rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Grossbritannie isch e Insle uf dr Nordweschtsyte vo Öiropa. D Insle lyt im Atlantik und isch nume wenig vom öiropäische Feschtland wägg; drzwüsche lyt dr Ermelkanal. Si het d Flechi vo 219.331 Kwadratkilometer, und es isch bi wytem die gröschti Insle vom Kontinänt und die nüüntgrööschti vo dr ganze Wält. Grossbritannie isch s Hauptland vo dr grosse Inslegruppe vo de Britische Insle. Zu dere ghören au no Irland, d Isle of Man, d Hebryyde, d Shetland-Insle, d Orkneys und vil anderi chlyneri Insle. Die normannische Kanalinsle nooch vor dr französische Küschte, uf dr Südsyte vom Ermelkanal, ghöre geografisch nid zu de Britische Insle, sondern zu Frankrych, sind aber politisch e Deil vom «Vereinigte Königrych». Dr geografisch Name «Britannia» chunt vo de Röömer, wäge de alte Ywooner, de «Britanni». Anne 43 isch e grosse Deil vo dr Insle die römischi Provinz Britannia woorde. Im Middelalter het men afo zwüsche Grossbritannie und Chlybritannie underscheide. S chlyne Britannie isch s Land südweschtlech vom Ermelkanal, die hütigi französischi Region Bretagne. Der politisch Ländername «Grossbritannie» isch im 17. Joorhundert uufcho, wome d Königrych vo Ängland und vo Schottland zämegleit het. Hüt bilde die drü Länder uf dr Insle Grossbritannie – Ängland, Schottland und Wales –
Vadoz ischt a Gmaand im Liachtaschta und dr Hoptort vo deam Förschtatum. As ischt dr Sitz vom Förscht, vor Landesregierig, vom Landtag, vo da Grecht und o vom Erzbistum Vadoz. Vadoz liit am Alparhii, ghört zum Wahlkrais Oberland und hot sechs Exklava. Oba vo Vadoz stoht dr Alpspitz, wo untadra dr Wääg Förschtesteig baut isch. Vadoz wört 1150 s erschte Mol erwähnt als Faduzzes. Set Metti vom 14. Johrhundert isch s Schloss dr Sitz vo da Grafa vo Vadoz gse. 1719 sin d Grafschafta vo Vadoz und d Herrschaft Schellaberg unter em Nama Liachtaschta zum reichsumittelbara Förschtatum wora. 1723 het's Sitz und Stimme im Reichstag (HRR) geh. Dr Nama Vadoz kunt vom romanischa avadutg und das vo latinisch aquaeductus „Wassrleiteg“. An anderi, laiehafti Dütig vom Nama set, dass es vo vallis dulcis käm, was sövel haasst wia «liablegs Tal». Börgermoaschter isch set 2007 där Ewald Ospelt (FBP). Vo dr 4974 Iiwohner sind im Johr 2000 79 % römisch-katholisch gsii und 5,7 % evangelisch-reformiert. Vadoz ischt o a sehr beliabts Dörfle för Tourischta. Es wören vil Lüt azoga vo da Sehenswürdigkeita, vo da vila Fiirtig und da Feschter wos do git; wia beischpielswis s Förschtafescht. D Strossa vo Vadoz sin a
D Lia Rumantscha – oder au Ligia Romontscha, abgchürzt LR – isch en Organisazioon, wo für die Rätoromanischi Sprooch tuet schaffe. Si isch ane 1919 z Thusis dank dr Initiatyve vom Giachen Conrad und vom Giusep Demont gründet worde und fyyret im Augschte 2019 mit eme Festival z Zuoz iires hundertjöörige Jubiläum. Si isch zerscht dänkt als en Tachverband für die regionale Sproochverein i de verschidene Piet vom rätoromanische Sproochruum und au in anderne Plätz. Si hilft de romanische Verein bi iirne Uufgabe und si macht au eigeni Projäkt für d Sprooch und i dr Kultur und dr Politik. Si het mitghulfe, wo ane 1938 s Rätoromanische als Landessprooch vo dr Schwiiz offiziell anerchannt worden isch, und si tuet sech psunders für die nöji gmeinsami romanischi Standardsprooch, s Rumantsch Grischun, ysetze, si büütet en Übersetzigsdienscht für s Rätoromanische a und het im Internet s online-Wörterbuech Pledari Grond, wo dr Fryburger Profässer Georges Darms agfange het, uufgschaltet und das Wärch au im Truk usegää. Si hilft dr Redakzioon vom Bündner Sachwörterbuech Lexicon istoric retic. D Lia Rumantscha cha iiri Arbet mit Gält vom Kanton Gaubünde und vo dr Schwiiz mache. Die lokale Organisazioone, wo zue dr Lia Rumantscha ghöret, mache dur
Schaa isch mit 5'900 Ywooner di gröscht Gmänd z Liechteschtä. Si lit im nördliche Teil vom Fürschtetum nördlich vo Vadoz und isch gliichzitig di nördligscht Oberlender Gmänd. Schaa grenzt im Süde a de Hauptort Vadoz, im Oschte a Planka und Trisebärg und im Norde a d Gmaande Escha und Gamprii. Im Weschte bildet de Rhii d Grenze zue de Schwiiz, im Oschte wird dr Ort vo de Bärgketti Drei Schwoschterä dominiert. Schaa isch sit über 6000 Jaar besidlet. Zum erschte Mol gnennt worde ischt Schaa im Johr um 840 als Scana. Ursprünglig ischs Dorf zwaitailt gsi: Die romanisierte Räter hän ihr Zentrum bim St. Peter gha, d Alemanne ums Gebiet Specki und Lindeplatz, wo me au vili Grabfund hett chönne mache. Die Zwaitailig zaigt sich no hütt do drin, dass zwai Alpgnosseschafte exischtiere: Die nördlich-alemannischi Gnosseschaft Guschg und die südlich-rätoromanisch Gnosseschaft Gritsch. Die baide Alpgnosseschafte sin dodrby Exklave vo Schaan und vo dört zimli wyt entfärnt: Guschg lit zwüsche Trisabärg und Malbun, Gritsch ganz im Südoschte vom Land, öschtlig vo Tresa. Gmäändsvorsteher isch dr Daniel Hilti (VU). Vo dr 5365 Iiwohner sind im Johr 2000 76 % römisch-katholisch gsii und 8 % evangelisch-reformiert. Gemeinde Schaan (Hrsg.): Kulturweg Schaan. Rundgang in
Balzers isch di södlegscht Gmand vom Liachtaschta. Baalzers lit am Rhii ar Grenz zum Schwizer Kanton St. Galla. Baalzers grenzt im Weschta und Nordweschta a dr Schwiizer Kanton St. Galls, im Süda a s Bünderland und im Oschta und Nordoschta a d Liachtastaaner Gmaand Tresa. Baalzers ischt zum erschta Mol gnennt worda um 840 als Palazoles. S Gmandswappa vo Balzers isch ursprüngleg s "Balzner Förkle", a drüzackige Höögabla, gse. Am 16. Auguscht 1956 isch vom Förscht Franz Josef II. vo Liachtasta dr Gmand a neus Wappa verleha wora. S neu Wappa isch das vo da Freiherra von Frauaberg. Ene sind, zemma met dena vo Guataberg, um 1300 d Burgherra vo Guatberg gse. Bsunders bekannt isch dr Minnesängr Heinrich vo Frauaberg. Er wörd i dr Manessischa Liadrhandschreft erwähnt. S Gschlecht isch urkundleg noochwisbar vo 1257 bis 1336. S Wappa zaagt im blaua Feld ufrecht an goldega Gryff, met ara rota Zunga und met rota Kralla. D Burg Guataberg isch s Wohrzaha vo Balzers. Bi Usgrabega hät ma vile interessante Fund gmacht. Ned no vo da Römer, sondern o scho us dr Jungstazit, bsundregs bekannt sind dr Eber und dr Hirsch und d Marsfigur "Mars von Gutenberg". S git am Dorfplatz an
Saint-Gingolph isch e französischi Gmeind im Departemänt Haute-Savoie. Si het öppen 800 Ywooner. Im frankoprovenzalische Dialäkt seit men em Dorf San Zhingueû oder au Sent-Gingolf. S Dorf lyt am Gämfersee und ufem schmale Uferstreife under em Bärgmassyv, wo dr höchscht Gipfel d Dent d’Oche isch. Es isch e Gränzort zu dr Schwiiz. Der hütig Ortsname chunt vom heilige Gangolf, wo sid ane 755 do im Wald am See gwohnt het. Es het aber i dere Gägend scho ane 515 es Dorf gha; das het Bresti gheisse. Dr nöi Name vom Dorf chunt s erschte Mol in ere Urkunde vom Joor 1153 vor. Es isch im Land vo de Grafe vo Savoie gsi. Ane 1536 isch die Region so wie aus s Waadtland vo de Bärner und de Walliser eroberet worde, und 1569 isch bim Fridensvertrag vo Thonon zwüsche dene äiggnössischen Oort und Savoie d Landesgränze zmitz dur Saint-Gingolph dure zoge worde. Drum git’s hüt im Dorf die beide Gmeinde Saint-Gingolph vo Haute-Savoie und Saint-Gingolph im Wallis, und im Dorf inn isch dr Zollposchte vo beide Länder. Di kaddolischi Chile vom Dorf vo ane 1770 stoot im französische Saint-Gingolph und im Bischtum vo Annecy – dr Fridhof isch au für die
Dr Trisabärg ischt, wias dr Nama seid, oberhalb va Trisa. Trisäbärg ischt mid rund 29,7 Quadratkilometer vo dr Flechi har di gröscht Gmeind vam Land. Zu dr Gmeind ghöörend Trisabärg, Masescha, Silum, Gaflai (Gaflei), Stäg (Steg) und e Exklave uma Ort Milbu (Malbun). Z Milbu lit ima Hochtal uf rund 1'600 m ü. M. mit da Alpa Turna und Pradamee. Dr Stäg lid im Saminatal, zu dr Sidlig ghöörend dr Grossstäg und dr Chleistäg. Gaflei lid im Norda va Trisabärg uf rund 1'500 m ü. M., Masescha uf ätta 1'250 m ü. M.. D Nachbuurgmeinda sind Triesen, Schaan, Vaduz, Planken, Balzers. Trisabärg grenzt im Weschta an Tresa, Schaa und Vadoz, im Norde a Planka, im Süda an an Alp va dr Gmeind Baalzers und Trisa, und im Osta a Alpa va dr Gmeinde Schaa, Vaduz und Baalzers. Trisabärg lid ufara Terrassa am Bärghang, und ma hed en wundrschöni Ussicht uber z Rhiital. Trisabärg isch bekannt für z Wandara und Bika im Summer und Schiifara und Langlaufa im Winter. Mengmal im Winter lid dr Bärg scho uberem Näbl, wa meischtens vam Bodasee har iz Rhiital chrücht. Bis iz Tal brucht ma ätta 10 Minuta, es hed zwei Zuafahrtsstrassa und bi bedna
Stopfè isch e Methodè, wo bim Bau un i dè Inschtandhaltung vo Gleis mit Schotterobberbau aagwendèt wird zum vertikali Unebbèheitè i dè Höchi un horizontali Voschièbungè längs un rächts/links i dè Gleislaag durch Aahebbè un/odder Voschièbè vum Gleis, Weichè un Chrützungè durch Unterfüèttèrè vo dè Baanschwällè mit Schotter z besitigè. Früèner hèt mò sèll vu Hand mit Windè, Schottergablè un Stopfhackè gmacht, hüt dègegè wörd s zmeischt maschinèll durch deilwys au selbschtfaarend uusgfüürti Nivellyr-, Richt- un Stopfmaschinnè gmacht. Bim maschinèllè Stopfè wörrèd bi minim aaglupftèm Gleis je Schinnè-Schwellè-Ufflagepungt vyr Stopfpickel us Staal vibryrènd vo obbè i s Schotterbett ydaucht. D Pickel schwingèd dõdeby mit 35 Hz Frequènz horizontal; chlyni Wǜrkflächè am Ènd bauèd un vodichtèd d Schotterpackung unter sèlli Schwällè, wôrend dè Pickel vibryrend langsam hochzogè wörd. Stopfmaschinnè stopfèd sit 1965 zwei, hüt meischtens drei, sit 2005 au vyr Schwällè glychzitig. Grundlegèndi Patènt für d sognannti Asǜnchroni Drugg-Vibrationsschtopfung sin 1953 uusgää worrè. Moderni Stopfmaschinnè nivellyrèd asè s Gleis un stabilisyrèd s auch dǜnamisch, wôrend si kontinuyrlich mit 500–1000 Metern pro Stund mit èm Büèz wittermachèd un dõdeby au Berych vu Weichè un Chrützungè stopfè düèn. Si chönnèd Deil von èm Gleisbauzug sy. Im Fachjargon heißt s Stopfè vum Schotterbett grampè
E Sprooch vonere Minderhäit – im Standarddütsch «Minderheitensprache» – isch e Sprooch, wo im ene chlynere Deil vom ene Land vo deil Lüüt gredt wird und wo nit zu dr im Land dominierende Sprooch ghört. Drum wärde öpe d Dialäkt oder Mundarte vo dr Standardsprooch vom Land nid als «Minderhäitesprooche» agluegt. Es git i gwüssne Länder grossi Minderhäite vo dr Bevölkerig und drum e höchi Zahl vo Lüüt, wo so ne eigeti Sprooch rede, und in anderen Fäll ganz chlyni Volksgruppe und Sprooche, wo nume no es baar wenigi Lüüt bruuche. Vil vo dene Idiom sind d Sprooche vo altygsässne «indigene» Völker. I vilne Fäll isch es so choo, ass dur d Politik und wäge wirtschaftleche und soziale Veränderige die chlyne Sprooche an Rand trükt worde sind, und vil drvo sind uf dr ganze Wält mit dr Zyt überhaupt als gredti Sprooch verschwunde. Die internazionali Kultur- und Sproochepolitik luegt jetz chly meh uf die gföördete Sprooche. Es isch e Froog vo der Politik für die viile Forme vo dr Kultur bi de Völker und Gselschafte. Z Öiropa git’s sid 1992 d Öiropäischi Charta vo de Regional- und Minderheitesprooche. Für s Joor 2019 het d UNESCO s Internazionale Joor vo de
D Lischt vun dr Gmeina im Département Yvelines zellt àlla 259 Gmeina ìm Département Yvelines uf. Gmeina bìs 2018 2019: Füsion Saint-Germain-en-Laye un Fourqueux → Saint-Germain-en-Laye Füsion Jeufosse un Port-Villez → Notre-Dame-de-la-Mer Füsion Le Chesnay un Rocquencourt → Le Chesnay-Rocquencourt
D Lischt vun dr Gmeina im Département Seine-et-Marne zellt àlla 507 Gmeina ìm Département Seine-et-Marne uf. Gmeina bìs 2015 Gmeina bìs 2016 Gmeina bìs 2018 2019: Füsion Beautheil un Saints → Beautheil-Saints Füsion Chenoise un Cucharmoy → Chenoise-Cucharmoy Füsion Saint-Ange-le-Viel un Villemaréchal → Villemaréchal 2017: Füsion Moret-Loing-et-Orvanne un Veneux-Les Sablons → Moret-Loing-et-Orvanne 2016: Füsion Épisy, Montarlot un Orvanne → Moret-Loing-et-Orvanne
Bööztal isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg im Kanton Aargau. Si isch uf de 1. Jänner 2022 durch e Fusion vo de bishärige Gmeinde Bööze, Efige, Elfige und Hornusse entstande isch. Die vier ehemoligi Gmeinde liged weschtlech vom Böözbärgpass und im obere Deil vom Fricktal bis zur Gmeindgränze vo Frick abe. Efige, Böözen und Hornusse sind Dörfer ganz nooch binenand a dr alte Landstrooss vom Böözbärg obenabe, nume Elfige lyt anderhalb Kilometer nördlech vo Bööze im ene schöne Sytetaal vom Aargauer Jura. Bi Bööze chunt dr Efingerbach id Sissle. Im Tal isch d Autobaan A3 und d Böözbrglinie vo dr Ysebaan. Bööze, Efige und Elfige hend vor de Fusion zum Bezirk Brugg ghörd, Hornusse isch scho vorher im Bezirk Lauffeburg gsi. D Gägend, wo nördlech vo dr Hauptchetti vom Jura lyt, het es Klima mit vil Sunnetääg und isch drum für d Landwirtschaft und bsunders füre Wybou guet. Es het sid 2019 wägem Gmeindprojäkt sogar au scho e bsundere «Bööztaler Fusionswyy» geh. Es früeners Fusionsprojäkt, no mit föif Gmeinde (zu de vier ane au no mit Zäije), isch scho nach der erschte Abstimmig i den Oortschafte ane 2009 gstorbe. Ab 2013 hät’s wider Verhandlige gää und ane 2014 het me
Planka isch di klinscht Gmänd vu Liachtastä und lit ober Schaa. Si ghört no zum Oberland. Bekonnt worre isch s duerch d Ski-Olympiasiegerin Hanni Wenzel. Planka lit uf ra Terrasse über em Rhiital unter em Drei-Schwestra-Massiv. Dr Dorfname Planke wird vom romanische Wort plaunca abgleitet, wo mit Halde übersetzt wird. Die romanischi Bevölkerig us Schaan und Vaduz het s Gebiet vom hütige Dorf nämlig schon grodet gha, bevor d Walliser vermuetlig gege s Ändi vom 13. Johrhundert dört iigwanderet si und no wiiteri Fleche an de obere Bärghäng grodet hai. Die ersti urkundligi Erwähnig vo Planke isch für s Johr 1361 als Planken dokumentiert. Zwei grossi Chriegsplünderige het s Dorf erlitte: 1499, wo d Eidgenosse über Planke nach Frastanz marschiert si, wo si am 20. April dr Schwöbisch Bund besiigt hai, und 1799 vo de Franzose, nochdäm si die kaiserlige Truppe vertriebe hai, wo z Planke iiquartiert gsi si. 1868 isch Planke an s Strossenetz agschlosse worde, so dass au grossi Fuehrwärk ins Dorf hai könne ko, und es nit nume meh über Trampelpfad het könne erreicht wärde. Noch eme Grossbrand vo 1869 het s e starki Abwanderig ge. So het s Dorf 1901 nume no 56 Iiwohner gha. Mit
S Exil (vo lat. ex(s)ul = i de Främdi labä) isch d Situazioon vo Persone, Manschägruppè oder Völker, wo ihri eigeni Heimat verlooh hend, meischtens wil si vo dene wo d Macht dört usüebe vertribe oder usbürgeret oder suscht irgendwie verfolgt und underdrückt worde sind. Es git vil Forme vo politischer und au religiöser Verfolgig. Als Exil bezeichnet men au de neui - nöd freiwilligí - Uufenthaltsort vo so Persone. Es anders Wort drfür isch s «Asyl». De Unterschíd zur Deportazion (Abschiebig) isch, das sich d Persone oder Lüüt im Exil frei dörfed bewege und wenig Yschränkige händ, im Gegèteil zum Land wo si druus gflüchtet sind. Es alts Wort für s befolene Exil isch d «Verbannig». Für diè meischte «Exilantè» isch t'Flucht is Exil nur für e gwüssi Zyt dänkt. Die meischte möchtet í ihres Heimtland wieder zrugggaa, wänn sich t'Situation í ihrem Land spöter wider würd verbessere. Wänn dr Wächsel vom Läbensruum öpis definitivs isch, so redt men au vo dr Migrazioon. Völker wo us iirere Heimet furtgange sind, säge vo sich deils au, si läbe i frömde Länder i dr «Diaspora». Én Uuswanderig in es anders Land, öppe zum e nöji wirtschaftlechi Existänz ufz'boue, chan mer au
D Hauptstrooss 1 isch e grossi Strooss, wo dur d Schwiiz goot, vo weschtlech vom Gämfersee bis zum Bodesee. D Strooss foot ganz im Südweschte vom Land im Kanton Gämf bi dr Ortschaft Perly-Certoux aa. Si chunt dur d Stadt Gämf und drno em Gämfersee noo uf Losann. Vo dört goot si wyter über Murte uf Bärn und denn chly südlech vo dr Aare uf Länzbrg im Kanton Aargau. Über Brämgarte, wo me d Umfahrig vom Stedtli nimt, und dr Mutschällepass chunt men is Limettall und uf Züri, wo d Strooss uf dr Hardbrugg übr d Limet goot, und denn wyter id Oschtschwiiz, uf Winterthur, Frauefäld und zletscht bis uf Chrüüzlinge, wo die längi Strooss nach ere Strecki vo 345 Kilometer a dr Landesgränze bi Konstanz ufhört. Commons: Hauptstrasse 1 – Sammlig vo Multimediadateie
Dr Hanf (Cannabis) isch e Pflanzegattig us de Familie Hanfgwächs. Hanf zellt zu de ältischte Nutzpflanzè überhaupt. Näbed dè industriellè Verwendig wirds au als Medizin, oder Ruuschmittel ígsetzt. Ús de Hanfpflazè laht sich verschiddènès Herstellè: Seili und Fasere zum Stoff mache (ús de Stängel), Spísöl (ús de Samè), Marihuana (us de trocknetí Blüetè). Hanf chan je nach Umwèltbedingigè bis zu 5 Meter höch wachsè. I de Reglè wachst er ide Freihèit nöd höcher als 3 Meter. Aber au scho chlini Pflanze mitèrè Wuchshöchí vo öppe 20cm chönet scho blüè. T'Bletter vom Hanf sin handförmig und hend im Schnitt öppe 7 bis 9 Blettli. De Rand vo de Bletter gseht ús wie gsagèt. T'Samè vom Hanf sin gschlèchtertrènnt; männlichí und wíblichí Blüetè wachset uf unterschliedlichè Pflanzè. Höchschtwarschinlí isch de Hanf ús Zentralasiè cho. Er isch im Lauf vo de letschte Johrtúsig wega sim hohe Gebrúch wít verbreitet worde, deswege laht sich sin Wèg nöd genau noverfolgè. Hützutags wachst er fasch uf de ganzè Wèlt vertèilt í allnè gmässigtè sowí tropischè Klimazonè. Diè gröschte Exporteur vo Hanf für uf Europa sin Afghanistan und Marokko. Zum Konsum als Rúschmittel werdet diè trocknetè Blüetè verchlínert und denn graucht. T'Würkig chunnt vo de Cannabinoidè, das
Dr Jurapark Aargau isch e regionale Naturpark im Jura. Dr gröscht Deil von em lyt im Kanton Aargau. I dr Bärglandschaft zwüsche dr Aare und em Rhy isch sid 2012 dä Park entstande, wo hüt zu de «regionale Naturpärk mit nazionaler Bedüütig» i dr Schwiiz ghört. Es het i dere Landschaft Bärge, Tääler, Dörfer, Landwirtschaftsgebiet und Gwässer, und es bar Stroosse laufe kwer dur s Areal und über d Jurapäss. Zum Parkareal ghöre – ganz oder deilwys – d Aargauer Gmeinde Gipf-Oberfrick, Schupfart, Wägestette, Wittnau, Wölflinswil, Herznach, Zäie, Gaueschtei, Biberschtei, Däischbere, Chüddige, Oberhof, Schinznach, Taale, Välte, Bööze, Efige, Elfige, Gansige, Lauffeburg, Mettauertal, Mööntel und Vilige und drzue no s soledurnische Dorf Chiembärg. Martin Arnold, Roland Gerth: Die Naturpärke in der Schweiz. Baden München, 2011, ISBN 978-3-03800-563-6. Verein Dreiklang (Hrsg.): Landschaftsführer Aare – Jura – Rhein. Wölflinswil, 2003, ISBN 978-3859325234. Commons: Jurapark Aargau – Sammlig vo Multimediadateie dr Jurapark Aargau
Dr Hannes Taugwalder, wo am 21. Dezämber 1910 z Zermatt uf d Wält cho und am 8. Novämber 2007 z Aarau gstorben isch, isch e Schwiizer Undernäämer und Schriftsteller gsi. Dr Taugwalder isch z Zermatt im Kanton Wallis ufgwachse. Er wär schynts gärn Bärgfüerer worde, das isch aber wägen ere Verletzig nid ggange. De het er z Züri d Lehr uf ere Bank gmacht. Gläbt het er sid 1923 z Aarau. Spöter isch er sälbständigen Undernäämer worde und het d Firma Aroleid AG gfüert, wo Chleider gmacht het. Er het im Lokaale für d Puure-, Gwärb- und Bürgerpartei politisiert, wo denn zur SVP worden isch; e Zyt lang isch er im Gmeindroot vo Aarau gsi. Drno isch er zu dr FDP ggange. Dr Hannes Taugwalder isch au als Schriftsteller und psunders als Mundartautor bekannt worde. I vier vo syne Büecher het er autobiografisch us sym eigete Läbe und wie s eso zueggangen isch i däm Bärgtal prichtet. Vo iim git’s au e Zylete Churzgschichte, Gedicht, Theaterstuck, Lieder und Singspiil. I syne Tegschte schrybt dr Maa usem Waliser Bärgtal vo syne Erfahrige, vom Läben i de Bäärgen und au dervo, wie vil sech im Wallis i dr jüngere Zyt mit em
S Johann-Peter-Hebel-Dänkmool isch es Dänkmool, wo z Karlsrueh im Schlosspark stoot. Es erineret eim an bedüütend baadisch Schuelmeischter, Dichter vo der alemannische Sprooch und Schryber vo hochdüütsche Kaländergschichte, en Johann Peter Hebel. Das Dänkmool het me z Karlsrueh lo ufstelle, will der Hebel dört dr gröscht Deil vo sinere pruefliche Karriere gmacht het. S Monumänt isch ane 1835 entstande. Dr Plan für di neugotischi Architektur vom Dänkmool het dr Architekt Karl Joseph Berckmüller zeichnet. Uf em höche schmale ysige Sockel isch d Büschte vom Dichter, wo dr Künschtler Fridolin Fechtig us Bronze gmacht het. Uf em Chopf het dr Hebel e guldige Lorbeerchranz. Ringsum s Dänkmol isch es achteggigs Ysegitter, wo s tuet yraame. Uf dr Süüle unde het’s uf allne vier Syte Inschrifte, deils uf hochdüütsch und deils im alemannische Dialäkt. Die beide Mundartvärs sind uf dr einte Syte: «Und wenn de amme Chrüzweg stohsch und nümme weisch, wo’s ane goht, halt still, und frog di G’wisse z’erst, ’s cha dütsch, Gottlob, und folg si’m Roth!» und uf dr andere Syte: «und ischs so schwarz und finster do, se schine d’Sternli no so froh und us der Heimeth chunnt der Schi, ’s muß lieblig in der Heimeth sy.» Die
S Internazionale Dialäktinstitut (dütsch Internationales Dialektinstitut, churz «IDI») isch en Organisazioon, wo sech für d Literatur und die sproochepolitische Situazioon vo de Mundarte inträssiert. Es isch ane 1976 uf de Internazionale Dialäktdääg im öschtryychische Krems als Verein gründet worde. Syni Gschäftsstell isch zerscht z Wien gis und 1992 uf Innsbruck cho, sid 2015 isch si z Niedernsill im öschtrychische Land Salzburg. Bi däm Verein mache meh als hundert Dialäktautoore und -autoorinne mit oder sind früener drby gsi, die meischte vonne chöme us em düütschsproochige Gebiet; und es het derby au anderi Organisazioone, wo sech für d Dialektliteratur und für Minderhäitesprooche angaschiere. Es goot bim IDI syne Aktivitääte – andersch als deilwys bi n ere alte mundartleche «Heimetdichtig» – um d Bedüütig vo dr Literatur i de öiropäische Minderhäitesprooche, um aktuelli Frooge vom Dialäkt und dr Dialäktology und um d Sproochforschig. Me redt bi der Mundartkultur öppe vonnere «nöie Dialäktdichtig» und vom ene «nöie Dialäktlied» und dokumäntiert au d Gschicht vom mundartleche «politische Volkslied». Sid em Afang het s IDI all zwöi Joor wider die Internazionale Dialäktdääg organisiert, si sind abwächligswyys i sächs verschidene Länder gsi, und derzue ane macht s Institut Fachtagige und Komferänze zu dr Sprooch und dr Literatur.
Liedli ab em Land heisst dr Titel vom ene Gedicht- und Liederbuech vom Soledurner Mundartautor Josef Reinhart. Gnau gnoo isch es meh weder eis, nei, es git e ganzi Zylete Büechli wo so heisse. Dr Reinhart het s erschte vo dene Heft ane 1897 useprocht, won er z Äärlischbach als Lehrer gschaffet het. Trukt worde isch es vom Verlag Karl Henckell & Co., wo z Züri und z Leipzig dehei gsi isch. S zwöite Liederbüechli isch ane 1908 z Bärn usecho. Die erschti Uusgab vo däm Wärch isch es chlyses Heft, wo me guet chan in Sack nää. Uf 38 Syte sind vierefüfzg Gedicht, und es het no keini Noote drby. Wie dr Reinhart druf choo isch, dene Väärs «Liedli» z säge, isch nit ganz klar; es Vorwort wo dr Autor drin gschribe hätti wie ner zu dere Sach cho isch het’s leider nit im Büechli. Vilecht isch es so dänkt gsi, ass d Lüüt vo sälber e suscht vo Volchslieder bekanti Melody uswähle zum d Värs druuf z singe. S erschte Stückli heisst «Grüeß Gott!». Mit däm Gedicht, wo drüü Värs het, foot dr Reinhart a: «Grüeß Gott! Mer chömen ab em Land, Hei nit so fyn Maniere; Doch
Der Hebel-Wanderwääg isch e Wääg, wo em Aadänke vom Mundartdichter Johann Peter Hebel gwidmet isch. Er goot dur d Landschaft vom Markgräflerland im Südweschte vom Schwarzwald und uf Basel. Ane 2007 het me bim Hebelbund Lörrach d Idee für dä literarisch Wanderwääg gha, und mit Hilf vo de Gmeinde, wo dr Wääg duregoot, isch s Projäkt bis 2010 z Stand choo. Em Huusemer Bürgermeischter Martin Bühler isch d Leitig vom Projäkt z verdanke. S Gält für zum der Wääg zwäägzmache isch vo de Wiisetaaler Gmeinde, em Verein «Naturpark Südschwarzwald», vom Land Baade-Würtebärg und vo dr EU choo. Dr Hans-Jürgen Schmidt, wo dozmol dr Presidänt vom Hebelbund gsi isch, het gseit, me chönn uf däm Wäg go luege, was der Hebel i sim schöne und grosse Gedicht «Die Wiese» über die Gägend gschribe het. I dere länge gryymtei Verzellig prichtet dr Hebel vo däm, wo dr Fluss, d Wiise, ufem Wääg vo dr Kwelle am Fäldbärg obe s Wiisetaal z’durabb und bis ganz abe an Rhy alles so erläpt und macht. Es het em Wanderwääg noo a vilne Oort Dafele, wo eim öpis zum Hebel sim Gedicht vo dr Wiise und vo sim Lääbe und über d Kulturgschicht vo dere Flusslandschaft