rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Bàrtgaijer (Gypaetus barbatus; alemannischi Näme) esch a Griffvogel üss d’r Unterfàmelia vu da Àltwaltgaijer (Aegipiinae). Ar beldet di einzig Àrt vun dr glichnàmige Gàttung (Gypaetus). Met ere Fattichspànnwitti vun bes züe 2,9 Meter zellt er züe dr greschte flugfähige Veegel vun dr Walt. Met 225 bes 250 Brüetbààr esch dr Bàrtgaijer ein vun dr saltenschte Griffveegel en Europa. D’r Bàrtgaijer kännt ma o unterem Nàmma Làmmgaier, will ma em vorghàlta hàtt, dàss ar Làmm un Gams düat àgriffa. Ma nännt na o Knochabracher, will ar sech maichtens vo Knocha ärnärt, si schtarcka Schnàwel ärlàuibt em sa känna kràcha un wänn sa z’groos senn, lost’r sa vu hundert mäter owa –n-àwa käija uff a schtainiger Àbhàng. D’r Bàrtgaier esch Kontràschtrich gfadert, met owadura gràuischwàrza Fadra un untadura met rosarota. Sina-n-aigaschàft esch dia berschta-n-àrtiga schwàrza Fadra wu-n-m baidsittig ewer d’r Schnawel hanga. Ar briadelt sina 2 Aijer warend 52 bis 58, s'zwaita Bibbala schlupft ärscht 5 Tag nohnem äschta-n-üs un werd nia schtàrk genüag zum sech känna ärnähra, so dàss as bol amol igeht. Si Lawesràuim befendet sech ewerhàlb vu d’r Baumgranza em hocha Geberg, drumm esch d'Freschisätzung en da Àlwa so güat glunga. Ma müas noch d'r züasätza dàss da
Geier oder Giir, au Aasgeier/Aasgiir isch e Trivialbezeichnig fir verschideni Arte vu Gryfvegel, wu in dr Hauptsach oder uusschließlig Aas frässe. Die Arte, wu Geier gnännt wäre, sin zem Deil nume arg entfärnt mitenander verwandt. „Geier“ wäre gnännt: d Arten dr Unterfamilie vu dr Altwältgeier (Aegypiinae), z Sideuropa, z Afrika un z Asie d Arte vu dr Unterfamilie Gypaetinae, wu au dr Bartgeier derzue ghert. d Arte vu dr Familie vu dr Nejwältgeier (Cathartidae), z Nord- un Sidamerika H. R. L. Lerner und D. P. Mindell: Phylogeny of eagles, Old World vultures and other Accipitridae based on nuclear and mitochondrial DNA. Molecular Phylogenetics and Evolution 37; 2005: S. 327-346. T. Mebs und D. Schmidt: Die Greifvögel Europas, Nordafrikas und Vorderasiens. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2006, ISBN 3-440-09585-1.
D’r Schmutzgaijer (Neophron percnopterus) esch a Griffvogel üs dr Fàmilie vun dr Habichtartige. Ar kunnt vun Sideuropa bis Zentralasia un en Afrika un Sidasia vor. D’r Schmutzgaijer esch wiss gfadert mett schwàrza Schwungfadra. D’r Kopf esch fàltig, unbefadert un gahl, s’Gsecht esch verlängert met ma fina schwàrza Schnàwel. D’Doba senn schtràhlend gahl un d’Àuiga schemmra rotbrün. Ar esch 0,60 bis 0,70 m gros, weegt 1.5 bis 2.2 kg. D’Schpànnwitta esch 1.65 m. Ar labt garn en da Sumpfglander, àwer weniger en Bànda, ma trefft na ender en Paarla à. Ar ärnährt sech garn vu Werweloosa Klaitiarer. Ar verzärrt tailwis o Frechta un gehn garn en da Drackaimer geh umma niala. Em Gegasàtz vu da àndra Gaijer màcht sech da Vogel à Lackerbissa üss Schtrüssaijer. Ar kehrt zu da Warckzigsverbrucher, dänn ar schleht dia härta-n-Aijerschàlla met ma Schtai uff, un wänn's net klàppt, no holt ar à greeserer. Se leega jahrlig zwai wissa, brün gflackta-n-Aijer, wu sa 42 Tag àbwackselnd làng briadla. Nohdam bliwa d’Jungvegel 80 Tag em Nascht, bevor àss sa üssfliaga. D'r Schmutzgaier fendet ma ewer gànz Àfrika, tailwis en Àsia un Europa, vor àllem em Mettelmeergebiat un o uff da Kapwärdischa un Kànàrischa-n-Ensla. Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und
Dr Hermann Reutter (* 17. Juni 1900 en Stuegert, † 1. Januar 1985 en Hoidna, a baar Quella moinet abr au, dass’r en seira Hoimetstadt gschtorba ischt) isch a deitscher Kombonischt, Hochschuellehrer ond Pianischt gwäa. Dr Hermann Reutter kommt am 17. Juni 1900 en Stuegert uf d Welt. Der Bua stammt aus ra graußbirgerlicha Familie. Sei Vaddr isch a Fabrikant ond sei Muedr a Sengere. Boide Eltra send ganz arg vornarrt en d Musik. Drom wuud en deam Reutterscha Haus au oft ond viil musiziirt. Wia dr Hermann grad emol siiba Johr ald ischt, fangt’r â, Klaviir ond Schello z schbiilet ond neabaher kriagt’r noh Gsangsonderricht. En d Schual goht’r ufs Eberhard-Ludwig-Gymnasium en seira Hoimadstadt. Noch em Abi studiirt’r en Minchen Kombosizioo, Klaviir, Orgl ond Gsang. Sei wichdigschter Lehrer an dera Akademii dr Tonkunscht ischt dr Walter Courvoisier. Em Johr 1932 kriegt dr Hermann Reutter a Stell bei dr Hochschuel fir Musik ond darstellenda Konscht en Stuegert, wo-nr seine Studenda beibrengt, wia mr gued ond richdig komboniirt. Viir Johr schbätr wuud’r vom Dr. Hoch’scha Konservadorium en Frankfurt am Main zom Direktr beruafa. Neabaher vollendet’r sei dridda Opr, Doktor Johannes Faust, wo-nr schau en seira Stuegerter Zeit ôgfange hot ond wo
D’r Kenigsgaier (Sarcoramphus papa) esch ainer vu da fàrwigschta Näiwaltgaier üss Südàmerikà un d’Ainzigscha-n-Àrt vu sinra Gàttung. Ar esch vormachtig ewer àlla klainra Gaijer Sorta drum si Nàmma. Àndra maina will ar so haist sott’s dod’rvu kumma, dàss en d’r Maija Leganda vorkummt, dass da Vogel d’r Boota esch zwescha da Mänscha un d’Gätter. Em Kenigsgaijer si Kopf esch blutt àwer d’rfer bundgfarbt. Schaidel, Hàls un um d’Àuiga-n-umma senn Rot, d’Schnàwelwàrzla, un d’r Nacka sen Oràsch bis Gahl, ànn da Bàcka senn Gràuiwissa Faderla. S’Kärwer esch em groosa gànza Wiss un Gràuiwiss bis uff d’Fleegelfadra, di senn Schwàrz. Ar kàt bis zu 85 cm làng wara met 4.5 kg. Sina Fleegelschpànnwitta esch kühm 2 m brait., d’rfer hàtt ar àwer a kräftiger Schnàwel un schtàrka Kràlla. D’Kenigsgaijer briadla nur àlla zwai Johr ai Ai. Se lega en hohla Baimschtamm odder Nàschtgàwla un en Felsaschpallt. Se briadla glichgetailigt abwackselnt 80 bis 90 Tag D’r Jengleng fliagt gànz schnall üss awer blibt bi da ältra noch 150 bis 600 Tag. Ar labt garn en da Tropichawalder un en da Sumpfgebiater. Si Verbraitungsgebiat geht vu Mexiko ewer Mettel un Südàmerikà bis zu Nordàrgentinia un Uruguay. Commons: Kenigsgaier – Sammlig vo Multimediadateie Video, Foto
D'Karaburun-Tragödie isch e Boot-Unfall z'Albanie im Januar 2004 gsi, wo zunere politische Krise gführt het. Am 9. Januar 2004 isch e Schnällboot, wo zum Mänscheschmuggle bnutzt worre isch, 7 km vo dr Halbinsel Karaburun entfernt kentert. Di nüünezwanzig Isasse hen noo versuecht mit ihri Handys d'Polizei un s'Fernsehe z'informiire. Am näggschte Morge hen 8 Lüüt grettet werre chönne, 21 sin ertrunke. D'Opfer sin vor allem us dr nordalbanischi Städt Shkodra un em Hochlandbezirk Malesi ë Madhe cho. Spöter isch entdeggt worre, dass di zwee Schlepper Verwandti vo Polizeibeamte z'Shkodra un z Vlorës gsi sin. D'Tragödie isch schnäll zumene politischi Skandal worre, zum eine wäge denne zwee Beamte, zum andre wyl dr albanischi Premierminischter Fatos Nano, wo grad im Urlaub gsi isch, erscht drüü Daag spöter zruggcho isch. Dr Fatos Nano het zwei Joor vorher d'Mänscheschmuggel eigetlich für beendet erklärt un jetzt isch ihm vorgworfe worre nüt gnueg unterno z'ha. D'Opposition het im Parlament e Misstrauensvotum aazettelt, het sich aber gäge d'Mehrheit vo dr Regiirig nüt chönne durchsetze. I ganz Albanie isch gäge de Fatos Nano demonschtrirt worre. Mehreri Organisatione, wie zum Byschpil Mjaft! hen Aktione durchgführt. Mjaft! het vorem Büro vum Fatos Nano e öffentlichi Trauer abghalte. Vorem Büro isch
Dr Johann Heinrich Pestalozzi (* 12. Januar 1746 z Züri; † 17. Februar 1827 z Brugg, Kanton Aargau) isch e Schwiizer Pädagog gsi. Usserdäm het er sich as Philanthrop, Schuel- und Sozialreformer, Philosoph und Politiker e Name gmacht. Si Ziil isch s gsi, „dr Mensch z sterke“ und ihn drzue z bewege, „sich sälber chönne hälfe“. Bsundrigs Inträsse het er an dr Elementarbildig vo de Chinder gha, wo scho vor dr Schuel in dr Familie sött afoo. Drbii isch s em druf aachoo, die intellektuelle, sittlig-religiöse und handwärklige Chreft vo de Chinder allsitig und harmonisch z fördere. Hüte wurd me säge, dr Pestalozzi haig e ganzheitlige Aasatz verdrätte. Siini pedagogische Ideä, won er 1801 in siim Buech Wie Gertrud ihre Kinder lehrt zum erste Mol systematisch beschriibe het, het er aasatzwiis scho in siiner früehje Armenaastalt uf em Neuhof (1774–1780) umgsetzt, spezifischer denn im Waisehuus z Stans (1799) und systematisch in siine Institut z Burgdorf (1800–1804) und z Yverdon/Iferte (1804–1825). Dr Inhalt vo siine zahlriiche politische und pädagogische Schrifte, wo hüte zum Deil alterdümlig und pathetisch dööne, isch noch wie vor aktuell. Vili vo siine Grundideä findet me in dr modärne Pädagogik wider. Pestalozzi. Sämtliche Werke. Kritische Ausgabe. Begründet von
Iselin e Familiename. Z Baasel säit mä Iisely und es isch dr Naame von ere bekannte Familie us em Daig. Die Persone häisse eso: Alfred Sarasin-Iselin (1865–1953), e Schwizer Bankiee und Politiker Andreas Merian-Iselin (1742–1811), e Baasler Politiker, Landammaa vo dr Schwiz 1806 und Gegerevoluzionaär Anna Maria Preiswerk-Iselin (1758–1840), d Dochder vom Isaak Iselin Christine Iselin-Kobler, en alemannischi Schriftstellere Heinrich Iselin (1888–1955), e Schwizer Offizier Isaak Iselin (1728–1782), e Schwizer Gschichtsfilosof Isaak Iselin-Sarasin (1851–1930), e Schwizer Jurist, Politiker und Offizier Jakob Christoph Iselin (1681–1737), e Schwizer Theolog und Lexikograaf Johann Rudolf Iselin (1705–1779), e Schwizer Jurist und dr erst Herusgääber vom Tschudi sim Chronicon Helveticum Karl Burckhardt-Iselin (1830–1893), e Schwizer Politiker In dr Literatur chunnt Iselin vor as: Eleanor Iselin, e literarischi Figur im Roman vom Richard Condon The Manchurian Candidate. Iselin isch dr Name vo dene Ört: S Basler Iiseli Quardier Iselin, en Ort in Woodbridge Township, New Jersey, USA
Dr Illuminatenorde (vo latiinisch illuminati: die Erlüchdete) isch e Gheimgsellschaft gsi, wo am 1. Mai 1776 vom Philosoph und Chillerächtler Adam Weishaupt z Ingolstadt gründet worden isch. 1785 het men en z Bayre verbote und siini Aktivitäte häi druf ufghört. S Ziil vom Illuminatenorde isch s gsi, dur Ufklärig und sittligi Verbesserig d Herrschaft vo Mensch über Mensch überflüssig z mache. Zahlriichi Mythe und Verschwörigstheorie git s über en Orde: ass er immer no wurd existiere, ass er die Französischi Revolution organisiert haig, ass er die katholischi Chille wurd bekämpfe, und ass er d Wältherrschaft wurd aasträbe. Manfred Agethen: Geheimbund und Utopie. Illuminaten, Freimaurer und deutsche Spätaufklärung. Münche, Oldebourg, 1987, ISBN 3-486-54171-4. Richard van Dülmen: Der Geheimbund der Illuminaten. Frommann-Holzboog, Stuttgart 1977, ISBN 3-7728-0674-0. ders.: Der Geheimbund der Illuminaten. In: Zeitschrift für Bayerische Landesgeschichte. 36/1973, S. 793–833. Karl-Heinz Göttert: Knigge oder von den Illusionen des anständigen Lebens. dtv, München 1995, ISBN 3-423-04672-4. Stephan Gregory: Wissen und Geheimnis: Das Experiment des Illuminatenordens. Stroemfeld, Frankfurt/M., 2009, ISBN 3-86109-183-6. Ludwig Hammermayer: Entwicklungslinien, Ergebnisse und Perspektiven neuerer Illuminatenforschung, in: Alois Schmid und Konrad Ackermann (Hrsg.), Staat und Verwaltung in Bayern. Festschrift für Wilhelm Volkert zum 75. Geburtstag, Schriftenreihe zur bayerischen Landesgeschichte 139), Münche 2003,
S Toggeborg (IPA: [ˈtɔkːəb̥org̊, -b̥ʊrg̊]) isch e Region im weschtliche Teil vom Kantoo Sanggalle i de Schwiz. De Hoptfluss isch d Tuur, wo z Wildhuus und z Underwasser entspringt und noch em grosse Boge bi Wiil d Nordgrenze vom Toggeburg bildet. En witere Fluss isch de Necker, wo us em Neckertal chunnt. Im Süüde sind die sibe markante Churfirschte. Die Näme sött jede kenne: Chäserogg, Hinderrogg, Zueschtoll, Schiibeschtoll, Brisi, Frümsel, Seluu. S Obertoggeburg isch au e ganz e bliebts Schiigebiet, mit Pischte vom Chäserrogg in Gämserrogg und abe is Tal. Und zoberscht obe hesch e herrlichi Uussicht uf de Walesee, de Zörisee, d Glarneralpe und natürli uf de Säntis im Alpstei. S Toggeborg werd hoptsächli landwertschaftlich benutzt, im Obertoggeburg gits au en starche Tourismus, und z Wattwil und im Neutoggeborg gits no Industrii. De grööscht Industriiort isch Uzwil im Undertoggeborg mit de internationale Maschinefabrigg Büeler. Vo Wil us faart d Toggeburgerbaan bis uf Nesslau und vo Sanggale us faart d Südostbaan quer dur s mittlere Toggeburg und verlot s Tal noch Wattwil dur de Ricketunel. S Obertoggeburg isch nume mit Postauto vo Nesslau us und vom Rintl her erschlosse und e Postautolinie verbindet Nesslau mit de Schwägalp. Im obere Toggeburg
Dr Johann Lukas Legrand au Le Grand (* 30. Mai 1755 z Basel; † 4. Oktober 1836 z Fouday) isch e Schwizer Fabrikant und Politiker zur Ziit vo dr Helvetische Republik gsi. D Familie Legrand het ursprünglig us Tournay gstammt und isch us Glaubensgründ noch Basel gflüchtet. Dr Johann Lukas Legrand het z Basel Theologii studiert und isch denn Siidebandfabrikant worde und Zumftmeister vo Huusgnosse bevor er 1792 s Amt vom e Basler Landvogt z Rieche übernoh het. As Verdräter vo Basel isch er e baar Mol an die eidgenössischi Dagsatzig gschiggt worde. Er het sich stark für d Gliichberächtigung vo dr Stadt- und dr Landbevölkerig z Basel iigsetzt und het massgäblig zum friidligen Umsturz z Basel im Johr 1798 biidrait. Am 17. April 1798 isch er ins Diräktorium vo dr Helvetische Republik gwehlt worde und het as däm si provisorische Presidänt fungiert. As Diräkter het er d Projekt vom Johann Heinrich Pestalozzi understützt und het dr Johann Caspar Lavater 1799 vor dr französische Verfolgig gschützt. Wil er nit an die radikale Ideä vo de Patriote glaubt het, isch er am 30. Jänner 1799 zruggdrätte und het d Politik verloo. Er het si Siidebandfabrik vo Arlese noch St-Morand bi Altkirch
S Diräktorium, noch dr Verfassig Directoire exécutif, isch d Exekutive vo dr Helvetische Republik in de Johr 1798 bis 1800 gsi. Es isch mit dr erste Helvetische Verfassig vom 12. April 1798, wo dr Peter Ochs gschriibe het, as Kollegialsystem iigfüehrt worde und het us fümf gliichberächdigte Diräkter bestande. Im Vergliich zum französische Direktorium het es meh Vollmachte gha, vor allem wil d Franzose im Ochs si Verfassig entsprächend abgänderet hai. Es isch ehnder en Ufsichtsbehörde as e Regierig gsi, d Diräkter hai keini eigene Ressorts gha, so dass sich jede um en eignigs Departemänt kümmeret hätt. Alli hai sich mit allem müesse abgee; wil si sich aber eso hüfig in d Arbet vo de Minister iigmischd hai, isch d Verwaltig rasch ineffizient worde. Drzue isch no cho, ass s Land braktisch in Anarchi verfallen isch. Mit siim ganze Machtapparat het s Direktorium nit lang chönne regiere, wie s in dr Verfassig vorgseh gsi isch. Vom 18. Februar bis am 6. Juli 1799 het s usserordentligi Vollmachte bruucht und d Lag in dr Helvetik het sich doch nid besseret. Am 7. Jänner 1800 hai d Rööt im ene Staatsstreich s Direktorium ufglööst und s mit eme provisorische Vollziehigsusschuss ersetzt, wo
Di stimmlosi postalveolari Affrikate isch e Konsonant, wo in viilene Sprooche (zirka 45% vo de Sprooche vo dr Wält) vorchùnt. Im Alemannische isch de Luut änder sälte; er chùnt do in Wörter wie Tschechisch, batsche oder Dütsch vor. Im internationale phonetische Alphabet wird de Luut mit [tʃ] oder [t͡ʃ] transkribiert. Vorallem in dr Slawistik findet mer oft au <č>. Es isch e Affrikate; d Artikulation fängt wie bimene Verschlùssluut demit aa, dass d Lùft im Muul ùffgstaut wird, ùn s Lööse vùm Lùftstrom duuret lang gnue, dass en Frikativ entstoot. De Artikulationsort isch postalveolar; si wird mit dr Zùng grad hinter em Zahndamm artikuliert, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de harte Gaume beriert. D Phonation isch stimmlos; derwyylscht si produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit. Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse. Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut. Ladefoged, P., Meddieson, I. The Sounds of the World's Languages. Blackwell Publishing. Malden, MA (USA). 1996. Syte 90. Dum-Tragut (2009:13) Ladefoged (2005:158)
Appezell Osseroode isch än Halbkantoo i dä Oschtschwiz. De Hoptort ischt hüt aigentli Herisau, wil dei s Parlament taged ond d Regierig eren Setz hät. Da ischt bis 1877 aber z Trogä gse. D Kantoos-Polizei hät eri Notruefzentrale aafangs 2013 vo Trogä of Herisau abe zöglet. Dä Setz vom Gricht ischt hüt no z Trogä. D Landsgmeend hät, bis si 1997 abgschafft worde ischt, abwechsligswys z Trogä ond z Hondwil stattgfonde. 1858 ischt dä Kanto i drü Bezirk uuftält worda. Set 1995 gets offiziell ke Bezirk me, aber d Nämä vo dänä Regione wered all no brucht. Dia drüü ehemoligä Bezirk und hütigä Regione send: Henderland, mit de Gmeende: Herisau (ehem. Bezirkshoptort), Hondwil, Schönegrond, Schwellbronn, Stää, Urnäsch ond Waldstatt Mettelland, mit de Gmeende: Büäler, Gääs, Spycher, Tüüfe (ehem. Bezirkshoptort) ond Trogä Vorderland, mit de Gmeende: Gruäb, Hääde (ehem. Bezirkshoptort), Lutzäberg, Rechtobel, Rüti, Wald, Walzehuuse ond Wolfhalde A Lischtä vo allne 20 Gmeende mit wytere Aagoobe föndet mer onder Gmeende vom Kantoo Appezell Osserroode. Entstande isch de Kantoo Osserroode bi de Landstäälig vom Kantoo Appezell im Johr 1597, wo sich die innere und össere Roode os konfessionelle Grönd trennt hend. Sit do isch Appezell Osserroode traditionell mehrheitlich reformiert und Appezell Inneroode
S Alpe-Edelwyss (Leontopodium nivale subsp. alpinum Basionym Leontopodium alpinum; alemannischi Näme) isch e Pflanzeart us dr Familie vu dr Chorbblietler (Asteraceae) un wahrschyns eini vu dr bekannteschte Alpepflanze. S Edelwyss isch e mehrjährigi chrutigi Pflanze mit ere Wugshechi vu 5 bis iber 20 Zäntimeter. D Pflanze isch wullig-wyssfilzig, doderby sin di schmal lanzettlige, eppe fimf Zäntimeter lange Laubbletter bsundersch an dr Untersyte stark hoorig. Di grundständige Bletter bilde ne Rosette. Fimf bis 15 wyss glänzigi Hochbletter forme ne mehrzackige Stärn un gän dr eigetli Blietestand. In dr zwee bis 12 glyychartige cherblifermige Deilblieteständ het je 60 bis 80 wyssgeeli Rehrebliete. Di seli schmale Rehreblieten am Rand sin karpellat („wyyblig“). Si wäre au Fadebliete gnännt. Wyter yynezues stehn greßeri staminati („männligi“) Rehrebliete. Wel dr funktionslos Griffel no do isch, chenne d Bliete staminokarpellat („zwittrig“) schyyne. D Blietezyt lyt zwische Juli un Septämber. D Fricht sin Achäne, wu sich as Schirmliflieger uusbreite. Wänns nass isch, chenne si au an Dier hange blyybe. D schyymberi Bliete isch nume ne Schyynbliete (Pseudanthium). D Schaufunktion entstoht dur di dicht wyssfilzige Hochbletter. Di eigetlige Bliete sitze zue vile Hunderte, in einzelne Blietecherb organisiert, zmittsen im Stärn un bilde zämme mit dr Hochbletter e bstaibigsbiologischi Einheit (Superpseudanthium).
De labiodentali Nasal isch en Konsonant wo phonetisch in viile Sprooche vorchùnt, so au im Alemannische, als Phonem aber schynts in fascht keinere Sprooch. Nùmme im Kukuya Dialäkt vùm Teke, enere Bantu-Sprooch uss Zentralafrika, söll er en Phonem sy. In dänne Sprooche, wo de Luut als Allophon hen, ergit sich de Luut uss /m/ oder /n/ dur Assimilierig vor labiodentale Konsonante (/f v ʋ/). S Zeiche im IPA defür isch [ɱ]. Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert. Im Gägesatz zue orale Verschlùssluut wird d Lùft aber nit ùff eimool dur s Muul glööst, sùndern ohni Ùnterbrächig dur d Noos abgloo. De Artikulationsort isch labiodental; er wird mit dr Ùnterlippe ùn de Zään artikuliert. D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder. Es isch en nasale Konsonant; d Lùft goot dur d Noos usse. Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut. Ladefoged, P., Meddieson, I. The Sounds of the World's Languages. Blackwell Publishing. Malden, MA (USA). 1996. Syte 18 Paulian (1975:41)
De palatali Nasal isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wo in mange Sprooche vorchùnt. Di bekannteschte devo sin Spanisch ùn Französisch. S Zeiche im IPA defür isch [ɲ]. Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert. Im Gägesatz zue orale Verschlùssluut wird d Lùft aber nit ùff eimool dur s Muul glööst, sùndern ohni Ùnterbrächig dur d Noos abgloo. De Artikulationsort isch palatal; er wird dur diräkte Kontakt vo de Zùng mitem harte Gaume produziert. D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder. Es git aber au ganz weenigi Sprooche, wo stimmhafti ùn stimmlosi Nasal ùnterscheide. Dezue ghöre zum Byspil s Birmanesisch oder s Angami. Es isch en nasale Konsonant; d Lùft goot dur d Noos usse. Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut. Ladefoged, P., Meddieson, I. The Sounds of the World's Languages. Blackwell Publishing. Malden, MA (USA). 1996. Syte 18 Jassem 2003.pp 103–104
Dr Urs Victor Oberlin (* 5. Septämber 1747 z Solodurn; † 6. Novämber 1818 z Solodurn ) isch e Schwiizer Politiker in dr Ziit vo dr Helvetik gsi. Dr Urs Victor Oberlin isch am 5. Septämber 1747 z Solodurn uf d Wält cho as Sohn vom Josef Wilhelm Oberlin, eme Schriiner, und dr Anna Maria Stampfli. Er isch mit dr Catharina Rousseau verhürotet gsi. As Bruef het er zerst as Pastetebecker, und spöter as Duechhändler gschafft. Noch dr Französische Revolution het sich au z Solodurn, wo vo patrizische Familie beherrscht worden isch, dr Wunsch vo de Bürger noch Mitbestimmig versterkt und e baar Bürgerligi si in d Regierig ufgnoh worde, drunder dr Oberlin. Er het aber die revolutionäre Patriote understützt, wo z Solodurn d Patrizier hai welle stürze, und isch wäge däm ins Gfängnis cho. Nodäm d Franzose in d Eidgenosseschaft iigfalle si, isch dr Oberlin dank em Druck vom General Balthasar Alexis Henri Antoine von Schauenburg am 3. Merz 1798 Presidänt vo dr provisorische kantonale Solodurner Regierig worde und drei Wuche druf Mitgliid vom Obergricht. D Proklamierig vo Helvetische Republik am 12. April 1798 het s Ändi vom Ancien Regime in dr ganze ehemolige Eidgenosseschaft bedütet. Die gmässigte Republikaner
Dr Alphons Pfyffer vo Heidegg, (* 5. September 1753 z Luzärn; † 11. April 1822 z Luzärn) isch e Schwiizer Politiker zur Ziit vo dr Helvetik gsi. Dr Pfyffer vo Heidegg isch 1753 als Sohn vom Josef Ignaz Xaver Pfyffer vo Heidegg und dr Maria Jakobea gebooreni Balthasar uf d Wält cho. Dr Pfyffer het zum Leodegarische Zwiig vo de Luzärner Pfyffer ghört, wo sich au Pfyffer vo Heidegg gnennt hai. Er het zerst e militärischi Karriere gmacht und isch e ziitlang z Paris gsi as Lütnant vo dr Schwizergarde. Won er noch Luzärn zrugg cho isch, het er revolutionäri Ideä afo verbreite. 1783-89 isch er Stadtschriiber z Willisau gsi, 1789-98 Stadtschriiber z Luzern. Vo 1774 bis 1790 und wider 1807-14 isch er Luzerner Grossrat gsi, 1778-80 Vogt im Maggiatal. Noch dr Helvetische Revolution im Früehlig 1798 isch dr Pfyffer as e gemässigte Reformer vo de Republikaner am 18. April ins erste Direktorium vo dr Helvetische Republik gwehlt worde. Uf Druck vom französische Gsandte Jean-Jacques Rapinat het dr Pfyffer aber scho am 18. Juni vom gliiche Johr wider müesse zruggdrätte. Er isch Mitgliid vom helvetische Senat und vom Grosse Root bliibe, won er zu de Unitarier zehlt het. 1805-22 isch
Mit Helvetik cha gmeint si Die Helvetischi Republik, wo am 12. April 1798 z Aarau broklamiert und am 10. März 1803 ufglöst worden isch. Dr Ziitabschnitt vo 1798 bis 1803 in dr Schwiizer Gschicht vo dr Gründig vo dr Helvetische Republik bis zur Proklamation vo dr Mediation.