rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Staufe (amtlich Staufen) isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau. S Dorf lyt am undere Ändi vom Seetaal grad näbe dr Stadt Länzbrg. Es isch am Fuess vom Staufbärg, eme markante chegelfömige Bärg, wo gnau 100 Meter über d Ebeni ufstygt. D Nochbergmeinde vo Staufe sind Länzbrg, Seen, Schofise und Robischwyl. S erschte Mol isch dr Name vom Dorf ane 1036 im ene Dokumänt vom Stift Möischter erwäänt. S althochdütsche Wort «stouf» bedütet e Bächer. Me het also dr rund hööch Bärg wie so ne umgcheerte Bächer agluegt und em wege däm der Name ggä. Im Gmeindwappe chöme grad drü Bächer vor, äänlech wie bi Staufe im Brysgau. Uf em Staufbärg isch di chlyni Staufbärgchile, wo 1420 im gotische Stil neu bout worden isch. Si het schööni farbegi Pfäischter vo dozmol, wo zu der grossartige Serie vo spootmiddelalterleche Glasmoolereie im Aargau zelle. s Chileli ufem Staufbärg farbegi Glaspfäischter, öpe vo 1440 mit dr Läbensgschicht vom Jesus und Apostelfigure d Chanzle Ernst Murbach: Kirche auf dem Staufberg. Basel 1975. Brigitte Kurmann-Schwarz: Glasmalerei im Kanton Aargau, Bd. 1, Königsfelden, Zofingen, Staufberg. Reinach 2002. Jürg Andrea Bossardt: Die Kirche Staufberg. Hinterkappelen 2008. Commons: Staufe – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr
Seenge isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau. S Dorf lyt im Seetal uf dr Nordsyte vom Hallwilersee, aber nid ganz am Ufer, wil s det Sumpfgebiet het, wo under Naturschutz stoot, sondern am Bärghang. Im Weschte goot d Gmeindgränze bim Schloss Hallwyl übere Aabachs use. D Nochbergmeinde vo Seenge sind Egliswil, Villmärge, Saarmeschtrf, Maischterschwande, Boniswil, Haubu und Seen. S Dorf isch als Seynga ane 893 imene Rodel vom Fraumöischter z Züri s erschte Mol erwäänt. Im 12. Joorhundert isch noch am See dr starch Wohndurm bout worde, wo spöter drumume s Schloss Hallwyl mid emene Wassergrabe am Aabach entstanden isch. s Schloss Hallwyl s Schloss Hallwyl Commons: Seenge – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Seenge Felix Müller: Seengen In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 4379146-3 | VIAF: 155111777
Dr Wenkerboge vo Meisele isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend vili Gmeindschuele mitgmacht. Meisele het sellmols zuem Kreis Schopfe im Großherzogtum Bade ghärt un isch hütt en Oordsdeil vo Badisch Rhyfälde un lit im Dürrebachdal uff em Dinkelberg. De Oord lit im Sproochruum vum Hoch- oder Südalemannische / Säckinger-Laufeburger Ruum. Die vierzig Sätz sin sellmols durch Schueler notiert worde. Lährer war de Vinzenz Röttele vu Wyhl am Kaiserschduehl. As Ussproch vum Ortsnamme wird im Boge „Meisele“ angeh. In Süddischland sind d Bege anne 1887 uffgnumme worde, der vo Meisele het d Nummere 416011 übercho. D geografisch Lag vu Meiselè isch in dere Karde iitrage. Konsonanten wiä aü Vokale, wo mit Überstrich chennzeichnet sind, sind dopplet iitrage (z. B. : ǖ = üü). Im Wintèr fliega die trochne Bletter in der Luft umme. S' lost glie no schneiè, derno wird s Wätter wieder besser. Thu Cholè in Ofè, aß d' Milch ball afangt chochè. Dè guat alt
S LÜK isch es Lärnspiil für de Chindergarte, d Primarschuel und d Sekundarschuel wo s Chind grad sälber cha gse, öpps richtig gschaffed hät. De Name LÜK isch en Abchürzig für lärne, üebe, kontroliere. S LÜK isch 1967 vom Häinz Vogel (1919-1980) us Wilhelmshave erfunde worde. Scho im erschte Jaar sind öppe 15 000 LÜK-Chäschte verchauft worde - im erste Jaar häts LÜK no LÜKO ghäisee (lärne, üebe, kontroliere, ortne). Scho im 1968i isch de Häinz Vogel Verlag vom Weschtermaa überna worde, aber no mängs Jaar under dem Name wiiter gfüert worde. Vo alem Aafang a händ Lehrmittelverläg i anderne Länder chöne Lizänze ha und äigeti Ufgabe-Büechli usegee. Det ghäisst s LÜK dänn mäischtens andersch. Hüt gits s LÜK i 18 verschidnige Sprache und i 35 Länder: Australie: Tutor Systems (au Neuseeland, Malaysia) Frankrich: Veritech Japan Kanada: Veritech Schwede: LYCK Schwiiz: LÜK (früener: Dr. Ch. Stampfli, Gümlige; hüt diräkt vom Weschtermaa) Türgei: YUP (“Yap-Uygula-Pekiştir” = mache-awände-verstärche) Venezuela: ARCO Zum mit em LÜK z spile oder z lärne, bruuchts zwe Sache: en LÜK-Chaschte und es Büechli mit de Ufgabe dine. Es normals (grosses) LÜK hät 24 Plättli dine, es (chlises) Mini-LÜK nume 12. Die Plättli sind numeriert vo 1-12 oder vo
Als Chrüzzug wird allgmain ä Chrieg bezaichnet, wo mit de christliche Religion grächtfertigt wird. Im engere Sinn sin dodemit Chriegszüg vu de chatholische Völcher gmaint, wo im Hoch- und usgohende Middelalder ins Biit vum Islam und de Ostchilche durgfeehrt wore sin. Ursprünglichs Ziil isch d "Bfriig" vu Jerusalem vu islamischer Herrschaft gsi. Praktisch alli wesentliche Kriterie fer ä Chrüzzug erfüllt d'Gegeoffensive vum byzantinische Kaiser Herakleios im letzte Perserchrieg ab 622 noch Christus. Persie het vom Johr 610 aa Syrie, Palästina un Ägypte vum Römisch-Byzantinische Riich eroberet und großi Dail vu Chlaiasie bsetzt. Us Jerusalem het mer aini vu de wertvollste Reliquie - s'Hailig Chrüz Christi - entfeehrt. Byzanz het gliichzittig de größt Dail vum Balkan an Slawe un Aware verlore, so dass s'Riich zittwiis 90% vu sinem Territorium verlore gha het. In dere Situation het de Kaiser d'Flucht nach vorne ergriffe und het in Konstantinopel ä Chrüzzugsstimmig gege die ‹ungläubige› Perser entfacht - un so näbebi Latinisch dur Grichisch als Amtssproch ersetzt. In ere verwegene Strategi het Herakleios Persie vu Armenie her agriffe, obwohl die persisch Armee mit de Aware zue sällere Zitt Konstantinopel blageret het. 628 het er d'Perser vernichtend gschlage. Alli verlorene Provinze het Byzanz zruckgwunne un de
Seen, offiziell Seon, isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau. S Dorf lyt im Seetaal, am Aabach und uf ere Ändmoräne vom Rüüssgletscher us dr Yschzyt. D Nochbergmeinde vo Seen sind Schofise, Staufe, Länzbrg, Eglischwil, Seenge, Hallwil, Dürrenäsch, Töüffetu und Grääniche. S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 893, eme Zeisrodel vom Fraumöischter vo Züri, s erschte Mol erwäänt. Es heisst det drin «ze sewun». Am Aabach sind sid em Middelalter Wasserwärch und sid 18. Joorhundert es baar Fabrigge entstande. Commons: Seen – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Seen Felix Müller: Seon In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Website vom Projäkt Industriekultur am Aabach. Archiviert vom Original am 3. März 2016; abgruefen am 16. September 2017. Normdate: GND: 4334899-3 | VIAF: 141524698
Schofise isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau. D Gmeind lyt uf der grosse Ebeni am undere Ändi vom Seetal und zwüsche de Stedt Länzbrg und Aarau. Zu dr Gmeind ghört dr Wyler Bettetaal. D Nochbergmeinde vo Schofise sind Robischwyl, Staufe, Seen, Gräniche und Hunzeschwyl. Me het z Schofise d Räschte vom ene römische Guetshof entdeckt. S Dorf isch s erschte Mol inere gschichtleche Kwelle usem Joor 1261 i dr Form Scafusa erwäänt. Im 15. Joorhundert isch s Schloss vo Schofise bout worde. Näbem Schloss het e Familie vo ehemolige Hugenotte im 18. Joorhundert die erschti Fabrigg im Dorf ygrichtet. Commons: Schofise – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Schofise Felix Müller: Schafisheim In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 4331767-4 | VIAF: 133839675
Hunzeschwyl isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau. S dorf lyt a dr alte Houptstross Nummere 1 vo Bärn uf Züri zwüsche dr Gmeind Suur und dr Stadt Länzbrg. Bi Hunzeschwyl isch en Uffahrt uf d Autobaan 1 und zu dr Schnällstrooss T 5 uf Aarau. D Nochbargmeinde vo Hunzeschwyl sind Robischwyl, Schofise, Gräniche und Suur. Z Hunzeschwyl hend d Archäolooge e sehr e grossi Ziegelei vo de Römer gfunde. Do met me im 1. Joorhundert praktisch im industrielle Styl Ziegel für s Legionslager vo Vindonissa gmacht. S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1101 s erschte Mol erwäänt. Es heisst do drin Hintziswil. Z Hunzeschwyl hets Industrykwartier mit grosse Aalage vo Transportfirmene und vo anderne Gwärb. Commons: Hunzeschwyl – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Hunzeschwyl Felix Müller: Hunzenschwil In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 10133008-X | VIAF: 158107917
Mäisterschwande isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg im Kanton Aargau. S Dorf lyt im Seetal am Ostufer vom Hallwilersee. Dr Dorfbach goot durs Hungertaal und s Tobel bis an See abe. Am Ufer vom See sind d Schiffstazione bim Gaschthof Delphyn und bim Gaschthof Seerose, wo au d Badi vo Mäisterschwande isch. S Dorf Tennwyl lyt ei Kilometer nördlech vo Mäisterschwande und ghört sid em Joor 1899 au zu dr Gmeind Mäisterschwande. Z Tennwyl isch s Arbeiterstrandbad. D Nochbergmeinde vo Mäisterschwande sind Seenge, Faarwange, Beibel, Birrwil und Boniswil. S erschte Mol isch Mäisterschwande ane 1173 als Meistersvanc gnännt worde. Dozmol isch s grosse Erb vo de Grafe vo Länzbrg verdeilt worde und Mäisterschwande isch zu de Grafe von Kyburg cho. Ane 1916 isch d Ysebaanstreki vo Woole uf Mäisterschwande ufggange, wo 1997 dur ne Busbetriib vo dr BDWM ersetzt worden isch. Näbe de andere Badine am Hallwilersee gits au no bi Tennwil s alte «Arbeiterstrandbad» mit em Zältplatz und em Bootshafe. Wo ane 1935 dr Veräin Arbeiterstrandbad gründet worden isch, het das als neue Schritt vo dr Arbeiterbewegig im Aargau gulte. No im glyche Joor het me am See die Badi als Projäkt vo der sozialdemokratische Kultur ygweit. D Arbeiter
Dr Wenkerboge vo Charsau isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend vili Gmeindschuele mitgmacht. Charsau het dozemols zuem Kreis Säckige im Großherzogtum Bade ghört un isch hütt en Oordsdeil vo Badisch Rhyfälde. De Oord lit im Sproochruum vum Hoch- oder Südalemannische / Säckinger-Laufeburger Ruum. Die vierzig Sätz sind dur d Schüler "übersetzt" worde. Lährer war de Martin Weichert vu Näderesche, domols Amt Villinge. As Üssproch vum Ortsnamme wird im Boge „Charsau“ ageh. In Süddischland sind d Böge anne 1887 uffgnumme worde, der vo Charsau het d Nummere 416013 übercho. D geografisch Lag vu Charsau isch in der Karde iitrage. Im Winter fliege die trochene Blätter in der Luft umme. Shört gli uf tschneie deno wird Wätter wider besser. (Schaff?) die Chole in Ofe, as d Milch bald afangt choche. Dr guet alt Ma isch mitem Roß durs Is broche und isch ins chalt Wasser gfalle. Dr isch vor vier oder segs Wuche gstorbe. S Für isch tschark
Dr Wenkerboge vo Herte isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend vili Gmeindschuele mitgmacht. Herte het dozémols zuem Amt Lörach im Großherzogtum Bade ghört un isch hütt en Oordsdeil vo Badisch-Rhyfälde. De Oord lit im Sproochruum vum Hoch- oder Südalemannische / Säckinger-Laufeburger Ruum. Die vierzig Sätz sin sellmols durch Schüeler notiert worde. Lährer war de Heinrich Dörle vu Herwelze, Bezirk Ämmedinge. As Üssproch vum Oortsnamme wird im Boge „Hèrdè“ ageh. In Süddischland sinn d Bege anne 1887 uffgno worde, der vo Hèrdè het d Nummere 41693 übercho. D geografisch Lag vu Hèrdè isch in dere Karde iitrage. Im Winter fliege die trochene Blätter in der Luft umme. Es hört glī ūf z'schneiè, derno wird's Wätter besser. Thue Chole in der Ofe, daß d' Milch båld åfōt koche. Der guet ålt Må isch mit'm Roß durs Īs broche ůnd nis chålt Wåsser keit. Er isch vor vier oder sèchs Wuche geschdorbe. S' Für isch z'starkch gsī, d'Kueche sī
Dr Wenkerboge vo Degerfälde isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Dütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend vili Gmeindschuele mitgmacht. Degerfälde het domols zuem Kreis Lörrach im Großherzogtum Bade ghärt. Hitt ischs en Oordsdeil vu Badisch Rhyfälde. De Oord lit im Sproochruum vum Hoch- oder Südalemannische / Säckinger-Laufeburger Ruum. Die vierzig Sätz sin domols durch de Lährer durch Zueziäge vu Schiäler uffgschiewe worde. Lährer war de H. Ammann vo Oberbichtlinge, hüt en Oorstdeil vo Suldorf, Amt Mässkirch. As Üssproch vum Ortsnamme wird im Boge „Dagerfelden“ angeh. In Süddischland sinn d' Bege anne 1887 uffgnumme worde, der vo Degerfälde het d Nummere 416011 griägt. D geografisch Lag vu Degerfälde isch in dere Karde iitrage. Sowit des gange isch, sind d Sunderzeiche üwernumme worde. Firs "ꜵ" mit großem A schdehn sie hinterenander. Im Winter fliege die trochnė Blätter in dr Luft ůma. S' hört glie uf zschneia, drno wird s' Wėtter wieder besser. Due Chole in dr Ofa, daß Milch bald afangt z'koche. Dr guat
Dr Wenkerboge vo Warmbach isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Dütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend vili Gmeindschuele mitgmacht. Warmbach het dertmols zuem Amt Lörrach im Großherzogtum Bade ghärt. Hit ischs ne Oordsdeil vu Badisch Rhyfälde. De Oord lit im Sproochruum vum Hoch- oder Südalemannische / Säckinger-Laufeburger Ruum. Die vierzig Sätz sin domols durch Schiäler unnem Lährer Karl Sprich vu Liel, hütt en Oorsdeil vo Schlienge, Bezirksamt Mille. As Üssproch vum Ortsnamme wird im Boge „Warmbach“ angeh. In Süddischland sinn d Bege anne 1887 uffgnumme worre, der vo Warmbach het d Nummere 41696 griägt. D geografisch Lag vu Warmbach isch in dere Karde iitrage. Im Wintr flégè dé trochene Blätter in dr Luft ummè. S härt jétzè gi uff z'schneiè, dr noh gitz wiedr besser Wattr. Dö Cholè in dè Ofè, damit d Milch afangt z chochè. Der göet alt Mā isch mitdm Roß dur's Is abè brochè und ins chalt Wasser abè kèit. Er isch vor vèr odr sex Wuchè gschtorbè.
Es Drüländeregg – au Länderdrüegg gnennt – isch en geografische Punkt, wo drü gliichrangigi Gränze zäme chömed. Es isch en Gränzpunkt, wo drü gliichgaarteti Territorie (Staate, Gliidstaate, Verwaltigsaihaite etc.) ufenand treffid. Bekannt sind söttegi Drüländeregge dänn, wänn si scho längeri Zit existiere oder aber, wenn döt drü Kulture ufenand treffid. Mängmol isch di säb Stell dur di jewilige Staatsflagge oder dor es Monument markiert. E Stell, wo me as drü Länder zäme chömed gits nu theoretisch im Meer usse. Innerhalb vo Staat, uf Ebeni vo de Gliidstaate oder Verwaltigsainhaite, gits Gränzpünkt, wo me as drü Gebiet anenand chömid. Vo de 195 (Stand 2015) Staate uf de Wält, wo vo de UNO anerkannt sind, händ 135 en asige Gränzpunkt. Total gits 159 söttegi Drüländeregg, e paar devo sind uf em Land, uf eme Bärg, in ere Flussmündig oder im ene See usse. D Volksrepublik China hät mit 16 Länderdrüegg am maischte – Russland, de flächemässig gröschti Staat vo de Wält, hät nu 10 asegi Gränzpünkt. Öschtriich hät a sinnere Gränze nüü Drüländeregge und dodemit am maischte z Europa, Dütschland hät sibe, d Schwiz sächs, und Liechtestai hät zwomol äs Länderdrüegg. Dreyeckland Radio Dreyeckland DreyEcker Drüländerbrugg Commons: Drüländeregge – Sammlig vo Multimediadateie
Mündung stoht för: Mündung (Gewässer), au Flussmündig, d Zueflussstell vom ene Flüüssgwässer in es anders Gwässer Mündung (Waffe), s vorderi Endi vom ene Lauf bin ere Füürwaffe Ghüüsmündig, d Öffnig bi de Ghüüs vo de Weichtier
D Alice Elisabeth Weidel (* 6. Februar 1979 z Gütersloh) isch e dytschi Bolitikeri (AfD) un Unternämesberoteri. Si isch zäme mit em Alexander Gauland Spitzekandidati vu dr AfD fir d Bundesdagswahl 2017 gsii. Syt Septämber 2017 isch si Co-Vorsitzeri vu dr AfD-Bundesdagsfraktion un Oppositionsfiereri im Bundesdag. Syt em 30. Novämber 2019 isch si stellverdrättendi Bundessprächeri vu ire Bartei un syt em 15. Februar 2020 Landesvorsitzeri vu dr AfD Bade-Wirttebärg. D Weidel isch z Harsewinkel ufgwachse un het anne 1998 Abitur gmacht am CJD-Gimnasium z Versmold. Si het an dr Universitet Bayreuth Volks- un Bedribswirtschaftslehr studiert. Derno het si vu Juli 2005 bis Juni 2006 as Analischti im Beraich Vermegesverwaltig bi Goldman Sachs z Frankfurt am Main gschafft. Anne 2011 het d Weidel bim Gsundhaitsekonom Peter Oberender an dr Rächts- un Wirtschaftswisseschaftlige Fakultet z Bayreuth promoviert iber d Zuechumft vum chinesische Räntesischtem. Vu 2011 bis 2013 hetr si bi dr Allianz Global Investors Europe z Frankfurt am Main gschafft un churz bi Heristo, derno het si si as Unternämesberoteri sälbschtändig gmacht. No aigene Aagabe läbt d Weidel z Iberlinge am Bodesee, no dr Schwyzer Beherde isch si aber z Biel gmäldet gsii, wu si au Styyre zahlt het. Im Novämber 2018
Muè, offiziell Muhen, isch e Gmeind im Bezirk Aarau im Kanton Aargau. D Gmeind lyt im undere Suuretaal zwüsche Hirschtu und Oberämpfälde. S Gmeindbiet goot i dr Ebeni im Weschte chly über d Suhre use. D Gränze isch deils mid dr Schnällstrooss 24, wo vo Aarau uf Sursee goot, zämegleit. S Dorf het drü alti Dorfchärn: Obermuè, Mittelmuè, wo au d Chile stoot, und Undermuè, wo a dr Strooss am Oschtrand vom Taal ligge. Derzue het d Gmeind i dr Ebeni no d Sidlig Hard und bi Undermuè s Kwartier Schwabistaal. Im Oschte goot dr Gmeidbann i drü churzi Sytetääler ine und bis uf d Höchi vom Bärgrügge, wo s Suuretaal vom Wynetaal trennt. D Nochbargmeinde vo Muè sind Oberämpfälde, Gräniche, Chulm, Hirschtu, Holzike und Chölike. S Dorf isch inere Kwelle us em Joor 1045 s erschte Mol gnännt. Ane 1901 isch d Strecki vo dr Suuretaalbaan dur Muè ufftoo worde. Z Muè stoot no es uralts Purehuus, wo mid Strau tekt isch. Hüt isch do drin s Dorfmuseum. Di refermierti Chile isch ane 1961 bout worde. Im «Bääre» z Muè isch dr Bernhard Matter ufgwachse. Adolf Haller (1897–1970), Schriftsteller Bernhard Matter (1821–1854), dr letscht Maa, wo im Kanton Aargau
Oberämpfälde , offiziell Oberentfelden, isch e Gmeind im Bezirk Aarau im Kanton Aargau. S dorf lyt im undere Suuretaal. Dr Gmeindbann goot kwer über s ganze Taal vom Hügelzug im Oschte bis i d Wälder im Weschte, wo d Gmeind an Kanton Soledurn aachunt. Zmitzt dur s Dorf louft d Suure und weschtlich dervo dr Üerkebach, wo uf em Bode vo Oberämpfälde no dr Chölikerbach ufnimmt und erscht z Underämpfälde id Suure mündet. vo de Hügel uf beide Syte chöme vil churze Bechli i d Ebeni abe, wo sid der Meliorazioon vo dr Landschaft dur Kanääl zu dr Suure flüsse. D Bouzoone vo Oberämpfälde sind im 20. Joorhundert starch gwachse. Hüt sind si mid dene vo Underämpfälde zämecho, vo dr Badi im Weschte bis zu dr grosse Ychaufszäntre bi dr Üerkebrugg und i dr Suurematte. D Nochbergmeinde vo Oberämpfälde sind Underämpfälde, Suur, Gräniche, Muè, Kölike, Grezebach und Schönewerd. S Dorf isch inere Kwelle us em Joor 965 s erschte Mol gnännt, wo dr Hof «Endiveld» em Chloschter Disentis gschänkt worden isch. Am 2te Septämber 2020 hat d Gmäindversamlig mit 66,2 % em Fusionsprojekt Zuekumftsruum Aarau zuegstimmt. Dodemit cha mer erwarte, dass Oberämpfälde zäme mit de Stadt Aarau und andere Gmäinde,
Gältel isch e Gmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau. S Dorf lyt im Bünztaal. Es isch uf dr Oschtsyte vom Lindebärg. Zu dr Gmeind ghört au dr Wyler Ysebärgschwyl. D Nochbergmeinde vo Gältel sind Buttwil, Muri, Mereschwand, Beibel und Hitzkirch. S Dorf isch s erschte Mol öpe 1160 i de Acta Murensia gnännt. Wil me dr eigentlech Ursprung vom Dorfname nit gchennt het, isch is Wappe vo dr Gmeind wäge der Änlechkeit vom Wort s Bild von ere Gälte zeichnet worde. Commons: Geltwil – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Gältel Anton Wohler: Geltwil In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 4523241-6 | VIAF: 248719853
Challere isch e Gmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau. S Dorf lyt uf ere Gländterrasse uf dr Weschtsyte über em Bünztaal ganz im Norde vom Lindebärg. Derzue ghöre d Wyler Challere, Hinderbüel, Underniesebärg, Underhöll und Oberhöll. D Nochbergmeinde vo Challere sind Walteschwyl, Boswil, Bettwil, Saarmeschtrf und Uezwil. S Dorf Challere isch s erschte Mol im Habsburger Urbar vo öpe 1306 gnännt. Commons: Kallern – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Challere Anton Wohler: Kallern In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 7556051-3 | VIAF: 244321641
Roddeschwyl isch e Gmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau. S Dorf lyt am weschtleche Rand vom Rüüsstaal. Dr Gmeindbann foot im Weschte ufem Buecheald a und goot im Oschte bis a d Rüüss und zum Flachsee und bim Werderhölzli sogar no uf d Oschtsyte vo der Rüss übere. Bi Roddeschwyl goot e Brugg über d Rüüss. S Dorf Werd isch ane 1898 zu Roddeschwyl ygmeindet worde. Dur Roddeschwyl isch früener der alt Houptkanal vo der erschte Entwässerig vo dr Rüüssebeni ggange. Im Biet vo Roddeschwyl ligge grossi Sümpf und Wasserflechene, au der ehemolig Flusslouf vo dr Rüss, wo hüt Stilli Rüüss heisst. Die Deil vo dr Landschaft und psunders dr Flachsee sind die wichtigschte Naturschutzpiet i dr Rüssebeni, wo bim grosse Projäkt vo der Sanierig vom Rüsstaal ygrichtet worde sind. Z Roddeschwyl isch sider en Drittel vo dr Gmeindflechi de Naturschutzpiet zuedeilt. Bi Roddeschwyl isch s Huus, wo drin d «Stiftig Rüüsstaal» schaffet, wo im Uftrag vom Kanton für d Naturschutzprojäkt i dr Rüüssebeni luegt. D Nochbergmeinde vo Roddeschwyl sind Underlunkofe, Oberlunkofe, Joone, Aristau, Bäsebüüre und Brämgarte. S Dorf isch ane 1281 i dr Form Rotolfswile gnännt. Im Habsburger Urbar vo öpe 1306 heisst dr Name Rotoswile. Commons: Rottenschwil
Waltischwyl isch e Gmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau. S Dorf lyt im Bünztaal. Dr Gmeindbann goot vo dr Hügelzone uf de Moräne überem Rüüsstaal im Oschte kwer über die ganzi Bünzebeni und über d Ysebaanlinie und d Houptstrooss bis an Hang vom Buechwald im Weschte. D Nochbergmeinde sind Woole, Brämgarte, Bünze, Boswil, Challere und Büttigche. S Dorf isch imene Dokumänt vo ane 1085 s erschte Mol gnännt. Commons: Waltischwyl – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Waltischwyl Raoul Richner: Waltenschwil In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 4232223-6 | VIAF: 237328205