rlitschk/wikidir huggingface dataset:
E Meileschtei isch es Wäägzeiche, wo an ere Hauptstrooss stoot und zeigt, wie wyt ass me vom ene wichtige Zäntraloort wägg isch. Dr Name chunt vo de Schteisüüle, wo d Röömer a irne grosse Stroosse durs Rych ufgstellt händ und wo die meischte en Inschrift träge. Do drinn stoot d Distanz zum ene Oort in römische Meile (deils au in Löige) und bi vil Inschrifte au no wär die Strooss het lo mache. Die inträssante Kwelletegscht wärde im Band 17 vom Corpus Inscriptionum Latinarum publiziert. Es bar röömischi Meileschtei sind im hütige alemannische Gebiet no erhalte, so öppe z Amsoldinge bi Thun, z Baden und z Mumpf im Aargau, z Sitte im Wallis und bi Marthale. I dr antike Zyt het scho dr König Sargon dr Zwöit vo Assürie im achte Joorhundert vor Chrischtus Schteimarke a de Stroosse vo sym Rych lo ufstelle. Im 17. Joorhundert het me z Brandeburg Meileschteine ufgstellt, z Sachse im 19. Joorhundert «Poschtsüüle» und au Meileschtei. Au in andere dütsche Länder und z Ängland, z Russland und z Holland het me Wäägsüüle könnt. Dr Kanton Bärn het im 18. Joorhundert i sym grosse Gebiet «Stundesüüle» ufgstelt, wo me gseht wie vil Stunde es z Fuess
Dr Herbert Meier (* 29. Augschte 1928 z Soledurn; † 21. Septämber 2018 z Zollike) isch e Schwyzer Schriftsteller un Ibersetzer gsii. Dr Herbert Meier het an dr Universitete Basel, Wien un Frybùrg im Üechtland Literaturwisseschaft, Chunschtgschicht un Filosofy studiert. An dr Universitet Frybùrg het er 1954 mit ere Arbet iber d Drame vum Ernst Barlach zum Dokter vu dr Filosofy promoviert un derno as Lehrer un Läkter z Paris un z Poitiers gschafft. No syre Rugchehr in d Schwyz het er e Schauspiiluusbildig z Basel gmacht un het as Dramaturg un Schauspiiler am Theater z Biel gwirkt. Syt 1955 het er as freie Schriftsteller z Züri gläbt. Vu 1977 bis 1982 isch dr Meier Schefdramaturg vum Zürcher Schauspiilhuus gsii. Vu 1994 bis 1998 het er im Schwyzer Färnseh d Sändig Sternstunde Philosophie moderiert. Dr Meier isch vor allem Theaterautor gsii, het aber au Roman, Gedicht un Essay verfasst. E wichtige Dail vu sym Wäärch bilde vyl Ibersetzige vu klassische un au vu modärne Stuck, in dr Hauptsach us em Franzesisch. Är isch Mitglid vum Dytschschwyzer PEN-Zäntrum gsii un vum Verband Autoren un Autore vu dr Schwyz. Wenig Wuche no sym 90. Geburtsdag isch dr Meier z Zollike gstorbe. Ejiawanoko,
Dr Emanuel Friedrich Ludwig Fischer (* 31. Jänner 1828 z Bärn; † 21. Mai 1907 au dert) isch en Schwyzer Botaniker gsii. Sy botanisch Autorechirzel isch „L.Fisch.“ Dr Ludwig Fischer isch am 31. Jänner 1828 as Suhn vum Boschtdiräkter Gottlieb Ludwig Fischer un Henriette, geboreni von Graffenried, z Bärn uf d Wält chuu. Är isch en Uränkel zum Boschtdiräkter Gottlieb Fischer gsii. Dr Fischer het e Uusbildig zum Abedeeker z Beesge, z Gämf un an dr Universitet Bärn gmacht, wun er 1852 s Staatsexamen abglait het. Derno het er z Jena, z Berlin un z Züri Botanik studiert. Z Züri het er 1852 promoviert. Nocherdani het er sibe Johr as Brivatdozänt an dr Universitet Bärn gwiirkt, bis er 1860 zum Diräkter vum Botanische Gaarte un zum usserordelige Brofässer ernännt woren isch. Zletscht het er in dr Johr 1863 bis 1897 as Ordinarius fir Botanik glehrt. Anne 1860 het er d Mathilde Berri ghyrote, e Dochter vum Melchior Berri un e Nichte zum Jacob Burckhardt. Am 21. Mai 1907 isch dr Fischer z Bärn im Alter vu 79 Johr gstorbe. Är isch dr Vater vum Eduard Fischer un dr Großvater vum Kurt von Fischer un vum Hermann von Fischer gsii. Dr
D Musigwälle isch es Radioprogramm vo SRF. Es bringt zur Hauptsach “liechti Underhaltigsmusig”, also Stück vo dr Volchsmusig, Schlager, Chanson und vo anderne Musigrichtige, öppen au Stück us Operette. Mit ere Hörerschaft vo öber 400‘000 Lüt pro Tag isch d Musigwälle s drittgröscht Radio i de Dütschschwiz. Das Programm vom Schwiizer Radio git’s sid 1996 – dozmol under em Name «Musigwälle 531» gstarted. Wil de Landessänder Beromünster im 2008 abgstellt woren isch, hät s Programm dänn «DRS Musigwälle» ghaisse. Im Dezämber 2012 het s Programm, noch grosse Umstrukturierige vo de SRG SSR-Programmaagebot, dr ofiziell Name «Radio SRF Musikwelle» übercho. Anne 2012 het d Redakzioon vo dr Musigwälle agfange, s ganze Tagesprogramm vo Moderatoore und Moderatorinne lo z leite, wo i dr Mundart rede. So isch druus erscht rächt eis vo dene Radiogfäss worde, wo für s Schwyzerdüütsche bsunders nützlech sind. Es git Gsprööch mit Musiker, wo von irere Kariere und irne Produkzioone rede. Beliebti und tradizionelli Momänt im Programm sind d Sändig Gratulazioone am Morge, s Wunschkonzärt am Mäntigobig und d Visite (s Wunschkonzärt för di Chranke) am Fritignomittag. Die beede Wunschkonzärt chömed au uf Radio SRF 1. Im Format WortSchatz im Morgeprogramm bringe d Radiolüüt überraschendi, mängmol luschtigi, mängmol
D Dian Fossey (* 16. Jänner 1932 z San Francisco, Kalifornie; † wahrschyns am 26. Dezämber 1985, dod ufgfunde am 27. Dezämber 1985 im Karisoke Research Center, Ruanda) isch e US-amerikanischi Zoologi un Verhaltesforscheri gsii, wu vor allem iber s Verhalte vu dr Bärggorilla gforscht het un si fir dr Schutz vun ene yygsetzt het. S brait Publikum het si chänneglehrt, wu 1988 Motiv us ihrem Lääbe unter em Titel Gorillas im Nebel mit dr Sigourney Weaver in dr Hauptroll verfilmt wore sin. D Dian Fossey het zerscht Ergotherapeuti glehrt. Anne 1963 isch si zum erschte Mol uf Oschtafrika graist, wu si em Louis Leakey sy beriemt Uusgrabigsstätt in dr Olduvai-Schlucht bsuecht un speter im kongolesische Kabara ihri erscht Begegnig mit Gorilla ghaa het. Dr Leakey, wu si as Paläontolog mit em Brobläm bscheftigt het, wie dr Mänsch wore isch, het au ne ganz bsunder Inträssi am Verhalte vu dr Mänscheaffe as dr negschte Verwandte vum Mänsch ghaa. Är het scho d Waiche stellt ghaa, ass d Jane Goodall ihrie Fäldforschig an Schimpanse z Tansania het chenne uufnee un d Birutė Galdikas en ähnli Projäkt an Orang-Utan z Borneo verwirkliche, voreb d Fossey ihn 1966 schließli iberzygt ghaa het, ass
De Tunet Innebandyklubb isch eine vo de gröschte Unihockeyverein vo Norwege. De Verein isch am 13. Februar 1991 vo de Familie Finstad gründet worde, will zu dere Ziit all Ortsname i de Umgebig scho vo andere Unihockeyverein bruucht worde sind, isch er nachemene alte Baum wo vorem Haus gschtande isch benännt worde. I de erschte Jaar nachde Gründig isch de Verein nur mit Erwachseneteams id Saison gstartet, ersch 1995 isch es Juniore- und 1998 denn au es Juniorinneteam dezue cho. Hüt het de Verein guet 20 Mannschafte. I de Saison 2017/2018 het Tunet als erschte Verein i Norwege i vier Kategorie i einer Saison de Norwegisch Meischtertitel chönne günne, nämmli bi de Elite Dame, de U15- und U17-Meitli und de U15-Buebe. 5 × Seriemeischter (1995/1996, 1999/2000, 2008/2009, 2009/2010 und 2016/2017) 9 × Gold im NM-Final (1994/1995, 1995/1996, 1999/2000, 2004/2005, 2005/2006, 2008/2009, 2009/2010, 2016/2017 und 2017/2018) 9 × Silber im NM-Final (1997/1998, 1998/1999, 2000/2001, 2001/2002, 2002/2003, 2003/2004, 2007/2008, 2014/2015 und 2015/2016) 2 × Silber im EuroFloorball Cup (2013 und 2014) 3 × Seriemeischter (1997/1998, 1998/1999 und 2009/2010) 4 × Gold im NM-Final (1998/1999, 2001/2002 und 2009/2010) 3 × Silber im NM-Final (1994/1995, 1995/1996 und 1996/1997) Tunet IBK - Om Tunet IBK.
GC Unihockey isch en Schwiizer Unihockeyverein us de Stadt Züri, wo i de höchschte Schwiizer Liga, de Nationalliga A spillt. GC Unihockey isch im März 2002 duur e Fusion vo de Clubs UHC Cosmic Züri, UHC Züri und de Züri Lakers gründet worde. Demit de Verein d'Uflage vo Swiss Unihockey het chönne erfülle, hend d'Züri Lakers denach no mit em polysportive Verein GC fusioniert. Nach de Aameldig im Jaar 2002 isch de Verein für d'Saison 2002/03 spiilberechtigt worde. Sowohl die erschti Mannschaft vo de Herre wi au die vo de Dame hend i de erschte Saison chönne i de Nationalliga A spiile. Zersch het de Verein nur e provisorische Spiillizenz vo de Liga-Lizenzkommision übercho. Nachdem er het chönne ufzeige, dass all Lizenzuflage erfüllt sind, het Swiss Unihockey di definitiv Lizenz für GC Unihockey bestätigt. 2011 und 2014 het GC de Schwiizer Unihockey Cup gunne.2015/16 isch GC Unihockey zum erschte Mal Schwiizermeischter worde. Ei Saison später hett GC Unihockey mit emene 8:7-Sieg geg de HC Rychenberg Winterthur sin dritte Cuptitel chönne fiire.I de Saison 2017/18 het GC de Cupfinal geg de SV Wiler-Ersige verlore und isch im Playoff-Halbfinal am spätere Meischter Floorball Köniz gscheiteret. 2002–2003 Christian Kradolfer 2003–2006 Peter Düggeli 2006–2008
D Mitra Devi (* 30. Oktober 1963 as Beatrice Hänseler z Züri; † 22. Septämber 2018 z Züri) isch e Schwyzer Schriftstelleri, Filmmacheri, Schurnalischti un bildendi Chinschtleri. D Mitra Devi isch z Züri as elteri vu zwoo Schweschtere uf d Wält chuu. Sch as Chind het si gschribe un gmolt. No dr Primar- un Sekundarschuel isch si mit 16 Johr uf Israel graist, wu si zwai Johr lang gläbt het. No andere Raise un eme halbjehrige Ufenthalt z Indie isch si uf d F+F Schule für Kunst und Design z Züri gange un het derno en Uusbildig zur Sozialbeglaiteri gmacht. Si het e baar Johr lang in ere Bio-Gärtnerei gschafft, as Marionetteböueri, Edelschtaischlyferi, Kurslaiteri in kreative Medie un as freii Chinschtleri, voreb si mit Mitti 20 ihri Bilder zum erschte Mol in ere Galery uusgstellt het. Anne 2001 si ihri erschte Churzgschichte in verschidene Anthologie vereffetligt wore. 2003 isch ihre Kurzkrimi-Band Die Bienenzüchterin uusechuu. Derno het si iber e Dutzed Roman un anderi Wärch publiziert, dodrunter schwarzhumorigi Lyrik, vyl Short Stories, wu ne Dail vum Schwyzer Radio SRF as Heerspiil gsändet wore sin, un di fimfdailig Raie mit dr Zürcher Privatdetektivi Nora Tabani. Im Johr 2007 het d Mitra Devi
Dr Lucius Pol (* 28. März 1754 z St. Moritz; † 2. Februar 1828 z Fideris) isch e refermierte Pfaarer und e Naturwüsseschaftler us dr Schwiiz gsi. Dr Lucius Pol isch dr Soon vom Schuemacher Jan Tamin Pol und vo däm sinere Frou Anne gsi. Er isch z Sankt Moritz im Engadin uf d Wält cho und z La Punt id Schuel ggange. Z Neuwied het er e theoloogischi Usbildig übercho, und drno het er im Bündnerland chöne als Geistliche schaffe. Er isch z Schuders, sid 1776 z Luzein und 1780 z Fläsch Pfaarer gsi. I dr Zyt vo dr Helvetik isch dr Pol so wie au es bar anderi Püntner Pfäärer vo de Öschtryycher gfange gnoo und uf Innsbruck procht worde. Wo dr Pol wider frei cho isch, het er 1803 z Malix und 1804 wider z Luzein und sid 1823 z Fideris als Dorfpfaarer gwürkt. Scho 1778 het dr Pol sech mit praktische Frooge vo dr Wirtschaft afo beschäftige, won er ghulfe het d Gsellschaft vo de landwirtschaftleche Fründ z gründe. Anne 1785 isch sini Abhandlig Ueber die Käsebereitung: Fragmente, aus Erfahrungen und Auszügen meistens aus dem Prodomo dell'Abate Gerolamo Ottolini […] usechoo. Z Innsbruck het er sech
Dr Basshunter (* 22. Dezämber 1984 z Halmstad; birgerlig Jonas Erik Altberg) isch e schwedische Sänger, Musikproduzent un DJ. The Bassmachine (2004) LOL <(^^,)> (2006) Now You’re Gone – The Album (2008) Bass Generation (2009) Calling Time (2013) The Old Shit (2006) The Early Bedroom Sessions (2012) Welcome to Rainbow (2006) Boten Anna (2006) Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA (2006) Jingle Bells (2006) Vifta med händerna (2006) Now You’re Gone (2007) Please Don’t Go (2008) All I Ever Wanted (2008) Angel in the Night (2008) Russia Privjet (Hardlanger Remix) (2008) I Miss You (2008) Walk on Water (2009) Al final (2009) Every Morning (2009) I Promised Myself (2009) Saturday (2010) Fest i hela huset (2011) Northern Light (2012) Dream on the Dancefloor (2012) Crash & Burn (2013) Calling Time (2013) Elinor (2013) Masterpiece (2018) Home (2019) Angels Ain't Listening (2020) Life Speaks to Me (2021) End the Lies (& Alien Cut) (2022) Ingen kan slå (Boten Anna) (x Victor Leksell) (2023) Grammis 2006: Auszeichnung in dr Kategorii Årets bästa ringsignal für „Boten Anna“ Rockbjörnen 2006: Nominierung in dr Kategorii Årets svenska låt für „Boten Anna“ 2006: Nominierung in dr Kategorii Årets svenska nykomling Eurodanceweb Award 2006: Auszeichnung für
Dr Schwiizerisch Alpwirtschaftlich Verband (SAV) – uf Französisch Société Suisse d’économie alpestre, und uf Itliänisch Società svizzera d’economia alpestre – isch e Schwiizer Organisazioon vo dr Landwirtschaftspolitik. Dr SAV isch organisiert als Verein. Er isch anne 1863 z Olte gründet worde und het denn und no bis as Ändi vom 20. Joorhundert dr Name Schwiizerische Alpwirtschaftliche Verein gha. Wo d Fachlüüt vo dr Agrarwirtschaft gmerkt händ, ass i dr Schwiiz im 19. Joorhundert d Landwirtschaft im Taal vo dr Politik meh gförderet wird als die auf den Alpe, und au, ass d Sümmerig uf teil Alpe nid psunders guet organisiert isch, het me dä gsamtschwiizerisch Verein gründet, zum de Puure z hälfe und au i dr Politik d Sach vo dr Bärglandwirtschaft besser z verträtte. Es sind dozmol grundlegendi Schrifte usgschaffet worde zu däm Berych vo dr Landwirtschaft, so wie öppe die, wo dr ETH-Profässer Elias Landolt anne 1862 über d Bärgwälder und d Alpe gschribe het. D Iniziante für d Gründig vom SAV sind dr Joseph Schild us em Kanton Soledurn und dr Bärner Rudolf Schatzmann gsi. 1864 isch die erschti Alpstatistik usecho, wo dr SAV agfange und zäme mit em Eidgenössische Statistische Büro fertig gmacht het. S Büro
Dr Peter Theophil Bühler (* 27. Jänner 1841 z Igis; † 29. Jänner 1913 z Chur), isch e Landwirtschafts- und Vrcheerspolitiker usem Bündnerland gsi. Dr Peter Theophil Bühler isch dr Soon vom Pfaarer Christian Bühler gsi. Er het d Kantonsschuel z Chur und s Pädagogium z Basel psuecht und drno a dr Uni Basel und z Heidelbärg d Rächtswüsseschaft studiert. Nach em Studium het dr Bühler als Advokat und Grosspuur z Fiderisch gläbt. Er het d Margreth Greutert us däm Dorf ghürootet. Är isch bi dr liberaale Partei und vo 1873 mit churze Underbrüüch bis 1895 im Bündner Grosse Root gsi. Sibemol het er dä als Standespresidänt gleitet. Zwüschedure isch dr Bühler vo 1878 bis 1879 und den wider 1894 bis 1900 im Chlyne Root vom Kanton Graubünde gsi, und vo 1883 bis 1902 isch er au Nationalroot gsi. Derzue het er als Kantonsrichter g’amptet, er het vo 1902 a als Sekretäär vo dr SBB z Sanggalle gschaffet, und er isch au Presidänt vom Schwiizerischen Alpwirtschaftliche Veräin worde. Peter Metz: Geschichte des Kantons Graubünden. Band 2: 1848–1914. Calven-Verlag, Chur 1989, ISBN 3-9052-6102-2, S. 412. Jürg Simonett: Peter Theophil Bühler In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Dr Andrea Rosius à Porta (dauft am 16. Nofämber 1754 z Fiderisch; † 10. Augschte 1838 z Ftan) isch e refermierte Schwiizer Theoloog, Schriftsteller und Lehrer gsi. Dr Andrea Rosius à Porta isch dr Soon vom Johann Rosius à Porta und vo dr Anna Bonorand gsi; er isch z Fiderisch im Prättigä uf d Wält choo. Wo sini Familie es bar Joor spöter uf Zuoz gangen isch, het er dört d Schuel psuecht. Anne 1776 isch er i die evangelisch-rätischi Synode ufgnoo worde. Er het als Lehrer im Schloss Marschlins gschaffet, isch denn Huuslehrer und Bündner Fäldprediger worde und es bar Joor lang z Frankryych gsi. Öppe 1792 isch er uf Ftan cho und dört Pfaarer worde. 1793 het dr Andrea Rosius à Porta z Ftan d Privatschuel Inschtitut à Porta ggründet, wo hüt s Hochalpyne Inschtitut Ftan isch. Bis 1829 het dr à Porta die Schuel sälber gleitet. Am 10. Augschte 1838 isch er z Ftan gstoorbe. Dr Andrea Rosius à Porta het es bar Büecher uf Romanisch gschribe: Conversatiun tra ün stüdent nell'Engiadina bassa sopra'l stylo velg e nouf, 1793 Reflexiuns cristianas sopra L'incenidi da Ftan arriva la not del 15/26 avril 1794, 1795 Il magister amiaivel chi
Dr Johannes Michel Gujan – wo me von em nid weiss, wenn er uf d Wält cho isch (es muess gäge s Ändi vom 16. Joorhundert gsi sy), aber wenigschtens wenn und au wo ass er gstorben isch: am 28. Februar 1680 z Fiderisch – isch e Bündner Pfaarer gsi. Sini Muetter isch d Anna Michel gsi, das het men usgfunde, wie dr Ferdinand Sprecher prichtet, aber dr Name vom Vatter isch nid sicher, er chönt Johannes Gujan oder Jakob Gujan gheisse ha, uf al Fäll isch d Familie vo Zernez im Engadin gsi. Dr Johannes Gujan isch nach em Studium vo dr Theology so wie sini beide eltere Brüedere, dr Jakob Michel Gujan, wo öppe anne 1586, und dr Andreas Michel Gujan, wo öppe 1595 uf d Wält cho isch, als Pfäärer is Prättigä cho. Dr Jakob isch 1607 z Saas und spöter im Rhywald Pfaarer worde, und dr Andreas isch sid 1617 z Chüblisch Pfaarer gsi. Anne 1625 vernimpt me s erschte Mol überhaupt öppis vom Johannes Gujan. Do het er sim eltere Bruder Andreas i dr Gmeind Chüblisch bim Pfarrdienscht ghulfe, vermuetlech no als Vikar. 1628 isch er id d Bündner Sinoode ufgnoo worde und denn het
Gujan isch dr Naame vo dene Persoone: Johannes Gujan († 1680), Pfarrer und Schuelmeischter vo Fiderisch und Luzäin und Dekan vom Zäägrichtebund Andreas Gujan (1641–1689), Dokter Jakob Gujan (1635–1681), Pfarrer im Rhywald Ambrosius Gujan (1653–1713 ?), Pfarrer z Fiderisch Johannes Gujan (1668–1748), Pfarrer im Rhywald Peter Ulrich Gujan (1842–1915), Pfarrer z Chüblisch Walter Ulrich Gujan († 1911), Historiker und Geograf Otto Clavuot: Gujan. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
fff Dr Rätikon isch e Bärggruppe vo den Oschtalpe. Er stoot uf de Piet vo Öschtrych, Liechteschtei und dr Schwiiz. Numen im Südoschte hangt die Bärgwält mit em ene anderen Alpemassyv zäme, mit dr Silvrettagruppe. Uf de andere Syyten sind rings umme Rätikon grossi Tääler: Im Weschte s Bündner Rhintl und im Nordweschte s Sanggaller Rhintl, im Süüde lyt s Prättigä, und uf dr Nordoschtsyte sind es par Vorarlbärger Tääler mit em Montafon und em Walgau. Vom Rhintl bis ad Silvretta het dr Rätikon die grössere Bärgstöck und Gipfel: Drüü Schwöschtere Alpspitz (mit em Bärgwääg Fürschtesteig) Naafkopf-Falknis-Kette Galinachopf und Ochsechopf Falknis Fundelchopf Panüelerchopf Schesaplana / Alpschtei Brandner Mittagspitz Sassaunagroot Chirchlispitz Druseflue Sulzflue Schijeflue Schoofbärg Sarotlagroot Madrisa Im Rätikon het’s es par Bärghüüser vom Schwiizer Alpeklub, vom Düütsche Alpeveräin, vom Öschtrychischen Alpeveräin, vo de Naturfründ Öschtrych und em Liechteschteiner Alpeveräin: d Douglasshütte d Fäldkircherhütte s Huus Matschwitz d Heinrich-Hueter-Hütte d Lindauer Hütte d Madrisahütte d Mannheimer Hütte d Oberzalimhütte d Sarotlahütte s Schwoobehuus uf der Tschengla d Tilisunahütte d Totalphütte s Bärghuus Gamperdona d Gafadurahütte d Pfälzerhütte d Enderlinhütte d Schesaplanahütte d Carschinahütte s Bärghuus Sulzflue s Bärghuus Alperösli Dure Rätikon laufe divärsi Wanderwääg, öppe dr root Wääg vo dr Via
D Fanny Oschwald, wo am 30. Nofämber anne 1840 z Länzbrg uf d Wält cho und am 24. Augschte 1918 z Basel gstorben isch, isch e Schwiizer Autorin gsi. Si isch d Dochter vom Johann Rudolf Ringier vo Länzbrg gsi und het dr Vorname Victoria Francisca übercho; me het ere aber gly eifach d Fanny gseit, und bi däm Näme isch si sälber au blibe. Nach dr Schuelzyt z Länzbrg isch d Fanny Ringier uf Stuegert is Katharineschtift wyter go lehre. 1863 het si dr Gschäftsmaa Theodor Oschwald ghürootet. D Fanny und dr Theodor Oschwald händ zwöi Chind gha, und si händ drno au no d Chind vom Brueder zue sech gnoo, wo früh gstorben isch. S einte isch d Martha Ringier gsi, wo spöter au e Mundartdichtere ggä het. D Fanny Oschwald het gärn Theater gspilt, und si het sälber au Theaterstück gschribe, wo im Aargau dozmol mit vil Erfolg ufgfüert worde sind. E Deil vo dene Stück und es par Gschichte het si i dr Länzbrger Mundart gschribe. D Martha Ringier het d Läbensgschicht vo dr Fanny Oschwald, irere zwöite Muetter, zämegfasst für d Nöiusgaab vom Wärch Alti Liebi anne 1942. Fest-Spiel zur Bundes-Feier in Lenzburg, 1891 Lasst
Oschwald isch dr Name vo dene Lüüt: Ambros Oschwald (1801–1873), düütsche Prieschter Erika Oschwald (1868–1944), düütschi Operesängerin, vo ledig: Erika Wedekind Fanny Oschwald (1830–1918), Schwiizer Schriftstellerin Hanspeter Oschwald (1943–2015), düütsche Journalist und Sachbuechautor
D Gselschaft für tüütschi Sprooch und Literatur Sanggalle isch e Verein z Sanggalle, wo sech für s Schaffe vo Schriftsteller i dr tüütsche Sprooch und psunders vo Oschtschwiizer Autoren und Autorinnen ysetzt. D Gselschaft, wo eini vo de eltischte Sanggaller Kulturinstituzioonen isch, het ane 1911 mit em Paul Oetli, wo über d Düütschschwiizer Namenskund gforschet het, z Sanggalle agfange. I dr früeche Zyt isch de Iniziante psunders d Pflääg vo dr Mundartliteratur wichtig gsi. Bedüütendi Schriftstellerinne, wo im Tieläkt vo dr Stadt Sanggalle gschribe händ, sind d Frida Hilty-Gröbly und d Clara Wettach gsi. Sid anne 1918 isch dr Sanggaller Gymilehrer Hans Hilty, dr Maa vo dr Frida Hilty-Gröbly, dr Vereinspresidänt gsi. Vo iim sind es par Schrifte über d Pflääg vo dr Mundart und är het anne 1928 im Uuftrag vo dr Sproochgselschaft und au vo dr Sanggaller Heimetschutzvereinigung s Samelwärch “Sanggallerland – Sanggallerbruuch. Lieder, Gedichte, Prosa” useggää. Sid dr Middi vom 20. Joorhundert het sech dr Verein grad au mit em Literaturprofässer und Mundartschriftsteller Georg Thürer wyters für die alemannische Tieläkt und drzue au algemein für die aktuelli düütschi Literatur ygsetzt. Dr Schriftsteller und Redakter Hans-Rudolf Hilty (1925–1994), wo dr Soon vo Hans und Frida Hilty gsi isch,
D María de Montserrat Bibiana Concepción Caballé i Folch [munsəˈrat kəβəˈʎe] (* 12. April 1933 z Barcelona; † 6. Oktober 2018 au dert) isch e spanischi Operesängeri (Sopran) gsii. Si het as aini vu dr wichtigschte Operesängerne gulte un mit iber 4000 Ufdritt as letschti großi Operediva. D Caballé het z Barcelona un z Mailand Gsang studiert un 1956 am Theater Basel as Mimi in La Bohème vum in Puccini debütiert. Derzue het si am Theater z Saarbrücken gsunge. Vu 1959 bis 1962 isch si am Theater der Freien Hansestadt Bremen engaschiert gsii. Anne 1965 isch si fir d Marilyn Horne in ere konzertante Uffierig vu s Donizettis Opere Lucrezia Borgia in dr Carnegie Hall yygsprunge un het s Publikum begaischteret. Im nämlige Johr et si an dr Metropolitan Opera z New York as Margarethe in s Gounods Faust debütiert, doderdur isch si international bekannt wore. Mer het d Caballé vylmol as Gascht bi Feschtspiil chenne here (u. a. z Glyndebourne), syter anne 1971 isch si au regelmäßig an dr Hamburgische Staatsoper ufdrätte. Derzue isch si vylmol as Kunzärtsängeri ufdrätte. Schwärpinkt vu ihrem umfangryche Repertoires hän vor allem d Opere vum Rossini, em Donizetti un em Bellini bildet, aber au
D Maria Gertrude Goeppert-Mayer (* 28. Juni 1906 z Kattowitz, Oberschlesie; † 20. Februar 1972 z San Diego, Kalifornie) isch e dytsch-amerikanischi Physikeri gsii. Si isch di zwoot Frau gsii, wu dr Nobelbryys fir Physik iberchuu het. D Maria Goeppert isch anne 1906 as ainzig Chind vum spetere Pädiatrybrofässer Friedrich Göppert (1870–1927) un syre Frau Maria Göppert, ere Lehreri fir Sproche un Musik, uf d Wält chuu. Ihre Großvater isch dr Jurabrofässer Heinrich Robert Göppert (1838–1882) gsii, en Urgroßvater dr Botanikbrofässer Heinrich Göppert, un scho ne Ururgroßvater isch Brofässer fir Pharmazy gsii. Mit ihre Eltere isch si 1910 uf Göttingen zoge. Fir ihri Eltere sich s sälbschtverständli gsii, ass si noch em Abitur 1924 studiert het. Zeerscht het d Goeppert welle ne Mathematikeri gee, isch aber no drei Johr in d Physik gwächslet. 1930 het si Über Elementarakte mit zwei Quantensprüngen bim spetere Nobelbryysdreeger Max Born promoviert. Wie wichtig in dr Wisseschaft d Universitet Göttingen dodmol gsii isch, het si au doodraa zaigt, ass bi ihrem Rigorosum au dr James Franck un dr Adolf Windaus derby gsii sin. Si het dr Franck-Mitarbaiter Joseph Edward Mayer (1904–1983) ghyrote, dr speter Besidänt vu dr American Physical Society, un isch mit em anne