch entstande, wo die alt Herrschaft Sax in d Täil Hoochesax (Gams) und Früschebärg ufdäilt worde isch. Ursprünglig si nume d Dörfer Salez und Haag Däil vo dr Herschaft gsi, erst 1396 isch au Sennwald drzue choo. D Freihere vo Sax-Forstegg häi 1458 e Bündnis mit dr Alte Äidgenosseschaft gschlosse und si 1463 Bürger vo Sanggalle, 1486 au vo Züüri worde. Dr Ulrich VII. vo Sax isch im Schwoobechrieg en erfolgriiche General uf dr Site vo dr Äidgenosseschaft gsi und het vo dere 1490 Früschebärg und Lienz gschänggt überchoo. Wil d Herschaft eso äng mit Züüri verbunde gsi isch, isch au do d Reformazioon iigfüert worde und het sich 1553 ändgültig duregsetzt. 1615 het d Stadt Züüri d Herschaft kauft und sä bis 1798 as üsseri Vogtei verwaltet. 1625 het Züüri d Burg Forstegg in e Landvogteischloss mit Züüghuus lo umbaue. Noch em Ändi vo dr Alte Äidgenosseschaft isch d Herschaft
47.6947222222228.6436111111111Koordinate: 47° 41′ 41″ N, 8° 38′ 37″ O; CH1903: 690457 / 283373 f1 D Rhybrugg Füèrthalè isch è eingleisigi Schwizer Ysebaabrugg vo dè Seelinniè. S Bauwärch uss èm Johr 1895 übberschpannt zwǜschè Füèrthalè un Schaffuusè dè Rhy bi Kilometer 44,310. D Rhybrugg Füèrthalè lyt öppè 400 m südöschtlich vum Schaffuuser Wòrzeichè, im Munot, un öppè 280 m rhyobsi vo dè Füèrthaler Brugg, welli dè älteschte Rhyübbergang zwǜschè dè Stadt Schaffuusè am Nordufer vom Hochrhy un Füèrthalè am Südufer vom Hochrhy un im Kanton Züri darschtellt. Diè Nôchi vo dè Strõßè- un dè Ysèbaabrugg wörd woll vom Umschtand voursacht, dass dè Èmmèrsbärg, dè Buggel, wo dè Munot druff schtòt, glychmässig nõch Südè bis fascht a s Hochrhyufer abbè keit, un dõdemit èn Èngpass am nördlichè Rhyufer broduzyrt. Zuèsätzlich isch s Nordufer obberhalb vo Schaffuusè a zwei Stellè bis Schtei am Rhy dütsches Staatsgebièt (bi Büsingè un im Hegau öschtlich vo Gailingè), wodurrè d Schaffuuser iri Hauptvokeerswäg in Richtig Boddèsee sicherheitshalber uff schwizer Territorium am Südufer vom Hochrhy witergfüürt hèn, zmòl bi binationalè Vokeerswäg èn Staatsvodraag als Grundlaag bruucht wörd, wiè z. B. a dè Hochrhybaan bi Basel un uff èm Abschnitt Tradingè-Thayngè. Übber d Rhybrugg Füèrthalè wörd dè Schaffuuser Baanhof
Die aadlig Familie vo Sax (ursprünglig de Sacco) het us dr hütige Ostschwiz gstammt. Iiri Bsitz si uf bäide Site vo de Alpe in de hütige Kantöön Sanggalle, Graubünde und Tessin glääge. Dr Ursprung vo dr Familie isch umbekannt, wil si aber Bsitz uf bäide Site vo de Alpe gha het, wird vermuetet, ass si us em churrätische Hochaadel abstammt und woorschinlig mit dr Familie da Torre verwandt gsi isch. D Familie het sich in zwäi Hauptlinie gspaltet: D Groofe vo Sax-Misox und d Freihere vo Hoochesax. D Familie het meereri bedütendi Mitgliider gha, drunder dr Abt vo Sanggalle Ulrich vo Sax, (1204–1220), dr Martin I. vo Sax, um 1330 Abt vo Disentis, und dr Ulrich vo Sax (* öbbe 1462; † 1538), wo d Äidgenosseschaft diplomatisch verdräte het und dr erst Oberbefäälshaber vo dr Alte Äidgenosseschaft Armee gsi isch. Dr Johann Peter (1462–1540) isch dr letscht Groof vo Sax-Misox gsi. Er het sini Bsitz müesse verchaufe und isch verarmt gstorbe. S Gschlächt vo de Hoochesax isch im 16. Joorhundert mee und mee verchoo bis schliesslig dr letscht von ene, dr Christoph Friedrich (1620–1633), das won em no vo dr Herschaft Sax-Forstegg bliibe isch an d Stadt Züüri verchauft het
f Dr Ardetzabearg isch an 631 m ü. A. hoha Berg im Vorarlberger Rhital. Er ligt nördlich vo Fealdkirch. Im Südweschta würd er vo da Illschlucht begrenzt. Rund um da Ardetzabearg ligen die Stadttöal Tisis, Tosters, Gisiga, Altastadt, Levis und Fealdkirch Stadt. Uf am Ardetzabearg isch as Inschtitut St. Josef und witr doba da Wildpark. D Ardetzabearger Funkazumft brennt jeds Johar am Funkasunntig da Funka, sit a paar Johr am Schallerhof. Es git oh an Kinderfunka mit Würschtle und Limo. Ardetzenberger Funken Archivlink (Memento vom 5. März 2016 im Internet Archive) uf da Websita vo da Stadt Fealdkirch