rlitschk/wikidir huggingface dataset:
El Niño und d Southern Oscillation (ENSO) beschriibe e komplex kopplets Zirkulazionssüsteem vo dr Ärdatmosfääre und dr Meeresströömig im Pazifik. El Niño stoot drbii eender für die ozeanische Zämmehäng, wääred die Südligi Oszillazion bzw. Southern Oscillation für die atmosfäärische Zämmehäng stoot. ENSO het drei Faase: El Niño isch die bekanntisti von ene. Es git aber au no dr „normal“ Zuestand vom Ozean und vo dr Atmosfääre und La Niña, wo s Geegestück zum El Niño isch, und doorum hüfig au as Anti-El-Niño bezäichnet wird. Wääred ENSO im Beriich vom dropische Pazifik wirkt, git s e Hufe Telekonnekzioone, wo s usgseet, ass si mit ENSO zämmehänke. D Wariabilidääte vom Indische Monsun oder d Hüfikäit vo Hurrikan in Middel- und Nordamerika wärden mit ENSO äng in Verbindig brocht. Mässige im Beriich vo dr Mesopause, wo die ganz Zit gmacht wärde, zäige, ass d Wariabilidääte vo dr ENSO bis in groossi Hööchene uufe gönge und eso wit uf Süde und Norde chönne dransportiert wärde. Commons: ENSO – Sammlig vo Multimediadateie ENSO-Infosite Infosite vo dr NOAA (änglisch)
E Mineral (us middellat. aes minerale „Gruebenerz“, im 16. Joorhundert noch französischem Vorbild brägt) ist e Elimänt oder e chemischi Verbindig, wo im Allgemäine kristallin und dur geologischi Brozäss bildet worden isch. Die mäiste vo de hüt bekannte Mineral und vo de 4800 Mineral, wo vo dr International Mineralogical Association (IMA) as äigeständig anerkennt wärde, si anorganisch, doch au e baar organischi Substanze wie zum Bischbil Mellit und Evenkit oder Whewellit und Weddellit, wo Nierestäi bilde, si as Mineral anerkennt, wil si sich au natürlig bilde. Es git über 5500 Nääme vo Mineral, wo alli bekannte Mineral-Warietääte und sünonüümi Bezäichnige iigschlosse si. D Leer vo de Mineral isch d Mineralogii, d Leer vo wie si verwändet und bearbäitet wärde isch d Lithurgik. E. H. Nickel: The Definition of a Mineral. The Canadian Mineralogist, Vol. 33, S. 689–690 (1995) (PDF, 270 kB) William A. Deer, Robert A. Howie, Jack Zussman: Orthosilicates. 2. Uflaag. Longman, London 1982 ISBN 0-582-46526-5. Hans Jürgen Rösler: Lehrbuch der Mineralogie. Deutscher Verlag für Grundstoffindustrie, Leipzig 1991, ISBN 3-342-00288-3. Will Kleber, Hans-Joachim Bautsch: Einführung in die Kristallographie. 18. Uflaag. Oldenbourg, Münche 1998, ISBN 3-486-27319-1. Petr Korbel, Milan Novák: Mineralien-Enzyklopädie. Edition Dörfler, Eggolsheim 2002, ISBN 3-89555-076-0. Stefan Weiß: Das
Christoph Graf isch de Name vo folgende Persone: Christoph Graf (Historiker) (* 1944), en Schwizer Historiker und Archivar, Diräktor vom Schwizer Bundesarchiv (1990–2004) Christoph Graf (Schweizergardist) (* 1961), en Schwizer Oberst und 35. Kommandant vo de Päpstliche Schwizergarde
Christoph Graf (* 5. September 1961) isch sit em 7. Februar 2015 de 35. Kommandant vo de Päbstliche Schwizergarde im Vatikan. De Christoph Graf isch am 2. März 1987 i d Schwizergarde iiträtte. Er hät sich i de Garde vom Hellebardier zum Underoffizier ufe gschaffed. Isch dänn Usbildner vo de Gardischte gsii und hät as Fäldwaibel d Dienschtplän gmacht. Dänn isch er Hoptma vom dritte Gschwader worde. Am 6. Oktober 2010 isch de Christoph Graf vom Pabst Benedikt XVI. zum Vizekommandant vo de Garde ernennt worde. Als Vizekommandant vo de Schwizergarde isch de Graf erste Beroter vom Kommandant und Verbindigsoffizier noch usse gsii. Endi Januar 2015 hät er s Interims-Kommando vom bishärig Kommandant, em Daniel Anrig öbernoo, wil dä im Dezember 2014 sin Rücktritt per Endi Januar 2015 erchlärt hät. Wil dä Übergang nöd notloos öber d Bühni gange isch, hät s Medie gee, wo spekuliert händ, öb ächt de Pabst Franziskus d Garde wöli uflööse. De Christoph Graf hät die Grücht aber zrugg gwise. Als Kommandant vo de Schwizergarde hät de Christoph Graf de militärisch Grad vom e Oberst. De Christoph Graf isch Bürger vo Pfaffnau, verhüroted und Vater vo zwai Chind. Vom Hellebardier zum Kommandanten - Christoph Graf
Diamante si die kubischi Modifikazion vom Choolestoff, e Feststoff, wo natürlig vorchunnt, und e Mineral us dr Mineralklass vo de Elimänt. Er chunnt mäistens as oktaederförmige Kristall vor, vilmol mit bogene und sträifige Fleche. Forme, wo no beobachdet worde si, si s Tetraeder, Dodekaeder und dr Würfel. D Kristall si dransparänt, farblos oder dur Verunräinigunge (z. B. Stickstoff) oder Kristallgitterdefekt grüen, gääl, bruun und sältener au oransch, blau, rosa, rot oder grau bis schwarz gferbt. Dr Diamant isch dr hertisti natürligi Stoff. In dr Hertiskala noch Mohs het er d Herti 10. Si Schlifherti noch Rosiwal (au absoluti Herti) isch 140-mol gröösser as die vom Korund. D Herti vom Diamant isch allerdings in verschiidene Kristallrichdige underschiidlig (Anisotropie). Dorum isch s möglig, e Diamant mit Diamant z schlife. Mä brucht drfür Diamantbulver, wo d Kristall in em in jedere Orientierig vorchömme (statistischi Isotropii), und eso wirke immer die hertiste under ine uf dr Diamant, wo mä will schlife. Diamant isch optisch isotrop mit ere hooche Liechtbrächig und ere hooche Dispersion. Er zäigt Fluoreszänz und Fosforeszänz und isch triboelektrisch. Er läitet Wermi besser as alli andere bekannte Mineral. S Gwicht vo äinzelne Diamante wird dradizionell in Karat aagee. Das isch en Äihäit,
As Gstäi bezäichnet mä e festi Veräinigung vo Mineral, Gstäibruchstück, Gleeser oder Rückständ vo Organisme, wo natürlig ufdräte und vilmol mikroskopisch heterogen si. S Mischigsverheltnis vo dene Bestanddäil zuenander isch im Groosse und Ganze konstant, sodass e Gstäi drotz siner Zämmesetzig im Chliine äihäitlig wirkt, wemm mä s mit em blutte Aug aaluegt. D Undersuechig vo dr Lithogenese (gr. λίθος lithos = Stäi, Fels, Gstäi), Petrogenese (πετρος petros = Stäi) oder Gstäibildig isch s zentrale Gebiet vo dr Petrologii und Geologii, aber au vo dr Geofüsik und Geochemii. Die mäiste Gstäi in dr Ärdchruste (und au uf de andere Planete) si Silikatgstäi (Hauptbestanddäil si Fäldspät und Kwarz), nume e chliine Brozäntsatz si Karbonat. E gröössers Wolume vom ene bestimmte Gstäi, wo sich in dr Ärdchruste befindet oder im Gländ füürechunnt, wird mäistens as Gstäiformazioon bezäichnet. Me underscheidet magmateschi Gschtei vo de Sedimänt und de metamorfe Gschtei. Marmor Maresch, W. und Medenbach O.: Steinbachs Naturführer Gesteine.Münche, 1996. ISBN 3-576-10699-5. Peter Rothe: Gesteine. Entstehung - Zerstörung - Umbildung. Primus, Darmstadt, 2. Uflaag 2005, ISBN 3-89678-536-2. Roland Vinx: Gesteinsbestimmung im Gelände. Münche (Spektrum Akademischer Verlag) 2005 ISBN 3-8274-1513-6. Friedrich Müller: Gesteinskunde. 7. Uflaag. Ebner, Ulm 2005 ISBN 978-3-87188-122-0. Hans Murawski /Wilhelm Meyer: Geologisches
E Naturkatastroofe isch e Veränderig vo dr Ärdooberflechi oder dr Atmosfääre, wo uf natürligi Wiis entstande isch und wo uf Lääbewääse und bsundrigs uf Mensche und iiri Lääbeswiis verheerendi Uswirkige het. Im Raame vom Katastroofeschutz wärde Maassnaame ergriffe, zum Naturkatastroofe abzweere. E spektakulärs Natureräignis (zum Bischbil wenn e Gletscher uf Grönland abbricht) längt nit für dass mä von ere Naturkatastroofe cha reede; im ängere Sinn cha e Natureräignis nume denn zur Katastroofe wärde, wenn s uf Mensche und iiri Lääbeswiis und modärni, kulturelli Gwoonhäite e Wirkig het. Wenn hingege Mensche e Katastroofe in dr Natur verursache, redet mä von ere Umwältkatastroofe. Au Süüche (Epidemie) und Unziiferblooge zelt mä normalerwiis nit drzue, aber anderi Schädlingsblooge, wo sich brimär uf s Wirtschaftslääbe, und erst as e Konsekwänz doodrvo uf d Gsundhäit uswirke, scho. D Zit, wo sonigi Veränderige stattfinde, goot vo Sekunde (Ärdbeebe) bis zu Joorzäänt (Dürrene, Klimaschwankige). D Gröössi vo dr Wirkig uf d Mensche isch d Basis vom Begriff vo dr Katastroofe. Si cha iigschezt wärde as d Zaal vo de Katastroofeopfer, as volkswirtschaftlige Schaade, aber au as Versicherigsschaade. Zu de Naturkatastroofe in Öiropa in de letschte hundert Joor zele lbbe e Dotzed Eräigniss. Vo dene si d Hitzwälle im
ritardando (ital. „vozögerè“, Abk.: rit., ritard.) isch è musikalischi Vordraagsbezeichnig, wo è allmählichi Volangsamig vom Tempo erforderè duèt, äänlich wiè rallentando. Durch d Abkürzig rit. isch è Vowèchslig mit ritenuto möglich, wa abber kei allmählichi, sondern è blötzlichi (meischtens nu kurzzitigs) Zruggnèè vom Tempo vorschrybt. I dè Regèl wörd mit rit. abber è ritardando aazeigt, well s als grundsätzlichs Modulationsmittel vo dè Agogig (s Aawysigspärli accel./rit. im spezièllè) vill hüüfiger ygsetzt wörd.Diè gegèdeiligi Vordraagsaawysig luttet Accelerando. Agogik Lischtè vo dè musikalischè Vordraagsbezeichnigè
Vo Hoochwasser reedet mä, wenn e Gwässer e Wasserstand het, wo dütlig über em normale bzw. middlere Pegelstand lit. Mä underschäidet drbii zwüsche Meer und Fliessgwässer. In Meer und Gwässer mit Gezite bezäichnet Hoochwasser dr höggst Stand vom Wasser wenn d Fluet iidräte isch bevor dr Übergang zur Ebbe stattgfunde het. Hooch- und Niidrigwasser wäggsle sich im Durchschnitt alli 6–6½ Stunde ab. Iiri Ursach isch d Aaziejigschraft vo dr Sunne und vor allem vom Mond. Bsundrigs hoochi Hoochwasser bi Voll- und Nöimond häisse Springhoochwasser (vulgo Springfluet). Normals Hoochwasser cha vom Wind (Driftstrom) zun ere Sturmfluet versterkt wärde, und die cha an ere Flachküste kilometerwit ins Innere vom Land vordringe. Bi Gwässer ooni Gezite cha s eso zum ene räine Sturmhoochwasser choo. In Flüss und chliinere Fliessgwässer schwätzt mä vo Hoochwasser, wenn dr Wasserstand für lengeri Zit (meereri Dääg) dütlig hööcher as s Normalmaass isch. Si häi mäistens – je noch dr Art vom Iizugsgebiet – e jooreszitligi Hüfig, öbbe wenn dr Schnee schmilzt oder noch starke Rääge im Summer. Bi starkem Hoochwasser muess mä as Ersts d Flussschifffaart aahalte. Wenn s Wasser no mee stigt, cha s zu Überschwemmige cho. Wildbäch chönne Brugge mitrisse und Schlammlawine oder Ärdrütsch uslööse. Commons:
E Vulkan isch e geologischi Struktur, wo entstoot, wenn Magma (Gstäischmelzi) bis an d Oberflechi vom ene Blaneet (z. B. dr Ärde) ufstigt. Alli Begläiterschiinige, wo mit em Ufstiig und em Usdritt vo dr gluetflüssige Gstäischmelzi verbunde si, bezäichnet mä as Vulkanismus. Bim ene Vulkanusbruch wärde nit nume gluetflüssigi, sondern au festi oder gasförmigi Stoff freigsetzt. Im Fall vo dr Ärde schmelze in ere Diefi vo 100 km aa, wo d Tämpratuure zwüsche 1000 und 1300 Grad Celsius hooch si, Gstäi zu zeecblastischem Magma, und das sammlet sich in groosse, dropfeförmige Mahmahärd in ere Duefi vo 2 bis 50 km. Wenn dr Druck z grooss wird, stigt s Magma über Spalte und Klüft in dr Lithosfääre uf. Magma, wo eso an d Oberflechi vo dr Ärde chunnt, wird as Lava bezäichnet. Die mäiste Vulkan häi öbbe d Form vom ene Chäigel, und d Näigig vom Hang hängt drvo ab, wie zeech d Lava isch. D Gstalt cha aber au unregelmäässig si oder wien e Kupple. Dr Begriff „Vulkan“ läitet sich vo dr italiänische Insle Vulcano ab. Das isch äini vo de Liparische Insle im Tyrrhenische Meer. In dr römische Mythologii het die Insle as d Schmiidi vom Vulcanus gulte, wo
E Wulke isch en Aasammlig vo seer fiine Wasserdröpfli (Nääbel) oder Iiskristall in dr Atmosfääre. S Wort goot uf die indogermanischi Wurzle uelg „füecht, nass“ zrugg und isch dorum mit em Adjektiv wääl und em Flussname Wolga sproochlig verwandt Wulke cha mä gsee, wil Liecht wäge dr Mie-Ströijig gströit wird. Das git e Tyndall-Effekt und wäge däm wärde d Dröpfli, wo äigetlig farbloos si, sichtbar. D Wasserdröpfli bilde sich um Kondensazionskärn ume, wenn die relativi Füechtikäit vo dr Luft e Bitzeli (höggstens äi Brozänt) hööcher as 100 Brozänt isch. Das cha äntwääder bassiere, wenn d Luft ufstigt (Thermik, uuferutsche an andere Luftschichte oder am e Bärghang) und eso chüeler wird oder wenn sich zwäi Luftmänge vermische. Bim Kondensiere wird d Verdampfigswermi vom Wasser frei, und das schwecht s Abchüele vo dr Luft ab, wenn si no witer uufestigt. Eso cha d Luft in gröösseri Hööchene stiige. Wenn d Luft ruejig isch und es nume wenig Kondensazionskärn het, cha s zun ere Übersättigung vo dr Luft mit Wasserdampf choo. Au wenn dr relativ Wasserghalt denn dütlig hööcher as 100 Brozänt isch, git s doch no kä Kondensazion. Dr Wasserghalt muess zerst no hööcher wärde, bevor er kondensiert. Bin ere Lufttämpratuur under
Rääge isch d Form vo flüssigem Niiderschlaag us Wulke, wo am hüfigste vorchunnt. Er bestoot us Wasserdropfe, wo entstoon, wenn Wasserdampf kondensiert und er fallt aabe uf d Ärde wäge dr Schwerchraft. Im Rääge het s au Staub und Aerosol, wo in d Atmosfääre uufegstiige si. Die Bestanddäil bestimme dr ph-Wärt vom Rääge. Bi Rääge macht mä Underschiid noch däm, wien er entstande isch, wie lang er fallt, wie stark er isch, was er für e Wirkig het und von er vorchunnt. Feste Niiderschlaag, z. B. Haagel oder Schnee, bestoot us gfrornigem Wasser und Kondensazionskäim und chunnt au gmischt mit Rääge vor. Gösta H. Liljequist, Konrad Cehak: Allgemeine Meteorologie. Vieweg, Braunschweig, 1984 (3. überarb. Ufl.), ISBN 3-528-23555-1. Dieter Walch: So funktioniert das Wetter. blv, Münche 2000 (2. Ufl.), ISBN 3-405-15945-8. Wilhelm Raith (Hrsg.): Lehrbuch der Experimentalphysik, Bd. 7: Erde und Planeten. Walter de Gruyter, Berlin 2001 (2. aktual. Ufl.), ISBN 3-11-016837-5. Klaus Lüders, Gebhard von Oppen: Lehrbuch der Experimentalphysik, Bd. 1: Mechanik, Relativität, Wärme. Walter de Gruyter, Berlin 2008 (12. überarb. Ufl.), ISBN 3-11-016837-5. Berthold Wiedersich (Hrsg.): Taschenatlas Wetter. Klett, Gotha 2003, ISBN 3-623-00021-3. Wolfgang Kühr: Der Privatflugzeugführer, Teil 2: Grundlagen der Flugwetterkunde. Luftfahrtverlag Schiffmann, Bergisch Gladbach 1991, ISBN 3-921270-08-1.
Schnee bestoot us fiine Iiskristall und isch die hüfigsti Form vom feste Niiderschlaag us dr Atmosfääre. D Wortgschicht: S Wort Schnee chunt vom althoochdütsche snēo. Dr Genitiv vo däm isch snēwes (8. Joorhundert), middelhoochdütsch und middelniiderdütsch isch es snē, altsächsisch snēo, middelniiderländisch snee, niiderländisch sneeuw, altänglisch snāw, änglisch snow, altnordisch snœr, snjōr, schwedisch snö, gotisch snaiws (germanisch *snaigwa-) russisch sneg (снег), litauisch sniẽgas 'Schnee'. Verwandt isch es mit em griechische (Akkusativ Singular) nípha (νίφα), em latiinische nix (Genitiv: nivis) und em kymrische nyf 'Schnee'. Alli Forme si Abstraktbildige zum indoöiropäische Wort *sneigṵh- 'schneije, (sich) zämmeballe, zämmechlääbe'. e stärnförmige Iiskristall («Dendrit») e blettliförmige Iiskristall e Mischform us Blettli und Dendrite Schnee entstoot, wenn sich in de Wulke fiinsti Dröpfli vo underchüeltem Wasser an Kristallisazionskäim (zum Bischbil Staubdäili) aalaagere und dört gfriere. Dä Brozäss foot aber erst bi Tämpratuure under −12 °C aa. Wasser cha, wenn s käini Kristallisazionskäim git no bi −48 °C flüssig bliibe. D Iiskristall, wo drbii entstöön, si weniger as 0,1 Milimeter grooss und falle aabe, je schweerer si wärde, und waggse wägen em Underschiid vom Dampfdruck zwüsche Iis und underchüeltem Wasser immer mee. Dr Wasserdampf in dr Luft resublimiert, goot also diräkt in Iis über und d
E Tornado (vo spanisch tornar, uf dt. „umcheere, drülle“, us em latiinische tornare, mit dr gliiche Bedütig), au Wind- oder Wasserhose, isch e chliirüümige Luftwirbel in dr Ärdatmosfääre, won e fast sänkrächti Drüllaggse het und mit ere konvektive Bewölkig (Cumulus und Cumulonimbus) zämmehängt. Das underschäidet en vo de Staubdüüfel. Dr Wirbel goot vom Boode bis zur Undergränze vo de Wulke. Die Definizioon goot uf e Alfred Wegener (1917) zrugg und isch in dere Form au hüte no allgemäin gültig. D Begriff Wind- und Wasserhose (ängl.: Waterspout) bezäichne im dütschen Sproochruum e Tornado über Land beziejigswiis über gröössere Wasserflechene (Meer, groossi Binnensee). Es git kä Underschiid zwüsche Windhose und Tornado, weder im Bezug uf iiri füsikalischi Natur no in Bezug uf iiri Sterki. Gottlob Burchard Genzmer (1765): Beschreibung des Orcans, welcher den 29. Jun. 1764 einen Strich von etlichen Meilen im Stargardischen Kreise des Herzogthums Mecklenburg gewaltig verwüstet hat. Friedrich Nicolai, Berlin und Stettin 1765. Abschrift (PDF; 2,0 MB) Alfred Wegener (1917): Wind- und Wasserhosen in Europa. Vieweg, Braunschweig, Digital-Version (PDF) Johannes Peter Letzmann (1937): Richtlinien zur Erforschung von Tromben, Tornados, Wasserhosen und Kleintromben. Internationale Meteorologische Organisation, Klimatologische Kommission, Publ. 38, Salzburg, S. 91–110. Abschrift (PDF) Thomas P. Grazulis (1993): Significant
E dropische Wirbelsturm isch e Diefdrucksüsteem mit ere organisierte Konwekzioon, schwere Gwitter und ere zuenige Bodewindzirkulazion um s Zentrum ume. Dropischi Wirbelstürm entstöön mäistens nume in de Drope oder Subdrope. Wäge dr Coriolischraft dräije si sich zyklonal. Das häisst, uf dr Südhalbchuugele dräije sich dropischi Wirbelstürm im Uurzäigersinn und uf dr Nordhalbchuugele gegen e Uurzäigersinn. Die Rotazion isch au d Ursach vo de tüpische Wulkebänder, wo in dr Form von ere Spirale aagordnet si. D Windgschwindikäit vom ene dropische Wirbelsturm cha über 300 km/h erräiche. D Fortbewegigsgschwindikäit vom Diefdrucksüsteem isch aber nume 15–30 km/h. Dropischi Wirbelstürm chönne e Durchmässer vo hunderte vo Kilometer ha. Si bestöön über em Meer mäistens e baar Dääg bis zwäi Wuche. Wenn si uf Land dräffe, chönne si uf duusige vo Kwadratkilometer groosse wirtschaftlige Schaade aarichde. Commons: Dropische Wirbelsturm – Sammlig vo Multimediadateie Beobachdigsdienst uf dr ganze Wält: National Hurricane Center / Tropical Prediction Center Tropical Products - SSD / NOAA Tropical Storm Risk - University College London Tropical Cyclones - CIMSS - UW-Madison / NASA / NOAA Interessanti Lingg: Hurrikan- und Taifun-Seite - Thomas Sävert - Naturgewalten Hurrikan und Tornado Expeditionen österr. Wetterdienst ZAMG - Wirbelstürme
S Abessinische Kaiserriich (sältener au Abyssinie) bzw. ab 1931 offiziell Ethiopisches Kaiserrich (Kaiserriich Ethiopie) (amharisch መንግሥተ፡ኢትዮጵያ, Mängəstä Ityop'p'ya), isch e Monarchii z Oschtafrika am Rote Meer gsii, uf em Gebiet vo de hütige Staate Ethiopie und Eritrea, und isch in 13 Provinze und en autonoms Gebiet gliideret ksi. De abessinischi Iflussbereich het zitwiis de Süde vo Ägypte, die östliche Gebiet vom Sudan, Nordjeme sowie westlichi Teil vo Saudi-Arabie und später au über Dschibuti umschlosse. D Hauptstadt isch sit 1889 Addis Abeba ksi. Si Regierigsform isch zersch e absoluti und vo 1931 aa e konstitutionelli Monarchii ksi. S Kaiserriich het e staatlichi Tradition vom 10. Jahrhundert vor Christus a ka und het bis 1974/75 existiert. Es isch zu sinere Ziit de ältesti no existierendi Staat vo de Wält ksi und die einzig afrikanischi Nation, wu sich erfolgrych dr europäisch-koloniale Eroberig vu Afrika im 19. Johrhundert het chene widersetze. D Monarchii isch zersch vo 1137 bis 1270 vo de Zagwe Dynastii und vo 1270 bis 1975 vo de Salomonische Dynastii regiert worde. Nach de erste Modernisierige am Afang vom 20. Jahrhundert isch s Land i de frühe 1930er Jahre under em Kaiser Haile Selassie I. zun ere kontinentale Grossmacht ufgstige, isch aber
Bogotá isch d Hauptstadt vo Kolumbie und s Verwaltigszentrum vom Departamento Cundinamarca. D Stadt het 6,8 Millione Iiwooner im äigentlige Stadtgebiet und 7,9 Millione in dr Agglomerazioon (Volkszelig 2005). Si isch dr grösst stedtischi Balligsruum z Kolumbie und usserdäm äini vo de Metropole in Südamerika, wo am schnällste waggse; 2008 isch si uf em 36. Blatz in dr Liste vo de grösste Metropolregionen uf dr Wält gsi. Dr Groossruum Bogotá bildet dr sogenannt Hauptstadtdistrikt (Distrito Capital, abkürzt D.C.), wo diräkt dr Zentralregierig understoot und wo dr Sonderstatus von ere mit däm vo Washington, D.C. in de USA cha vergliche wärde. D Stadt isch e Vercheerschnootepunkt und s wichtigste Wirtschafts- und Kulturzentrum vom Land mit Uniwersidääte, Hochschuele, Museum und Baudänkmööler. D Stadt lit in ere fruchtbare Hoochebeni in de Ande, dr Sabana de Bogotá, 2.640 Meter über em Meeresspiegel, am Fuess vo de zwäi Kordillerebärg Guadalupe (3.317 Meter) und Monserrate (3.152 Meter). D Fleche vo dr Stadt isch 1.775,98 Kwadratkilometer. Doodrvo si 384,3 Kwadratkilometer (21,64 Brozänt) stedtischs Gebiet (área urbana) und 1.391,68 Kwadratkilometer (78,36 Brozänt) ländligs, s mäiste gebirgig. D Metropolregion (Región Metropolitana) het e Flechi vo 4.321 Kwadratkilometer und usser Bogotá ghööre no 25 anderi Gmäinde (Municipios) in dr Umgäbig
lplb Mit Brüssel (franzöösisch Bruxelles [bʀyˈsɛl] oder [bʀyˈksɛl], niiderländisch Brussel [ˈbrʏsəl]) cha äntwääder e Stadt oder e Region in Belgie gmäint si: D Stadt Brüssel het öbbe 170'000 Iiwooner und isch äini vo 19 Gmäinde in dr Region Brüssel-Hauptstadt. D Region Brüssel-Hauptstadt (franzöösisch Région de Bruxelles-Capitale, niiderländisch Brussels Hoofdstedelijk Gewest) isch äini vo de drei Regione im belgische Staatsufbau (die andere bäide si Flandere und die Wallonischi Region). D Region Brüssel het öbbe äi Million Iiwooner. D Stadt Brüssel isch d Haupt- und Residänzstadt vom Köönigriich Belgie, und meereri territoriali bzw. gmäinschaftligi Instituzione häi dört iire Sitz: Si isch dr Hauptort vo dr Region Brüssel-Hauptstadt sälber. Si isch dr Sitz vo dr Französische Gmäinschaft vo Belgie, wääred d Region Wallonie iire Sitz z Namur het. D Organ vo dr Region Flandere und vo de Flämische Gmäinschaft, wo niiderländisch schwätzt, si fusioniert und häi iire Sitz ebefalls in dr Stadt Brüssel. Brüssel isch dr Hauptsitz vo dr Öiropäische Union und dr Sitz vo dr NATO, vom ständige Sekretariat vo de Benelux-Länder und vo dr EUROCONTROL. Brüssel wird 996 zum erste Mol in ere Urkunde erwäänt und im Middelalter stigt d Stadt zur Hauptstadt vom Herzogdum Brabant uf. Wo Belgie 1830 unabhängig
Buenos Aires [ˈbwenos ˈai̯ɾes] isch d Hauptstadt und Primatstadt, also s politische, kulturelle, kommerzielle und industrielle Zentrum vo Argentinie. Iiri Gründer häi ere dr Naame gee noch dr Häilige Santa María del Buen Ayre (schbanisch für Häiligi Maria vo dr Guete Luft). Die „guete Lüft“ bezien sich uf d Laag vo dr Stadt, grad uf dr andere Site vo dr südlige Gränze vom Verbräitigsgebiet vo dr Malaria. Dennzumol het mä glaubt, ass d Chrankhit vo dr Luft verursacht wird (mal aria „schlächti Luft“). D Stadt isch offiziell nume 202 Kwadratkilometer grooss und bildet dr Kärn vo äinere vo de grösste Metropolregione in Südamerika, em Gran Buenos Aires mit öbbe 13 Millione Iiwooner. Si goot hüte öbbe 68 Kilometer vo Nordweste uf Südoste und öbbe 33 Kilometer vo dr Küste uf Südweste. Si wird vilmol as „Wasserchopf“ vo Argentinie bezäichnet, wil sich do fast alli wichdige Instituzione vom Land befinde und in dr Stadt und vor allem in dr Umgääbig öbbe e Driddel vo alle Argentinier woont. Si isch au as äinzigi Stadt z Argentinie as „Capital Federal“ autonom, ghöört also nit zun ere Browinz. Si isch e wichdigs kulturells Zentrum und isch 2005 vo dr UNESCO mit em Ditel Stadt
Delhi (Hindi दिल्ली, Urdu دلی, Panjabi: ਦਿੱਲੀ; Dillī [ˈdɪlːi]) isch e Metropole im Norde vo Indie und as Nazionals Hauptstadtterritorium Delhi en Unionsterritorium, wo diräkt dr indische Zentralregierig understellt isch. Zu Delhi ghöört au die indischi Hauptstadt Nöi-Delhi. S Unionsterritorium understoot diräkt dr indische Zentralregierig, het aber sit 1992 e Sonderstatus, won em e gwüsses Maass an Sälbstverwaltig loot. So het Delhi en äignigs Parlamänt (Delhi Legislative Assembly) und en äigeni Regierig. Die wird vom ene Chief Minister gläitet, wo vom Parlamänt gweelt wird. S Hauptstadtterritorium Delhi isch sit 2012 in elf Distrikt iidäilt. Uf dr kommunale Ebeni understoot Delhi käinere äihäitlige Stadtverwaltig, sondern isch in die fümf Statutarstedt (statutorty towns) North Delhi, South Delhi, East Delhi, Nöi-Delhi und Delhi Cantonment iidäilt, wo jedi von ene iiri äigeni Stadtverwaltig het. North Delhi, South Delhi und East Delhi si 2012 entstande, wo d Delhi Municipal Corporation ufglööst und in drei Statutarstedt iidäilt worde isch. Delhi het öbben 11 Millionen Iiwooner (Volkszelig 2011) im urbane Däil vo dr Municipal Corporation of Delhi, wo 2012 ufglöst worde isch, und 16,8 Millione im Hauptstadtterritorium (Volkszelig 2011). Si isch noch Mumbai die zwäitgrössti Stadt und het die zwäitgrössti Agglomerazion in Indie und ghöört zu de