rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr 25. Dezämber isch dr 359. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 360. in Schaltjohr), dodermit blybe no 6 Däg bis zum Änd vum Johr. 1. Wynächtsdag 0498: Dr Chlodwig I., dr Chenig vu dr Merowinger, losst sich vum Bischof Remigius vu Reims daife un sicheret sich dodermit d Unterstitzig vu dr katholische Chilche im Frankrerych. 0800: Z Rom wird dr Karl dr Groß, Chenig vum Frankerych, dur dr Papscht Leo III. zum Chaiser gchrent. 0875: Dr weschtfränkisch Chenig Karl dr Kahl wird zum remische Chaiser gchrent. 1880: Dr Schwyzer Bundesrot Fridolin Anderwert, wu e baar Däg dervor zum Bundesbresidänt vum negschte Johr gwehlt woren isch, nimmt sich s Läbe. 1978: Vietnamesischi Druppe marschiere z Kambodscha yy go dr Pol Pot z verdrybe. 1250: Johannes IV. Dukas Laskaris, byzantinische Chaiser 1514: Johann Amerbach, Basler Drucker un Verleger 1717: Giovanni Angelo Graf Braschi, as Pius VI. Papscht vu 1775 bis 1799 1728: Johann Adam Hiller, dytsche Komponischt 1797: Xavier Stockmar, Schwyzer Politiker 1867: Alfred Kerr, düütsche Schriftsteller und Schurnalischt 1925: Ossi Reichert, dytschi Skirännlaiferi 1927: Manfred Marquardt, dytsche Dichter 1927: Ram Narayan, indische Sarangispiiler 1929: Omkarananda, indische Mench 1935: Sylvia Michel, Schwyzer Chilcherotsbresidänti 1937: Konde Bila, kongolesische Chinschtler 1961: Eva Herzog, Schwyzer
Dr 26. Dezämber isch dr 360. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 361. in Schaltjohr), dodermit blybe no 5 Däg bis zum Änd vum Johr. 2. Wynächtsdag (Stäffisdag) 1606: D Tragedie King Lear vum William Shakespeare wird am änglische Hof urufgfiert. 1825: Z Russland verwaigere d Dekabrischte dr Aid uf dr nei Zar us Brotescht gege Autokraty, Lybaigeschaft un Zänsur. D Aafierer wäre ghänggt un rund 600 uf Sibiere verbannt un zue Zwangsarbet verurdailt. 1991: Dr Michail Gorbatschow dritt vu sym Amt as Staatsbresidänt vu dr Sowjetunion zruck. D Sowjetunion isch dodermit ändgiltig ufglest. 1999: De Orkan Lothar fägt mit öber 200 km/h zmitzt dur Öiropa. Starch betroffe sind under anderem Tail vo Frankrych, de Schwarzwald, de Norde vo de Schwiz (vom Jura bis i d Ostschwiz), s Liechtestai und Tail vo Öschtrych. 2004: Es schwärs Ärdbebe mit de Stärchi 9,1 vor de indonesische Insle Sumatra und de Tsunami, wos usglöst hät, verwüested Dörfer und Städt a de umligende Küstene. Bi dem Uuglück stärbed öber 230'000 Mänsche und Millione wärded obdachlos. 1194: Friedrich II., remisch-dytsche Chaiser 1762: Johann Gaudenz von Salis-Seewis, Schwyzer Dichter 1767: Friedrich Wilhelm Hitzig, dytsche Theoloog 1864: Yun Chi-ho, koreanische Bolitiker un Unabhängigkaitskämpfer 1877: Adam Remmele, badische Bolitiker
Dr 27. Dezämber isch dr 361. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 362. in Schaltjohr), dodermit blybe no 4 Däg bis zum Änd vum Johr. 1831: Dr Charles Darwin fangt syy fimfjehrigi historischi Rais an Bord vu dr HMS Beagle aa. 1949: Indonesie wird unabhängig vu dr Niderlande. 1571: Johannes Kepler, dytsche Aschtronom 1753: Johann Ulrich Büchel, Schwyzer Baumaischter 1822: Louis Pasteur, franzesische Chemiker un Mikrobiolog 1845: Susanna Orelli-Rinderknecht, Schwyzer Abstinänzlerin 1860: Karel Kramář, tschechoslowakische Bolitiker 1889: Rose Woldstedt-Lauth, elsässischi Schriftstelleri 1901: Marlene Dietrich, dytschi Schauspiileri 1947: Mariella Mehr, jenischi Schriftstelleri 1961: Guido Westerwelle, dytsche Bolitiker 1974: Aurelia Burckhardt, Schwyzer Regisseuri un Schauspileri 1931: Walter Courvoisier, Schwyzer Komponischt 1957: Karl Rudolf Wirz, Schwyzer Moler 1977: Paul Schmid, dytsche Lyriker un Autor 2017: Günther Richard Burger, dytsche Lehrer, Haimetdichter un Naturschitzer Commons: 27. Dezämber – Sammlig vo Multimediadateie
Dr 28. Dezämber isch dr 362. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 363. in Schaltjohr), dodermit blybe no 3 Däg bis zum Änd vum Johr. 0418: Der Bonifatius der Erscht wird Papscht. 0484: Der Alarich der Zwöit wird König vo de Weschtgote. 0856: E Raubzug vu dr Wikinger drifft Paris. 1385: D Schwyzer Stadt Rotheburg wird vu dr Lozärner eroberet, d Burg gschlisse. 1478: Bi Giornico chunnt s im Rame vu dr Ennetbirgische Fäldzig zuen ere Schlacht zwische dr Aidgnosse un em Herzogtum Mailand. Insgsamt rund 600 Urner un Yyhaimischi chenne ne Mailänder Heer, wu e baar döusert Mann umfasst, in d Flucht schlaa. D Leventina wird derno duurhaft vum Kanton Üri uus regiert. 1612: Dr Galileo Galilei siht as erschte Aschtronom dr Planet Neptun in sym Teleskop, haltet e aber fir e Fixstärn. 1831: Im Großherzogtum Bade wird gege d Karlsbader Bschliss d Prässezänsur im «Preßgesetz» ufghobe. Im Johr derno wird des Gsetz wider abgschafft. 1846 Iowa wird der 29. Bundesstaat vo den USA. 1895: Z Paris wärde s erschte Mol Film vo de Brüeder Lumière ufgfüert; das gilt as Geburtsstund vom Chino. 1947: De ehemalig italiänisch König Viktor Emanuel III. stirbt under unklärte Umstand im ägyptische Exil z Alexandria.
Dr 29. Dezämber isch dr 363. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 364. in Schaltjohr), dodermit blybe no 2 Däg bis zum Änd vum Johr. 0418: Der Bonifatius der Erscht wird zum Papscht usgrueffe. 1813: Z Züri bschließe zä alti Kantöön vu dr Schwyz d Ufhebig vu dr Mediationsverfassig. Wel glychzytig d Untertaneverhältnis abgschafft blybe, git s Spannige in dr Wuche dernoo. 1845: Texas wird der 28. Bundesstaat vo de USA. 1890: Bi Wounded Knee im Bundesstaat South Dakota massakriere US-amerikanischi Druppe iber 350 Indianer vum Stamm vu dr Lakota. 1911: Der Sun Yat-sen wird Presidänt vo China. 1978: Spanie chunt en nöji Verfassig über; der Juan Carlos der Erscht wird König. 2008 S Schwiizer Radio schaltet d Sändige uf dr Middelwällefrequänz ab. 1871: Giuseppe Motta, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot 1912: Peter Boschung, Schwyzer Mediziner un Dialäktforscher 1913: Otto Hiltbrunner, Schwyzer Altphilolog 1937: Dieter Thomas Heck, dytsche Moderator un Entertainer 1940: Hans Rudolf Gysin, Schwyzer Bolitiker 1949: Wolle Kriwanek, schwebische Rockmusiker 1953: Thomas Bach, dytsche Sportfunktionär 1966: Christian Kracht, Schwyzer Schriftsteller 1976: Sandee, Schwyzer Sängeri 1835: Catherine Lefèbvre, Herzogi vu Danzig 1869: Victor Ruffy, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot 1924: Carl Spitteler, Schwyzer Schriftsteller, Nobelprystreeger 1926: Rainer Maria Rilke, dytsche Dichter 1935:
Diè Aitrach isch èn rechtè Zuèfluss zu dè Doonau uff dè Baar in Badè-Württèbärg. S Quällgebièt stellt è hydrologischi Bsunderheit dar: D Aitrach hèt kei eigni Quällè, si entschtammt enèrè Flussbifurkation un enèrè è bitzeli süèdlich glegnè Pseudobifurkation. D Aitrach fangt i èrè breitè, oschtweschtlich volaufendè Dalung öschtlich vo dè Stadt Blumberg aa, welli wegè dè flankyrendè markantè Bärg als Blummberger Pfortè bezeichnet wörd. Eini vo dè beidè Bifurkationè bfindet sich am Mülligrabè bi Blummberg-Bleichi, diräkt a dè B 27. Dè linki Ascht cha mo als Beginn vo dè Aitrach aasää, dè rechti Ascht wörd èm Schleifèbächli zuègleitet, welles weschtlich vo Blummberg in èrè steilè Schlucht zu dè Wuètè abbè dunderet. Dè natürlichi Abfluss würd zwischè dè beidè künschtlichè Rinnè durrègõ un d Dalsollè bi dè zweitè Bifurkation vom Aitrach-Quällgebièt erreichè. Selli Bifurkation befindet sich uff dè Dalwasserscheidi zwischè Rhy un Doonau, welli in fascht genau 700 Metẽr Höchi s breite Dal vo dè Blummberger Pforte quert. Dört füllt s Blummberger Rièd d Dalsollè uus, un dè zentrali Entwässerigsgrabbè wörd in èm bedonyrte Bifurkationsbauwärch in zwei Rünnè uffgschpaaltè. Graaduus un unnèligend blätscherèt d Aitrach als munzigs Bächle druus usè un gòt öppè 4 m weschtlich vo dè B 27, znägschst
Dr Thomas Hobbes ([hɔbz]; * 5. April 1588 z Westport, Wiltshire; † 4. Dezämber 1679 z Hardwick Hall, Derbyshire) isch en änglische Mathematiker, Staatstheoretiker und Filosof gsi. Er isch mit sim Hauptwärk Leviathan bekannt worde, won er din e Theorii vom Absolutismus entwigglet het. Er gältet as dr Gründer vom ufkläärte Absolutismus. Er isch näben em John Locke und em Jean-Jacques Rousseau äine vo de bedütendste Verdraagstheoretiker. Eight Books of the Peloponnesian Warre Written by Thucydides … Interpreted (Übersetzig und Interpretazioon vom Peloponnesische Chrieg vom Thukydides, 1629) A Briefe of the Art of Rhetorique, (1637) The Elements of Law, Natural and Politic (1640) Objectiones tertiae ad Cartesii Meditationes, in Descartes, Meditationes de prima philosophia, (1641) Of Libertie and Necessitie, (1654) Elementa Philosophiae (Trilogie) De Corpore (1655) De homine (1658) De Cive (1642) Leviathan or The Matter, Forme and Power of a Common Wealth Ecclesiasticall and Civil (1651 änglischi Fassig, 1670 editierti latiinischi Fassig) Quadratura circuli, cubatio spherae, duplicatio cubi, (1669) A Dialogue between a Philosopher and a Student of the Common Laws of England (1681) Behemoth: the History of the Causes of the Civil Wars of England and of the Counsels and Artifices by which they were carried on from
Dr 30. Dezämber isch dr 364. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 365. in Schaltjohr), dodermit blybe no 1 Däg bis zum Änd vum Johr. 1632: Fryybeg im Bryysgau ergit sich im Dryssgjehrige Chrieg dr schwedische Druppe unter em General Gustaf Grof Horn. 1922: Di Russisch Federativ Sowjetrepublik, d Ukrainisch SSR, di Wyssrussisch SSR un di Transkaukasisch SFSR schließe sich zue dr Union vu dr Sozialistische Sowjetrepublike (UdSSR) zämme. 1993: Israel un dr Hailig Stuel bschließe d Ufnahm vu diplomatische Beziehige. 1879: Ramana Maharshi, indische Mystiker 1929: Marcel Schwander, Schwyzer Journalischt 1970: Andrea Schütze, dytschi Chinderbuechautori 1971: Lukas Bärfuss, Schwyzer Schriftsteller 1975: Scott Chipperfield, australisch-schwyzerische Fueßballspiler 1983: Christophe Naegelen, franzesische Bolitiker 0274: Felix I., Papscht vu 269 bis 274 1880: Henry Yule, schottische Orientalischt 1999: Fritz Leonhardt, dytsche Architekt un Hochschuellehrer 2010: Peter Dalcher, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Lexikograf 2017: Hanery Amman, Schwyzer Musiker Commons: 30. Dezämber – Sammlig vo Multimediadateie
Dr Felix I. (* z Rom; † 30. Dezämber 274 ebedert) isch am 5. Jänner 269 zum Bischof vu Rom gwehlt wore, churz nodäm sy Vorgänger Dionysius am 26. Dezämber 268 gstorben isch. Sy Name maint dr „dr Glickli“. S git nume wenig authentischi Quällen zue sym Episkopat. Mer schrybt ihm zue, dass er in dr jehrlige Mässe an dr Greeber vu dr Märtyrer dr chlilchli Sääge gee het, ere Dradizion, wu scho lang bflägt woren isch. Au s Gsetz zue dr Yysäägnig vu Chilche wird uf ihn zruckgfiert. Är soll sich stark fir Chrischte, wu vum Chaiser Aurelian verfolgt wore sin, yygsetzt haa, wäge däm wird er au as Märtyrer gfiert, wahrschyns zue Uurächt. E Fragmänt in eme Brief an dr Maximus, dr Bischof vu Alexandria, wu sich fir d Doktrin vu dr Dreifaltigkait uusspricht, stammt villeicht vum Felix, drei anderi Briefe wären ihm aber wohl zue Uurächt zuegschribe. Dr Felix isch am 30. Dezämber 274 gstorben un in dr Calixtus-Katakomb byygsetzt wore. Sy Gedänkdag isch dr 30. Dezämber. Adolf Jülicher: Felix 18. In: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). Band VI,2, Stuttgart 1909, Sp. 2168. Friedrich Wilhelm Bautz: Felix I. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 2, Hamm 1990,
Dr 31. Dezämber isch dr 365. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 366. in Schaltjohr) un dr letscht Dag vum Johr. 0406: Rhyibergang vu 406: Im Zug vu dr Velkerwandrig falle Vandale, Alane un Suebe gmainsam in s weschtremisch Gallien yy. 1650: Aager wird vun ere große Lawine gschlisse un derno wyter sidlig nei ufböue. 1857: Di britisch Chenigi Victoria entschaidet sich fir Ottawa as Hauptstadt vu Kanada. 1991: D Sowjetunion wird offiziäll ufglest. 1491: Jacques Cartier, franzesische Seefahrer un Entdecker 1514: Andreas Vesalius, flämische Anatom 1699: Johann Jacob Spreng, Schwyzer Germanischt und Lexikograaf 1869: Henri Matisse, franzesische Moler 1882: Ida Frohnmeyer, Schwyzer Schriftstellerin 1889: Marcel Pilet-Golaz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot 1894: Ernst Niefenthaler, dytsche Buur un Dialäktdichter 1919: Artur Fischer, dytsche Erfinder un Unternämer 1927: Vishnu-devananda, indische Yogamaischter 1937: Wiltrud Pfunder, dytschi Dialäktdichteri 1937: Dieter Vogellehner, dytsche Botaniker 1937: Ron Winkler, dytsche Schriftsteller. 0335: Silvester I., Papscht vu 314 bis 335 0594: Marius von Avenches, Bischof von Avenches und Lausanne 1742: Karl III. Philipp, Pfalzgrof un Kurfirscht vu dr Pfalz 1877: Adolphe Braun, franzesische Fotograf un Unternämer 1991: Eugen Keidel, dytsche Bolitiker 2016: Dietz-Werner Steck, dytsche Schauspiler 2022: Benedikt XVI., Papscht vu 2005 bis 2013 Silveschter Commons: 31. Dezämber –
Leviathan or the Matter, Forme and Power of a Commonwealth Ecclesiastical and Civil (Leviathan oder Stoff, Form und Gewalt eines kirchlichen und staatlichen Gemeinwesens) isch dr Ditel von ere staatstheoretische Schrift vom Ängländer Thomas Hobbes us em Joor 1651. Si isch äins vo de bedütendste Wärk in dr westlige politische Filosofii und äini vo de theoretische Grundlaage vo dr nöizitlige Politikwüsseschaft. Dr Ditel vom Wärk chunnt vom biblisch-müthologische Seeunghüür Leviathan, wo so mächdig isch, ass jeede menschlige Widerstand nüt nützt. En äänligi Rolle spiilt im Hobbes sim absolutistische Politikverständnis dr Staat, won eso zum Geegestück vom Naturzuestand wird, wo dur s Unghüür Behemoth personifiziert wird. S Wärk bestoot us vier Däil: „Vom Mensch“, „Vom Staat“, „Vom christlige Staat“, „S Köönigriich vo dr Dunkelhäit“. Dr Hobbes bostuliert e Naturzuestand, wo d Mensche din ooni Gsetz und ooni Staat lääbe. Dr Mensch wird vo drei Sache aadriibe: vom Verlange, vo dr Angst und vo dr Vernumft und macht vo sich us nume was iim persöönlig nützt. Dank dr Vernumft cha sich dr Mensch aber entschäide, mit andere friidlig zämmezlääbe. Aber erst wenn er mit de andere e Gsellschaftsverdraag abschliesst und din alli freiwillig und für immer uf alli Macht und Rächt verzichte,
Dr 1. Jänner isch dr 1. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 364 (in Schaltjohr 365) Däg bis zum Änd vum Johr. Tradizionell wörd a däm Tag im westliche Kulturruum s Neujohr gfyred. 1700: Dr Zar Peter dr Groß ersetzt di byzantinisch Johreszellig, wu bis dert z Russland gulte het mit dr Zellig ab dr Erschaffig vu dr Wält, dur dr julianisch Kaländer mit dr Johreszellig ab dr Geburt Christi. 1739: Dr Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier entdeckt s Kap Circoncision uf dr Bouvetinsle. 1804: Haiti wird unabhängig vu Frankrych. 1891: Uf dr Grundlag vum Helgoland-Sansibar-Verdrag wird Dytsch-Oschtafrika e dytsch „Schutzgebiet“. 1902: D Schwyzerische Bundesbahne wäre grindet. 1912: D Republik China wird grindet. 1948: In dr Schwyz wird d Alters- un Hinterlosseneversicherig (AHV) yygfiert. 1956: Sudan wird unabhängig vu Egypte un Großbritannie. 1962: Samoa wird unabhängig vu Neiseeland. 1966: Dr Jean Bedel Bokassa ibernimmt mit eme Militerbutsch gege dr David Dacko d Regierig in dr Zäntralafrikanische Republik. 1979: Dr Kanton Jura wird de 26. Kanton vo de Schwiz. 1984: Brunei wird unabhängig vu Großbritannie. 1993: D Tschechoslowakei wird in di beede Staate Tschechischi Republik un Slowakischi Republik dailt. 2000: In dr Schwyz dritt di nei Bundesverfassig in Chraft. 2007:
Dr 2. Jänner isch dr 2. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 363 (in Schaltjohr 364) Däg bis zum Änd vum Johr. Tradizionell wörd a däm Tag i de Schwiz und im Liechtestai de Bächtelistag gfyred. I denoo Kantön isch es en Fyrtig, i anderne en Wärchtig. 1492: Mit dr Kapitulation vum letschte Sultan vu Granada, Boabdil, vor em Heer vu dr katholische Chenig Ferdinand II. vu Aragón un Isabella I. vu Kastilie hert di maurisch Herrschaft uf dr iberische Halbinsle ändgiltig uf un d Reconquista isch z Änd. 1835: Dr Schwarzwälder Bote erschynt zum erschte Mol. 1843: Z Dresden wird d Oper Der fliegende Holländer vum Richard Wagner mit mäßigem Erfolg urufgfiert. No vier Uffierige wird si scho wider vum Spiilblaan gnuu. 1905: Dr Aschtronom Charles Dillon Perrine entdeckt dr Jupitermond Elara. 1403: Basilius Bessarion, byzantinische Theolog un Humanischt 1727: James Wolfe, britische General 1861: Jakob Wagner, Schwyzer Moler 1869: Chasper Pult, Schwyzer Romanischt 1881: Martin Wackernagel, Schwyzer Chunschthischtoriker 1943: Bernd Merkle, dytschi Mundartdichter 1945: Adolf Seger, dytsche Ringer 1952: Konrad Steffen, Schwyzer Glaziolog 1966: Muhterem Aras, dytschi Bolitikeri 1969: Marie-Claude Chappuis, Schwyzer Sängeri 1783: Johann Jakob Bodmer, e Schwizer Filoloog und Autor 1801: Johann Caspar Lavater, Zürcher
Dr 3. Jänner isch dr 3. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 362 (in Schaltjohr 363) Däg bis zum Änd vum Johr. 1521: Mit dr Bulle Decet Romanum Pontificem exkommuniziert dr Papscht Leo X. dr dytsch Reformator Martin Luther. 1814: Z Stuegert wird d Operette Die Nachtmütze des Propheten Elias vum Conradin Kreutzer urufgfiert. 1983: Dr erscht Biro-Computer mit Muus, Lisa, wird vu Apple vorgstellt. 2019: D Chinese landed mit ere Ruumsonde uf em Moo. Si sind, noch de Russe und de Amerikaner, di dritti Nazion, wo uf em Moo landed – aber di Erschte, wo da uf de Rucksite schaffed. 1698: Pietro Metastasio, italienische Dichter 1760: Niklaus Rudolf von Wattenwyl, Schwyzer General 1882: Rosalie Küchler-Ming, Schwyzer Haimetschriftstelleri 1887: August Macke, dytsche Moler 1891: Albert Bächtold, Schwyzer Schriftsteller 1892: J. R. R. Tolkien, britische Schriftsteller un Sprochwisseschaftler 1893: Frida Hilty-Gröbly, Schwyzer Mundartschriftstellere 1897: Friedrich Roth, dytsche Schriftsteller 1898: Gottfried Schafbuch, dytsche Dialäktdichter un Haimetforscher 1921: Claude Vigée, elsässische Dichter 1924: Hans Guggebüel, Schwyzer Schriftsteller 1926: George Martin, e britische Muusigbroduzänt 1969: Nicola Spaldin, britischi Chemikeri 1974: Alessandro Petacchi, italienische Radrännfahrer 1978: Matthias Friedli, Schwyzer Sproochwisseschafter 1992: Delphine Wespiser, Miss France 2012 2003: Greta Thunberg, schweedischi Klimaschutzaktivisti 1858: Rachel, franzesisch-jidischi
Dr 4. Jänner isch dr 4. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 361 (in Schaltjohr 362) Däg bis zum Änd vum Johr. 1798: D Republik Mìlhüse, wu bis dert zue dr Schwyzer Aidgnosseschaft ghert het, stimmt fir dr Byydritt zue dr Franzesische Republik. 1948: Myanmar wird unabhängig vu Großbritannie. 1950: Israel erklert Jerusalem zue dr Hauptstadt un verstoßt dodermit gege Bschliss vu dr UNO. 1960: Großbritannie, Dänemark, Norwege, Eschtrych, Portugal, Schwede un d Schwyz unterzaichne d Stockholmer Konvention zur Grindig vu dr Europäische Freihandelszone (EFTA). 1964: Dr Papscht Paul VI. bsuecht as erschte Papscht Israel. D Rais goht bis zum 6. Jänner. 1643: Isaac Newton, änglische Mathematiker un Physiker 1785: Jakob Grimm, dytsche Sproch- un Literaturwisseschaftler 1896: André Masson, franzesische Moler 1904: Karl Walker, dytsche Sozialwisseschaftler 1949: Alfred Heizmann, dytsche Lehrer un Fasnetsdichter 1950: Daniel Brélaz, Schwyzer Politiker 1956: Corina Casanova, Schwyzer Bundeschanzleri 1958: Werner Luginbühl, Schwyzer Bolitiker 1963: Edith Sitzmann, dytschi Bolitikeri 1996: Sophia Ahrens, dytsch-änglisch Model 1786: Moses Mendelssohn, dytsche Philosoph 1928: Johan Ludvig Heiberg, dänische Mathematikhischtoriker un Philolog 1960: Albert Camus, franzesische Schriftsteller 1961: Erwin Schrödinger, eschtrychische Physiker 1965: T. S. Eliot, US-amerikanisch-britische Schriftsteller 1986: Lisi Mangold, Schwyzer Schauspileri 2000: Omkarananda, indische Mench 2019: Daniel Lüönd,
Der Tartuffe oder Der Betrüger isch e Värskomödie in fümf Akt vom franzöösische Dichder Molière, wo die ersti Versioon von ere am 12. Mai 1664 urufgfüert worde isch. S Stück het e Theaterskandal usglööst, wil si die religiöösi Hüüchelei kritisiiert het, was zu sällere Zit revolutionär gsi isch. Die ersti Fassig isch druf verbote worde und 1667 au die zwäiti Fassig. In dr dritte Fassig het dr Molière denn d Handlig eso abgänderet, dass d Uffüerig vom Stück mit dr Understützig vom Louis XIV. erlaubt worde isch. Nume die dritti Fassig isch überliiferet. Dr Orgon het dr Tartuffe zu sich ins Huus iiglaade. Er verdraut em und loost uf alles, won er em säit, wil er glaubt ass si Gast bsundrigs religiöös sig. Dr Orgon wil si Dochder Mariane mit em Tartuffe verhüroote, was die seer unglücklig macht. Wo dr Damis beobachdet, ass dr Tartuffe im Orgon sinere Frau dr Hoof macht, verzellt er das sim Vater. Dä glaubt em aber nid und enterbt en und will im Tartuffe si ganzes Vermööge gee. D Elmire will irem Maa zäige, ass dr Tartuffe e Hüüchler isch. Dr Orgon versteckt sich dorum under em Disch und wo d Elmire drgliiche duet, wie
Dr Gizchraage isch e Komödie vom Molière in fümf Akt und in Prosaform. S Stück isch am 9. Septämber 1668 im Théâtre du Palais Royal urufgfüert worde. Dr Molière het sich bim Verfasse in gröössere Srück bi dr Komödie Aulularia vom römische Dichder Plautus bedient. S Stück macht sich lustig über e Tüp vom e Bürger, wo riich worde aber ängstirnig und gizig bliibe isch und sini Chinder wo s Lääbe wäi gniesse fast verstickt. Dr Harpagon het im Gaarde e Gälddruckli mit 10'000 Goldécus vergraabe und het Angst, ass si em gstoole wurd. Er will d Mariane hüroote, wo in Cléante verliebt isch und will, ass d Élise dr alti Anselme und dr Cléante e Witwe sölle hüroote. Das gfallt de junge Lüt aber gar nid. Dr Cléante brucht dringend 15'000 Francs und e Vermiddler findet für en öbber, won em s Gäld wurd vertleene, aber nume zu Wuecherzinse. Wo dr Cléante uusefindet, ass dä Wuecherer si Vater isch, git s Händel. D Hürootsvermiddlere Frosine säit im Harpagon, ass d Mariane sich scho wurd druf fröije iin z hüroote. Wo si für iiri Vermiddlig will zaalt wärde, findet dr Harpagon en Usreed. Dr Harpagon verlangt vo sine Diener d
Die lächerlige Preziöse isch e Komödie in äim Akt vom Molière, wo am 18. Novämber 1659 im Théâtre du Petit-Boubon urufgfüert worde isch. Es isch grad noch em Stück Cinna vom Pierre Corneille zäigt worde. Es het am köönigliche Hoof und in de Bariiser Theater groosse Erfolg ghaa. Dr Gorgibus will si Dochder Magdelon und si Niässe Cathos ändlig verhüroote. Die bäide wäi aber eso lääbe, wie s in de galante Romään beschriibe wird. Dr Gorgibus verstoot nid, wo si im daas wäi erklääre und säit frustriert: "Quel diable de jargon entends-je ici? Voici bien du haut style." (dütsch: "Teufel auch, was für ein eigenes Gerede soll denn das sein? Ist wohl der hohe Stil.") Die erste zwäi Vereerer wärde abgwiise, wil si sofort e Hürootsaadraag gmacht häi. D Cathos erkläärt iirem Unggle: "Je treuve le marriage une chose tout à fait choquante. Comment est-ce qu'on peut souffrir la pensée de coucher contre un homme vraiment nu?" (dütsch: "Ich finde den Ehestand eine ganz und gar anstößige Sache. Wie kann man den Gedanken ertragen, Seite an Seite mit einem völlig nackten Mann zu schlafen?") Die bäide Freiherre, wo abgwiise worde si, verchläide iiri Diener as extravaganti Aadligi. Si dräije dr
Die Zeit, die Zeit isch en Roman vom Schwiizer Autor Martin Suter, wo im September 2012 im Diogenes Verlag usechoo isch. D‘Hauptfigur vom Roman isch de 42-jährigi Peter Taler, wo als Sachbearbeiter i de Finanzabteilig vomne Buugschäft tuet schaffe. D’Frau vom Thaler wird vor de Wohnigstür verschosse und er cha sie eifach nöd vergässe. Sis einzige Ziel im Läbe isch ab dem Ziitpunkt, de Mörder z’stelle und dänn ihn mit sinere Pistole z’töte. Bi sine tägliche Beobachtige vo de Nochbuurhüser, wird er uf sin Nochbuur Knupp ufmerksam, wo sich kurlig verhalte tuet und drum säged d’Lüt, dass er en Spinner sigi. D‘Frau vom Knupp isch vor 20 Joor wäge de Chranket Malaria gstorbe und Knupp dänkt, dass er drum mitschuldig isch. De 82-jährigi isch Ziit-Nihilist und glaubt ad These, dass es gar kei Ziit git, numme Änderige finde statt. Er will wäge dem zänt ume, d. h. die ganz Umgäbig – Bäum, Auto etc. – g enau glich parat mache, wie sie uf Fotene vom Joor 1991 vorhande sind. So hät er d’Hoffnig, dass sini Frau zrugg chunt und d’Gschicht anders usechunnt. Wäge Fotene, wo Hiwiis uf de Mörder vo de Frau vom Thaler gänd, tuet de Knupp de Thaler