rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Agnes vo Ungarn, wo öppen im Joor 1281 uf d Wält cho und am elfte Juli 1364 z Chönigsfälden im Aargau gstoorben isch, isch e habsburgischi Prinzässin, Königin vo Ungarn und d Leiterin vom Chlooschter Chönigsfälde gsi. Si isch d Dochter vom Habsburger König Albrächt und däm synere Frou Elisabeth gsi. Anne 1296 het si dr ungaarisch König Andreas ghürootet, wo aber scho füüf Joor drufabe gstorben isch. Anne 1308 isch iire Vater, dr König Albrächt, i der Nööchi vo dr Rüüss und em Doorff Windisch tötet woorde. D Königinwitwe Elisabeth het dodrufabe ufem Fäld zwüsche Windisch un dr Stadt Brugg, im habsburgischen «Eigeamt», es Chlooschter lo boue, zum Aadänken a König Albrächt, iire Maa. D Agnes isch anne 1317 i das Chlooschter bi Windisch choo. Si isch nit sälber Chlooschterfrou woorde, me het sen aber als Leiterin vom ganze Konvänt und em Chlooschterbetriib lo schaffe. D Habsburgerin het d Gschäft vom Chlooschter guet gfüert, es het e bedüütendi Grundherrschaft im Aargau gha; s «Eigenamt» mit de Döörffer ringsume isch in Bsitz vom Chlooschter cho. Under dr Agnes isch die gootischi Chlooschterchile mit de prächtige Bildfäischter gmacht worde. I der Schwiizer Gschicht dänkt me gäärn a d Agnes vo
S Oschtergau isch en Ortschaft und e Landschaft und en ehemoligi Gmeind im Kanton Luzern. Sit anne 1803 het die alti Doorffgmeind zu dr luzärnische Gmeind Willisau-Land ghöört, wo sich 2006 mit Willisau-Stadt zu dr nöie grosse Gmeind Willisau zämetoo het. Der Luzärner Volchskundler Josef Zihlmann het der Ortsname so erklärt: es isch vo der Stadt Willisau uus gseh s «Piet uf dr Oschtsyte». S alte Wort Gau oder au Gäu bedüütet e Landschaft, wo gross oder chly cha sy; me findet drzue vil Erkläärige bim schwiizerdüütsche Mundartwörterbuech Idiotikon. Dr Martin Geiger erklärt dr Name au no als e Form vom Grundwort «Au». S Piet vom Kanton Luzärn im Mittelland heisst bi de Luzärner algemein au Gäu. Dur s Doorff Oschtergau cha men uff dr Strooss vo Willisau uf Groosswange, wo die öschtlichi Nochbergmeind vo dr Stadt isch. Und döört duure goot dr Abschnitt vom Jakobswääg zwüsche Wertheschtei und Willisau. S Oschtergau, wie me dr Naturlandschaft zwüsche Willisau und Groosswange seit, isch e Naturlandschaft, wo i dr Schwiiz e nazionali Bedüütig het. Es isch es chlyses, breits Tääli, wo zwüsche Zylete vo Randmorääne vom yschzytliche Rüüssgletscher entstanden isch. Durs Tal lauft d Root derduur, wo vo Buholz, Geiss und Wüschiswil
Dr Josef Zihlmann, wo am 19. März 1914 z Hergiswil bi Willisau im Kanton Luzärn uf d Wält cho und am 10. Jänner 1990 z Willisau gstoorben isch, isch e Schwiizer Volchskundler, Nameforscher, Mundartautor und Theaterschryber gsi. Er isch wytume mit em Name «Seppi a de Wiggere» bekannt gsi. Em Josef sy Vatter, wo auf Josef gheisse het, isch e Handwärcher gsi, d Muetter isch d Elisa Koch gsi. D Familie het z Hergiswil, em Doorff im Tal vo dr Änziwiggere südweschtlich vo Willisau, gläbt. Zäme mit der Buechwiggere un dr Seewag git das bi Willisau die grossi Wiggere, wo gäge Norde in Aargau abeflüsst und bi Aarburg id Aare ymündet. Dr ufgweckt Schüeler het s Gymnasium z Willisau unde bsuecht, drno isch er aber nit go studiere; das wäär für die eifachi Familie nit ggange. Vo Prueff isch er Chauffme und dr Leiter vomene Usego-Laade gsi, und bi dr schwiizerische Gnosseschaft Usego het er e Zyt lang Küürs für Vrchöifer gää. Döört drfüür het dr Zihlmann sälber es paar praktische Lehrbüecher gschribe. Sid 1967 het dr Josef Zihlmann bi dr bio-familia z Sachslä gschaffet. Ane 1940 het er d Caroline Fischer (1911–2001) ghürootet. Vo iirne sächs Chind isch der
Zihlmann – mundartlech wär das au: Zylme – isch der Familiename vo deene Lüüt: Andreas Zihlmann (* 1979), en Schwiizer Skilangläufer und Biathlet Anton Schmid-Zihlmann (1927–2005), en Schwiizer Lehrer und Heimetforscher Josef Zihlmann (1914–1990), en Schwiizer Chauffme, Volkskundler, Mundartforscher und Schriftsteller Max Zihlmann (1936–2022), en Schwiizer Theaterautor Nicole Zihlmann (* 1986), e Schwiizer Liechtathletin Peter Zihlmann (Maler) (1874–1941), en dütsche Mooler Peter Zihlmann (Jurist) (* 1938), en Schwiizer Jurist und Publizist Peter Zihlmann (Musiker) (* 1977), en Schwiizer Jazzmusiker Werner Zihlmann (* 1961), en Schwiizer Künstler, wo under em Name Wetz bekannt isch
Chair Airlines isch en Schweizer Fluggesellschaft und d Weiterentwicklig vo der Germania Flug AG. Am 5. September 2019 het d Airline ihri Firmierung offiziell vo Germania Flug AG zu Chair Airlines AG gwächslet. Chair Airlines het de Sitz in Opfikon (Kanton Zürich) und Basis ufem Flughafe Züri. Chair Airlines isch im August 2014 unerem Name Germania Flug als Aktiengesellschaft durch Schwizer Investore (60 %) und der dütsch Germania Fluggesellschaft (40 %) gründet worde. Nachem Erstflug am 26. März 2015 flügt d Germania Flug für de Schwizer Reisekonzärn Hotelplan Suisse im Sommerflugplan 2015 zu 13 Badeferienziel in Europa und Nordafrika. Druber us flügt d Airline für Air Prishtina uf Pristina und Skopje. Endi August 2015 isch bekannt worde, dass Hotelplan d Zämmearbeit mit der Germania Flug zum 31. Oktober 2015 kündigt het. Der annulliert Vertrag gältet bis ischliesslich Winter 2015/2016. Infolg vo dem leitet d Germania Flug gerichtlichi Schritt gäge d ihrer Meinig na vertragswidrig Kündigung ii. Schliesslich isch d Beschwerde im Mai 2018 vom Bundesgericht abgewise worde. Im Oktober 2015 isch e Airbus A321 vo der dütsche Germania überno worde, wo under anderem für d Air Prishtina uf der Strecki zwische Pristina und Skopje igsetzt worde isch. Ab Summer 2016
Oomstu isch es Doorff und en ehemoligi Gmeind im Kanton Luzärn. Sit 2013 isch es en Ortsteil vo Schööz. D Ortschaft lyt im undere Luutertal, s Doorff isch entstande, wo mit dr Zyt die drüü alte Wyler Groosslörzge, Underi Bachmatt und Bachmatt zämegwachse sind; und drzue ghört au no Niderwyl. Anne 2004 sy chly mee weder drüühundert Lüüt i dr Gmeind gwoont. Dr Ortsname chunt s erschte Mol anne 1160 im Buech Acta Murensia vor. De Ort wird gnennt um 1150 as Omistal, vom 15. bis 17. Johrhundert au as Amanstal. Waltraud Hörsch: Ohmstal In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Ohmstal – Sammlig vo Multimediadateie ohmstal-aktiv.ch Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung nach Bezirken und Gemeinden uf bfs.admin.ch (Bundesamt för Statistik) Waltraud Hörsch: Ohmstal In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Artikel vom 22. Juli 2017, abgruefen am 13. Jänner 2020.
Dr Bernhard Sowinski, wo am 30. März 1931 z Hergisdorf uf d Wält cho und am 5. Juli 2005 gstorben isch, isch e düütsche Germanischt gsi. Er het vo 1951 bis 1958 z Halle und z Köln studiert und drno zerscht als Gimnasiallehrer gschaffet. Sit 1966 het er a dr Uni Köln glehrt. 1981 isch er habilitiert worde, vo 1982 aa het er a de Uni Köln als ordentliche Profässer glehrt. Dr Sowinski het es grosses Läxikon zu de Mundartautooren und -autoorinne vo de düütschsproochige Länder zämegstellt. Zäme mit em Reinhard Meurer het er d Seri Oldenbourg-Interpretationen uusegää. Lexikon deutschsprachiger Mundartautoren. Hildesheim Zürich New York 1997. ISBN 3 487 10381 8 Rudolf Bentzinger: Bernhard Sowinski (1931–2005). Germanist. In: Mitteldeutsches Jahrbuch für Kultur und Geschichte, 13, 2006, S. 222–225. Normdate: GND: 115490256 | LCCN: n85145106 | SUDOC/IdRef: 028944550 | VIAF: 41862543
TAP Air Portugal (portugiisisch als Transportes Aéreos Portugueses 1945 gründet, Churzform TAP) isch e halbstaatlichi und d gröchst portugiesische Fluggesellschaft mit Sitz ds Lissabon und Drähchrüz ufem dortige Flughafen Humberto Delgado Lissabon sowie Mitglied vo der Luftfahrtallianz Star Alliance. Am 14. März 1945 isch d Transportes Aéreos Portugueses (Portugiesischer Lufttransport) ds Lissabon gründet worde. No im gliche Jahr het d Gschellschaft Gesellschaft zwei Douglas DC-3 kauft. De erscht kommerziell Flug führt si am 19. September 1946 zwüsche Lissabon und Madrid durch. Am 31. Dezember 1946 wird d Verbindig zwüsche Lissabon–Luanda (Angola)–Lourenço-Marques (Mosambik) eröffnet. D Reisezeit het hin und zrüg 15 Tage duret, het 12 Zwüschelandige brucht und isch damals mit 24.540 km der längsti Linieflug gsi, wo e DC-3 durchgfüehrt het. Innerhalb vo wenige Jahr wachst d Fluggschellschaft, 1948 isch si Mitglied vo der IATA worde. Au ds Streckenetz isch witer gwachse, so chäme europäischi Ziel wie Paris (1948) und London (1949) dezue, wo mitere Douglas C-54 (DC-4) bedient worde sind, und Sevilla (1948), wo mitre DC-3 bedient worde isch. Für weiteri vorwiegend langi Streckene ohni Zwüschestopp bediene zu chöne, isch 1955 die erschti Lockheed Super Constellation in Betrieb gno worde. Im Jahr 1960 isch d TAP drufhib als eini
D Amalafrid, wo öppen i dr Zyt vo 460 bis 525 nach Chrischtus gläbt het, isch e Frau und e Prinzässin vom Volch vo den Oschtgoote gsi. Si isch vermuetlich d Dochter vom König Thiudimir, und iire Brueder isch dr König Theoderich der Gross gsi, eini vo de wichtige Herrscherpersoonen i der Zyt vo dr Völkerwanderig, e Gäneraal vo den Oschtröömer; am Ändi vom füüfte Joorhundert het er nach schwääre Kämpf mit dr Armee vom weschtrömische König Odoaker e grosse Teil vom Land Italien eroberet, wo s Oschtgooterych de für mee weder es halbs Joorhundert gsi isch. D Amalafrid isch zeerscht mit emene Oschtgoot ghüroote gsi und mit dämm het si zwöi Chind gha, dr Theodahad, wo noch em Theoderich für churzi Zyt König vo den Oschtgoote gis isch, und d Amalaberg, wo d Frou vom Tüüringerkönig Herminafrid gsi isch. Wo iire eerscht Maa gstorben isch, isch d Amalafrid anne 500 d Frou vom König Thrasamund vo de Wandaale woorde. So isch si zu iim uf Afrika ggange. Im Joor 523 isch dr König gstorben, und jetz het däm syn Nochfolger, dr Hilderich, sii lo yspeere und de lo tööde. M. Cristini: Il seguito ostrogoto di Amalafrida: confutazione di Procopio,
Dr Amalafrid, wo öppen am Afang vom sächste Joorhundert uf d Wält cho und anne 552 gstorben isch, isch e Prinz vom Volch vo de Tüüringer gsi. Si Vatter isch dr tüüringisch König Herminfrid gsi, und syni Muetter d Amalaberga. Syni Schwöschter, wo me dr Name vonnere nit könnt, isch d Frau vom Langobardekönig Audoin gsi. Anne 531 isch s mit em Königrych vo de Tüüringer umme gsi. Do isch dr Amalafrid zu den Oschtgoote uf Ravenna is Exil. Wo die oschtrömischi Armee under am Gäneraal Belisar em Oschtgooterych es Ändi gmacht het, isch dr Amalfrid uf Konstantinopel choo. Döört het er im oschtrömische Militäär Karriere gmacht und isch sogar sälber e Heermeischter worde. Er isch mit ere oschtrömische Kampfgruppe em Langobardekönig Audoin im Chrieg gäge d Gepiide go hälfe; bi dene Kämpf isch er de ums Lääbe cho. Vom Amalafrid brichte d Büecher vo de Gschichtschryber: Prokop Venantius Fortunatus
S Fricktaler Museum isch es Stadt- und Regionalmuseum im aargauische Rhyfälde. Es isch sit 1934 im Huus «zur Sunne» i dr Altstadt vo Rhyfälde. Das Huus stoot a dr Määrtgass, grad näbem Roothuus. S Museum het e schööni Sammlig vo Sachen us dr Stadt und em Fricktal. Das alles isch zäme als Kulturguet, wo regionale Bedüütig het, definiert. Anne 1878 isch d Altertumskommissioon vo Rhyfälde gründet woorde, wo gly drufabe agfange het Sachen und Kulturgüeter us dr Stadt samle. 1883 sin die Sachen ad Stadt choo, und z’eerscht isch alls im Huugefäldschuelhuus usgstellt gsi und spööter de im Roothuus. 1934 isch s nöie Museum i dr «Sunne», wo früener e Wirtschaft gsi isch, uufggange. d Websyte vom Fricktaler Museum 47.555437.79351Koordinate: 47° 33′ 19,5″ N, 7° 47′ 36,6″ O; CH1903: 626712 / 267251 Normdate: GND: 106807101X | VIAF: 314886132
S Schwiizerischen Inväntaar vo de Kulturgüter, wo nazionali oder regionali Bedüütig händ, isch e Lischte vo Sache, wo me zu de wichtigere Kulturgüeter vom Land zellt. Aagfange het me mit däm nazionale Projäkt anne 1988. Es git i dr Schwiiz öppe sächsehalbtuusig Objäkt, wo me für d Architektur und d Kultur vo de Regioone als bsunders wichtig aluegt, und mee weder drüütuusig Objäkt, wo gmäss däm Vrzäichniss als bsunders wichtig im nazionaale Vrglyych gälte. S meischte sind historischi Bouwäärch, und drzue ane het men au Sammlige vo Museeèn und vo Archyv und gwüssi archäologischi Oort uf d Lischte gnoo. Die regionali Kategory isch nach de Kantöön ggordnet, also gnöier: für jede Kantoon git’s dört drvo en eigeti Lischte. Dr Begriff vo dr «regionale Bedüütig» meint öppe s glyyche wie «kantonali Bedüütig», eifach im Gägesatz zu dääne Sache, wo me nach Bschlüss vo de zueständige Kommissioone als so wichtig aluegt, ass me sen uf die gsamtschwiizerischi, ebe die «nazionali» Lischte too het. Über die Yteilig het’s bi de Fachlüüt und Arbetsgruppen und Politiker mängisch zimlechi Kontroväärse gää. S fertig usdischgerierte Inväntaar wird vom Bundesroot für gültig erchläärt. Und au bi dr undere Kagegory vo dr kulturelle Bedüütig isch s wider äänlich
Quaoar isch de Namme vu de Schöpfergotthait vum Volch vu de Tongva, wo vor de Achumft vu de Europäer in de Gegend vum hütige Los Angeles in de USA gsidlet hän. Wie in de maischte Schöpfigsmythe isch au bi de Tongva am Afang s'Chaos gsi. Quaoar isch danzend ussem Chaos entsprunge un het no d'Welt in d'Existenz danzt, während er s'Lied vu de Schöpfig gsunge het. Z'erst isch äso de Himmelsgott Weywot entstande, deno d'Erdgötti Chehooit, wo deno zämme mitem Quaoar d'Sunne (Tamit) un de Mond (Moar) in d'Welt danzt hän. Zämme hän die fimf no alles ander ins Dosi danzt: Dier, Pflanze, Mensche un au die andere Götter. Noochdem er si Werch beendet gha het, isch Quaoar aifach irgendwoani verschwunde. Anno 2002, isch ä großes transneptunischs Objekt uf de Namme Quaoar daift worre.
Ärdmänndli oder Härdmänndli bedüütet: Ärdmännli, e Tieraart Erdmännlein (Sagengestalt): Härdmänndli, es Volch i dr Saagewält s Ärdmänndli, es Määrli Figure vo verschideni alemannische Fasnets-Narrezümft: Narrenzunft Erdmännle Sickingen e. V Narrenverein Mössingen e. V. "Erdmännle & Andeck-Hexa" Narrenzunft Tiengener Erdmännle e. V.
Härdmänndli sind es Volch vo chline Lüütli, wo de Möntsche chöme cho hälfe, wenn si s bruuche und wenn si s verdiene. Me seit nen au öppe Härdlüütli. Und es lääben au Härdwybli. I dr Innerschwiiz und de Zäntralalpe au suscht heisse si eender Wildlüütli. Und si glyche au de Bärglüütli, wo i gwüsse Piet vorchöme. Es git drvoo alti Gschichte, wo sech vill Lüüt bsunders im alemannische Sproochgebiet und vill sältener au i andere Gägende gäärn verzelle – Es isch guet, doo drvo chly meh ghööre sääge. Es isch emol esoo gsi, do het men a vilnen Oorten öppedie gmerkt, ass eim d Härdmänndli, und mängisch isch eben au d Reed vo de Härdwyybli, öppis Guets sind cho tue. Es müesse zimli gschyydi und au rächt früntlechi Wääse sy, si meerke wemme se bruucht, und gschaffig sind si au, wemme dänkt, wie vill ass si mögen id Oornig bringen und verwäärche, wenn öpperem alls übere Chopf wachst. Si schaffen aber nit immer glych; mängisch erledige si öppis, won e Möntsch nit het chönne, ooni dass me se gseht; vo däm häär sind d Lüüt doundöört druuf cho, iine «Huusgeischter» z sääge. De aber chunt sones Härdmanndli au moll zu
D Ulrike Ebert (mer chännt si au unter em Name Ulrike Ebert-Wirminghaus; * 15. April 1955 z Löörech; † 28. April 2024) isch e dytschi Musikpedagoogi un alemannischi Autoori gsii. D Ebert isch z Löörech ufgwachse un het no dr Schuel an dr Musikhochschuel z Fryburg Schuelmusik, Rhythmik un Klavier studiert. Si schafft as Musik- und Rhythmikleereri an dr Kadoolische Fachschuel fir Sozialpedadoogik z Fryburg. Si het mit ire Familie langi Joor z Niederweiler bei Müllheim gwoont, speter het si z Fryburg gläbt. D Ebert het im Löörecher Alemannisch un uf Hoochdytsch gschribe. Anne 2006 isch im Drey-Verlag ire eerscht Buech mit alemannische Gediicht uusechuu. Im Joor 2018 het si mit Warnlaute vom Tag ire Prosadebüt uf Hochdytsch uusebroocht. D Dorothee Philipp het im Oberbadische Volksblatt iber ire Gediichtband gschriibe: „Die Dichterin Ulrike Ebert ist eine von denen, die die Poesie im Markgräfler Alemannisch zum Schwingen und Klingen bringt, wie man es selten gehört hat. Herrliche intime, bei aller Sinnlichkeit immer auch ein wenig melancholische Miniaturen sind so entstanden, voller Lebensweisheit und einem Sensorium für feinste Schwingungen. Eine Sammlung, die die zeitlose Schönheit und die Begriffsgenauigkeit der Sprache unserer Vorfahren ohne Schnörkel und falschen Zuckerguss herausmodelliert.“ – Dorothee Philipp, Oberbadisches
De Roland Frauchiger (* 1960) isch en Schwizer Politiker vo de EVP. Er isch Mitgliid vom Grosse Rot vom Kanton Aargau und Co-Präsident vo de Kantonalpartei. De Frauchiger isch politisch und au bi de reformierte Chile engagierd. Er isch Gmeindamme vo Thale und isch dete au einigi Johr Präsident vo de Chilepfläg gsi. Zudem het er i de Legislaturperiode 2015–2018 d Synode vo de Reformierte Chile Aargau präsidierd. Er isch au Mitgliid vo verschidnige Stiftigsröt. Sit em 18. November 2014 isch er Mitgliid vom aargauische Grosse Rot. Dete isch er de Nochfolger vom Sämi Richner worde. d Website vom Roland Frauchiger de Roland Frauchiger uf de Siite im Grosse Rot Aargau Grossrat Roland Frauchiger präsidiert Synode der Reformierten Landeskirche Bricht uf ref-ag.ch über di konstituierend Synodesitzig vom 14. Januar 2015 z Aarau
Wettige-Mehrerau isch es Zischterziänserchlooster bi Bregänz im Vorarlbärg. Der offiziell latynisch Name vom Chlooschter isch Abbatia territorialis Beatae Mariae Virginis de Maris Stella et de Augia Maiore. Der Graf Ulrich dr Zääti vo Bregänz het s Chlooschter Mehrerau (Augia Maior) im elfte Joorhundert gründet. Der Name chunt drvo, ass dr Platz nooch bim Bodesee isch. Anne 1097 isch dr Bischof Gebhard vo Konstanz d Chile Sankt Peter und Paul cho weihe. Wo Bregänz im Joor 1805 zum Königrych Bayern cho isch, het d Regierig s Chlooschter ufghobe. Es halbs Joorhundert drufabe het s Chlooschter wider nöi agfange. Im Kanton Aargau het di radikaali Regierig anne 1841 d Chlööschter ufglööst, au s alte Zischterziänserchlooschter Wettige. Und jetz sind d Mönch vo däm Chlooschter a dr Limet uf Bregänz choo, und dr öschtrychisch-ungarisch Kaiser Franz Joseph het nen erloubt, im alte Chlooschter am Bodesee iire Konvänt yzrichte. Am 18. Oktober 1854 het s Lääbe vo Wettige-Mehrerau agfange. Dä Konvänt gilt als diräkte Nochfolger vo beidne früenere Chlööschter, däm vo dr Mehrerau und däm bi Wettige, wo Maris stella («Meerstäärn») gheisse het. Das Bodeseechlooschter isch wichtig gsi für die jüngeri Gschicht vom Oorde vo de Zischterziänser. Ihm ghört au d Wallfahrtschile Birnau. Kassian
S Wildemannlisloch (/wıldəmannlısˈlɔχχ/) oder Wildmannlisloch isch e Hööli im Toggeburg. Si isch am Nordabhang vom Seluu, eim vo de Chuurfirschte, am ene Felshoger näbe der Breitenalp. Dr Platz vo dr Hööli isch uf 1635 Meter über Meer. D Hööli goot öppe hundertfüfzg Meter wyt i Bäärg ine. S Wildemannlisloch isch vor öppe 40ˈ000 Joor vo Neandertaaller uufgsuecht wore und somit de ältisti bikannti Oort im Toggeburg, wo Mensche ghuuset hend. D Hööli isch doozmool nume wenig öberem Tuurgletscher glege. D Neandertaaller hend die Hööli sporaadisch uufgsuecht, wenn si uf de Jagd i d Geget choo sind. S Wildemannliloch isch i de Joore 1923 bis 1927 systemaatisch erforscht wore. Me hett e Dörenand fo Chnöche gfunde, wo vo junge Höölebääre stammed, und ono wenigi vo e paar anderne Tier. Bim Iigang hett mer vercholets Roottaneholz gfunde und aabrennti Bäärechnöche. Me list vonnere s eerschte Mol öppis im Buech vom Pfaarer Heiri Scherrer vo anne 1716. Sit em Joor 1816 isch dr Naame Wildmannlisloch bezüügt. Das het mit dr alte Gschicht z tue, es heige döört früener Wildlüütli gläbt. Steinhauser-Zimmermann, Regula Anna: Wildenmannlisloch. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Bächler, Emil: Das Wildenmannlisloch. In: Appenzeller Kalender 206, 1927. [1] Hans Büchler (Herausgeber):
Klingedol (IPA: [kligədōl]) (frz. Klingenthal, ditsch Klingenthal) ìsch e frànzeesch Dorf ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). ’S Dorf ghert zu d’ Gmeine Bersch und Ottrott, zem Kanton Molse un zem Arrondissement Molse. Klingedol ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1731. Vun 1871 bìs 1918 hàt ’s Dorf zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Bekànnt isch ’s Dorf fir sini Manufacture zerscht fir Chriegswàffe un speter fir làndwirtschàftlichs Warchziig, ggrìndet vum Louis XV. Hìt isch im frienriga Schüelhüs e Museüm. Dr elsassisch Dialekt vun Klingedol ghert zem Owerrhinàlemànnisch. Commons: Klingenthal (Bas-Rhin) – Sammlig vo Multimediadateie D’ «Manufacture Royale d’Armes Blanches» im Elsass (englisch, franzeesch, ditsch) E kurz Gschìcht d’r Manufacture vun Klingenthal (englisch) Liste des maires au 25 avril 2014 (data.gouv.fr) Museum uf klingenthal.chez.com
«Das Erdmännchen» isch es Määrli im Düütsche Määrlibuech vo de Brüeder Jakob und Wilhelm Grimm. Das Määrli het im Wäärch vo de Brüeder Grimm d Nummere ATU 301. Si bringes in iirem Buech in ere niderdüütsche Fassig. Um was goot’s i dere Gschicht? Es isch e ryche König gsi, dä het en Öpfelboum gha. Äär het gseit, wäär vo däm Boum es Öpfeli numti, sig grad vrwunsche. Do het emol iim sys jüngschte Döchterli dänkt, dää Fluech gälte gwüss für iins nit, und so het s en Öpfel gnoo und syne beede Schwöschtere drvo gää. Und lueg, grad het se d Äärde vrschlückt. Jetz het dr König vrchündet: Wär se fungti, däm guub er eini zur Frou. Drüü Jeegerspurschte sin zum König ufs Schloss choo, und me het se uf d Suechi gschickt. Im ene Huus git’s für se en Prüeffig am ene verzouberete Tisch vom ene chlyne Männdli, und nume dr jüngscht vo de Brüedere gwünnt dr Kampf mitem. Und drum zeigt s Männdli iim dr Wääg dur en Brunnen abe is Geischterrych. Dr Puurscht gwünnt döört au gäge drüü Traache, wo d Prinzässinne hüete. Oben am Brunne mache sich de beiden eltere Brüedere ellei mit de grettete Mäitli
E Saag isch e Gschicht, wo me sech immer wider verzellt ooni z wüsse wohäär ass si chunt und wär se siich s eerschte Mol uustänkt het. Dr Begriff zeigt, ass er vom althochtüütsche saga häär chunt, wo bedüütet het: «das wo gseit isch». Es chunt eifach vom Wort sääge. Früener isch es so gsi: bi fasch allne Lüüt het’s nume Gschichte gää, wo me sech verzellt het; s Lääsen und Schrybe het me meischtens gar nit bruucht. Und d Saage sind e sone Sach vo dr müntlichen Überliferig. Es git Gschichte vo woore Sachen und sozialen und politische Reglen und den Erläbnis vo de Lüüt und au vo dene vo früener, das git s gmeinsame Aadänken a d Gschicht, me seit dämm s kolektyve Gedächtnis. Meh oder weniger nooch bi dr würkliche Vergangeheit vo de Gsellschaften isch d Heldesaag, wo Sachen us dr Gschicht mit staarche Figuuren und unerhörte, mängisch au tragische Gschichte vrchnüpft. Es wichtigs Stück isch s Lied vo de Nibelunge. A vilnen Oorte könnt me so Saage, wo eim e bestimmti erstuunlichi Sach vo früener loot lo verstoo, so wie öppe bi dr Tüüfelsbrugg oben a Göschenen im Kanton Uri. Bi de Gründigssaage ghöört me, wie
(50000) Quaoar isch dr Namme vume Transneptunische Objekt im Kuipergürtel. Bevor er dr Namme Quaoar erhalde het, isch er under dr vorläufige Bezeichnig 2002 LM60 gfüehrt worre. Entdeckt worre isch dr Asteroid am 4. Juni 2002 vu dr Astronome Chad Trujillo un Mike Brown am California Institute of Technology z'Pasadena, USA wo ihn au daift hän. Dr Namme Quaoar (gsproche „kwah-o-wahr“) entstammt im Schöpfigsmythos vu dr nordamerikanische Tongva-Indianer, wo in dr Gegend um Los Angeles läbe. Die Internationale Astronomische Union (IAU) het die Nammensgäbig middlerwili offiziell bestätigt. Dr Quaaor entspricht alle Kriterie vu dr Kategori Zwergplanet in dr am 24. August 2006 vu dr Internationale Astronomische Union verabschidete nöie Systematik vu dr Himmelskörper im Sunnesystem. Allerdings isch dert noch dr Systematisierigsprozess no nit agloffe. Im Quaoar si Durmesser isch afänglich uf 1250 ± 50 km bestimmt worre. Dömit het er, bis zue dr Entdeckig vum (90482) Orcus un vu dr (90377) Sedna, s'gröscht sitem Pluto entdeckt Objekt im Sunnesystem gulte. Middlerwil isch, nit z'ledscht wäge dr Entdeckig vu eme Mond, dr Durmesser uf guet 900 km korrigiert worre, was in dr Grössi vum Zwergplanet Ceres entspräch. Wäge dr höchere Dichti isch dr Quaoar aber massiver wie dr Zwergplanet Nummer 1.