rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Fähler bir Vorlage * Parametername unbekannt (Vorlage:Infobox Fußballklub): "pattern_la3; pattern_so3; socks3; body3; pattern_sh3; leftarm3; rightarm3; pattern_b3; spitzname; pattern_ra3; shorts3" De Sport-Club Friburg (kurz Sport-Club, SCF oder SC, offiziell Sport-Club Freiburg e. V.) isch e Fueßballverein vu Friburg, wu 1912 entstande isch dur de Zämmeschluss vum Sportverein 04 (grindet am 3. März 1904 als Freiburger FV 04) un Union Freiburg (grindet am 30. Mai 1904 als FC Schwalbe Freiburg). D Herremannschaft vum Sport-Club spilt ab de Saison 2016/17 wider in de 1. Bundesliga. In de „Ewige Bundesligatabelle“ lit de Verein uf em 22. Platz. D Frauemannschaft spilt au in de 1. Bundesliga. D Vereinsfarwe sin Rot un Wiss. S Woobe het uf de linke Sitte e Kopf vum e Griif un uf de rechte Helfti s Kirzel SCF. Im Oktower 2014 het de Verein 8.200 Mitglider ghet. De wichtigscht President in de Gschicht vum Sport-Club isch de Achim Stocker gsi, wu vu 1972 ab bis zue sim Dod am 1. November 2009 de Fierigsrige vum Verein aaghert het. Er isch defir bekannt gsi, dass er sich nie Spil vum Verein live aagluegt het zum sin Kraislauf nit z belaschte. Im eltere Friburger Dialekt het mer zum Verein „de Sport-Club“ gsait, sit
Dr Achim Stocker (* 27. Mai 1935 z'Konschtanz; † 1. November 2009 z'Friburg im Brisgau) isch e dytsche Fuessball-Funktionär gsi. Er isch vu 1972 bis zue sinem Dot Präsident vum derzittge Erstbundesligischt SC Friburg gsi. Er isch in de 60er-Johr Vorstandsvorsitzende gsi und später (ohni dass noch sinem Iverständnis gfroggt worre wär), gwählt worre. Ihm wird e grosse Adeil dra züegschribe, dass dr SC Friburg ins bezahlte Fuessballgschäft het chu chänne. In sinere Amtszitt - sowie vum Trainer Volker Finke isch die erscht Herre-Fuessballmannschaft vum Verein 1993 zum erschte Mol in d'1. Bundesliga ufgstiige un het mit dr Deilnahm am UEFA-Cup 1995/1996 un 2001/2002 die gröschte Erfolg vu dr Vereisgschichte erreicht. Dr Achim Stocker het d Spiil vo siner Mannschaft nie vor Ort im Stadion agluegt, wil si Herz die demit verbunde Ufregig nit vertrage het. In sinem aktive Beruefsläbe het er es bis zum Oberfinanzdirektor gschafft. Am 1. November 2009 isch er an dr Folge vu eme e baar Däg vocher erlittene Herzinfarkt verstorbe. Er isch uffem Bergäckerfridhof z'Friburg-Littewiler beerdigt worre. Archivierte Kopie. Archiviert vom Original am 4. November 2009; abgruefen am 1. November 2009.
Aschoka (Sanskrit: अशोक, Aśoka Priyadarśin; Pali: Asoka Piyadassi; altgriechisch: Πιοδάσσης, Piodássēs) isch e König us de altindische Dynastii vo de Maurya gsii. Er het öppe vo 270–235 v. Chr. über de gröscht Tail vom hütige Indie regiert und gelt als aine vode wichtigste Herrscher vom alte Indie und und het entschaidend zu de Verbraitig vom Buddhismus bitrait. Nochdem er vo sim Vatter Bindusara d Herrschaft öbernoo het, het er mit allne Mittel sis Riich uusgwiitet. Doch nochde bluetige Unterwerfig vo Kalinga im hütige Orissa isch er ine Krise ghait, well er gsee het, ass de Chrieg sovill Elend und Schmerze brocht het. Druf abe het er sich em Buddhismus zugwendet und het uf witeri Chriegszüüg verzichtet und de Fride und soziali Wohlfahrt i sim Rich gfördertet. Er het nöd nu Champf und Chrieg verbotte, sondern au bluetigi Tieropfer und isch dezue för vegetarischi Ernährig iitrette. D Taate und Denkwiis vom Aschoka sind i vilne Felsinschrifte überliferet, won über halb Indie vertailt sind. De Aschoka het mit de benochburte Herrscher fridlichi Bezüchige ufbaut und buddhistischi Missionare i ali Welt gschickt, so is Perserriich vode Seleukide und uf Ägypte und Makedonie. D Insle Sri Lanka isch unter sinere Herrschaft buddhistisch wore. Im
Karma (Sanskrit: कर्मन , karman; Pali: kamma „Tat, Würke“, zu Sanskrit: kri- „tue, mache“) isch e Begriff vom Hinduismus, Buddhismus und Jainismus und Bestandtail vode Widergeburtslehr. Jedi Tat, Handlig aber au jede Gedanke bewürkt Karma; gueti Tate bewürket guets Karma und schlechti Tate schlechts Karma. Karma selber bewürkt Widergeburt. Het öpper ehner guets Karma, werd er unter günstigere Umstend widergebore, als öpper wo ehner schlechts Karma het. Wer usem Kraislauf vode Widergeurte (Samsara) uustige will, muess drum versueche, all sis vorhandeni Karma zverbruche oder mittels bsundrige Methode (wie Yoga, Asketismus etc.) z verbrene und voralem kai nois Karma me z produziere. Noch hinduistischem und buddhistischem Verständnis isch Karma en Art Naturgsetz vo Ursach und Würkig und het nüt mit Strof oder Belohnig dur e Gotthait z tue. Allerdings chan e Gotthait emene Mensch dur sini Gnad bestehends Karma vermindere.
Als Jahrhundert (abgkürzt Jh. oder Jhdt.) bezeichnet mer d Ziitschpanne vo einhundert Jahr. Zääh Jahrhundert bilded ein Jahrtuusig. Aufgrund vo dr Definition, dass es keis „Jahr Null“ gää hät, umfasst es Jahrhundert immer die hundert Jahr, wo mit dem entschprechende volle Jahr ended. S letschte Jahr vomene Jahrhundert bezeichnet mer als Säkularjahr. Biispchiil: s 20. Jahrhundert umfasst d Jahr vo 1901 bis 2000. „Zwar schtriiten sich d Lüüt ume, öb s neue Jahrhundert am geschtrige Neujahr aagfange hät oder am nächschte Neujahr aafange wird; Glehrti, Schriftschteller, Dichter und Dänker setzed de Kampf um de Aafang vom Jahrhundert fort; aber vo Schtaates wege isch ebeso wie dur d Chilebhörde verfüegt worde, dass dr Aafang vom neue Jahrhundert vo öiserer Ziitrechnig am 1. Januar 1900 gfiiert werdi, und drum isch d Jahrhundertwendi allenthalbe im Düütsche Riich fäschtlich begange worde mit Reede und Glückwünsch under em Glüüt vo de Glogge und em Donner vo de Gschütz.“ (Vossischi Ziitig, 2. Januar 1900, S. 1) Au bi dr Versammlig vo dr „Brandenburgia“, Gsellschaft für Heimatkund vo dr Provinz Brandeburg zu Berlin, ISCH uf di korrekt Zählig gachtet worde: „Bevor d Vorträäg aagfange händ hät der Vorsitzendi, Geh. Regierigsrat Friedel, verschiedeni Jahrgäng vo dr Vossische und
Widergeburt oder Reinkarnation oder au Seelewanderig isch d Bezaichnig für de Globe, as e Lebewese (Mentsch, Tier oder au e Pflanze) noch sim Tood in ere andere Form wider uf d Welt chöm, wobii bim Tood d Seel de Körper verlösi und denn imene andere Körper widergiboore weri. De Widergeburtsgedanke isch i vilne Kulture vorhande. Die monotheistische Religione verchündet dagege, dass de Mentsch nume ais Lebe heb. I de drai Helgi-Lieder vo de Edda werd usdrücklich gsait, as de Helgi Hjörvardsson und d Svava widergebore saied und zwoor as Helgi Hundingsbani und Sigrun und die sind no spööter as Helgi Haddingjaskati und Kara widergebore wore. So haissts am Schluss vom zwaite Helgilied: „Da isch de Globe gsii in aalte Zitte, as d Mentsche wider gebore (endrbornir) werid, hütt aber sait mer dem Altwiibergschwätz. De Helgi und d Sigrun, so werd gsait, saiet wider gebore wore. Er het denn Helgi, de Find vo de Haddinge ghaisse, si aber Kara, d Töchter vom Halfdan.“ De Cäsar schribt im Gallische Chrieg, as d Druide globet as d Seel selber nöd sterbi, sondern inen andere Körper wanderi. Und de Diodor vo Sizilie sait ganz ähnlich, as d Kelte globet, as d Seel unsterblich sai
Erlüüchtig isch en religöse-spirituelle Begriff vonere Erfaarig wo s Bewusstsii vomene Mensch inere ussergwönlich starche Art und Form erwiteret werd und zu bsundrige Iisichte füert, wo em absolute Woore nöch chunnt. De Erlüchteti erlangt doduur en anderi Sicht vode Welt und vode Mensche (und vom Göttliche) und dodur au bsundrigi Fähigkaite. D Aasichte, wa genau Erlüüchtig isch, isch i de verschidene Kulture und Religione ähnlich, doch gits au gwüssi Unterschiid. Im Weste werd Erlüchtig traditionell durchwegs als mystischi Erfaarig betrachtet, andersits werd de Begriff dur die moderni westlichi Esoterik abgwertet, well denn halt jede und jedi erlüüchtet sii will (wenn au nur e bitzeli).
Als Jahrtuusig oder Millennium bezeichnet mer d Zitspanne vo eintuusig Jahr. Nach dr allgemeine Zitrechnig hät s dritte Jahrtuusig mit em 1. Januar 2001 aagfange und wird mit em 31. Dezember 3000 ufhöre (Jahrtuusigwendi). Dr Grund lit det, dass nach dere Zitrechnig au s erschte Jahrtuusig mit em 1. Januar im Jahr 1 aagfange hät und mit em 31. Dezember im Jahr 1000 ufghört hät. (Lueg au d Artikel Jahr null und Zuupfahlproblem.) Richtet mer sich degege nach dr Astronomische Zitrechnig, so hät s dritte Jahrtuusig mit em 1. Januar 2000 aagfange und wird mit em 31. Dezember 2999 ufhöre. So isch s Jahr 2000 au zu recht (meischt unbewusst) als s „Millenniumsjahr“ gfiiret worde. Di Fiirlichkeite für das Millenniumsjahr händ – natürlich – i dr Silveschternacht vom 31. Dezember 1999 zum 1. Januar 2000 aagfange. Mathematisch betrachtet isch di "richtig" Zählwiis abhängig vom gwählte Axiom, das heisst, bim Problem, dass d Zitrechnig willkürlich gwählt wird. Im Zahlesyschtem ended di erschte Zähner mit dr Zahl 9, di zweite Zähner fönd mit dr Zahl 10 aa. Drum hät d Zahl 10 ja auch zwei Ziffere, nämlich a dr erschte Stelle "1" für en volle Zähner und a dr zweite Stell "0"
S Jahrzehnt, au Dekade oder Dezennium isch en Ziitruum von 10 Jahr. I siinere schtrikte, mit Ordinalzahle versehene Bedüütig, wird s Jahrzehnt zur gschichtliche Ziitiiteilig verwendet, zum Biischpiil „s erschte Jahrzehnt vom zwänzgischte Jahrhundert“. Das hät natürlich erscht am 1. Januar 1901 aagfange und hät am 31. Dezember 1910 uufghört. (Lueg au Jahr Null). Denebed gits di sogenannte „gebrüüchliche Dekade“, zum Biischpiil d „20er Jahr vom 20. Jahrhundert“. Die sind aber nöd völlig identisch mit em „dritte Jahrzehnt vom 20. Jahrhundert“, wil di erschteri, logischerwiis, s Jahr 1920 ii- und s Jahr 1930 uusschlüüsst, dr letschteri Begriff, genauso logisch, s Jahr 1920 uus- und degäge s Jahr 1930 mit iischlüüsst. Gwöhnlich werded di „usuelle Dekade“ au erscht ab de zwänzger Jahr ufwärts verwendet, vo „zehner“ Jahr z rede isch eher ungwöhnlich, „Nuller“ Jahre töönt komplett künschtlich. D Gschichtswüsseschaft verwendet drum vornehmlich di eigentliche Jahrzehnt. I dr Politik wird dr Begriff „Dekade“ oder „Jahrzehnt“ au benutzt, um sich e Ziitspanne zur Erreichig vo Ziel vorzgeeh. Biischpiil us dr Arbeit vo dr UNO: Jahrzehnt zur Zruggdrängig vo dr Malaria i de Entwickligsländer, insbesonderi in Afrika, vo 2001 bis 2010 Zweiti Internationali Dekade für d Besiitigung vom Kolonialismus, vo 2001 bis 2010 Internationali
En Monet (vo Mond) isch e Ziiteinheit und en Teil vomene Jahr. Je nach Definition isch en Monat vo underschiidliche Duur: Im allgemeine Gebruuch d Spanne vo 4 Wuche. Kalender verwended de Monet zur Ziitiiteilig. Dezue ordned si ere Ziitspanne vo eim Kalendermonet en Monatsname zue. In öisem Kalender duuret en Monet 28, 29, 30 oder 31 Tääg. En Monet isch im astronomische Sinn als d Ziitspanne vomene vollschtändige Umlauf vomene natürliche Satellit (Trabant). Im engere Sinn bezieht sich „Monet“ nur de Erdmond: Dr Mondmonet duuret je nach Definition 27⅓ und 29½ Tääg. Dr Begriff „Monet“ wird sowohl zur Bezeichnig vo Ziitschpanne als au vo Ziitpünkt im Kalendersyschtem verwendet: Si isch im sechste Monet schwanger (Ziitspanne) und hät s Kind im Monet Oktober gebore (Ziitpunkt). Ziitmass: Im Messwese wird dr Tag formelhaft beschribe als ei Masseinheit vo dr Ziit mit em Einheitezeiche: m Formelzeiche für di physikalisch Grössi Ziit isch: t. Dr Monet isch kei SI-Einheit. Ziitspanne: E Grundgrössi vo dr Kalenderrechnig. Kalendermonet Öise Kalender isch dr gregorianisch Kalender: Er hät 7 Mönet mit 31 Tääg, 4 Mönet mit 30 Tääg und eine – de Februar – mit 28 Tääg, imene Schaltjahr mit 29 Tääg (dr 29. Februar isch dr
◄ | 1. Jahrtused v. Chr. | ◄ | 2. Jh. v. Chr. | 1. Jahrhundert v. Chr. | 1. Jh. | ► ◄ | 30er v. Chr. | 20er v. Chr. | 10er v. Chr. | 0er v. Chr. | 0er | 10er | 20er | ► 9 v. Chr. | 8 v. Chr. | 7 v. Chr. | 6 v. Chr. | 5 v. Chr. | 4 v. Chr. | 3 v. Chr. | 2 v. Chr. | 1 v. Chr. 9 v. Chr. - De Tiberius Claudius Nero macht witer mit dr Erooberig vo dr Germania. 8 v. Chr. - Dr Horaz, e römische Dichter (* 65 BCE), chunt uf d Wält. 7 v. Chr. - Dr Cheng, Kaiser vo China (* 51 BC), stirbt. 6 v. Chr. - De Chönig Herodes gaht hert gege d Pharisäer vor, wo verkündet händ, dass mit dr Geburt vom Messias s Endi vo siinere Herrschaft bevorstehi. 4 v. Chr. - De Herodes de Grooss stirbt, si Nochfolger isch dr Herodes Archelaus. 3 v. Chr. - Dr markomannischi König Marbod schmiidet im Gebiet vom hütige Bööme en mächtige germanische Schtammesbund, wo under anderen d Hermundure, d Langobarde, d Semnone un d
D Nix isch e Mond im Pluto-Charon-Zwergplanetesystem. D US-Weltruumbehörde NASA (National Aeronautics and Space Administration) het am 31. Oktober 2005 bekannt gä, dass im Mai 2005 gmachti Ufnahme vum Hubble Weltruumteleskop zwei Objekte zeige, bi dene es sich um Mönd im Pluto-Charon-Doppelzwergplanetesystem handele dät. Bestätigt worre isch d Entdeckig no im Februar 2006. Dr Durmesser vu dr Hydra wird uf 40 bis 140 km gschätzt. Dr Wert isch so ungnau, wil er vum Reflexionswert (Albedo) vu dr Oberflächi abgleitet wird, wo nit bekannt isch. Generell giltet, je dunkler d Oberflächi, also je nidriger d Albedo, desto grösser isch dr Durmesser. Dr Radius vu dr Umlaufbahn betrait öbbe 50.000 km. D Umlaufzit lit mit chnapp 25 Däg numme 2,7% vu dr 4:1-Resonanz zum Charon äweg. Dr Mond isch uf d Nyx, dr Götti vu dr Naacht in dr grichische Mythologi, daift worre. D Nyx isch au d Mueder vum Charon, wo dr Namenspatron vu dr zweitgröschte Komponente im Mehfachssystem isch. Wil dr Namme Nyx scho an dr Asteroid (3908) Nyx vergäbbe isch, het mer fer dr Plutomond e eweng abwichendi Schribwiis gwählt. Säll isch eweng ugwöhnlich, wil zahlriichi anderi Planetemönd au gliichnammige Asteroide hän. Bis zue sinere Daifi, offziell am 23.
Dr Volker Finke (* 24. März 1948 in Nienburg/Weser) isch e dytsche Fuessballtrainer un ehemolige Kicker. Vu 1991 bis 2007 isch er dr Trainer vum 2. Bundesligist SC Friburg gsi - die bisher längscht Zit, wo ebber Trainer vum gliche Verein im bezahlte dytsche Fuessball gsi isch. Bis 1990 isch dr Finke Studierot am Nienburger Gymnasium Albert-Schweitzer-Schule fer Sport un Sozialkunde gsi. Si ersti Station as Spiler isch bis anno 1969 dr TSV Havelse gsi. Denooch isch er zum Hannoversche SC gwexlet, wo er bis anno 1975 blibe isch. Anno 1975 isch dr Finke zum TSV Stelinge gwexlet un het si Laufbahn als Spilertrainer agfange. Er het dr Verei zue fimf Ufstige gefüehrt, denooch isch as Trainer wiider zrugg zum TSV Havelse gange, wo er dr Ufstiig in die 2. Fuessball-Bundesliga gschafft het demit un isch dert bis anno 1990 bliibe. In dr Saison 1990/91 het er no dr SC Norderstedt trainiert. Am 1. Juli 1991 isch no dr Volker Finke zum SC Friburg gwexlet. Dert het er anno 1993, 1998 un 2003 dr Ufstig vu dr 2. Bundesliga in die 1. Bundesliga sowie d'Qualifikation fir dr UEFA-Cup anno 1995 un 2001 erreicht. Mit 16 Johre, wo er ununderbroche dr
Dr Tobias Willi (* 14. Dezember 1979 z Friburg im Brisgau) isch e dytsche Fuessballspiler, wo z Pfaffewiler im Brisgau ufgwaxe isch. Er isch scho in dr C-Jugend vum VfR Pfaffewiler zum SC Friburg gange, wo er no als eigene Noochwuxspieler anno 1998 dr Sprung in dr Profikader gschafft het un in junge Johre zum Stammspiler bim SC in dr erste Bundesliga worre isch. Nooch em Abstiig vum SC Freiburg us dr erste Liga anno 2002 un ere längere Verletzig het er si Stammplatz an dr Sascha Riether verlore un isch numme nu Uswexelspiler worre. Dr Verei het ihm dr Wexel nohglegt, so dass er Afang 2005 zum SV Austria Salzburg gange isch. Zue dr Saison 2005/2006 isch er no zum MSV Duisburg in die 1. Bundesliga gewexlet un mit em Verei in die 2. Liga abgstiige. Dr Tobias Willi isch – wohl nit zledscht, wil er us dr Friburger Gegend chummt – ein vu dr beliebtiste SC-Spiler bi dr SC-Fans gsi. Tobias Willi in dr Datebank vu Weltfussball.de
S' Hubble-Weltruumteleskop (oder Hubble Space Telescope, HST) isch e Weltruumteleskop fer sichtbares Liecht, Ultraviolett- un Infrarotstrahlig, wo d'Erde in öbbe 589 Kilometer Höchi innerhalb vu 96 Minüte eimol umchreist. S'HST isch am 24. April 1990 vum Space Shuttle Discovery uf dr Mission STS-31 im Ramme vu ere Zämmenarbit vu dr NASA un dr ESA usgsetzt worre. Es isch uf dr Astronom Edwin Hubble daift. Dr Betriib vum e Teleskop im atmosphärlose Weltruum het grossi Vordeili, wil d'Filterwirkig vu ere Lufthülle uf bestimmti Wellelänge im elektromagnetische Spektrum, zum Bispil im Ultraviolett un im Infrarot, entfallt. Es trätte au keini Störige dur Luftbewegige uf (Szintillation), wo bi erdbundene Teleskope numme mit grossem Ufwand usgliche oder rusgrechnet werre chönne. D'Bildqualität vum Hubble-Weltruumteleskop isch in dr erste Betribsjohre dur e Herstelligsfähler vum Hauptspiegel begrenzt gsi, wo - glücklicherwiis mathematisch exakt - falsch gschliffe worre isch. Mer het dorum dr Fähler deilwiis rusrechne chänne. Anno 1993 het mer no im HST e "Brille" verpasst, s'sognennt "Corrective Optics Space Telescope Axial Replacement" (COSTAR) un dr Fähler demit korrigiert. Sitdem sin mit Hilf vum HST Bilder gmacht worre, wo oft e starchi Wirchig uf d'Öffetlichkeit hän, un wo zue Ergäbnisse mit grosser wisseschaftlicher Bedütig gfüehrt hän. D'Zuechumft
S Jahr Null gits in dr Chrischtliche Ära, also eusere gegewärtige Zitrechnig, nöd. Di römische Zahle händ keis Symbol für d Null, di sogenannte arabische Ziffere dägege scho. Letschteri sind gege Endi vom 5. Jahrhundert z Indie entwicklet worde und so öppe zur Zit vom Dionysius Exiguus, wo im Jahr 525 de Aafang vo dr chrischtliche Ära für s Jahr 754 nach dr Gründig vo Rom usgrechnet hät, em vermeintliche Jahr vo dr Geburt vom Jesus. Es isch aber fascht föif Jahrhundert 'gange – bis zum Gerbert vo Aurillac), bis mer z Europa vom „Konzept vo dr Ziffere Null“ überhaupt Kenntnis gnaa hät – und erscht i dr Renaissance händ di arabische Ziffere z Europa allgemeini Anerchennig, Verbreitig und Verwendig gfunde. Drum gits in dr Zitrechnig vo de Hischtoriker keis Jahr Null. Das hät zur Folg, dass zwüsched em 1. Juni 500 v. Chr. und em 1. Juni 500 n. Chr. überraschenderwiis nur 999 Jahr liged. Das arithmetisch bedenkliche Ergebniss hät d Aschtronome vom 18. Jahrhundert zunere eigene, modifizierte Zitrechnig verfüehrt. Mit em Cassini isch sich di moderni Wüsseschaft hüt demit einig, dass e korrekti Chronologii eigentlich es Jahr Null bruucht. I de antike Chronike sind aber traditionell d Herrscherjahr,
Als Zitgschicht wird de Abschnitt vo dr neueschte Gschicht bezeichnet, wo d Uswürkige i d Gegewart no spürbar sind. Im engere Sinn zellt mer diejenig Gschicht zur Zitgschicht, wo hüt no lebendi Zitzüüge drüber brichte chönd. Es handlet sich also nöd um e abgeschlosseni Epoche, sondern um es Kontinuum, wo sich die ganz Zit verändered. Mänggisch verschtaht mer hüte under Zitgschicht aber no d Epoche sit em Endi vom Erschte Weltchrieg bzw. sit dr Oktoberrevolution in Russland ab 1917. Für e Zäsur im Jahr 1917 spreched mehreri Gründ: D Epoche sit 1917 isch e Zit, wo di alte Monarchiä, wo d Fürschte i de meischte europäische Schtaate no d Regierigsgwalt ghää händ, neui Gsellschaftsentwürf händ wiiche müesse. Vor dr Durchsetzig vo republikanisch-demokratische Schtrukture isch d Zitgschicht au prägt gsii vo Diktature. Dur d Oktoberrevolution in Russland isch dr Grundschtei gleit worde für di schpäteri Spaltig vo dr Welt in zwei Blöck und d Phase vom Chalte Chrieg, wo noch em Zweite Weltchrieg cho isch und wo bis zum Undergang vo dr UdSSR um 1990 aaduure hät sölle. Em chalte Chrieg zwüsched de "kapitalistische" Syschtem vom Weschte, aagfüehrt dur d Supermacht USA einersits und de "kommunistische", so genannte realsozialistische Syschtem vom
D Schtund, vo althochdt.: schtunta (Schtaa, Uufenthalt), isch de vierezwängischt Teil vomene Taag. Si isch e Einheit vo dr Ziit. S Einheitezeiche isch h (latiinisch hora). Als gsetzlichi Masseinheit dörf si nebed dr SI-Einheit Sekunde verwendet werde. Ufgrund vo dr nöddezimale Underteilig isch bi wüsseschaftliche Berechnige zerscht e Umrechnig i Sekunde erforderlich. 1 h = 60 min = 3600 s D Iiteilig vom Tag in zweimal zwölf, also vierezwänzg, Schtunde gaat zrugg uf d Babylonier, wo s Sexagesimalsyschtem verwendet händ. Wil hütigi Atomuhre d Ziit sehr gnau messe chönnd und d Rotationsgschwindigkeit vo dr Erde variiert, sind d Schtund neu definiert worde über e Sekunde, wo d Atomziit mit dr aschtronomischer Universalziit verbindet. Als volli Schtund bezeichnet mer de Aafang vo dr Minute Eins, also biischpiilswiis 08:00:00; es wird au "Schlag acht" gnännt. Dr Begriff chunnt daher, dass (im obige Biischpiil) "di achti Schtund voll" wird. Zur „volle Schtund“ fanged zahlriichi regelmässigi Vorgäng wie öppe dr Schtundeschlag vo Uhre. S Wort Schtund wird au verwendet für: en (chürzere) Ziitabschnitt vo bsunderer Bedüütig (d Schtund vo dr Bewährig) d Schuelschtund (vo 45 Minute in Düütschland und dr Schwiiz bzw. 50 Minute in Öschterriich)) d Wegschtund vo 3¾–5 km, e halbi geographische
E Minute isch e Ziiteinheit, wo nöd zum SI ghört. Si schtammt vom babylonische Sexagesimalsyschtem her, wo d Brüche als 60schtel und 3600schtel entwicklet worde sind. D 60schtel sind später im Latiinische als pars minuta prima (v. minuere = verchliinere, vermindere) bezeichnet worde, d 3600schtel (= 1 60schtel vomene 60schtels) als pars minuta secunda, wo denn d Sekunde druus worde isch. Fir d Minute wird s Einheitezeiche min brucht; früener sind au „Min“ und „Min.“ brucht wore. Vor allem im Schport werded Ziite (gnauer: Ziitschpanne) (fälschlicherwiise) au 1 h 32′47″ abgchürzt Für Ziitpünkt wäre au Schriibwiise wie die brucht: 10h20m15s. E Ziitminute isch dr 60schti Teil vonere Schtund. Ei Minute zellt wiederum 60 Sekunde. Als gsetzlichi Masseinheit dörf si nebed em SI-Syschtem verwendet werde. Schtund Sekunde
D Sekunde (verchürzt vo lat. pars minuta secunda „em veminderete Part (nomaal) verminderet folgend“ = sequi) isch d Basiseinheit vo dr Ziit im internationale Einheitesyschtem (SI). Im SI-Einheitesyschtem isch d Sekunde dur es atomars Ziitnormal – di sogenannti Atomsekunde – definiert, wil daas e erheblich grösseri Gnauigkeit und langfrischtigi Konschtanz gwährleischtet als aschtronomischi Ziitnormale. E Sekunde isch definitionsgmäss s 9'192'631'770-fachi vo dr Periode vonere Mikrowelle, wo mit eme uusgwählte Niveauübergang im Caesiumatom i d Resonanz isch. Andersch gseit: s 9'192'631'770-fachi vo dr Periodeduur vo em Übergang zwüsched de beide Hyperfiinschtrukturniveaus vom Grundzueschtand vo Atome vom Nuklid 133Cs entschprechende Schtrahlig. D Messig erfolgt mit ere so genannte Atomuhr. Bis 1967 hät d Sekunde uf aschtronomische Messige berueht: Sunnesekunde (bis i d 1950er-Jahr): Dr Bruchteil 1/86'400 vom mittlere Sunnetag. D Feschtlegig isch iigfüehrt worde, demit en durchschnittliche Sunnetag, wo ere Drehig vo dr Erde um ihri Achse, so dass d Sunne wieder a dr gliiche Schtelle z gsee isch entschpricht, 24 · 60 · 60 Sekunde gliich isch. Ephemeridesekunde: Dr Bruchteil 1/31'556'925.9747 vom tropische Jahr am 0. Januar 1900 (= 31. Dezember 1899) um 12 Uhr UT. 1938 händ de Adolf Scheibe und de Udo Adelsberger a dr Physikalisch-Technische Riichsaaschtalt de Nachwiis
S Wort Sekunde (verchürzt vo latiinisch pars minuta secunda „em veminderete Part (nomaal verminderet) folgend“, daher s Zeiche „″“) bezeichnet i dr Physik d SI-Basiseinheit vo dr Ziit, lueg bi Sekunde, i dr Geometrie en Winkel, lueg bi Bogensekunde, i dr Musig en Intervall, lueg bi Sekunde (Musik), im Druckwese e Zahl mit Sternli uf dr dritte Siite vom Druckbogen links unde zur Kennzeichnig vo dr Reihenfolge für dn Buechbinder, lueg bi Sekunde (Druckwesen).
S Kalenderdatum, meischtens churz Datum gnännt, isch d Benennig vomene Tag im jewiilige Kalenderjahr im Rahme vomene Kalender. S Kalenderdatum wird bi öis nach dr ISO 8601 in Form vomene Datumsformat schriftlich fixiert. Hüt isch dr 30. Mai 2024. D Bezeichnig isch abgleitet us Briefschlussformle wie datum die nativitatis S. Ioannis A.D. MCCCL – „'geeh am Tag vo dr Geburt vom Johannes em Täufer im Jahr des Herrn 1350“ (vo latiin dare „geben“; Partizip Perfekt Passiv: datum „Gegebenes“). Im Mittelalter händ alli Tage vom Jahr en Name ghaa und d Jahr sind in relativem Bezug zumene grosse Ereignis benännt worde (An Johanni, drei Jahre nach dr „Grosse Manntränke“). Demit gits keni einheitliche Datumsaagabe vor dr Iifüehrig vom Gregorianische Kalender. Kalender, d Feschtlegig vo dr Ziitiiteilig vomene Jahr. Ziitrechnig (Chronologie), di zyklisch sowie di linear Schtrukturierig vo dr Ziit. Julianisches Datum - Es Ziitmass i dr Aschtronomie