rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Stickstoff (latiin. Nitrogenium) isch e chemischs Elimänt mit dr Ornigszaal 7 und em Sümbool N. Es läitet sich vo dr latiinische Bezäichnig nitrogenium ab (vo altgriech. νιτρον nitron „Laugesalz“ und γενος genos „Häärkumft“). Die dütschi Bezäichnig Stickstoff erinneret draa, ass molekulare Stickstoff Flamme uslöscht („verstickt“) oder ass in räinem Stickstoff Lääbewääse versticke. Im Periodesüsteem stoot s in dr fümfte Hauptgruppe oder Stickstoffgruppe und in dr zwäite Periode. Elementar chunnt dr Stickstoff nume in dr Form vo zwäiatomige Molekül vor er isch mit 78 % dr Hauptbestanddäil vo dr Luft. In dr Ardkruste chunnt anorganisch bundnige Stickstoff sälte vor; vo Bedeutig isch er nume in Salpetervorkomme. Im Lauf vo dr Evoluzioon het sich e Stickstoffkräislauf vo de Ökosüsteem usbildet: As Bestanddäil vo Protein und vile andere Naturstoff isch dr Stickstoff essenziell für Lääbewääse, won en im ene energiiintensive Brozäss (Stickstofffixierig) organisch binde und eso nutzbar mache. Das bassiert zum Bischbil enzymatisch am ene Eisen-Schwefel-Cluster, won e Kofaktor vom Enzym Nitrogenase isch. Markus Bernhardt-Römermann, Jörg Ewald: Einst zu wenig, heute zuviel: Stickstoff in Waldlebensgemeinschaften. Gefahrstoffe – Reinhaltung der Luft 66(6), S. 261–266 (2006), ISSN 0949-8036. Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente – das Periodensystem in Fakten, Zahlen und Daten. S. Hirzel
Dr Alexander Christian Friedrich Graf von Württemberg – wia-nr mit seim ganza Nama ghoißa hôt – (* 5. November 1801 z Kopenhagen, † 7. Juli 1844 z Wildbad), ischt a deitschr Dichter ond Offizier gwäa. Dr Schwôb Alexander vo Wirdaberg ischt am 5. November 1801 en dr deenischa Hauptstadt Kopenhagen uff d Welt komma. Sei Vadder isch dr Herzog Wilhelm Friedrich von Württemberg, a Bruader vom Keenich Friedrich I. von Württemberg, gwäa ond sei Mueder d Wilhelmine von Thunderfeld-Rhodis, a Hofdam us-ma niidriga Adl. Weil so ebbes dômôls ibrhaupt et standesgemäß gwäa ischt, hôt em Alexander sei Vadder fir sich selber ond drzua au noh fir älle seine Nôchkomma uffs wirdabergische Thronrecht vorzichda miaßa. Drom hend dia Nachfahra au bloß da Titl „Graf“ fihra däffa. Wia’s dômôls beim Hochadel so iiblich gwäa ischt, hôt dr Alexander zerscht amôl a milidärischa Ausbildong zo-ma Berufsoffiziir durchlaufa. Wia-nr dô drmit ferdich gwäa ischt, ischt’r als Oberschtleitnant ens dridde wirdabergische Reiterregiment eitredda, wo z Esslenga am Necker stazioniirt gwäa ischt. En sellra Stadt hôt dr Alexander em Obera Palmscha Palää am Marktplatz gwohnt. Em Jôhr 1828 hôt der Môô em Oberamtsrichder Georgii sei Villa en Serach abkauft ond zo-ma scheena kloina Schlessle ausbaua lassa.
Zinn (ahd., mhd. zin) isch e chemischs Elimänt mit em Sümbol Sn (latiin. stannum) und dr Ornigszaal 50. Im Periodesüsteem stoot s in dr 5. Periode und in dr 4. Hauptgrubbe (Grubbe 14) oder Choolestoffgrubbe. Es isch e Schwermetall, glänzt silbrigwiss und isch so wäich, ass mä s mit eme Fingernagel cha ritze. Für Metall het Zinn e seer niidrige Schmelzpunkt. Zinn cha in drei Forme vorchoo, wo verschidnigi Kristallstrukture und Dichtene häi0: α-Zinn (kubischs Diamantegitter, 5,75 g/cm3) isch underhalb vo 13,2 °C stabil und het e Bandabstand vo EG = 0,1 eV. Dorum wird s je noch Interpretazioon as Halbmetall oder Halbläiter iigordnet. Si Farb isch grau. β-Zinn (verzerrt oktaedrisch, 7,31 g/cm3) bis 162 °C, Oberflechi silbrigwiss. γ-Zinn (rhombischs Gitter, 6,54 g/cm3) oberhalb vo 162 °C oder under hoochem Druck. Natürligs Zinn bestoot us zää verschiidene stabile Isotop; das si mee as bi alle andere Elimänt. Usserdäm si no 28 radioaktivi Isotop bekannt. Dr Rekristallisazioon vo β-Zinn zu α-Zinn bi niidrige Tämpratuure säit mä d Zinnpest. Wemm mä Zinn verbiegt, macht s e charakteristischs Grüsch, wo men em s Zinngschrei säit. Es entstoot wil sich d β-Kristallite anenander riibe. S Grüsch git s aber nume bi räinem Zinn. Scho
Die organisch Chemii (churz: OC), hüfig au churz Organik, isch e Däilgebiet vo dr Chemii, wo die chemische Verbindige behandlet, wo uf Choolestoff basiere, mit Usnaam von e baar anorganische Choolestoffverbindige und vom elementare (räine) Choolestoff. Die groossi Bindigsfähigkäit vom Choolestoffatom macht e Hufe underschiidligi Bindige zu andere Atom mööglig. Ass es eso vil Naturstoff (pflanzlig, dierischi Farbstoff, Zucker, Fett, Protein, Nukleinsüüre) und Lääbewääse git, chunnt doodrvo. Wääred e Hufe anorganischi Stoff dur Tämpraturiifluss und katalytischi Reagänzie nit veränderet wärde, finde organischi Reakzioone vilmol bi Ruumtämpratuur oder e chli wermer mit katalütische Mänge vo Reagänzie statt. Organischi Molekül enthalte as Elimänt nääbe Choolestoff hüfig Wasserstoff, Suurstoff, Stickstoff und Halogen; die chemischi Struktur und die funkzionelle Grubbe si d Grundlaag drfür, ass d Äinzelmolekül eso underschiidlig si. D Chemii isch noch em Georg Ernst Stahl d Wüsseschaft vo dr Analüüse und Sünthese vo Stoff. In dr organische Analütik macht mä mit eme Gmisch vo Stoff zerst e füsikalischi Drennig und Charakterisierig (Schmelzpunkt, Siidpunkt, Brächigsindex) vo Äinzelstoff, denn wird die elementari Zämmesetzig (Elementaranalüüse), Molekülmasse, funktionelli Grubbe (chemischi Reagänzie, NMR-, IR-, UV-Spektroskopii) bestimmt, so dass mä bi Verbindige, wo wenig komplex si, d Struktur vo dr organische Verbindung sicher cha aagee. Im Beriich
Alkohol (arabisch الكحول‎, DMG al-kuḥūl, oder الغول‎ / al-ġawl: s Allerfeinste, räini Substanz, äigentlig: fiins Antimonpulver) si chemischi Verbindige, wo äi oder meereri Hüdroxygrubbe (–O–H) häi, wo an alifatischi Choolestoffatom bunde si. De Alkohol, wo vo de Alkane abgläitet si, säit mä Alkanol. Zum d Alkohol klar vo Halbacetale oder Carbonsüüre abzgränze, cha mä ergänze, ass s Choolestoffatom mit dr Hydroxygrubbe nume no mit Choolestoff- oder Wasserstoffatom daf bunde si. Wenn d Hydroxygrubbe an e Choolestoffatom bunde isch, wo Däil vom ene aromatische Ring isch, so wärde d Verbindigen as Fenol bezäichnet. Si ghööre nit zu de Alkohol, wil die Hydroxygrubbe analog zun ere Carboxygrubbe suur regiere. Was mä in dr Umgangssprooch under Alkohol verstoot, isch s Ethanol, e drinkbare Alkohol mit dr Summeformle C2H6O. Mitschnitte von Vorlesungen der Universität Tübingen, Experimentalchemie II, Organische Chemie. Schulversuche zum Thema Alkohole Lernzirkel Alkohole. In: ZUM-Wiki. Zentrale für Unterrichtsmedien im Internet e. V. [ZUM Internet e. V.], 28. Dezember 2009, archiviert vom Original am 28. Dezember 2009; abgruefen am 7. Februar 2010. Eintrag: alcohols. In: IUPAC Compendium of Chemical Terminology (the “Gold Book”). doi:10.1351/goldbook.A00204 (Version: 2.3.1). Fehler in Vorlage:Literatur – *** Pflichtparameter fehlt: Originaltitel fehlt Brockhaus ABC Chemie, VEB F. A. Brockhaus Verlag,
Die Analütischi Chemii isch e Däilgebiet vo dr Chemii und beschäfdigt sich mit dr Identifizierig und dr Mängebestimmig vo chemische Substanze, wo in däm Zämmehang as Analüte bezäichnet wärde. Si spiilt in fast alle chemische Däildiszipline e bedütendi Rolle und isch hüfig dr Gegestand vo aktuelle öffentlige Diskussione wie zum Bischbil in dr Umwältanalütik. Dr wichdigst Underschiid isch dä zwüsche dr kwalitative Analüse, dr kwantitative Analüse und dr Strukturanalütik: Die kwalitativi Analüse beschäfdigt sich mit em Was im Sinn vo „Was für e Stoff isch das?“ Wenn es sich nit nume um e chemischi Verbindig handlet, sondern um e Gmisch, frogt mä „Weli Substanze si in dr Broob vorhande?“. D Grundufgoob vo dr kwalitative Analüse isch s also, d Stoff z identifiziere mit ere Noochwiisreakzioon, under Umständ noch ere Entstöörig oder Ufdrennig. Die kwantitativi Analüse beschäfdigt sich mit em Wie vil, d. h. wie vil vom ene Stoff (vom Analüt) im ene Gmisch (dr Broob) vorhande isch. Was „wie vil“ genau bedütet, isch nit driwial. Mäistens isch drmit d Konzentrazioon vom ene Stoff gmäint, also zum Bischbil wie vil mol Coffein es im e Liter Kaffi het. D Strukturanalüse beschäfdigt sich mit em molekulare Ufbau von ere Substanz (dr chemische
Lipid (vo griechisch λίπος lípos „Fett“, Bedoonig uf dr zwäite Silbe: Lipid) isch e Sammelbezäichnig für Naturstoff, wo ganz oder mindestens zum grösste Däil wasserunlöslig si (hydrofob) und wo sich wäge iirer chliine Polaridäät seer guet in hydrofobe (oder lipofile) Löösigsmiddel wie Hexan lööse. Ass si in Wasser nid lööslig si, chunnt vor allem vo de lange Choolewasserstoff-Räst, wo fast alli Lipid häi. Mä däilt sä grob in versäifbari und nit versäifbari Lipid ii. In lääbige Organisme wärde Lipid hauptsächlig as Strukturkomponänte in Zällmembrane, as Energiispiicher oder als Signalmolekül brucht. Die mäiste biologische Lipid si amfifil, d. h. si häi e lipofile Choolewasserstoff-Räst und e polari hüdrofili Chopfgrubbe. Dorum bilde si in polare Löösigsmiddel wie Wasser Micelle oder Membran. Vilmol wird dr Begriff „Fett“ as Sünonüüm für Lipid brucht, aber d Fett (Triglyceride) si nume en Undergrubbe von ene. D Lipid chönne in siibe Grubbe iidäilt wärde: Fettsüüre, Triacylglycerid (Fett und fetti Ööl), Waggs, Fosfolipid, Sfingolipid, Lipopolysaccharid und Isoprenoid (Steroid, Carotinoid etc.) Georg Löffler, Petro E. Petrides: Biochemie und Pathobiochemie. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-42295-1 Florian Horn, Isabelle Moc, Nadine Schneider: Biochemie des Menschen. Thieme, Stuttgart 2005, ISBN 3-13-130883-4 Charles E. Mortimer, Ulrich Müller: Chemie. Thieme, Stuttgart 2003, ISBN 3-13-484308-0
D Protiste (griechisch Protista, „Urwääse“, „Erstling“) si e Grubbe vo mikroskopische Lääbewääse, wo mitenander nit nööcher verwandt si. Mä het sä aber lang as Taxon (süstematischi Äihäit) aagluegt. Alli Äizäller ghööre drzue und Öikariote mit numen e baar Zälle, also Alge, Protozoe und e baar Bilz. Dr Begriff wird nüme as wüsseschaftlig aagluegt, wird aber doo und dört immer no brucht. Vili Protiste chönne sich aktiv beweege. Si chönne mit Hilf vo Gäissle oder Wimpere schwümme oder grääsme, grobble, schliiche oder laufe uf Schiinfüessli (Pseudopodie) ume. Es git Arte wo äifach nume im Wasser schwääbe, vilmol mit Hilf vo lange Zällfortsetz. Die mäiste Protiste lääben im Meer, zum Däil nooch an dr Oberflechi, zum Däil schwääbe si im Wasser, zum Däil schnoogge si uf em Grund. Es git au sonigi, wo uf Stäi, Pflanze und äänligem hocke. Es git au Protiste in Süesswasser aber nume weenigi uf em Land. Es git heterotroofi, autotroofi, mixotroofi, äärobi und anäärobi Forme. Nid wenig Protiste lääbe au parasitisch in Dier. D Protiste pflanze sich gwöönlig dur Zwäidäilig ungschlächtlig furt. Bin e baar Arte git s aber au Vilfachdäilige, bi andere chömme gschlächtligi Vorgäng vor. E Hufe Protiste chömme in gwaltige Zaale vor. D Überräst
D Domäne isch di hegscht Klassifizierigskategory in dr sischtematische Yydailig vu dr Lääbewääse noch em Carl R. Woese (University of Illinois), wo jetz allgmain akzeptiert wird. Alli Lääbewääse wären in däm Sischtem in drei Domänen yydailt, doderby basiert d Unterdailig uf dr unterschidlige Struktur vu dr ribosomale Ribonukleinsyyri (rRNA). Die drei Domäne sin: Bakterie (Bacteria), veraltet: Eubacteria Di Domäne vu dr Bakterien isch in Phyla (Stämm) unterdailt. Archäe (Archaea), veraltet: Archaebacteria Di Domäne vu dr Archäen isch in Phyla (Stämm) unterdailt. Eukaryote (Eukaryota) Di Domäne vu dr Eukaryoten isch in Regna (Rych) unterdailt. Fir d Domäne Eukaryota sin au d Näme Eukarya un Eucarya gängig. Woese, Kandler un Wheelis hän bi ihrem anne 1990 vereffetligte Vorschlag zur Yydailig vu dr Lääbewääsen in drei Domäne dr Uusdruck Eucarya brucht. Näb em Sischtem, wu uf dr Verwandtschaftsgrad zruckgoht, wären alli Lääbewääse no ihre Zällstruktur in zwoo Gruppen yydailt: Prokaryote (au «Prokaryonte»): Lääbewääsen ohni Zällchärne Eukaryote (au «Eukaryonte»): Lääbewääsen, wu d Zälle ne Zällchärne hän D Aagherige vu dr Domäne Bacteria un Archaea sin Prokaryote, alli ibrige Lääbewääse sin Eukaryote. Die Yydailig no dr Zällstruktur isch kai taxonomischi Yydailig. . Fir Vire, Viroid un Prione, wu kai Lääbewääse sin, git s en aigeni
Protozoe (Äizaal Protozoon; griech. πρωτόζωον protózoon‚ s erste Dier‘, vo πρώτο próto ‚ersts‘ und ζώον zóon ‚Lääbewääse‘, Dier‘) oder Urdier bzw. Urdierli isch e veralteti Bezäichnig für öikaryotischi Äizäller, wo wägen iirer Lääbenswiis, wo mäistens heterotrof isch, und wäge iirer Mobilidäät as dierisch aagluegt wärde. Dr Karl Grell definiert sä as Öikariote (mit äim oder meerere Zällkärn), wo als Äinzelzälle lääbe oder koloniali Verbänd bilde. Wie au d Protiste, wo si zuen e ghööre, si au d Protozoe hüte kä Taxon mee. D Protozoologii isch e Däilgebiet vo dr Protistologii und ghöört hützudags zur Mikrobiologii. Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (Hrsg.): Spezielle Zoologie. Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere. 2. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2006, ISBN 3-8274-1575-6. Karl G. Grell: Protozoologie. 2. Auflage. Springer-Verlag, Berlin, Häidelbärg, Nöi York 1968. Commons: Protozoe – Sammlig vo Multimediadateie
D Mikrobiologii (altgriechisch μικρός mikrós „chlii“, βίος bíos „Lääbe“, λόγος lógos „Wort“, „Leer“) isch e Däilgebiet vo dr Biologii. Es isch d Wüsseschaft und Leer vo de Mikroorganisme, also vo Lääbewääse, wo mä als Individue nit vo bluttem Aug cha gsee. Doodrzue ghööre Bakterie, Bilz, Protozoe (Urdierli), äi- und wenigzälligi Alge („Mikroalge“) und Wirus. Si wird iidäilt noch deene Grubbe vo Organisme, aber au noch em Lääbensruum vo de Mikroorganisme (Geomikrobiologii, Meeresmikrobiologii, Bodemikrobiologii) oder noch dr Aawändig in andere Diszipline (z. B. Medizinischi Mikrobiologii, Lääbensmiddelmikrobiologii, Technischi Mikrobiologii). Moselio Schaechter, John Ingraham, Frederick C. Neidhardt: Microbe: Das Original mit Übersetzungshilfen. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2006, ISBN 3-8274-1798-8. Heribert Cypionka: Grundlagen der Mikrobiologie. 3. Uflaag. Springer-Verlag, Heidelberg u. a. O. 2006, ISBN 3-540-24084-5. (Iifüerig) Georg Fuchs (Hrsg.): Allgemeine Mikrobiologie, begründet vom Hans Günter Schlegel, 9. Uflaag. Thieme, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-13-444609-8. (Iifüerig) Michael T. Madigan, John M. Martinko, Paul V. Dunlap, David P. Clark: Brock – Biology of Microorganisms, 12. Uflaag. Pearson, San Francisco u. a. O. 2009, ISBN 0-321-53615-0. Moselio Schaechter (Hrsg.): Enzyclopedia of microbiology. 3. Uflaag. 6 Bänd, Academic Press (Elsevier), Amsterdam u. a. O. 20009, ISBN 978-0-12-373939-1. Hans Günter Schlegel: Geschichte der Mikrobiologie, 2. Uflaag. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, Stuttgart 2004,
D Arthropode, vo griechisch arthronVorlage:Lang – Invalid: 'gr' * probably 'el' intended ‚Glänk‘ und griechisch pous, gen. podosVorlage:Lang – Invalid: 'gr' * probably 'el' intended ‚Fuess‘) si e Stamm vom Dierriich. Zu iine ghööre so underschidligi Dier wie Insekte, Duusigfüessler, Chräbsdier (z. B. Chräbs, Äntemuschle), Spinnedier (z. B. Spinne, Skorpion, Milbe) und die usgstorbene Trilobite. D Arthropode si e seer erfolgriiche Stamm. Öbbe 80 Brozänt vo alle bekannte rezänte (nit fossile) Dierarte si Arthropode. Si verdäile sich uf fast e Million Insektenarte, knapp 10'000 sünstigi Säggsfüessler, öbbe 16'000 Duusigfüessler, guet 100'000 Spinnedier und knapp 50'000 Chräbsdier (nume Gröössenornige, gnauji Zaale schwanke je noch em Autor und Joor vo dr Publikazioon). Si si vermuetlig wääred dr kambrische Explosion entstande, wo am Aafang vom Kambrium vor öbbe 540 Millione Joor die meerzellige Dierstämm blötzlig in dr Fossilüberliiferig vorchoo si. Die nöggste Verwandte vo de Arthropode si d Bärdierli (Tardigrada) und Stummelfüessler (Onychophora). Mit dene fasst mä sä zu de Panarthropoda zämme, au wenn d Onychophora käni gliiderete Bäi häi. Es git Taxonome die säge dere übergordnete Grubbe Arthropoda, de „äigentlige“ Arthropode säit mä denn „Euarthropoda“. In dr dradizionelle Süstematik wird die Grubbe us morfologische Gründ mit de Ringelwürmer zu de Articulata oder
Bärdierli (Tardigrada) – au Wasserbäre – bilde e Dierstamm innerhalb vo de Hütigsdier (Ecdysozoa). Si si mäistens weniger als e Millimeter grooss, häi acht Bäi und erinnere vom Usgsee us und wie si dappig vorwärtschömme e chli an d Bäre, und wäge däm häi si im dütsche Sproochruum die Bezäichnig überchoo. Au iire wüsseschaftlig Naame, wo us latiin. tardus ‚langsam‘ und gradus ‚Schritt‘ zämmegsetzt isch, goot uf die langsami Fortbeweegig zrugg. D Bärdierli lääbe uf dr ganze Wält im Meer, im Süesswasser oder in füechte Lääbensrüüm an Land; bsundrigs hüfig findet mä sä dört in Mooschüssi. En Äigeschaft vo de Dier isch d Kryptobiose. Das isch e doodäänlige Zuestand, won ene hilft, extremi Umwältbedingige z überlääbe. Bärdierli chönne sich vom Inhalt vo Pflanzezälle ernääre und au räuberisch vo chliine Dier wie Faadewürm (Nematoda) oder Reederdierli (Rotifera), wo si aastäche und ussuuge. Bärdierli pflanze sich mäistens gschlächtlig furt. Mänggi Arte vermeere sich aber au parthenogenetisch, das häisst ooni ass e Männli d Äier vom Wiibli befruchdet. Die nöggste Verwandte vo de Bärdierli si vermuetlig Gliider- (Arthropoda) und Stummelfüessler (Onychophora). Mit dene bilde si s Taxon Panarthropoda. E. E. Ruppert, R. S. Fox, R. D. Barnes: Invertebrate Zoology. A functional evolutionary approach.
D Amäise (Formicidae) si e Familie vo Insekte innerhalb vo dr Ornig vo de Hutflügler (Hymenoptera, Apocrita). D Aagoobe zu wivil Amäisenarte es git, schwanke zwüsche 11'000 und öbbe 12'500, öbbe 200 von ene in Öiropa. Die eltiste fossile Fund stamme us dr Chriidezit und wärde uf en Alter vo 100 Millione Joor datiert. S Alter vo dr Grubbe wird aber uf mögligerwiis 130 Millione Joor gschetzt. Alli bekannte Amäisenarte si in Staate organisiert. Si si die bedütendsti Grubbe vo öisoziale Insekte. Amäisestaate bestöön us e baar hundert bis meerere Millione Indiwidue. D Organisazioon vo Amäisestaate basiert uf Arbetsdäilig und es git immer wenigstens drei sogenannti Kaste: Arbäiter, Wiibli (Königin) und Männli. Im Geegesatz zu andere Hutflüügler, wo Staate bilde, si bi Amäise d Arbäiter grundsätzlig flügellos. Nume die gschlächtsrife Wiibli und d Männli häi Flügel. Wiibli und Männli mit Flüügel wärde für d Baarig ufzoge, und si verlöön iire Bau gliichzitig in groosse Schwärm. Noch dr Baarig stärbe d Männli, wäared d Wiibli d Flüügel abwärfe (oder abbisse) bzw. verliere und nöiji, äigeni Kolonie gründe oder in dr elterlig Bau zrugggöön, wo denn meereri Königinne koexistiere. D Amäise lääbe uf vili verschiideni Wiise, vo nomadische „Jeeger“ über „Sammler“ und
Oh Gott, Herr Pfarrer ischt a 13-doiliga deitscha Fernsehserie, wo vom dômôliga Siddeitscha Rundfunk (heit: Sidweschtrundfunk) produziirt ond vom 3. Okdober 1988 ôô em wechentlicha Abstand em Erschda Programm (ARD) ausgschdrahlt wôrra ischt. Jeda Episod hôt a Schbiildauer vo 50 Menudda. Dr Theo Mezger hôt bei älle Folga Reschii gfihrt. S Drehbuach hôt dr schwäbische Autor Felix Huby vorfasst. Ondrschditzt wôrra ischt’r bei dera Arbet vo seim Landsmôô Dieter de Lazzer, wo au theologische Erfahronga eibrôcht hôt. Dui Serie schbiilt em Schwôbalendle; drom kô mr au emmer môl wiidr a baar Dialog em schwäbischa Dialekt heera. dr Robert Atzorn als Pfarrer Hermann Wiegandt d Maren Kroymann als sei Frau Claudia Wiegandt d Stella Adorf als deane zwoi ihr Dechterle Anke dr Sven Wisser als dr gemeinsame Soh Lutz Wiegandt dr Walter Schultheiß als Altpfarrer Merkle ond Vadder vo dr Claudia Wiegandt d Rotraut Rieger als Isolde Neidhardt als Organischdin d Ilse Künkele als em Pfarrer sei Sekredäre Klara Heimreich D Eheleit Hermann ond Claudia Wiegandt – er Dozent vo dr Theologie am Diibenger Stift ond sui a Pfarrersdochter ond a Lehrere – hend zwoi Kender: s Dechterle Anke ond dr Soh Lutz. Wia dr Claudia Wiegand ihr Vadder z Talberg
D Biine, oder wie men i deil alemannische Dialäkt au seit: Imme, Imbi, Beiji oder Biili, latynisch: Apiformes, si en Grubbe vo Insekte, wo meereri Familie vo de Hutflügler (Hymenoptera) in ere zämmegfasst wärde. In dr Umgangssprooch wird dr Begriff Biine mäistens uf en äinzelni Art, die Westligi Honigbiine (Apis mellifera) reduziert, wo d Lüt uf sä wägen iirer Bedütig as staatebildende Honigbroduzänt, aber au will si sich gute chönne verdäidige, bsundrigs uf sä ufmerksam si. D Biine im algemeine si aber e rächt groossi Grubbe mit seer underschiidligen Arte. Vili von ene, vor allem die wo solitär lääbe, wärde under em Begriff Wildbiine zämmegfasst. Wil d Biine bi dr Bestöibig von e Hufe Wild- und Kulturpflanze üsserst wichdig si isch s Biinestärbe uf dr ganze Wält e Grund zum besorgt z si. Iiri ökonomischi Bedütig scho nume in dr Honigbrodukzioon wird dütlig, wemm mä dra dänggt, ass in Dütschland eläi mee as 80'000 Imker öbbe e Million Biinevölker halte. Die broduziere öbbe 25'000 Donne Honig im Joor, was öbbe 20 Brozänt vom häimische Bedarf entspricht. E schlimme Schädling für d Biienvölker isch d Varroamilbe. Wälttag vo de Imbi Berenbaum, May R.: Blutsauger, Staatsgründer, Seidenfabrikanten. Die zwiespältige Beziehung zwischen Mensch
S Huen (Gallus gallus domesticus) isch e Zuchtform vom Bankivahuen, won e Wildhuen us Südostasie isch. Es ghöört zur Familie vo de Fasanenartige (Phasianidae). Landwirtschaftlig ghööre si zum Gflüügel. Em männlige Huen säit mä Güggel, em kastrierte Güggel Kapuun. Eme Wiibli cha mä au Henne sääge und e Henne mit Bibbeli, also mit Chliine, isch e Gluggere. In dr industrielle Landwirtschaft git s Hybridhüener (Hybridzucht vo verschiidene räinerbige Inzuchtlinie), wo nit gäignet si zum sä witer züchte. Mast- und Leeghybrid wärde vo nume vier Konzärn, wo s uf dr ganze Wält git, züchtet und verchauft. F. Akishinonomiya u. a.: Monophyletic origin and unique dispersal patterns of domestic fowl. In: Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States (Proc. Natl. Acad. Sci. USA - PNAS) 93, 1996, ISSN 0027-8424, S. 6792–6795, online (PDF; 1,1 MB). Erich Baeumer: Das „dumme Huhn“ - Verhalten des Haushuhns. Franckh’sche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1964 Norbert Benecke: Der Mensch und seine Haustiere. Die Geschichte einer jahrtausendealten Beziehung. Lizenzausgabe. Parkland-Verlag, Köln 2001. ISBN 3-88059-995-5. Wolf Herre / Manfred Röhrs: Haustiere – zoologisch gesehen. Fischer, Stuttgart u. a. 1990, ISBN 3-437-20446-7. Ekaterina A. Pechenkina / Stanley H. Ambrose / Ma Xiaolin / Robert A. Benfer Jr.: Reconstructing
D Ulrike Marie Meinhof (* 7. Oktober 1934 z Oldenburg; † 9. Mai 1976 z Stuegart-Stammheim) isch e dytschi Schurnalischti un Publizischti, wu si in dr weschtdytsche Studäntebewegig vu dr 1960er Johr engaschiert un si speter zur Terrorischti radikalisiert ghaa het. Si isch Grindigsmitglid un Fierigsperson vu dr 1970 grindete Rote Armee Fraktion (RAF) gsii, wu si s ideologisch Konzept dervu maßgebli mitverfasst gha het. Anne 1970 het si mit dr Befreiig vum Andreas Baader un anne 1972 bi fimf Sprängstoffaaschleg mit insgsamt vier Dodesopfer. Im Juni 1972 isch si verhaftet wore. Im Novämber 1974 isch si zue acht Johr Freihaitsstrof verurdailt wore wägen Bedailigung an dr Baader-Befreiig, ab 1975 isch si Mitaagchlagti im Stammheim-Prozäss gsii. No vor em Änd vu däm Verfahre het si si 1976 in ihre Zällen im Gfängnis Stuegert-Stammheim umbrocht. Karl Wolff oder: Porträt eines anpassungsfähigen Deutschen. Radio-Feature; Regie: Heinz Otto Müller; Produktion: Hessischer Rundfunk, 1964; Sendereihe Abendstudio Gefahr vom Fließband. Arbeitsunfälle – beobachtet und kritisch beschrieben. Radio-Feature; Regie: Peter Schulze-Rohr, Produktion: Hessischer Rundfunk, 1965; Sendereihe Abendstudio Bambule, Fernsehspiel; Buch (Bambule – Fürsorge, Sorge für wen?) und Produktion Ulrike Meinhof; Regie Eberhard Itzenplitz; Südwestfunk, 1970; Als Drehbuch erschienen Wagenbach, Berlin 1971. (Neuauflage: 2002, ISBN 3-8031-2428-X). Deutschland