rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dr Alois Josef Fridolin Reding vo Biberegg, Alois vo Reding oder nume Alois Reding (* 6. Merz 1765 z Schwyz; † 5. Februar 1818 z Schwyz) isch e Schwiizer Politiker und Milidär gsi. Dr Alois Reding isch as Sohn vom Schwyzer Aristokrat Josef Rudolf Reding vo Biberegg (1726–1799) z Schwyz uf d Wält cho. Si Brueder isch dr General Theodor vo Reding gsi. Er het e milidärischi Karriere iigschlage und bis 1788 in de Schwyzer Regimänt Spanie dient, zletzt as Oberstlütnant. Nochdäm er zruggcho isch, isch er Landeshauptma vom Kanton Schwyz worde. Wo die französische Druppe noch dr Konstituierig vo dr Helvetische Republik am 12. April 1798 z Aarau gege die widerspänstigi Innerschwiiz aagruckt si, het me dr Alois Reding zum Befählshaber vo dr Armee vo de Kantön Uri, Schwyz und Unterwalde ernennt. D Gfächt bi Schindellegi, Rothedurm und Morgarte het dr Reding am 2./3. Mai 1798 zwar gwunne, het aber wäge siine hoche Verlust en ehrevolli Kapitulation müesse akzeptiere. Wäge sine Siig isch dr Reding in de konservative und föderalistische Kreis in dr Schwiiz bekannt worde, und dorum het men en im Oktober 1801 noch em Staatsstreich vo de Föderaliste zum erste Landamma vo dr Helvetische Republik usgrüeft. No
Reding isch dr Name vo Alois vo Reding bzw. Alois Josef Fridolin Reding vo Biberegg (1765–1818), e Schwiizer Politiker und Milidär Ben Reding (* 1969), e dütsche Regisseur Sebastian Anton vo Reding vo Biberegg, e Grichtsherr z Klingezell und Emmishofe, 1696 – 1703 Landeshauptma im Thurgau Dominik Reding (* 1969), e dütsche Regisseur Ital Reding dr Elter (?-1444), e Schwyzer Landamma und Milidär Ital Reding der Jünger (1410–1466), e Schwyzer Landamma und Milidär Itel Reding, (?-?), Figur us em Schiller siim Wilhelm Tell respektive en alternativi Schriibwiis für en Name Ital Reding Josef Reding (* 1929), e dütsche Schriftsteller Ludwig Wolfgang vo Reding vo Biberegg, e Grichtsherr z Klingezell, Emmishofe und Wittewil, Landschriiber und 1742 – 1760 Landeshauptma im Thurgau Paul Reding (* 1939), e dütsche Künstler und Schriftsteller Theodor vo Reding bzw. Theodor Reding vo Biberegg (1755–1809), e Schwiizer Milidär, General in spanische Dienste Viviane Reding (* 1951), e luxemburgischi Journalistin und Politikere Reding bezeichnet au en Ortsdeil und Katastralgmeind vo Wolfsbärg z Kärnte
f k x x x Rengg isch e Pass im Kanton Luzärn. Der Pass verbindet Schache im Lüzärnische mit Äntlibuech. D Passhöchi bedrait 959 m. Dr Renggpass lit im Äntlibuecher Biosphärereservat, wo vo dr UNESCO anerkennt isch. Im Stäcklichrieg isch am 28. August 1802 in dr Nöchi vom Pass e Gfächt zwüsche ufständische Innerschwiizer und Druppe vo dr Helvetische Republik gschlage worde, wo die Ufständische gwunne hai.
Dr Joseph Leonz Andermatt (* 5. Mai 1740 z Baar ZG; † 2. November 1817 ebedo) isch e Schwiizer Milidär und Politiker gsi. 1801 isch dr Andermatt zum General vo dr Helvetische Republik ernennt worde. Dr Joseph Andermatt stammt us ere Familie vo dr Zuger Aristokratii. Er het am Gymnasium glehrt und isch denn Söldner worde. 1758 isch er in dr französisch Solddienst iidräte und het am Siibejöhrige Chrieg deilgnoh und fümf Johr z Spanie dient. 1769 isch zum Hauptmä beförderet worde. 1790 het s Regimänt vom Andermatt z Nancy en Ufstand niidergschlage, dodrfür isch er zum Ritter vom Heilige-Ludwig-Orde gschlage worde. Noch em Sturm uf d Tuilerie 1792 isch er noch Zug zrugg. Im Johr druf isch er im Rang vom ene Oberstlütnant in d Dienst vo Sardinie-Piemont iidräte. Währed em Erste Koalitionschrieg isch er 1796 zum Oberst ufgstiige, het sich aber gweigeret für Frankriich gegen Östriich z kämpfe und isch inhaftiert worde. Wäge däm isch er im Früehlig 1798 wider noch Zug zrugg. Z Zug het er zerst die kantonali Miliz gege d Franzose gfüehrt, isch aber noch dr Niiderlag bi Hägglige ins Lager vo de Revolutionäre übergange. 1799 het er as Brigadier vo dr Helvetische Legion im
Dr Wilhelm Bernhard vo Muralt (* 19. April 1737 z Bärn; † 18. Dezämber 1796 z Bärn) isch e Schwiizer Milidär und Politiker gsi. Dr Wilhelm Bernhard vo Muralt isch am 19. April 1737 z Bärn uf d Wält cho. Er isch dr Sohn gsi vom Bernhard vo Muralt, eme Bärner Grossroot und Vogt und vo dr Ursula Maria Manuel. Vo 1759 bis 1772 isch er z Frankreich Offizier gsi. Er isch mit em Verdienstchrüz uszeichnet worde und het 1772 im Rang vo Major si Abschiid gnoh. 1775 het er sich mit dr Emilie Elisabeth Sinner vo Ballaigues, ere Dochder vom Johann Rudolf Sinner, verhürotet. im gliiche Johr isch er Bärner Grossroot worde, und vo 1776 bis 1782 isch er Landvogt vo Gottstatt gsi. 1782 isch er Oberstlütnant vo dr Bärner Miliz worde. 1786 isch er in Chleiroot gwehlt worde und 1789 het er as Welschsäckelmeister dient. Vo 1790 bis 1792 isch dr Muralt Oberst vo dr Bärner Miliz im Waadtland gsi. Zu dere Ziit het sich vil veränderet z Frankriich, aber au in dr Schwiiz isch agitiert worde, und die konservative Regierige si verunsicheret gsi. Z Basel het sich mit dr Abschaffig vo dr Liibäigeschaft 1791 öbbis politisch afo
De Begrìff Ööstriichisch-Ungarische Ussgliich (ùf Ungarisch (Osztrák-magyar) kiegyezés) fasst d'Verhandlige ùn Abchomme zwüsche Ungarn ùn em Oberhaupt vùm Huus Habsburg, em Franz Joseph I., zämme. Fǜr Ungarn hät säll hauptsächlig vier Gsetz bedüttet, die sìn am 20. Mèrz 1867 vù de Ungarische Nationalversammlig, wùù e Monet devoor bildet worre-n-isch, aaerkännt worre. Fǜr d'Gültigkeit isch abber e Züestìmmig vùm Franz Joseph I. nootwändig gsìì, wùù ìm Gegezùùg vù de Ungare verlangt hät, dass si en zùm Chönig chröne. D'Chrönig hät am 8. Juli 1867 ìn de Mátyás-Chirch z Buda (hǜtt Budapest) stattgfunde; sinni Frau Elisabeth isch als reini Geeste au chröönt worre. Am 28. Juli 1867 hät de Franz Joseph d'Gsetz vùm Ussgliich akzeptiert, wùùdurch di Ööstriichisch-Ungarischi Monarchi entstande-n-isch. Sälli Monarchi hät's bìs zùm Änd vùm Èrschte Wältchrieg gee. Ungreimtheite zwüsche de Indrässe vù Ööstriich ùn Ungarn hät's zùm èrschte Mool 1848/49 gee, wùù di Ungarischi Rèvolution ussbroche-n-isch. Di ungarische Wìderständler sìn vù de ööstriichische Soldate mìt de Understǜtzig vùm rùssische Zaar nìdergschlaa worre ùn hän ihri Waffe am 13. August 1849 z Világos abglègt. D'Zitt, wùù doo drùf gfolgt isch, wird „Neoabsolutismùs“ gnännt. Dää isch bräägt vù Nötigung ùn Rache am ungarische Volch vù ööstriichischer Sitte, zèrscht under de Schräckenshèrrschaft
D Archäologii (altgriech. ἀρχαῖος archaios, ‚alt‘ und λόγος lógos ‚Leer‘; wörtlig also ‚Altertümerkund‘) isch d Wissenschaft vun d' dingliche Hinterlasseschafte vun em Mansche, wie Geböid, Wärkzüüg und Kunstwärk. D Archäologii wändet naturwüsseschaftligi und gäisteswüsseschaftligi Methoden aa, zum die kulturelli Entwicklig vo dr Menschhäit z erforsche. Si umfasst dr Zitruum vo de erste Stäiwärkzüüg vor öbbe 2,5 Millione Joor bis in die nööcheri Gegewart. Au die materielle Hinterlasseschafte vo dr jüngste Gschicht, wie zum Bischbil Konzentrazionslager und Bunkerlinie us em Zwäite Wältchrieg, wärde hüt mit archäologische Methode usgwärtet, aber dr Aasatz von ere „zitgschichtlige“ Archäologii isch no umstritte. D Archäologii isch zwar e verheltnismässig jungi Wüsseschaft, aber mä cha kuum me alli Zitrüüm überblicke, und dorum häi sich verschidnigi Fachrichdige uusebildet. Dodrbii chönne d Epoche regional underschiidlig datiert si, zum Däil si si nit überall dokumentierbar. Näbe dr Orientierig an Epoche (z. B. Middelalterarchäologii) oder Regione (z. B. Vorderasiatischi Archäologii) git s au d Spezialisierig uf bestimmti Themegebiet (z. B. Christligi Archäologii, Rächtsarchäologii). Au wenn sich d Methodik im Groosse äänelet, chönne d Kwelle seer verschiide si. In dr Vor- und Früegschicht het mä s hauptsächlig mit dr materielle Kultur z due, in dr Früegschicht cha mä mänggisch au uf Schriftkwelle
Erlach isch dr Name vo dene Ort: z Dütschland: Erlach (Gelchsheim), e Wüstung in dr früechere Zent Gelchsheim, Bayre Erlach (Hirschaid), e Gmeindsdeil vo dr Märtgmeind Hirschaid im Kreis Bambärg, Bayre Erlach (Leutershausen), en Ortsdeil vo dr Stadt Leutershausen im Landkreis Ansbach, Bayre Erlach (Neustadt), en Ortsdeil vo dr Gmeind Neustadt am Main im Landkreis Main-Spessart, Bayre Erlach (Ochsenfurt), en Ortsdeil vo Ochsefurt im Landkreis Würzburg, Bayre Erlach (Renchen), en Ortsdeil vo Ränche im Ortenaukreis, Bade-Württebärg Erlach (Weismain), en Ortsdeil vo Weismain im Landkreis Lichtefels, Bayre z Östriich: Bad Erlach, Märtgmeind im Bundesland Niideröstriich D Katastralgmeind Erlach in dr Gmeind Kallham, Oberöstriich D Katastralgmeind Erlach in dr Gmeind Pischelsdorf am Ängelbach, Oberöstriich in dr Schwiiz: Erlach BE, Chleistadt im Kanton Bärn Bezirk Erlach, bis Endi 2009 en Bärner Amtsbezirk mit em Hauptort Erlach gsi, jetzt ghört er zum Verwautigs-Chreis Seeland vo Erlach isch dr Familie- oder Härkumftsname vo dene Persone: Diebold vo Erlach (1541–1565), dr erst Schwiizer in Amerika Burkhard vo Erlach (1566–1640), e dütsche Jurist und Hofmarschall Johann Bernhard Fischer vo Erlach (1656–1723), en östriichische Architekt Joseph Emanuel Fischer vo Erlach (1693–1742), en östriichische Architekt Rudolf vo Erlach (~1299–1360), e Bärner Ritter und Heerfüehrer Karl Ludwig vo Erlach 1746
Dr Karl Ludwig vo Haller (* 1. August 1768 z Bärn; † 20. Mai 1854 z Solodurn) isch e Schwiizer Staatsrächtler, Politiker, Publizist und Nationalökonom gsi. Er isch bekannt worde mit siim Wärk Restauration der Staatswissenschaften (1816–1834). Dört het er gforderet, ass me de Fürste ihri Macht und Legitimation wurd zruggee und isch so zum Verdräter vom extreme Konservatismus worde. D Ziit noch em Wiener Kongräss vo 1815 het ihri Bezeichnig 'Restaurationsziit' vom Name vo siim Buech übercho. Dr Haller stammt us ere altiigsässene und respektierte Bärner Patrizierfamilie. Er isch s Grosschind vom Albrecht vo Haller (1708–1777) gsi. 1786 isch er in dr Staatsdienst vom Kanton Bärn iidräte, und isch au bald für en diplomatisch dätig worde. Churz druf het er as Publizist und Schriftsteller afo schaffe; 1798 het er noch dr französische Invasion in d Schwiiz für ei Johr die oppositionelle «Helvetische Annalen» redigiert. 1799 isch er uf Süddütschland und Östriich gflüchdet, won er as Mitgliid vo dr Kanzlei vom Erzherzog Karl vo Östriich-Teschen (1771—1847) z Wien dätig gsi isch. 1806 isch er uf Bärn zrugg und isch ufgrund vo siine Publikationen, au wenn er nie en Universitätsstudium absolviert gha het, an d Bärner Akademii, der Vorläufere vo der
Dr Karl Ludwig von Erlach (* 10. November 1746 z Bärn; † 5. März 1798 bi Wichtrach) isch e Schwyzer General gsy. Nachdäm er zersch i dr französische Schwyzergarde dienet het, het er die bärnische Truppe agfüehrt, wo d Unrueh niidergschlage hei, wo 1791 in der Waadt usbroche sy. 1798 isch er nach em Iifall vo de Franzose wieder Oberbefählshaber über die bärnischi Armee worde, isch aber vo dr Unentschlosseheit vom Groosse Rat behinderet worde. Bi Froubrunne und i dr Schlacht am Grauholz hei d Bärner erbitterete Widerstand gleistet, si aber vom französische General Schaueburg zum Rückzug zwunge worde. Nachdäm d Franzose Bärn eroberet hei gha, het dr Erlach sich i ds Bärner Oberland zrüggzoge, vo wo är dr Widerstand het welle organisiere. Soldate us sym Lager hei ne irrtümlecherwys für ne Verräter ghalte und ne drum z Wichtrach ermordet. Barbara Braun-Bucher: Erlach, Karl Ludwig von. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Emil Blösch: Erlach, Karl Ludwig von. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 6, Duncker & Humblot, Leipzig 1877, S. 220. Moritz von Stürler: Ueber die Ermordung des Generalmajors Carl Ludwig von Erlach, Oberkommandanten der Bernertruppen, am 5. März 1798 zu Niederwichtrach. Vortrag In: Archiv des Historischen Vereins des
Haller stoht für e Familiename; lueg do für bekannti Lüt mit däm Name Haller isch e chliine Fluss z Nidersachse, Dütschland D Haller, en ehemoligi Schmalspurbahn vo Innsbruck noch Hall im Tirol, Östriich Haller, en Ortsdeil vo dr Tiroler Gmeind Nesselwängle Haller oder Heller, en alti dütschi Chupfermünze im Wärt vom ene halbe Pfennig Haller, e Befestigungswärk z Monschau in dr Eifel, Nordrhii-Westfale, Dütschland Haller, en Ortsdeil vo dr Gmeind Waldbillig im Grossherzogtum Luxeburg
Haller isch e Familiename us em alemannische und bairische Sproochruum. Inhaltsverzeichnis A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z Adolf Haller (1897–1970), e Schwizer Schriftsteller Albrecht von Haller (1708–1777), e Schwizer Glehrte Annette Haller (* 1958), e dütschi Judaistin Anton Haller (1808–1867), en östriichische Politiker Béla Haller (18??–19??), en ungarische Zoolog Berchtold Haller (1492–1536), e Schwizer Reformator Bärnard Haller (1933–2009), e Schwizer Schauspiiler und Komiker Carl Haller von Hallerstein (1774–1817), e dütsche Architekt und Archäolog Cezar Haller-Hallenburg (1822–1915), e galizische Politiker in Östriich-Ungarn Christian Haller (* 1943), e Schwiizer Schriftsteller Christophe Haller (* 1957), e Schwizer Politiker (FDP) Dieter Haller (* 1962), e dütsche Ethnolog und Sozialanthropolog Edith Haller (* 1944), en östriichischi Politikere (FPÖ) Ernest Haller (1896–1970), en US-amerikanische Kamerama Erwin Haller (1885–1971), e Schwiizer Germanischt und Mittelschuellehrer Franz Haller (1796–1875), en östriichische Feldmarschalllütnant Gert Haller (* 1944), e dütsche Bundespräsidalamtsleiter Gottlieb Emanuel von Haller (1735–1786), e Schwizer Historiker Gret Haller (* 1947), e Schwizer Politikere (SP) Hanne Haller (1950–2005), e dütschi Sängere und Komponistin Hans Jakob Haller (* 1906), e dütsche Chillemusiker Hans-Martin Haller (* 1949), e dütsche Landespolitiker (Bade-Württeberg)
Dr Kanton Lugano isch e Kanton in dr Helvetische Republik gsi, wo vo 1798 bis 1803 bestande het. Dr Kanton het die vier italiänischsproochige, eidgnössische Landvogteie Lugano, Mendrisio, Locarno und Valmaggia umfasst. Si Hauptort isch Lugano gsi. Die kantonali Autonomii isch, wie die vo alle helvetische Kantön, chlii gsi. D Regierigsgwalt isch in de Händ vom ene Statthalter, wo vom helvetische Diräktorium iigsetzt worden isch, und von ere fümfchöpfige Verwaltiskammere gläge. Vo siiner Gründig aa hai Unruehe dr Kanton plogt. D ”Cisalpiner“, Patriote won en Aschluss an die Cisalpinischi Republik aagsträbt hai, si mit de aristokratische Traditionaliste verkracht gsi. Die französischi Bsetzig het dur ihrer Gwaltdätikeit 1798 zum ene Volksufstand gfüehrt. Massnahme vo dr Helvetische Regierig wie dr obligatorisch Milidärdienst, d Iifüehrig vo diräkte Stüüre und d Beschlagnahmig vo Chillegüeter si unpopulär gsi, wie au s neue Gmeindigsetz, wo d Sälbständikeit vo de Gmeinde beschnitte het. Dr Statthalter Francesco Capra isch bim Tumult vo 1799 us Lugano gflüchdet, und e provisorischi Regierig, wo Östriich gegenüber fründlig gstimmt gsi isch, isch an d Macht cho. Wo aber d Östriicher und d Russe iimarschiert si, si d Requisitione no schlimmer worde. 1800 si d Franzose zruggcho und dr helvetisch Kommissär Heinrich Zschokke
Dr Johann Rudolf vo Frisching (* 17. August 1761 z Bärn; † 5. August 1838 äbeda) isch e Bärner Bruefsmilitär und Politiker in dr Zyt vo dr Helvetische Republik gsy. Dr Johann Rudolf vo Frisching isch 1761 z Bärn uf d Wält cho als Suhn vom Franz Rudolf vo Frisching, emene Offizier und Landvogt, wo ou Herr vo Rümlige gsy isch. Er het sich 1790 mit dr Elisabeth Sophie Frisching, dr Tochter vom Johann Rudolf Frisching (1724-78) und Erbin vom Frischinghuus verhüratet. Dr Frisching isch wie si Vater Bruefsoffizier i dr holländische Schwyzergarde gsi. Nachdäm er isch uf Bärn zruggcho, isch er 1795 Grossrat worde. I dr Helvetik het er e churzi Karriere vo 1801 bis 1802 gha: er isch Mitglid vom Senat, vom Chlyne Rat, und dr Zwöit Landamme hinder em Alois Reding gsy. 1803 isch er wider im Grosse Rat gsässe. 1807 het er vo sim Vater ds Schloss Rümlige gerbt. Dr Johann Rudolf vo Frisching isch 1838 z Bärn gstorbe. Si Tochder, d Alette Rosine Sophie, und ihre Maa, dr Friedrich Ludwig vo Wattewyl, hei Rümlige und ds Frisching-Stadtpalais (s Beatrice-vo-Wattewyl-Huus) gerbt. Barbara Braun-Bucher: Frisching, Johann Rudolf von. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
D Provinzialrömische Archäologie bschaftigt sich mit d materielle Hinterlasseschafte vun d Römr in d norwestliche Provinze, bsundrig in Gallie und Germanie, Rätie, Noricum und Pannonie (Tütschland, Osterriich und Schwiiz). Zitlich umfasst d Provinzialrömische Archäologie d Zit vun ungefähr füffzg vor Chrischtus bis vierhundredfüffzg noch Chrischtus südlich vom Rhii und vo de Donau. Nördlich vun em Rhi, em Boddesee und dr Donau endet d römische Zit schon um 260 n. Chr. wo d Bsiidlig durch d Alemanne afangt. Im Gegesatz zu de Klassische Archäologie, wo sich eener uf kunsthistorischi Aspekt konzentriert, setzt sich di provinzialrömisch Archäologii me mitem Alltagslebe vo de Bevölkerig usenand und bruucht dezue äänlichi Methode, wie d Ur- und Früegschicht. Da Tailpiet vo de Archäologii werd i de Schwiiz a de Universitäte vo Bern und Basel unterrichtet, z Dütschland a de Universitäte vo Friiburg im Briisgi (Albert-Ludwigs-Universität), Frankfurt am Main (Johann Wolfgang Goethe-Universität), Köln (Albertus-Magnus-Universität), Münche (Ludwig-Maximilians-Universität) und Passau, z Österriich a de Universitäte vo Wien, Salzburg, Graz und Innsbruck. Literatur zum Thema lueg: D Römer in dr Schwyz
p3 Ds Schloss Rümmlige isch es Schloss i dr Bärner Gmeind Rümmlige i dr Schwyz. Ds Schloss isch am Ändi vom 11. Jahrhundert entstande als Sitz vo de Freiherre vo Rümmlige am östleche Hang vom Längebärg über em landschaftlech reizvolle Gürbetal. Dr eltist Teil isch dr höch Turm, wo hüt e Mansardedach het. 1515 isch es a Burkhard Schütz gfalle und isch 1709 zäme mit dr Herrschaft Rümlige vom Bärner Schultheiss Samuel Früschig (II.) kouft worde. Dä het um 1710 d Wohngebäude la boue und d Burg in es Barockschloss verwandlet. Dr Johann Rudolf vo Früschig isch dür Hürat mit dr Elisabeth Sophie vo Früschig (vo Rümmlige) i Bsitz vom Schloss Rümmlige, vo dr Campagne Morillon und vom Früschig-Huus cho. Nach sym Tod im Jahr 1838 isch ds Huus a syni Tochter Alette Rosine Sophie vo Früschig und deren ihre Ma, dr Friedrich Ludwig vo Wattewyl, gfalle. I de Jahr 1927 bis 1980 het ds Schloss dr Frou vo Meuron-vo Tscharner ghört u nächhär bis 2012 ihrer Enkelin Sibylle vo Stokar-Scherer-Castell. Commons: Schloss Rümmlige – Sammlig vo Multimediadateie Schloss Rümmlige uf www.swisscastles.ch Die Schlossherrin ist gestorben, Bärner Zytig, Artikel vom 25. Januar 2012
Dr Schultheiss oder Schuldheiss (vo althochdütsch: sculdheizo = "Dä wo d Leistig befiihlt", latinisiert (mlat.): scultetus oder sculteus) het e Beamte bezeichnet, wo in vile westgermanische Rächt vorcho isch, „dä wo d Schuld erheischt“, das heisst dä, wo im Ufdrag vom ene Herr (Landesherr, Stadtherr, Grundherr) d Mitgliider von ere Gmeind zur Leistig vo was si schulde. muess adriibe, also Abgabe iizieht oder für d Iihaltig vo andere Verpflichtige sorgt. Sprochligi Variante vom Schultheiss si Schulte, Schultes oder Schulze. Früehner het me zwüschen em Stadtschulze und em Dorfschulze underschiede. In dr stedtische Grichts- und Gmeindsverfassig isch er e Beamte gsi, wo vom stedtische Root oder vom Landesherr dr Ufdrag gha het sich um d Verwaltigshoheit und Rächtspfleg z kümmere. Dr Schultheiss isch meistens au Richter vo dr niidere Grichtsbarkeit gsi. Im friesische und fränkische Rächt isch er e Hilfsbeamte vo de Grafe gsi, wo Gälder iizoge und Urdeil vollstreckt het, und meistens au no Hundertschaftsfüehrer gsi isch. Gliichartigi oder ähnligi Böste si-d Ufzellig isch alphabetisch und nit ziitlig-Ammaa, Fronbote, Meier, Vikar, Villicus, und Vogt gsi. Im Französischen entspricht em Schultheiss dr Maire, im Änglische dr Bailiff oder Mayor. In der Dütschschwiiz isch d Bezeichnig Schultheiss für dr Vorsitzend vo dr
S Ancien Régime (französisch: «alti Regierigsform») isch allgemein d Zit in ganz Europa vor dr französische Revolution bzw. vor de Napoleonische Chrieg; im spezielle und ursprünglig aber d Regierigsform vo de Bourbone, wo z Frankriich gherrscht hai. Hüte wird dr Begriff Ancien Régime nit nume uf Frankriich bezoge, sondern allgemein für e monarchischs Regierigssystem bruucht, wo sich überläbt het und dr Zit nüm aabasst isch. So bezeichnet me z. B. hüfig au die monarchisch Regierig vo Portugal vor 1910 oder d Regierig vom letzte Zar, em Nikolaus II. vo Russland bis 1917, als Ancien Régime . In dr Gschichtswüsseschaft het sich dr Begriff Ancien Régime spötestens mit em französische Publizist und Politiker Alexis de Tocqueville und siim Essay L'ancien régime et la Révolution (1856) duregsetzt. In siim ängere Sinne wird mit dr geschichtlige Bezeichnung «Ancien Régime» d Regierigsform vo de Bourbonen bezeichnet, wo Frankriich absolutistisch beherrscht hai. Si si 1589 mit em König Henri IV. zum erste Mol uf e Dron cho und hai guet 200 Johre ohni Underbrächig regiert. Die drei Johr zwüsche 1789, em Afang vo dr Französische Revolution, und 1792, em Johr wo s Ancien Régime vollständig besiitigt worden isch, gälte as Übergangszit, wo die uniigschränkti Herrschaft
Dr althochdütschi Begriff Vogt, au Voigt oder Fauth (französisch bailli, änglisch bailiff oder reeve) isch abgleitet vom latiinische Wort „advocatus“ („dä wo anegrüeft worden isch“) und bezeichnet allgemein e herrschaftlige, meistens adlige Beamten im Mittelalter und dr früehje Neuziit, wo as Verdräter vom ene Feudalherrscher in eme bestimmte Gebiet im Name vom Landesherr regiert und grichtet het. Er het dr Vorsitz im Landgricht iignoh und het müesse d Landesverteidigung organisiere. Im Chrieg het er s Lehenufgebot vom Land aagfüehrt. Dr Machtberiich vom ene Vogt und si Amtssitz (meistens e landesherrligi Burg) wärde as Vogtei bezeichnet. S Rächtsprinzip wo vom Vogt verdräte worden isch, het sich sowohl vom spootrömische Beamte, em advocatus, als au vo dr germanische Munt abgleitet und isch e Schutzverheltnis gsi, wo au s Gwalts- und Verdrätigsrächt iigschlosse het. In der Schwiiz isch dr Titel Landvogt erst noch 1415 erschiine. Es het zahlriichi Bezeichnige für d Funktion vom Landvogt ge: Kastlan, Obervogt, Gubernator und in de italiänischsprochige Gebiet Podestà, balivo, landfogto, capitano reggente oder commissario. Dr Landvogt isch Regent in de Landvogteie gsi an dr Stell vom landesherrlige Stadt- oder Landkanton vo dr Alten Eidgenosseschaft. Er isch dr ganze Verwaltig vorgstande und het die lokale Beamte agstellt, solang
As Obrigkeit (lat. superioritas) si in hierarchisch organisierte Gmeinwäse sit em spoote Mittelalter bis in d Modärne sälli Persone oder Institutione bezeichnet worde, wo rächtmässig oder au nume ufgrund vo dr eigene Aamassig (Usurpation) d Herrschaft usgüebt hai und die rächtligi und faktischi Gwalt über d Underdane gha hai. D Underdanen si ihrer Obrigkeit Ghorsam schuldig gsi. Historisch unterscheidet me zwüsche geistliger und wältliger Obrigkeit. Zur geistlige hai die chirchlige und religiöse Obere ghört, so öbbe dr Papst, d Bischöf und d Äbt, aber au evangelischi Superintendente. Dr Pfarrer het für siini Gmeind au as vorgsetzti Obrigkeit gulte. Wältligi Obrigkeite si zum Bispil König oder Fürste gsi, Inhaber vo Grundherrschafte, aber au d Rööt in de Stedt. D Gwalt vo dr Obrigkeit het sich bsundrigs güsseret in dr Grichtshoheit und dr Vollmacht, Gsetz und Vorschrifte z erloo, vo de Underdane Abgobe z verlange, Privilegie z verdeile und im Chrieg Gfolgschaft z verlange. Im Middelalter und in dr früehje Neuziit isch s Verheltnis zwüsche dr Obrigkeit und de Underdane im Allgemeine als persönligi Bindig ufgfasst worde, wo me meistens drininegebore isch (öbbe bi dr Erbunderdänikeit) oder - was sältener bassiert isch - freiwillig oder unfreiwillig uf asich gnoh het. Zwar hai