rlitschk/wikidir huggingface dataset:
De Vadomar isch bis 361 de alamannische Gaukönig (rex) vo de Brisgauer gsi. Er isch de Brüeder vom Gundomad und de Vater vom Vithigab gsi. De Wohnsitz vom Vadomar isch gegenöber vo de Römerstadt Rauracum (Kaiseraugst) glege. De Vadomar und sin Brüeder Gundomad sind widerholt is römische Gibiet igfale. Wo im Joor 354 de Kaiser Constantius II. gege si zogen isch, hend d Alemane mit de Römer en Vetrag abgschlosse, well Götterzaiche und Prophetie vomene Champf abgrote hend. De Gundomad isch aber glii drufabe vo sinene Lüt ermordet worde. Wo im Joor 356 d Vorberaitige för d Schlacht bi Strossburi im Gang gsii sind, het sich de Vadomar nöd wöle aaschlüsse und sini Lüt hend sich gege sin Wile em Chnodomar agschlosse. Au im Joor 357 het de Vadomar nöd am Chrieg gege de Julian tailgnoo. Woner im Joor 359 mitem Julian för sich, för de Urius, de Ursicin und de Vestralp um Fride verhandlet het, isch de nur an im selber gwäärt worde. Im Joor 361 hend Raubschare us sim Gibiet helvetischi Ort öberfale. De Vadomar het regelmässige Briefkontakt mitem Kaier Constantius ghaa und au mitem Julian fründschaftlich verchert, obwoll baid findschaftlich gegenöber gstande sind. Nochdem em Vadomar sin
Mit Frybùrger Patois oder Welschfrybùrger Patois (ùff Patois oder eifach , französisch patois fribourgeois oder fribourgeois) meint mer di verschiidne frankoprovenzalische Mùndarte, wo im Schwyzer Kanton Frybùrg gschwätzt werde. D Mùndarte vùm Kanton ùnterscheide sich vo Ort zue Ort ùn werde in drüü Grùppe gliidret: de Mùndart vùm Greyerzerland, em kouètsou im Flachland, ùn de Mùndart vùm Broyebezirk am Ufer vùm Neuebùrgersee. Die Mùndarte sin ab em 19. ùn 20. Joorhùndert all mee vùm Französische verdrängt worde, ùn werde hüt hauptsächlig no in de Bezirk Greyerz, Glâne, Vivischbach ùn Saane vo meischt ältre Lüt gschwätzt. S Frybùrger Patois isch also e gföördeti Sprooch. Einewäg isch de Kanton Frybùrg, ùn bsùnders s Greyerzerland, näbem Wallis eini vo de Regione, wo sich s Frankoprovenzalisch innerhalb vo de Romandie bis hüt am läbigschte het chönne halte. De Groossdeil vo de Patois-sproochige Literatur vo de Weschtschwyz isch im Frybùrger Patois ùn bsùnders im Patois vùm Greyerzerland verfasst worde. Syt em spoote 19. Joorhùndert het sich nämli e läbigi literarischi Schrifttradition entwigglet, wo bis hüt nit ganz erlosche isch. Dernäbe git es bis hüt e ryychi Theater- ùn Liederproduktion im Patois. Für d Schryybig vùm Frybùrger Patois het sich hüt e phonemischi Schryybig duregsetzt, wo
D École nationale de la statistique et de l'administration économique (ENSAE ParisTech) esch e Technischi Hochschuel vu Paris-Malakoff (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Ecoles und vo der Université Paris-Saclay. Commons: ENSAE ParisTech – Sammlig vo Multimediadateie www.ensae.fr (frànzeesch) änglischMembers and associates (Memento vom 18. Oktober 2016 im Internet Archive)
Èn Wärterposchtè isch è Gebäude, wo èn Baanwärter sin Diènscht vorichtet. Wärterposchtè sin a dè Streggi entlang, also nit i dè Baanhööf, ygrichtet worrè, um als Uusgangsbasis für Baanwärter z diènè, wo als Strèggèläufer èn Strèggèabschnitt übberwacht hèn sowiè für Dunnèl- und Bruggè-wärter. Wärterposchtè sin immer a Stèllè gschtandè, wo vo Baanhööf uus nit iisehbar gsi sin. È guèts Byschpill defür isch dè Baanhof Grimmelzofè a dè Wuètèdalbaan gsi, wo beidi Èndè vom Baanhof durch Dunnèl vo dè Strèggi abdrènnt sin, a beidè jensitigè Portaal sin dört früèner Wärterposchtè gschtandè. Uff dütschè Baanschtrèggènè sin d Wärterposchtè gmäss dè Kilometryrung vo dè Strèggi durrènummèryrt gsi. Im Bäänlerdütsch isch dè Uusdrugg Wärterposchtè mit WP abchürzt worrè. Wärterposchtè hèt scho i dè Aafangszit vo dè Ysèbaa gää. Näbbè villè technischè un baulichè Brobleem sin bi dè neuè Ysèbaaschtreggè i dè èrschtè Hälfti vum 19. Johrhundert unter andrem zwei bedryblichi Uffgaab z lösè gsi: d Kommunikation zwüschè dè Stationè un d Bewachig vo dè Baaninfraschtuktur. Mò hèt selli Uffgabè glöst, idèm mò a dè Streggi nõch in churzè Abschtänd Wärterposchtè für d Baanwärter uffgschtellt hèt. D Baanwärter hèn d Kommunikation zwüschè dè Baanhööf sichergschtellt, idèm si ènand znägscht akustischi, spôter optischi Signal vo Wärterposchtè
De Jürg Daniel Fleischer (* 23. Dezämber 1974 z Wintertuur, Bürger vo Züri) isch en Schwyzer Spraachwüsseschafter und Profässer a de Humboldt-Uniwërsitëët z Berlyn. Voranen isch er 15 Jaar Profässer a der Uniwërsitëët Marburg gsy. Syni Forschigstheeme sind tüütschi Spraachgschicht, tüütschi Dialäktology und Jiddisch. De Fleischer hät a der Uniwërsitëët Züri Gërmanischtik, Russischi Linguischtik und Allgimäini Spraachwüsseschaft gstudiert. Wäret und nach em Stuudium isch er Assischtänt gsy am Schwyzerischen Idiotikon (glychzytig mit em Guido Seiler, hüt au en Profässer) und am Fonogrammarchyv vo der Uni Züri (glychzytig mit em Thomas Gadmer, hüt Sekretëër vo de Bündner Walservereinigung). Promowiert hät er 2001 bi der Elvira Glaser mit eme dialäktoloogische Theema. Nach Gaschtuufenthält under anderem z New York a de Columbia University (2002/03) und z Berlin a de Humboldt-Uniwërsitëët (2004–2007) isch er im Jaar 2007 im hessische Marburg Profässer für Spraachgschicht woorde. Dezue anen isch er vo 2010 bis 2022 Mitgliid vom Forschigszäntrum Tüütsche Spraachatlas a dëren Uni gsy. 2022 isch er uf Berlyn, wo-n-er a de Humboldt-Uniwërsitëët en Leerstuel übernaa hät. Sit 2017 isch er au im Voorstand vom Verein, wo s Schwyzerisch Idiotikon usegit. Em Fleischer syni wüsseschaftlichen Inträsse sind tüütschi Spraachgschicht (ab em Althoochtüütsch), Spraachtipology, Dialäktology (bsunders Alemanisch und
D Priiselastizität vom ene wirtschaftliche Guet (Produkt oder Dienschtleischtig) isch s Uusmass von dr Beiiflussig von dr Nachfrag nach dem Guet durch ne Erhöhig oder Senkig vo siim Priis. Es giit priisunelastischi Güeter wie z. B. Medikament, wo zwar wenn möglich Generika gchauft werde, wo me aber im Rahme von dr Franchise, wo me bii dr Chrankekasse selber muess zahle, au es tüürs Produkt nimmt, wenn me hofft, dodermit chönne gsund z werde. Relativ priisunelastisch sind hüützutags au Autos, wo dr Snob-Effekt zum Trage chunnt. Me chauft deshalb es relativ tüürs Auto, obwohl s au billigeri Modell uuf em Markt giit. Als priiselastisch gälte im ene gwüsse Grad z. B. Lebensmittel, wo vor allem Unterschicht-KonsumentInne lieber keini tendenziell gsündere Bio-Produkt chaufe, sondern die billigere konventionelle Produkt bevorzuge. Jörn Altmann: Arbeitsbuch Volkswirtschaftslehre Arthur Woll: Allgemeine Volkswirtschaftslehre
47.7533333333338.2283333333333950Koordinate: 47° 45′ 12″ N, 8° 13′ 42″ O Bulgèbach isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Grõfuusè im Südschwarzwald, welli diè nördlischti Gmeind im mittlerè Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg darschtellt. Bulgèbach isch als Ortsdeil vo Schtaufè zämmè mit Schtaufè dè einzigè Gröfuusemer Ortsdeil, wo weschtlich vom Mettmadal lyt, d Vobindig zum 3,7 km entfèrntè Gmeinde-Hauptort wörd übber diè beidè Müllènè Klausèmülli un Heidèmplli hèrgschtellt, beidi hèn wiè Bulgèbach zuè dè selbschtändigè Gmeind Schtaufè ghört. Bulgèbach lyt uff dè halbè Höchi a dè öschtlichè Flankè vum Brändemer Bärg, èn Bärgruggè, wo obberhalb vo Bulgèbach bis zum Schtaufèchopf bi 1037 m Höchi uè gòt. Dè Brändemer Bärg volauft in Nord-Süd-Richtig vo Seebrugg am Oschtzipfel un dè Staumuèr vom Schluchsse wäg bis zum Wyler Witznau im Schlüècht-Dal. Öschtlich vo Bulgèbach gòt i s Loch ab bis i s Mettmadal, wo diè beidè Müllènè im Schwarzwälderdal (Klausèmülli dirèkt unterhalb vo Bulgèbach, Heidèmülli südlich vo Bulgèbach) vor sich hy klapperèt. Uff dè Höchi gegèübber lyt dè Grõfusemer Ortsdeil Mettèbärg. D Bulgèbacher Mundart ghört zum Hochalemannischè. D Isoglossè isch Südschwärzwälder Dialäkt, diè öppis witer nördlich lokalisyrte Hochschwarzwälder Isoglossè mit dè ü-y Luttvoschybig isch dõ nò nit usèzhörè. Ebbèso sait mò z Bulgèbach nò Wisè un nit
47.7679018.210501900Koordinate: 47° 46′ 4″ N, 8° 12′ 38″ O Schönèbach (amtlich Schönenbach) isch dè chlynschtè Ortsdeil vo dè Gmeind Schluchsee im Südschwarzwald, welli diè südöschtlischti Ortschaft im Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald z Badè-Württèbärg darschtellt. Schönèbach isch dè einzigè Schluchseer Ortsdeil, wo nit zum Hochschwarzwald zellt wörd. D Vobindig zum 6,2 km entfèrntè Gmeinde-Hauptort Schluchsee lauft über dè Hochschtaufè drübber bis zum Oschtzipfel vum Schluchsee bi Seebrugg un vo dört witter am Nordufer vum See nõch bis zum Dorf Schluchsee. Dè Nammè Schönè Bach stammt vum glychnammigè Bach ab, wo a dè südöschtlichè Flankè vum Hochschtaufè entschpringt un nordöschtlich am Ort vorby gòt bis a d Mettma abbè, wo drin iè dè Schönèbach am rächtè Rand sich au entwässèrè duèt, zwüschè dè Schaffuuser Sägi un dè Klausèmülli. Schönèbach lyt nõch bim högschtè Pungt vum Brändemer Bärg, èn Bärgruggè, wo nördlich vo Schönèbach mit èm Hochschtaufè uff 1101 m Höchi sin Firscht hèt. Südweschtlich vo Schönèbach grüèßt dè Funkdurm vom 1037 m hochè Staufèchopf. Dè Brändemer Bärg volauft in Nord-Süd-Richtig vo Seebrugg am Oschtzipfel un dè Staumuèr vom Schluchsse wäg bis zum Wyler Witznau im Schlüècht-Dal. D Dörfer uff èm Brändemer Bärg heissèt i dèmm Sinn aagluègt Schönèbach, Schtaufè, Brändè un Bèrau. Im Weschtè
En Prognose isch en Voruussag von ere erscht zuekünftig schtattfindende Situation oder Entwicklig. Das chann en Chrankheits-Verlauf sii, en Wätterprognose, en Wahl-/Abschtimmigsprognose oder en Wirtschafts-Prognose und viiles meh. D Wirtschafts-Prognose z. B. erlaubt en Voruussag, was unter beschtimmte Bedingige wird iiträte. Sii isch, da mir d Zuekunft nit visionär chönned voruussage, zwangsläufig en Theorie, en Deduktion uus Prämisse. Wirtschaftsprognose giits sowohl in dr Volkswirtschschaftslehr wie in dr Betriebswirtschaftslehr (z. B. Budget-Kalkulation). Wie sich d Prognostiker chönned irre, zeigt en Bricht uus dr schwiizerische Bundesverwaltig über d AHV, wo 1990 zuhande vom Bundesrat erarbeitet worde isch. Er gseht im "Hauptszenario" bis 2040 en Bevölkerigsentwicklig in dr Schwiiz uuf en Schtand vo 6,55 Millione IiwohnerInne. Im "Szenario Verstärkte Zuwanderung" wiederum gseht me 2040 en Schtand vo 7,1 Millione IiwohnerInne. Es isch 1990 biim zweite gnennte Szenario au bereits mit em freie Personeverchehr grechnet worde, will me ja denn 1992 über ne Biitritt zum EWR abgschtimmt het. Denno het bezüglich dem freie Personeverchehr en enormi Unterschetzig vo dr Iiwanderig schtattgfunde: 2016 het d Schwiiz bereits über 8 Millione IiwohnerInne. Arthur Woll: Allgemeine Volkswirtschaftslehre Bundesamt für Statistik: Der Einfluss der demographischen Entwicklung auf die Finanzierung der AHV (Demographiebericht AHV), Amtliche Statistik der Schweiz, Nr.
Adler (vu mittelhochdt. adelare, aigetli „edle Aar“) stoht unter anderem fir: Adler, volkstimlige Uusdruck fir verschideni Gryfvegel Ächti Adler, d Verdrätter vu dr Gattig Aquila, z. B. Staiadler Adler, e Familiename Adler, e Stärnbild Adler, e Woobedier Adler Mannheim, Yyshockey-Club Bröuerei Adler, Schwyzer Bierbröuerei verschideni Gaschthyyser Zum Adler
Eiche sind Laubhölzer. Es giit bii üüs z Mitteleuropa Wintereiche mit gschtiilte Bletter und Summereiche mit sitzende Bletter. Eiche sind wertvolli Nutzhölzer. Es giit in Düütschland au uusländischi Arte devo. Eiche chönne sehr alt werde, die ganz dickschtämmige sind meischtens uus em Mittelalter. D Eiche kännt me wäg de spezielle Form vo de Blätter und de Frücht, de Eichle, wo e Nussfrucht isch. Jedi Eichle wörd vom ene Fruchtbächer ghebet, wo me i de Fachsproch Cupula ghaisst. Commons: Eiche – Sammlig vo Multimediadateie
D Rotbueche (Fagus sylvatica) umganssprachlech eifach Bueche, isch eine vo de hüüfigschte Laubböim wo z Europa heimisch isch. Es isch e Boum us der Gattig vo de Bueche. I der Botanich schrybt me der Name vom Boum so: Rot-Bueche. Der grund für die schrybwys isch, dass me d Zueghörigkeit zur Gattig vo der Bueche wo usestryche. Der Namensteil Rot beziet sech uf di rötlechi färbig vom Holz. Rund 19 Prozänt vo allne Schwyzer Böim sy Bueche. D Rotbueche isch e Summergrüene Boum u cha e Wurzelhöchi vo bis zu 30 m erreiche. Im ne dichte Wald cha d Wurzelhöchi sogar bis zu 45 m erreiche. Der Boumstamm chan e durchmässer vo 2 m erreiche we der Boum frei steit. Si cha es stattlechs alter vo bis zu 300 Jährig wärde. I einzelfäll cha so ne Rotbuech sogar es alter vo über 300 Jahr erreiche. Im Nationalpark Chalchalpe z Oberöschtrych het me e Bueche entekt wo extrem alt isch gsi. Dä Boum isch syt gschlagne 546 Jahr dert gstande. Dä Boum gilt im Momänt als di eltischti Rotbueche vo Europa. D Rinde vo de junge Zweige sy z ersch dunkelgrüen bis schwarz u glatt, aber scho nach es bar Wuche wird
D Fichte isch en Nadelbaum. Sii het schpitzi, vierkantigi Nadle und hängendi Zapfe. Am verbreitetschte isch di Gmeini Fichte, wo me re au Rottanne sait. Die früenrige Fichte-Monokulture für Holznutzig händ sich nit bewährt, si sind langsam wider dur natürlichere Mischwald ersetzt worde. Der für das es immer meh Mischwälder u geng wi weniger reini Fichtewälder git, isch der Buechdrucker e Borkechäfer. Bi reine Fichtewälder verbreitet sech der Buechdrucker mit ere ungloubleche Gschwindikeit. Mängisch passierts, das der ganz Fichtewald muess gfällt wärde wil vil z vil Böim chrank sy. Wiisstanne P.A. Schmidt: Picea. In: Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: Lexikon der Nadelbäume. Nikol, Hamburg 2004, S. 265–278. ISBN 3-933203-80-5 Commons: Fichte – Sammlig vo Multimediadateie Picea abies (L.) H. Karst. In: Info Flora, em nationale Date- und Informationszentrum vo de Schwizer Flora.
D Wiisstanne (Abies alba Mill.) isch en Nadelbaum. Sii gedeiht vor allem in de nördliche gmässigte Zone. Sii het platti Nadle und uufrecht schtehendi Zapfe. Sii wird bis zu 60 Meter hoch. D Wysstanne het flachi Nadle u Stumpf. Si erreiche e lengi vo bis 3 cm. D Obersyte vo de Nadle si dunkelgrüen u d Undersyte isch hellgrüen. Ds Hellgrüen würkt milchig u sehr bleich. Am asatz vo der Nadle het's es chlyses stili wo bruun u hölzig isch. D Blüete sy eihüüsig verteilt. D Chnoschpe sy rötlech bruun u hei kei beharig. Der Zapfe cha bis zu 10 cm läng wärde. Er steit wi für Tanne üblech uf em Zweig, ganz im gägesatz zur Fichte, wo ja nid zu de Tanne ghört. We d Zäpfe fö afa wachse sy si no dunkelgrüen. Später ändere si ihri farb i nes blasses bruun. D Schuppe löse eineln ab so das zum Schluss nume no d Spindle übrig blibt. Das geht när so us als würd d Wysstanne ganz vil Finger i d Luft ha. D Rinde isch bi usgwachsne Böim schuppig. Bi junge Böim isch sy hingäge glatt. Si isch wyss bis dunkelgrüen gfärbt. D Wysstanne chonn vo de Pyrenäe
D Birke (Betula) isch e Gattig us der Familie vo de Birkegwächs (Betulaceae). Ds Wort Birke chunnd us em althochdütsch bircha. Der Begriff lat sech uf ds Indogermanische zrüggfüehre u bezieht sech uf die hilli Rinde. Der Begriff bedütet so vil wi "glänzig". Im Mittelhochdütsch gits ds Wort bereht was nüt anders heisst als lüchtend. D Birke het tüpischerwys e wyssi Rinde u ghört zu de Summergrüene Böim. Er cho Problemlos e grössi vo bis zu 30 Meter erreiche. Es isch e Loubboum Us der Birke het me Birkepäch gmacht. Me het se underanderem Trochedestiliert. Das macht me scho syt 50.000 Jahr nachwyslech so. Es isch di erschti nachewyseni härstellig vo Kunschtstoff gsi, wo mit me d e duurhafti Verbindig vo Steikeile, Pflanzefassere u Holzgriffe het chönne härstelle. D Neandertaler hei die Verbindig buucht. Es git vili Birken-Arte wo me uf grund vo der wysse Färbig vo der Rinde gärn als Zierpflanze i Gärte, Parks u Allee bruucht. Us Birke wird ou Birkezucker gwunne. Me seit däm Zucker ou Xylit. Es isch es Zuckeralkahol wo i der Medizin u der Tiermedizin ygsetzt wird. Lüt wo Problem mit em normale Zucker hei, chöme mit em Birkezucker meischtens besser z rächt. Zudäm
D Kaschtanie oder Cheschtene isch en Laubbaum, wo bii üüs vor allem in zwei Arte vorchunnt: D Rosskaschtanie, wo eigentlich bii üüs en (allerdings unschädliche) Neophyt isch, sii chunnt nämlich urschprünglich uus Chliiasie oder Nordamerika. Ihri Frücht chönnt nur schwer gässe werde. Sii liifere allerdings mängisch Tierfueter. D Edelkaschtanie uus südlichere Breitine, wo die bekannte «Maroni» druus gmacht werde. Sii isch nördlich vo de Alpe sälte. Commons: Kaschtanie – Sammlig vo Multimediadateie
D Institut national des sciences appliquées de Toulouse (INSA Toulouse) esch e Technischi Hochschuel vu Toulouse (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der Conférence des Grandes Ecoles und vo der Université Fédérale Toulouse Midi-Pyrénées. Commons: Institut National des Sciences Appliquées de Toulouse – Sammlig vo Multimediadateie www.insa-toulouse.fr (frànzeesch) 0V d’ Üniwärsiteeta ìm Frànkrììch — un d’ Ìnschtituzioona, wo dr Schtàtüss vun’ra Üniwärsiteet hann
Dr Ahorn (Acer) isch en Laubbaum. Er chunnt in de nördliche Breitine und au bi üüs hüüfig vor. Es giit bi üüs Fäld-Ahorn (Acer campestre), Spitz-Ahorn (Acer platanoides), Bärg-Ahorn (Acer pseudoplatanus) un Früeligs-Ahorn (Acer opalus), in Asie und Nordamerika no viili anderi Arte. Z Kanada isch s Ahorn-Blatt, s Maple-leaf, s Nazionalsymbol, wo au in dr Landesfahne drin isch. S Holz vom Ahorn wörd vor allem gnutzt zum Möbel z zimmere. Au zum Bau vo de klassische Striichinstrumänt bruucht me villfach Ahornholz. Arni, Kanton Aargau Ahorn, im Main-Tauber-Chrais z Baade-Würtebärg Ahorn bi Wyssbad, Schwendi, Kanton Apezäll-Inneroode Ahorn bi Oberems im Wallis Z Truns isch 1424 under em Ahorn vo Truns de Ober oder Graui Bund gründet wore. Commons: Ahorn – Sammlig vo Multimediadateie
De Vithigab isch vu 360 bis 368 de alamannischi Gaukönig vo de Brisgauer gsi. Er isch de Sohn vum Vadomar gsi. Nochdem sin Vatter Vadomar vo de Römer gfange worden isch, het de Vithigab d Herrschaft öber d Briisgauer öbernoo. De Historiker Ammianus Marcellinus beschribt en as en "verwaichlichte und chränkliche Maa". Trotzdem het er d Alemane zum Chrieg ufgruefe und isch denn uf Alass vom Kaiser Valentinian I. vo aim vo sinene Diener im Joor 368 ermordet worde. Ammianus Marcellinus 27,10,3; 30,7,7 Dieter Geuenich: Die alemannischen Breisgaukönige Gundomadus und Vadomarius. In: Sebastian Brather (Hrsg.): Historia archaeologica: Festschrift für Heiko Steuer zum 70. Geburtstag. de Gruyter, Berlin; New York 2009, ISBN 978-3-11-022337-8, S. 205–216. Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Dr Mammutbaum (Sequoia) isch en Riisebaum, wo vor allem z Kalifornie heimische isch. Er isch en Nadelbaum, wo bis 4000 Jahr alt, bis 100 Meter hoch und 12 Meter dick chann werde. Es giit ihn au in üsne Breite, importiert von de USA, aber er wird do nit so gross. Es Biischpil defür isch dr Park vom Kunschtmuseum z Soledurn, wo s öppe zwei giit. De dickscht i dr Schwiz, mit öpe 15 m Umfang, söll im waadtländer Corseaux stoo. Commons: Mammutbaum – Sammlig vo Multimediadateie
D Esche (Fraxinus excelsior) isch e Art us der Familie vo de Ölboumgwächs. Er isch z Europa heimisch. Der Boum hiesst ou Gemeini Esche oder Gwöndlechi Esche. Der Loubboum het e ungfähri Wurzelhöchi vo rund 40 m. Es git e grosse Konkuränzkampf mit der Rotbueche. Ihres Holz isch zäch und hert. Es wird für Möbel und Schportgrät verwendet. D Esche isch hüt dur ne Baum-Chrankheit und wohl de Klimawandel schtark bedroht und im Rückgang begriffe. D Chromosomezahl vo der Gwöhnleche Esche betreit 2n = 46. Commons: Esche (Fraxinus excelsior) – Sammlig vo Multimediadateie Fraxinus excelsior L., Gewöhnliche Esche. In: FloraWeb.de. Gemeine Esche. In: BiolFlor, dr Datebank vu biologisch-ekologische Merkmol viu dr Flora vu Dytschland. Fraxinus excelsior L. In: Info Flora, em nationale Date- und Informationszentrum vo de Schwizer Flora.
Lüggere isch e Iiwonergmeind im Kanton Aargau i de Schwiiz. D Gmeind Lüggere liit westlich vo dr Aare und em Chlingnauer Stausee und bstaht näbem Doorf Lüggere us mehrere Dörfli und Wiiler. Die heisse Gippige, Hetteschwiil, Feeretaal, Schlatt, Etzwiil und Haagefirscht. De nördlichi Teil vom rund sächs Kilometer breite Gmeindsgebiet goot dr Aare no bis an Rhy. Dört isch no dr Wiiler Felsenau mid der Sidlig Gischberg. S Biet vo Lüggere heisst au Kirchspiel. Der Guntebach chunt us em Gmeindbann vo Mandech abe, goot dur Etzwiil, Hetteschwiil und Lüggere und mündet in Kanal uf dr lingge Syte vom Stausee. D Nachbergmeinde sind Full-Reulete im Nordweschte, Waldshuet-Düenge ännet em Rhy und de tütsche Gränze im Norde, Choblez im Nordoschte, Chlingnau im Oschte, Böötschde im Südoschte, Mandech im Süde, Mettauertal im Weschte und Löipschled im Nordweschte. Lüggere isch zum erschte Mal im Jahr 1231 als Lutgern gnännt worde. Christoph Herzig: Gippingen. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Christoph Herzig: Leuggern (Gemeinde). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Peter Ziegler: Leuggern (Kommende). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Lüggere – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website vo Lüggere Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund
Hecke sii grösseri Gebüsch-Gruppe in Gärte und in dr Landschaft. Die klassische Hecke in Gärte sind z. B. Thuja-Häg, en fremdländischi Pflanze (Neophyt). Die iiheimische Tier sind aber nit an die Pflanze anpasst, sii finde da kein Lebensruum. Drum sött me uus ökologische Gründ überall iiheimischi Pflanze für Hecke bruuche. In naturnahe iiheimische Hecke, wo au am Bode nit viil weggruumt wird, läbe viili Insekte und Vögel, Igel und anderi Tier. Sii isch sogenannt arteriich. Hecke in dr Landschaft gälte in dr Schwiiz als Wald. WWF: Panda, II/80, Naturgarten
De Guido Seiler (* 20. Juni 1971 z Züri) isch en Schwyzer Sprachwüsseschafter. Äine vo syne Schwëërpünkt isch d Dialäktology. Gägewëërtig isch er Profässer für gërmaanischi Filology a der Uniwërsitëët Züri. De Seiler hät vo 1991 bis 1998 an der Uni Züri Germanischtik und Slawischtik gstudiert. I dëre Zyt (1995–1998) isch au studäntische Mitarbäiter am Schwyzerischen Idiotikon gsy (glychzytig mit dem Jürg Fleischer). Nach em Lizänziaat hät er as wüsseschaftliche Mitarbäiter am Leerstuel vo der Elvira Glaser gschaffet und e dialäktoloogischi Dissertazioon zum Thema «Präpositionale Dativmarkierung im Oberdeutschen» (lueg une) gschribe. Nach Foschigsuufenthalt a den Uniwërsitëëte Standford und Choschtez hät er z Züri 2008 mit ere Sammelhabilitazioon zum Theema «Variation und Wandel unter grammatiktheoretischer Perspektive» habilitiert und isch na im glyche Jaar a der Uni Manchester Lecturer for German Linguistics woorde (deet, wo au de Schwyzer Dialäktoloog Rudolf Ernst Keller Profässer gsy isch). 2009 händs en as Profässer a d Uni Fryburg im Brysgau gholt. Vo 2014 bis 2019 isch er Profässer a der Uni Münche gsy. Syt 2019 hät er dëë Leerstuel a der Uni Züri, wo vor im de Ludwig Tobler, der Albert Baachme, de Wilhälm Wiget, de Ruedolf Hotzeköherli, de Stefan Sonderegger und d Elvira Glaser ghaa
D Käte Schaller-Härlin, mit-em volla Nama hot se Katharina Maria Schaller-Härlin geborena Härlin ghoißa (* 19. Okdober 1877 z Mangalore en Indien, † 9. Mai 1973 z Stuegert), ischt a deitscha Molere gwäa. Zo ihre Hauptwerk gheeret Porträäs, Still-Leaba ond zom Doil au riisige Bilder ond Glasfenschder en vorschiidene Kircha en Siddeitschland. D Käte Härlin kommt am 19. Okdobber 1877 en dr sidweschtindischa Hafastadt Mangalore uff d Welt. Ihr Vadder Emmerich ond ihr Mueder Anna geborene Nast send evangelische Theologa ond zo dera Zeit fir d Basler Missioo en Indien tädich. Wia des Mädle viir Johr alt ischt, kehrt se mit ihre Leit en ihr deitscha Hoimet zruck. D Kendheit ond Jugend vorbrengt se z Gruibenga ond z Bodlshausa em Schwobaland. Ihr liabschda Beschäfdigong isch do drbei s Zoichna ond s Mola. 1893 wuud se an dr Stuegerter Kunschtgewerbeschuel uffgnomma. Weil-ra abr des, was mr-a deet beibrengt, bei weidem et langt, nemmt se neabaher noh beim Rudolf Yelin d. Ä. ama Aktmolereikurs teil. S dauret et lang, ond d Kunschtgewerbeschuel kriagt do drvo Wend. Weil abr so ebbes bei dera Schuel – zomol beira Mindrjähriga – als a Schand eigstueft wuud, fliagt se em hoha Boga bei sellra Lehroostalt naus.