rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Tämpratuur isch e füsikalischi Gröössi, wo vor allem in dr Thermodünamik e wichdigi Rolle spiilt. Iiri SI-Äihäit isch s Kelvin (K). Z Dütschland, Ööstriich und dr Schwiz cha mä au d Äihäit Celsius (°C) bruuche. D Tämpratuur kennzäichnet s thermodünamische Gliichgwicht: Wenn zwäi Körper die gliichi Tämpratuur häi, denn fliesst kä Wermi zwüschene, au wenn si mitenander in diräktem Kontakt stöön. Wenn s aber Underschiid zwüsche de Tämpratuure vo de bäide Körper git, denn fliesst Wermi vom Körper mit dr hööchere Tämpratuur zu däm mit dr niidrigere und daas, bis d Tämpratuure vo de bäide Körper gliich sin. Die Gliichgwichtstämpratuur lit denn zwüsche de bäide Usgangstämpratuure. D Tämpratuur isch äng mit dr ungordnete Däilibeweegig vom ene Stoff verbunde. In Ideale Gaas isch d Tämpratuur e diräkts Määss für die middleri kinetischi Energii vo de Däili. D Tämpratuur isch en intensivi Gröössi. Das bedütet, dass si iire Wärt bhaltet, wenn mä dr Körper, wo mä d Tämpratur von misst, däilt, wäared die inneri Energii as extensivi Gröössi Äigeschafte von ere Mängi het, wo ufdäilt cha wärde. E hufe füsikalischi Äigeschafte si diräkt vo dr Tämpratuur abhängig und mä cha sä benütze, zum d Tämpratuur mässe. E Bischbil isch, dass sich
D Zit isch e füsikalischi Gröössenart. S Formlezäiche für d Zeit isch t, iiri SI-Äihäit isch d Sekunde s. D Zit beschribt wie Eräigniss äins noch em andere vorchömme, si het also im Geegesatz zu andere füsikalische Gröösse en äidütigi Richdig, wo nid cha umkeert wärde. Mit Hilf vo de füsikalische Brinzip vo dr Thermodünamik cha die Richdig as Zuenaam vo dr Entropii, d. h. vo dr Unornig im ene zuenige Süsteem bestimmt wärde. Us ere filosofische Perspektive beschribt d Zit wie d Geegewart vo dr Vergangehäit chunnt und zur Zuekumft füert. Noch dr Relatiwidäätstheorie bildet d Zit zämme mit em Ruum e vierdimensionali Ruumzit, und d Zit isch din äini vo de Dimensione. Dr Begriff vo dr Geegewart cha drbii immer nume im en äinzige Punkt definiert wärde, wääred mä vo andere Pünkt vo dr Ruumzit, wo weder in dr Vergangehäit no in dr Zuekumft vo däm Punkt lige, säit ass si vo däm Punkt „ruumartig drennt“ sige. Im SI-Äihäitesüsteem isch d Zit äini vo meerere Basisgröössene, wo us ene witeri Gröössene chönne ufbaut wärde. Die bürgerligi Zit (UT, MEZ usw.) richtet sich meer oder weniger noch em Stand vo dr Sunne und d Staate reegle sä äihäitlig innerhalb
D Sophia Münster (* 28. Februar 1998 in Mannheim) isch än dütschi Nachwuchsschauspiilerin. Si spiilt 2010 d'Titelrolle vo de Hanni i dä dütsche Filmkomödie Hanni & Nanni a de Siite vo ihrere Zwillingsschwöschter Jana Münster, wo d'Nanni spiilt. In de Fortsetzige, wo 2011 und 2012 dreiet worde sind, spiilt si d'Nanni, während d'Sophia d'Rolle vo dä Hanni übernoh hät. Die beide Schwöschtere chömed us Ilvesheim. 2012 hät si ohni ihri Schwöschter im Färnsehfilm Die Holzbaronin mitgschpiilt. 2015 het d Sophia Münster ir erscht Buech Im Schattenspiel des Mörders im Casimir Verlag veröffentlicht . 2010: Hanni & Nanni 2012: Hanni & Nanni 2 2012: Die Holzbaronin 2013: Hanni & Nanni 3 2016–2017: Alles Liebe, Annette (Webserie) 2019: Das Traumschiff – Japan 2019: Der Lehrer 2019: Meine Klasse – Voll das Leben (Fernsehserie) 2010: Bambi i de Kategorie Talent für Hanni & Nanni Commons: Sophia Münster – Sammlig vo Multimediadateie Sophia Münster in de Internet Movie Database (änglisch)
D Thermodünamik (vo altgriechisch θερμός thermós „warm“ und δύναμις dýnamis „Chraft“), au as Wermileer bezäichnet, isch e Däilgebiet vo dr klassische Füsik, wo sich drmit befasst, wie mä Energii vo äinere Form in en anderi cha umwandle, zum Aarbet z verrichde. D Grundlaage vo dr Thermodünamik si us em Studium vo de Verheltnis vo Woluume, Druck und Tämpratuur bi Dampfmaschine entwigglet worde. Mä underschäidet zwüschen offnige, zuenige und isolierte thermodünamische Süsteam. Bim ene offnige Süsteem fliesst – im Geegesatz zum zuenige – Materie über d Süsteemgränze, isolierti Süsteem si au energiidicht. Noch em Energiierhaltigssatz blibt din d Summe vo alle Energiiforme (thermisch, chemisch, Fääderspannig, Magnetisierig usw.) konstant. D Thermodünamik bringt d Brozässgröössene Wermi und Aarbet an dr Süsteemgränze mit de Zuestandsgröössene, wo dr Zuestand vom Süsteem beschriibe, in Zämmehang. Doodrbii underschäidet mä zwüsche intensive Zuestandsgröössene (zum Bischbil Tämpratuur T, Druck p, Konzentrazioon n und chemischs Potential μ) und extensive Zuestandsgröässene (zum Bischbil inneri Energii U, Entropii S, Woluume V und Zaal vo de Däili N). Uf dr Basis vo vier fundamentale Hauptsetz und materialspezifische, empirische Zuestandsgliichige zwüsche de Zuestandsgröössene (s. z. B. Gaasgsetz) cha mä Gliichgwichtsbedingige ufstelle und Ussaage mache drüber, weli Änderige am ene Süsteem mööglig sin (zum Bischbil
As Infrarootstraalig (churz IR-Straalig, au Ultrarootstraalig) bezäichnet mä in dr Füsik elektromagnetischi Wälle im Spektralberiich zwüschen em sichtbare Liecht und dr lengerwällige Terahärzstraalig. As Infraroot wird dr Spektralberiich zwüsche 10−3 m und 7,8×10−7 m (1 mm und 780 nm) bezäichnet, was em Frekwänzberiich vo 3×1011 Hz bis öbbe 4×1014 Hz (300 GHz bis 400 THz) entspricht. Dr Infrarootberiich wird in meereri Underberiich iidäiltL: In dr Umgangssprooch wird d Infrarootstraalig vilmol mit dr Wermistraalig gliichgsetzt, au wenn au Mikrowälle und sichtbars Liecht und nid nume dr elektromagnetischi Spektralberiich wo ufwermt drzueghööre. Bräitbandigi IR-Kwelle si thermischi Straaler wie Glüelampe und Häizstraaler. Underschidligi Infrarootstraaler si entwigglet worde für die verschidnige Aawändige vo dr Infrarootstraalig, wie zum Bischbil Globar und Nernst-Stift. E baar vo de Aawändigsgebiet si: Häize: Bi alle Brozäss, wo Wermienergii frei wird wie bim Füür, bi Glüelampe oder bi Motor, isch e Däil drvo Infrarootstraalig, aber die mäisti Energii goot uf s Ufwerme vo dr Luft. Bi Infrarootstraaler isch dr Däil vo dr diräkte Infrarootstraalig hööcher. Chemischi Analütik und Verfaarestechnik: Mit Infrarootstraalig wärde Molekül zu Schwingige und Rotazione aagregt. Mä misst denn, weli Wällelengen absorbiert wärde und cha eso Hiiwiis uf d Struktur vo dr Substanz überchoo. Kunstwüsseschaft: Mit dr Infrarootreflektografii
Dr Henman Sevogel (* vor 1419, gfalle 26. August 1444 in dr Schlacht vo Sankt Jakob an dr Birs) isch e Baasler Rootsher und Hauptmä us em Achtburgergschlächt vo de Sevogel gsi. Im Henman Sevogel si Familie het sich in e baar Generazioone us ere badische Buurefamilie zun ere Baasler Patrizierfamilie ufgschwunge und si Groossvater isch Her zu Wildestäi gsi. Dr Henman wird 1419 zum erste Mol erwäänt und isch denn no minderjöörig gsi. Vo 1427 aa isch er as Achtburger im Baasler Root gsässe. Er het si soziali Posizioon gsterggt, won er d Margaretha Anna vo Eptige ghürootet het, wo us em iiflussriiche lokale Aadelsgschlächt vo de Eptiger gstammt het. Dr Henman Sevogel isch hüte no bekannt, wäge sinere Rolle in dr Schlacht vo St. Jakob an dr Birs. Wo am 25. August 1444 die äidgenössische Drubbe vo Liestel us bi dr Birs aachoo si, isch dr Henman Sevogel as Hauptmä vo öbbe 200 Maa us Liestel und em Waldeburgerdaal biinene gsi. Si Ufdraag isch äigetlig nume gsi, Armaniake z verjaage, wo im Baaselbiet marodiert häi. Au d Äidgenosse hätte äigetlig die franzöösischi Hauptarmee nid sötte bekämpfe. Wo si aber emol am Uufer vo dr Birs gstande si, häi
Èn Baanübbergang, bi dè früherè Dütschè Rychsbaan Wägübbergang, isch gmääß § 11 Ysebaa-Bau- un Betrièbsordnig (EBO) è niveauglychi Chrützung vo Ysèbaaschinnè mit Strõßè, Wäg un Blätz. Übbergäng, wo nu èm innerdiènschtlichè Vokeer dièned, un Übbergäng für Reisendi gelted nit als Baanübbergäng. Z Dütschland git s öppè 45.000 Baanübbergäng, devò öppè 20.408 im Netz vo dè Dütschi Baan (Stand 2008). Grundlegendi Vorschriftè zu Baanübbergäng finded mò i dè Eisenbahn-Bau- und Betriebsordnung (EBO). Nebbè dè grundlegendè Definitionè enthaalted d EBO Aagabè zu dè Sicherungsartè un zuèlässigè Gschwindigkeitè. Im Ysebaachrützungsgsetz (EKrG) isch unter andrem feschtglait, dass keini neuè Baanübbergäng baut wörrè dürfè; Uusnaamè sin abber zuèlässig. Beschtehendi Aalagè söttet möglichscht durch höchèfreii Übberfüürungè ersetzt wörrè (odder ersatzlos zuègmacht wörrè). Drübber usè git s EKrG Uuskumpft zu dè Koschtèdeilig zwûschè dè Baulaschtdräger bim Bau un bi dè Unterhaaltig von Baanübbergäng. Selli grundlegendè Gsetz un Voordnigè wörred im Berych vo dè Dütschè Baan AG (un anderè Ysèbaaninfraschtrukturbedryber, uff dennè s bedrybliche Regelwärch vo dè Dütschè Baan AG ebbèfalls gildet) durch Richtlinniè konkretisyrt. Für s bedrybliche Personal vo dè Ysèbaavokeersunternemmè sin dõ bsunders d Richtlinniè 408 Züge fahren und Rangieren (ehem. Faardiènschtvorschrift) sowiè s Signalbuèch relevant. Für Strõßèvokeersdeilnemmer isch s Vohaaltè i dè Strõßèvokeersorning greglèt. Vorschriftè
Salvan (fp. [a sarvɑ̃, ʃarvɑ̃]; dt. Scharwang) isch e politischi Gmeind im Bezirk Saint-Maurice im Kanton Wallis i de Schwiiz. D Gmeind ghört zum Unterwallis und isch französischsprochig. De Gmeindsbann ligt weschtlich vo Martigny im Tal vom Trient. D Gmeind bstoht us verschidnige Dörfer und Wiler. Näbem Dorf Salvan sälber sind das Les Granges, Les Marécottes, La Creusaz und Le Trétien. De nördlich Deil vom Stausee Lac d’Émosson ligt uf em Gmeindsbann. Salvan isch nach 1018 als cum Silvano und zwüsche 1025 und 1031 als monte Salvano belegt. Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 9 % glägu. 79,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9 % evangelisch-reformierti. Dr Ggmeindspresident va Salvan ischt dr Florian Piasenta (Stant Oktober 2017). Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1020 Iwonru 92,8 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3 % Titsch, 0,6 % Talienisch und 3,6 % anneri Spraache. Dr tradizionäll Tialäkt va Salvan gcheert zum Frankoprovenzalisch. Denis Coquoz (1887–1962), en Bärgbuur, Heimetforscher und Dialäktoloog Fernande Bochatay (* 1946), e Skirännfahreri Commons: Salvan – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website vo de Gmeind Salvan Gaëlle Bourguinet Eggs: Salvan (Gemeinde). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht
D Meyer zum Pfiil si vom 15. bis zum 17. Joorhundert e Baasler Patrizierfamilie gsi. E Zwiig vo dr Familie, d Meier vo Büre, häi zum soledurnische Aadel ghöört. Im spoote Middelalter si d Meyer vilmol Händler und Münzwäggsler gsi und mit em Niclaus, wo Rootsschriiber worde isch, sin si in d Füerigsriige vo dr Stadt ufgnoo worde. Im Niclaus sini Söön, d Bürgermäister Adelbärg (vor 1482 - 1548) und Bernhard (1488 - 1558) häi wääred Joorzäänte d Baasler Politik gläitet und sich as Junker betitlet. Im Adelbärg si Soon, dr Hans Ludwig, isch no Drizääner worde, aber denn isch am Aafang vom 17. Joorhundert e langi Feede zwüschen em Adelbärg sim Änkel, wo au Adelbärt ghäisse het, und de Eckstäis usbroche und dr soziali und politischi Niidergang vo de Meyers het aagfange. Im 17. Joorhundert isch dr Hans Conrad dr letscht Meyer gsi, wo in dr Regierig vo dr Stadt no mitgmischt het. D Familiemitgliider si denn bis in s 19. Joorhundert mäistens Handwärker gsi, e baar von ene Akademiker. D Familie isch am Aafang vom 20. Joorhundert nüme in Baasel aasässig gsi. Dr Zuenaame zum Pfiil isch vo iirem Familiewabbe cho. Dr Adelbärg und dr Bernhard Meyer häi
ltraveielettstraalig, churz Ultraveielett oder UV-Straalig, in dr Umgangssprooch au ultraveieletts Liecht oder Schwarzliecht isch en elektromagnetischi Straalig, wo für e Mensch unsichtbar isch, mit ere Wällelengi, wo chürzer isch as die vom Liecht, wo für e Mensch sichtbar isch, aber lenger as die vo dr Rönggestraalig. D Bezäichnig ultraveielett (öbbe „uf dr andere Site vo Veielett“) chunnt drvoo, ass s UV-Spektrum afoot mit ere Wällelengi, wo e chli chürzer isch as die, wo dr Mensch grad no as d Farb Blauveielett cha gsee. Vor allem s Nooche UV-A und s Middlere UV-B si für e Mensch gföörlig, wil si dr Hut chönne schaade und Chräbs (Melanom bi UV-A, Basalzellkarzinom und Plattenepithelkarzinom bi UV-B) chönne verursache. Chliini Doosierige vo UV-B si aber wichdig, für dass d Hut cha s anti-rachitische Cholecalciferol (Vitamin D3) bilde. Die mäiste Stärn, Pulsar, aagregti Gaswolke und anderi Himmelsobjekt straale im UV-Beriich. Für e Mensch bsundrigs wichdig isch d Ultraveielettstraalig vo dr Sunne, wo zwar e groosse Däil drvo in dr Atmosfääre absorbiert wird, aber immer no gnueg duurechunnt, ass si Lääbewääse cha schaade. Au s Polarliecht straalt im Ultraveielette. Irdischi Kwelle si Blitz vo Gwitter und Elmsfüür. Ultraveielettstraalig entstoot in Kwäcksilberlampe, in industrielle UV-Straalersüsteem bi dr
D Familie vo de Stähelin (au Staehelin, Baaseldütsch Stäächely) si e Baasler Patriziergschlächt. Ursprünglig stammt d Familie us Riadlenga oder Reidlenga im Schwoobeland. Dr erst Stäächely z Baasel isch dr Säiler Hans Stäächely gsi. Er isch 1519 Mitgliid in dr Zumft zu Gartner worde und im Joor druf Baasler Bürger. 1542 isch er as Säggser vo de Gartner in dr Grooss Root cho. 1555 isch er gstorbe. Sit sim Änkel Johannes (1555-1615) si d Stäächely ains vo de regimäntsfähige Rootsgschlächter gsi. Bis zum Ändi vo dr Alte Äidgenosseschaft 1798 si zääh Stäächely im Root gsässe oder Zunftmäister gsi und säggs si Drizääner worde. D Familie isch mit andere Familie vom Däig, mit de Meriaas, de de Barys, de Buurgets, de Vonder Mühlls, de Socins und de Christs verschwöögeret gsi. Bis ins 19. Joorhundert häi die mäiste Stäächelys Handel driibe, vilmol mit Iisewaare, aber es het au Fabrikante under ene ghaa und Brofässer an dr Uniwersidäät. Vor allem vom 19. Joorhundert aa si mee und mee von ene Akademiker worde, under iine Mediziner wie dr Alfred (1834-1912), wo die ersti Augeklinik in dr Dütschschwiz gründet het, oder reformierti Theologe wie dr Rudolf oder dr Ernst. Wie s im Fromme Baasel gääb
Dr Paul Hermann Müller (* 12. Jänner 1899 z Oute/Soledurn; † 13. Oktober 1965 z Basel) isch e Schwyzer Chemiker gsii. Em Paul Hermann Müller sy Vater het as Chaufmann bi dr Schwyzer Bahn gschafft. Ase chlai het er z Lenzburg (Kanton Aargau) gläbt, voreb d Familie uf Basel zogen isch. Do isch dr Paul Hermann Müller uf di Frei Evangelisch Volksschuel gange, speter uf di Unter un di Ober Realschuel. Wäge schlächte Note isch er 1916 ab dr Obere Realschuel gange un het zwai johr as Laborant bi dr Cellonitgesellschaft Dreyfuss & Cie. un dr Firma Lonza gschafft. Vu 1918 bis 1919 isch er wider uf d Realschuel go d Matura z mache. Ab em Wintersemeschter 1919/1920 het er an dr Universität Basel im Hauptfach Chemy studiert, in dr Näbefächer Physik un Botanik. Dr Müller het anne 1925 bim Friedrich Fichter (1869–1952) mit Summa cum laude iber Chemische und elektrochemische Oxydation des as.m-Xylidins und seines Mono- und Di-Methylderivats promoviert. Am 25. Mai 1925 het dr Paul Hermann Müller as Forschigschemiker bi dr J.R. Geigy AG z Basel aagfange. do het er si zerscht mit pflanzligen un synthetische Farbstoff bscheftigt, derno mit synthetische Gärbstoff. Ab 1935 het mer bi Geigy
Dr Martin Bucer (* 11. Novämber 1491 im elsässische Schlettstàdt); † 1. Merz 1551 z Cambridge; au Martin Butzer) ghöört zu de bedütende Theologe vo dr Reformazioon und gältet as dr Reformator vo Stroossburg und vom Elsass. Dr Bucer isch vo sine Vorbilder Erasmus vo Rotterdam, Martin Luther, Ulrich Zwingli, Philipp Melanchthon und Heinrich Bullinger beiiflusst worde. Er het sich aber nid in Chliinikäite verloore und het dr Underschiid zwüschen em Luther und em Zwingli, wo zum Bruch zwüsche de bäide Reformatore brocht het, as e „Händel mee in de Wörter as in dr Sach“ aagluegt.Er het au immer wider brobiert, zwüsche de verschiidene protestantische Barteie wie de Lutheraner, Reformierte, Spiritualiste oder de Döifer z vermiddle. Dorum cha mä verstoo, ass alli, d Lutheraner, die Reformierte und d Anglikaner iin as äine vo iire Kiircheleerer gseen. Si Iifluss isch bsundrigs grooss uf e Johannes Calvin gsi, wo vo 1538 bis 1541 z Strossburg gläbt het und vom Bucer under anderem d Vierämterleer übernoo het. Si Vierämterleer, wo dr Ufbau vo de Gmäinde reeglet, het vo sinere Doktrin villicht dr grösst Iifluss ghaa und isch vom Johannes Calvin in in dr Gämfer Kiirchenornig vo 1541 iigfüert worde. Dr Calvin het dene
D Familie Ochs isch vom 17. Joorhundert bis zum Aafang vom 19. Joorhundert e bedütends Baasler Gschlächt gsi. Wäge de politische Umständ nennt sich d Familie sithär His. D Familie isch ursprünglig us Stuttgart gsi und wird dört vom 15. Joorhundert aa urkundlig erwäänt. 1643 het dr Kaufmaa und Finansiee Hans Georg Ochs (1614–80) s Baasler Bürgerrächt überchoo und isch vo 1671 aa im Groosse Root gsässe. Vo denn aa si d Söön vo dr Familie bis ins 19. Joorhundert vor allem Kauflüt und Bankiee gsi, si Zumft- und Oberstzumftmäister worde und si im Groossroot gsässe. Zu de bedütende Verdräter vo dr Famile het dr Kaufmaa Hans Georg Ochs (1657–92) ghöört, wo gegen die revoluzionäri Bürgerbeweegig vo 1691, wo vo de Zümft organisiert worde isch, kämpft het und, wo die zämmedätscht worde isch, in Groossroot gweelt worde isch. Anderi wichdigi Ochs si dr Bankiee und Zumftmäister Karl Wilhelm (1700–53) und dr Bankiee und Groossroot Johann Caspar (1701–52). Die bäide häi s Undernääme «Gebrüder Ochs» gründet, wo zerst mit Lääbesmiddel ghandlet het und spööter e bedütends internazionals Bankhuus worde isch. Dr Grosskaufmaa und Groossroot Albrecht Ochs (1716–80) het vo sim Schwiigervater Pierre His (1692–1760) s bedütendste Handelshuus in Hamburg übernoo und
-24.67-51.62Koordinate: 25° S, 52° W Paraná (Kurzzeiche: PR) isch e brasilianische Bundesstaat. Är het 399 Gmaine ("municípios"). D Hauptstadt isch Curitiba. Dr Bundesstaat gränzt im Weschten an Argentinien un Paraguay, im Oschten an dr Atlantik, im Norde an di brasilianische Bundesstaate Mato Grosso do Sul un São Paulo un im Siden an dr Bundesstaat Santa Catarina. Gnännt isch er noch em Fluss Paraná, wu sy Weschtgränze bildet. Dr Yywohner vum Bundesstaat sait mer Paranaenses. Syt em Jänner 2011 isch dr Beto Richa (PSDB) Gouverneur vu Paraná. di greschte Stedt (Yywohner am 1. Juli 2004) Curitiba - 1.727.010 Londrina - 480.822 Maringá - 313.465 Ponta Grossa - 295.383 Foz do Iguaçu - 291.646 Cascavel - 272.243 São José dos Pinhais - 261.125 Colombo - 216.966 Guarapuava - 164.772 Paranaguá - 141.635 Pinhais - 117.078 Apucarana - 114.375 Araucária - 110.956 Almirante Tamandaré - 105.848 Toledo - 104.332 Campo Largo - 103.176 Arapongas - 96.137 Cambé - 95.545 Umuarama - 94.414 Piraquara - 94.188 Sarandi - 83.449 Fazenda Rio Grande - 82.312 Campo Mourão - 81.780 Wasserfell bi Iguaçu Pinheiros („Brasilfohre“) – Araukarie Botanische Garte z Curitiba Blick vum Caratuva uf dr Pico Paraná Museum Oscar Niemeyer Zwaitgrescht Wasserwärch vu dr Wält
Chraft isch e grundlegende Begriff in dr Füsik. In dr klassische Füsik verstoot mä drunder e Iiwirkig vo dusse, won e festgmachte Körper cha verforme und e beweglige Körper cha beschlüünige. Chreft si zum Bischbil nöötig, zum Aarbet z verrichde, wo d Energii vom ene Körper oder vom ene füsikalische Süstem veränderet. D Chraft isch e grichdeti füsikalischi Gröössi, wo dur e Vektor cha daargstellt wärde. Chreft häi verschidnigi Ursache oder Wirkige, und bechömme iire Naame mängiisch von ene, wie d Riibigschraft, d Zentrifugalchraft und d Gwichtschraft. Mänggi Arte vo Chreft häi d Nääme vo Persone überchoo, wo wääsentlig an iirer Erforschig mitgschafft häi, wie d Coulombchraft oder d Lorentzchraft. D Äihäit, wo internazional verwändet wird, isch s Newton. S Formlezäiche für d Chraft isch mäistens F {\displaystyle F} (vo lat. fortitudo) oder im Dütsche au K {\displaystyle K} noch em erste Buechstaabe im Wort Kraft. Dr Chraftbegriff goot uf e Isaac Newton zrugg, wo im 17. Joorhundert mit sine drei Gsetz d Grundlaage vo dr Mechanik gläit het und d Chraft as zitligi Änderig vom Impuls definiert het. Er het eso d Chraft as d Ursach für jedi Veränderig vom Bewegigszuestand vom ene Körper definiert. Er het au verstande,
Aarbet (Formlezäiche W {\displaystyle W} vo änglisch work) isch in dr Füsik d Energii, wo uf mechanische Wääg vom ene Körper uf en andere überdräit wird. Mä säit: „An dm Körper wird Aarbet verrichdet“ oder „Aarbet gläistet“. Das bassiert, wenn e Chraft eme Wääg nooch uf e Körper wirkt. Die gläisteti Aarbet wird im äifachste Fall as Brodukt us dr Chraft, wo in dr Richdig vom Wääg wirkt Kraft mit dr Wäägstrecki: W = F → ⋅ s → {\displaystyle W={\vec {F}}\cdot {\vec {s}}} Wenn dr Wääg kä graadi Linie isch und d Chreft nid konstant si, denn isch d Aarbet s Kurvenintegral über s Skalarbrodukt us Chraft und Wääg: W = ∫ s → 1 s → 2 F → ( s → ) ⋅ d s → , {\displaystyle W=\int _{{\vec {s}}_{1}}^{{\vec {s}}_{2}}{\vec {F}}({\vec {s}})\cdot \mathrm {d} {\vec {s}}\,,} wo s → 1 {\displaystyle {\vec {s}}_{1}\,} dr Aafangspunkt vom Wääg bezäichnet und s → 2 {\displaystyle {\vec {s}}_{2}\,} dr Ändpunkt. Wil Aarbet mechanisch überdräiti Energii isch, bezäichnet mä in däm Zämmehang d Energii au as gspäichereti Aarbet bzw. as d Fähigkäit, Aarbet z verrichde. In dr Thermodünamik isch d Aarbet e Brozässgröössi. Energii cha uf e Süsteem uf
Im folgendè sin d Bundesstrõßè z Dütschland uffglischtet. Zu dè Sischtematik vo dè Numeryrig un irer Gschicht sit 1932 luèg au unter Bundesstrõß. Tabellarisch uffgfüürt sin d Abkürzigè. Fäälendi Nummerè bezièned sich i. d. R. uff Strõßè, wo hüt nimmi z Dütschland liged, odder uff Strõßè, wo no nit baut worrè sin. D Nummerè 101 bis 200 sin nimmi alli vogää. D Nummerè 123 bis 125 un 158 bis 165 bezeichnèt d Rychsschtrõßè z Hinterpommèrè, d Nummerè 126 bis 144 bezeichnèt d Rychsschtrõßè z Oschtpreußè. 588 isch diè högschst bishèr vogäbeni Bundesstrõßènummerè. È Bundesstrõß 611 isch momentan in Blaanig. Unter dè Nummerè 999 wörred mengmòl neui Bundesschtrõßè blaant, bevor dennè iri endgültigi Nummerè feschtschtòt. D Nummerè E bis Z bezeichnèt Ersatz-Bundesschtrõßè z Wescht-Bèrlin. Vozeichnis vo dè Rychs- un Bundesstrõßè z Dütschland – yschlièßlich Oschtgebièt un dè Zweitè Wältchrièg bsetztè Gebièt
Im allgemäine Sinn verstoot mä under eme Wektor (lat. vector „Drääger, Faarer“) en Elimänt vom ene Wektorruum, das häisst en Objekt, wo zu andere Wektoren addiert cha wärde und mit Zaale, wo as Skalar bezäichnet wärde, cha multipliziert wärde. Wektore in däm allgemäine Sinn wärde im Ardikel Wektorruum behandlet. Im ängere Sinn verstoot mä under eme Wektor in dr analütische Geometrii e mathematischs Objekt, wo e Parallelverschiebig in dr Ebeni oder im Ruum beschribt. In kartesische Koordinate wärde Wektore dur Zaalebäärli (in dr Ebeni) bzw. Zaaletripel (im Ruum) daargstellt, wo vilmol äns under em ander (as „Spaltewektore“) gschriibe wärde. vo dere Basis us e n {\displaystyle n} -Tupel vo reelle Zaale, also en Elimänt vo R n {\displaystyle \mathbb {R} ^{n}} . in dr klassische Füsik e füsikalischi Gröössi, wo e Betrag und e Richdig het. Für wektorielli Gröössene in dr Füsik gälte die gliiche geometrische Gsetz und Rächereegle wie für die geometrische Wektore. Zwäi geometrischi Wektore zämmezrächne entspricht däm wemm mä d Verschiebige, wo zun ene ghööre, hinderenander usfüert. Geometrisch cha mä zwäi Wektor a → {\displaystyle {\vec {a}}} und b → {\displaystyle {\vec {b}}} addiere, wemm mä die bäide Wektor so dur Pfiil daarstellt, ass dr Startpunkt vom