rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Insle Sumatra (usgsproche Sumátra oder Súmatra; indonesisch Sumatera, Achinesisch Ruja) ghöört zu Indonesie, het e Flechi vo 473'481 km² und isch die säggstgrössti Insle uf dr Wält. In dere Flechi si die vorglaagerete Insle, wo zämme 50'000 km² grooss si, mit iibezooge. D Insle lit in ere Nordwest-Südost-Richdig, isch 1700 km lang und bis zu 370 km bräit. Dr Ekwatoor goot dur d Middi vo dr Insle. An dr Westküste lit s Barisanegebirg (Gunung Barisan) wo je witer mä gege Südweste chunnt, umso hööcher isch. Dr Gunung Kerinci isch 3'805 m hooch und es git non e baar anderi Dreiduusiger. Dank dr vulkanische Aktividäät in däm Gebirg het d Insle fruchtbars Land und moolerischi Landschafte (um e Tobasee ume). Die östligi Inselhelfti isch flach; uf fast dr Helfti vo dere Eebeni, wo bis zu 300 km bräit isch, het s Sümpf. Commons: Sumatra – Sammlig vo Multimediadateie Jürgen Alex: Sumatra - Samosir im Tobasee - Insel auf der Insel. In: mtv (Medical Tribune) 4/1980, ISSN 0343-5237 Inge Schubart: Ärztin im Dschungel von Sumatra. ISBN 3-7987-0327-2. (Biographischer Roman zwischen 1950 und 1960) Ida Pfeiffer: Abenteuer Inselwelt. ISBN 3-900478-70-8 Christina Kolb: Die Insel Sumatra - Unterwegs vom Karohochland nach Padang. (Film)
47.9252777777788.6980555555556662Koordinate: 47° 55′ 31″ N, 8° 41′ 53″ O Hintschingè isch è Dorf a dè oberè Donau un isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Immèdingè im Landkreis Duttlingè (Badè-Württèbärg). Dè Ort lyt a dè Baanvozwygig vo dè Schwarzwaldbaan (Richtig Offèbürg) un dè Sauschwänzlebaan, welli in süèdlichi Richtig bis Lauchringè füürt un bis Zollhuus-Blummbärg i s Ringzug-Konzept integryrt isch. Dè Donauradwäg R9 füürt dirèkt durch dè rund 240 Ywohner zällèndi Ort, diräkt am historischè Rõthuus sowiè dè Sankt-Wendelin-Kapellè vorby. Diè Ufffaart Geisingè zu dè Autobaan vo Stuègètt gu Singè (weschtlichè Boddèsee) isch rund drei Kilometèr empfernt. Am gegèübberligendè Ufer, wèniger als èn Kilometèr nördlich vo dè hütigè Bebauig, isch 1915 è alemannisches Reiègräberfäld entdeckt worrè. Diè Fundschtück befindet sich i dè Sammlig vom Badischè Landesmuseum Karlsruè. Ortsvorschteèr isch Kurt Metzger (2009), d Bevölkerig isch vorwygend römisch-katolisch. Hintschingè isch ehemõls vorwygend landwürtschaftlich präägt gsi, hüt git s nu no ein Hobbybuèr. Z Hintschingè sin nu Klybetrièb aasässig, diè meischtè erwerbstätigè Personè sin somit übberwigend Pendler. Herbert Keller: Hintschingen - alte Siedlung an der Donau E. Wagner: Neue Funde, Hintschingen an der Donau, in: Römisch-germanisches Korrespondenzblatt, Hrsg. Prof. E. Krüger, Jan. u. Feb. Jahrgang IX, 1916, S. ff Hintschingè uff immendingen.de d Website
Cannaregio isch dr Stadtdäil vo Venedig, wo am dichtiste besiidlet isch. Er het 13'169 Iiwooner (Stand 12. Dezember 2007), wo sich uf d Pfarreie San Giobbe e Bernardino (mit Opera Pia Contarini), San Marcuola (mit Santa Fosca), Madonna dell´Orto (mit San Marziale, Ospedale Fatebenefratelli und Casa Card. Piazza), Sant´Alvise (mit San Bonaventura (Carmelitane) und Canossiane), San Girolamo (mit Santa Maria Madre del Redentore und Ist. Suore Dorotee), San Felice (mit Santa Sofia), Santi Apostoli (mit Gesuiti) und San Canciano (mit San Giovanni Crisostomo und Santa Maria dei Miracoli) verdäile. D Flechi vom Sestiere isch 150 Hektare. Z Cannaregio stoot s Teatro Malibran, es bekannts Operehuus. Cannaregio lit im Nordweste vo Venedig und dr Flechi nooch isch nume dr Sestiere Castello gröösser. Dr Naame Cannaregio chömmi vom Zuestand vo dr Geegend, bevor si besiidlet worde isch; denn isch es non e Sumpf gsi, wo Schilf (italienisch canna: Schilf) gwaggse isch. S Wort Sestiere isch vo sesto (Sächstel) abglaited und wyst druf hi, as d Stadt Venedig in sächs Dail gliidered isch. Venezia (Touring club italiano) (Memento vom 15. Februar 2021 im Internet Archive) uf books.google.de 45.445712.3267Koordinate: 45° 27′ N, 12° 20′ O
Dr Jacopo d'Aqui isch en italiänische Autor im spoote 13. und früeje 14. Joorhundert gsi. Mä wäiss fast nüt über en. Es wird aagnoo, ass er in dr zwäite Helfti vom 13. Joorhundert z Acqui uf d Wält cho isch. Mä het lang aagnoo, ass er idäntisch sig mit em Iacobinus de Belengeris de Aquis, das isch aber hüte frooglig. Es wurd eender basse, wenn er dr Dominikaner Iacobinus de Aquis weer. Dr Jacopo d'Aqui het e Chronik gschriibe, won er din d Räis vom Marco Polo uf China erwäänt. Er verzelt, ass, wo dr Marco Polo am Stärbe gsi isch, d Lüt im zuegreedet häige, er sölli zuegee, ass sini Gschichte Luuge sige, dass er aber gsäit häig, ass er nid emol d Helfti verzelt häig, vo däm, won er gsee het. Chronicon imaginis mundi, uusechoo öbbe 1334 E Biografii vom Iacopo da Acqui uf traccani.it, abgrüeft am 16. Juli 2013
Èn Haltepunkt (Abkürzig: Hp), z Öschterrych, i dè Schwiz un im Südtirol Halteschtell (Abkürzig: Hst) benamst, isch è Baanaalaag, a dèrè Bassagyr Züüg beschtygè odder volô könnè. Im Unterschyd zu nèm Baanhof bsitzt èn Haltepunkt kei Weichè; Uusnaamè bschtönn abber, wenn selli mit èrè anderè Betrièbsleitschtell örtlich vobundè isch. Diè Ysebaa-Bau- un Betrièbsordnig definyrt èn dütschè Haltepunkt in § 4 Abs. 8: „Haltepunkte sind Bahnanlagen ohne Weichen, wo Züge planmäßig halten, beginnen oder enden dürfen.“ È Halteschtell z Öschterrych un i dè Schwiz ka dodegegè ah mit èrè Abzwygschtell odder èm Aaschluss- odder Uuswychaaschlussschtell örtlich verbundè sin. Diè dütschi Ysèbahn-Bau- un Betrièbsordnig hingegè nennt nu ein mit èrè Abzwyg- odder Aaschlussschtell örtlich vobundènè Haltepunkt è Halteschtell (§ 4 Abs. 9). Èn Haltepunkt büètet also nu eini Yè- un Uusschtygsmöglichkeit z dè Züüg. D Züüg könnet dört im Gegèsatz zuè nem Baanhof nu haaltè un in einigè Fäll au wendè, nit abber sich überhollè odder krüzè. È Haltepunkt beschtoot uss einem odder meererè Baanschteig, welli a dè einzelnè Gleis vo der freiè Streggi mit Zuè- un Abgäng aagordneet sin. In einigè Regionè vo dè Wält bietet Ysèbaanunternemmè statt èm Baanschteig nu è unbefeschtigti Zuèschtygemöglichkeit aa. Zaalrychi vo dè hütigè Haltepunkt sin
E Biograaf,(altgriechisch βίος bíos „Lääbe“ und γράφειν gráphein „schriibe“) isch dr Verfasser von ere Lääbensbeschriibig as Fachhistoriker, Sachbuechautor, Familieforscher, as Literaat oder Laie. Biografe wäi Lääbensgschichte in Schrift, Bild, Doon oder in ere andere Form ufbewaare und chönne Schriftsteller, Autore (au Ghostwriter), Höörbuechbroduzänte und Filmmacher si. Autobiograafe si Lüt, wo daas mit iirem äigene Lääbe mache. Mä cha dr Griech Xenophon im vierte Joorhundert vor dr Zitewändi as dr erst Biograaf im ängere Sinn aaluege. Dr literarischi Biograaf schribt Wärk, wo in d Kategorie vom historisch-biografische Roman über Noochdichdige vom ene Lääbenslauf bis zu fiktiv-biografische Historieromään gönge. Bernhard Fetz, Wilhelm Hemecker (Hrsg.): Theorie der Biographie. Grundlagentexte und Kommentar. De Gruyter, Berlin u. a. 2011, ISBN 978-3-11-023762-7 (De-Gruyter-Studium; Inhaltsverzeichnis). Christian Klein (Hrsg.): Grundlagen der Biographik. Theorie und Praxis des biographischen Schreibens. Metzler, Stuttgart u. a. 2002, ISBN 3-476-01904-7.
Daier (Ruminantia) sin en Unterornig vu dr Baarhuefer (Artiodactyla). Si sin Pflanzefrässer un hän e meedailie Daiermage, wun ene s dur mikrobielle Verdaiig megli macht au sonig Chohlehydrat as Nahrig z nutze, wu anderi Suuger mit nume aim Mage nit chenne verdaue (zem Byschpel Zällulose). Daier wäre in di bode Gruppe Zwärgbeckli un Stirnewaffedreger unterdailt. Ußer dr Daier chennen au anderi Bflanzefrässer wie Känguru, Schlankaffe, Ross un Hasenartigi Zällulos mit Hilf vu Mikroorganisme verdaue. Dr Name 'Daier' chunnt dohär, ass dr vorverdaut Nahrigsbrei in Ruezyte vum Dier uffegworgst un nomol verbisse wird (alemannisch „daie“ oder „däue“, au „maie“ oder „mahle“), voreb d Nahrig wider abegschluckt wird un in di aigetli Verdauig goht. Dr Daiermage bstoht zmaischt us Abschnitt: Dr Labmage (Abomasum) entspricht em aihehlige Mage vu dr Monogastrier. Vorgschaltet het s drei Vormäge, wu us unterschidlig differänzierte Abschnitt vum Halsrohr entstehn: Wammmage (Rumen), Chappemage (Retikulum) un Manigfalt (Omasus). Dr Wammmage het e Vorhof. Wänn dää separat zellt wird, chunnt mer uf fimf Mäge. Mänmol wäre au Wammmagen un Cahppemage funktionäll zum Reticulorumen zämmegfasst. Bim Gras frässe wird d Bflanzenahrig nume grob bissen un verschluckt. Si chunnt derno iber dr Vorhof in dr Wammmage. Dert, aber au in dr andere Vormäge,
Dr Giovan Battista Ramusio (* 20. Juli 1485 z Treviso; † 10. Juli 1557 z Padua) isch en italiänische Humanist, Historiker und Geograaf gsi. Dr Ramusio het z Padua bim Pietro Pomponazzi und Aldo Manuzzio studiert, vor allem Latiinisch und Griechisch und vermuetlig au e baar orientalischi Sprooch. Vor allem het er sich aber dr Kosmografii und dr Geografii gwidmet. 1505 het er dr Alvise Mocenigo uf Bariis begläitet und het as Gsandte die venezianischi Republik am franzöösische Hoof mee as zwäi Joor lang verdräte. Spööter het er diplomatischi Räise u. a. in d Schwiz und uf Rom gmacht, und woorschinlig au uf Apulie. Es git Zügnis wo äim lön lo vermuete, ass er au z Egüpte und in Nordafrika gsi isch. 1513 isch er zum Kanzler und 1515 zum Sekretäär vom venezianische Senat ernennt worde. Zu sine Ufgoobe häi d Verhandligen mit em Sebastiano Caboto ghöört. Dr Ramusio het dr Girolamo Fracastoro kennt und vo 1546 bis 1550 in däm sim Huus gwoont. Anderi Bekanntschafte von em si dr Bernardo Navagero, dr Gasparo Contarini, dr Giacomo Gastaldi und dr Raimondi Torriani gsi. E Briefwäggsel mit em Pietro Bembo und em Girolamo Fracastoro si überliiferet. Vom Ramusio si Vorwort zum
ff Dè Randè isch èn plateauartigè Höèzuug, wo zum gröschtè Deil im Schwizer Kanton Schaffhuusè lyt. Èn chlynèrè Deil im Nordè, wo sich dè högschsti Buck vom Randè mit 930,2 m ü. NHN befindet, isch z Badè-Württèbärg zwischè Stüèlingè un Tengè. Uf de Schwizer Site isch de högschti Punkt mit 912,1 m ü. M. zwüsche Begginge und Merishuusè. Dè Randè isch Bschtanddeil vo dè Daflèjura-Landschaft, wo sich zwischè Basel un Coburg erschtregge duèt. S Daflèjura sin èn Deil vom sognanntè Süèdweschtdütschè Schichtschtufèland. Dè Daflèjura vom Randè findet sini Fortsetzig im Südè im Daflèjura vo Chläggi, Aargau un Baselbièt, im Nordè im Baarjura (Eichberg, Längi u. a.). Dè Buchberg bi Blummbärg ghört uffgrund vo sinerè Laag süèdlich vo dè Aitrach eigentlich no zum Randèkomplex. Dè Randè isch dè Weschtdeil von èrè Wyssjura-Schichtschtufè. Selli Schichtschtufè isch durch Erosion scho stark vokeit un wyst doher kaum no Stufèflächè uff. Im Berych vo dè Däler un vo allem im Berych vom weschtlichè Stufèrand wyst dè Randè Traufhöchènè vo rund 350 Metèr (900 m ü. M. bis 550 m ü. M.) uff (vgl. Albtrauf). Diè Schichtschtufè goot über s grossi Nord-Süèd-Dal vo dè Durach (Merishuusener Dal), welles dè Randè deilwys abgrenzè duèt, nõch Oschtè witer,
Seebrugg isch èn Wyler i dè Gemeind Schluchsee im Nadurpark Süèdschwarzwald. Er lyt uff 935 m übber Seehöchi am öschtlichè End vom Schluchsee nõch bi dè Staumuer vom Schluchseewärk, wo nebbè sinèrè Funktion als Stromerzüüger au èn turistischè Aazièhigspunkt isch. Seebrugg isch èn guètè Uusgangspunkt für Wanderungè i sellem Gebièt. È Jugendherberg büètet Übernachtigsmöglichkeitè für Wanderer un anderi Gäscht. Seebrugg isch während èm Beschtõ vo dè Landgrõfschaft Stüèlingè dè weschtlichschte Èndpunkt vo sellem Herrschaftsgebièt gsi. Im Johr 1795 hèt dè Wyler 9 katholischi Ywooner ghaa, un isch asè a s Kloschter z Bläsy vokauft worrè. Sèlli Hèrrè hèn z Seebrugg è großi Wǜrtschaft un è großi Zehntschüèr baut, beidi sin bim Uffschtauè vom Schluuchsee i sèllèm untergangè. Dè Bau vo dè Staumuèr, welli 1933 färtig gsi isch, hèt è yschnydends Ereignis für Seebrugg dargschtellt. Gmääß èm Ortsnamè muè vor èm Uffschtauè vom Ursee è Brugg a dèrè Schtell übber d Schwarza exischtyrt haa. S Niveau vom See isch nadürlich vo Ursee bis zum hütigè Stausee um ca. 30 Metèr gschtygè, wa immer au èn Landverluscht im Uferberych zur Folgi hèt. Im Zweitè Weltchrièg hèt sich z Seebrugg s Luftwaffèhälfer-Uusbildigslager Seebrugg befundè, wo dè Schüèler durch diè 3. lychte Flakabteilung 932
D Gattig I e vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbaan bezeichnet zweiachsigi Tenderlokomotyvè, welli vo dè Maschinnèbaugsellschaft Karlsruè für dè Ysatz uff Nebbèstreggè und für dè Rangyrbetrièb baut worrè. Bi dè Dütschè Rychsbaan sin si zämmè mit dè badischè I b als Baureiè 88.75 i dè Nummerèblaan ygreit worrè. Bis i d 1880er Johr hèn diè Badischè Staatsysèbaanè voaalteti Maschinnè vo allè möglichè Bauartè als Rangyrlokomotyvè ygsetzt. Dè Ysatz vo so unterschiedlichè un au mengmõl ungeignetè Faarzüüg isch abber uff Duèr unwirtschaftlich gsi. Desalb hèt sich d Staatsbaan entschlossè, für dè Rangyrdiènscht un dè lychte Nebbèbaanbetrièb zweifach kuppleti Tenderlokomotyvè aazschaffè. Diè erscht Liferseriè isch 1887 vo dè Maschinnèbaugsellschaft Karlsruè gliferet worrè. Bis 1892 sin witeri füüf Seriè bschafft worrè. Ygsetzt sin diè 30 Lokomotyvè vorrangig uff dè Bahnhööf un Streggè im Schwarzwald. In fascht allè Baanbetrièbswärk sin Maschinnè vo dè Gattig I e stationyrt gsi. Abglöst sin diè Lokomotyvè vo dè Gattig X b. Vo dè Dütschè Rychsbaan sin no 25 Lokomotyvè übernõ worrè. Bis Endi vo dè 1920er Johr sin diè meischtè Lokomotyvè uusgmuschteret worrè. 88 7553 (Nr. 121) isch 1930 a è Bauunternemmè vokauft un 1945 uff èm Gebièt vo dè Österrychischè Bundesbaan uffgfundè worrè. Im Oktober 1956 isch
D Seeschlacht bi Curzola het am 8. Septämber 1298 zwüsche de Flotte vo Venedig und Genua bi dr dalmatinische Insle Korčula im Adriatische Meer stattgfunde. Die venezianischi Flotte under em Kommando vom Admiral Andrea Dandolo isch vo de Genuese under em Admiral Lamba Doria gschlaage worde, wo dä mit sinere Resärve e Manöver duuregfüert und d Venezianer überrascht het. Vo de Duusige vo Gfangene, wo d Genueser gmacht häi, isch dr bekanntist dr Marco Polo gsi. D Schlacht isch Däil gsi vo der Usenandersetzig, wo sich die vier sogenannte „Seerepublike“ („repubbliche marinare“) Venedig, Genua, Pisa und Amalfi im Middelalter gliiferet häi. Gege s Ändi vom 13. Joorhundert si Amalfi und Pisa gschlaage gsi und us em Kampf um d Hegemonii usgschiide. Genua het mit em Siig bi Curzola si Vorrangstellig für Joorzäänt gsicheret und sä bis zum Chioggia-Chrieg (1378−1381) chönne halte. Franz Kurowski: Genua aber war mächtiger. Geschichte einer Seemacht. Pawlak, Herrsching 1990, ISBN 3-88199-684-2.
D Republik Genua (italienisch Serenissima Repubblica di Genova ‚Erlauchtisti Republik Genua‘, Genuesisch: Repúbrica de Zêna (IPA: ɾeˈpybɾika de ˈzeːna) isch e Republik bzw. Adelsrepublik im Gebiet vom hütige Italie gsi, wo am 14. Juni 1797 as Dochderrepublik vo dr französische Erste Republik zur Ligurische Republik worde isch. Im Middelalter isch Genua e Kolonialmacht worde und äini vo de vier groosse Seerepublike vo Italie. Genuesischi Chauflüt häi mit em Handel vo Geträid und Sklave iiri grösste Gwünn gmacht. Dr Sklavehandel isch as Erb vo dr römische Wirtschaftswält nöi beläbt worde und d Sklave si e wirtschaftligs Guet vo hoochem Wärt gsi; dr Handel mit Chorn isch vor allem für d Ernäärig vo dr Republik kritisch gsi. Anderi wichdigi Handelsgüeter si Gwürz, Waggs, Belz, Salz, Fisch, Kaviar und Nüss gsi. Scho im 10. Joorhundert isch d Stadt Genua vom Häilige Römische Riich unabhängig worde. Im 11. Joorhundert häi d Genueser zämme mit Pisa d Sarazene im Süde vo Italie bekämpft und sich an de Chrüzzüüg bedäiligt. Wo Pisa si äigeni Seemacht usbaut het und sich zun ere ärnsthafte Riwalin vo Genua entwigglet het, het s Chrieg gee, wo d Genuese in dr Seeschlacht bi Meloria am 6. August 1284 für sich entschiide
Dè Christian Rasch (* 1968 z Lerrach) isch ein dütschè Manager. Bekannt worrè isch er als Chef vo dè Stuègetter Hofbräu-Brauerei, wo er als Direktor gleitet hèt. Im Badischè isch er in Fokus gruckt, sit er als Alleivorschtand d Roothuus-Brauerei leitet. Dè Rasch Christian isch z Lerrach im Johr 1968 geborè worrè. Als Beruuf gleert hèt er Hotelbetrièbswirt. Sit 1992 isch er in füürendè Bositionè bi dè Radeberger Brauerei gsi. 2008 hèt er als Votrybs- un Marketingdirektor bi dè Stuègetter Hofbräu in leitender Bosition gschafft. Sit 2010 isch er sellèrè Brauerei vorgschtandè. Ab èm 1. Juli 2013 hèt er schlièßlich dè Vorschtand bim Roothuus übbernõ. Bericht i dè Badischè übber dè neui Chef bi dè Roothuus
D Schlüècht isch èn Fluss, wo im Süèdschwarzwald bi Roothuus, Gmeind Grõfèhuusè entschpringt un z Waldshuèt-Düèngè i d Wuètè mündet. S Quällgebièt vo dè Schlüècht lyt uff dè Hochebenè vom Schwarzwald, öppè 20 km öschtlich vom Fèldbärg. Nõch öppè 1,1 km Lauf mündet diè no jungi Schlüècht i dè Schlüèchtsee (ca. 917 m ü NN). Im witèrè Volauf schnydet sich d Schlüècht stetig düèfer i s Gländ y u flièßt scho ca. 5 km nõch dè Quälle durch èn Dalyschnitt vo ca. 80 m Düèfi. Widderum nõch ca. 5 km kunnt dè Fluss kurz vor Üülingè, dèm südlichè Ortsdeil vo Üülingen-Birchèdorf, widder in è flachi Dalmulde. Öppè i dè Mitti vom Lauf vo dè Schlüècht bi Flusskilometer 15 duèt s Gwässer d Grundschicht (aalts Granit) vom Schwarzwald uff èrè Streggi vo rund 10 km durchschnydè. Sellè Abschnitt vom Schlüèchtdal hèt d Uusmaaß von èrè Schlucht mit me öppè 150 m duèfè un engè Yschnitt un gächè Felswänd. Dè Schluchtabschnitt fangt bim Rièderschteeg, öppè 3 km unterhalb vo Üülingè aa un gòt bis Guètèburg. Dè bekanntischt Flüè dört isch dè Schwedèfelsè, wo uugfäär uff dè Hälfti zwǜschè dè Mettmamündig un èm Wyler Witznau uff dè Gemarkung vo Bèrau lyt. Well öppè
De François de Capitani, (* 12. November 1950 z Lausanne, † 18. Dezember 2012 z Bärn) isch e schwizer Historiker, Sachbuechoutor, Konservator, Museumspädagog u e Veraastauter vo Kulturereigniss gsii. Er ghört zu de früeche Verträter vo dr moderne Museumspädagogik. De François de Capitani hed z Bärn d Matura gmacht. Ar Uni Bärn hed är i Gschicht u Philosophii abgschlosse. Promowiert mit summa cum laude u s Thema hed gheisse: «Zum Entstehen einer politischen Öffentlichkeit in der Schweiz. Die Mitglieder und Gäste der Helvetischen Gesellschaft 1761–1797». Dr François de Capitani isch z letscht Kurator am Schwizer Landesmuseum z Züri gsii. I dere Stellig hed er verschidnigi Uustellige gschaffe, wo n er vouksnooch präsentiert hed. I de Nünzgerjahr hett er d Ustellig im Schloss Prangins ufboue. Das isch inhautlech d Fortsetzig xi vor Usstellig im Züghuus z Schwyz, woner mit em Roger Sablonier zäme gmacht het. Aus Berater hed er no angeri Museeä ir Romandie ungerstützt. Bevor er im Landesmuseum z Züri isch engagiert xi, het er z Bärn im Historische Museum diverse Usstellige gmacht. Di gröschti isch xi «Zeichen der Freiheit», won er mit em Harry Zaugg zäme verwürklechet het. Aus Outor hed er die Büecher gschribe: Die Berner Zunft zum
D Seiartige (Suina), au „Nitdaier“ (Nonruminantia) gnännt, sin e Unterornig vu dr Baarhuefer. Si zaichne sich im Verglych zue dr Schwiilesohler un dr Daier dur e relativ gringi Spezialisierig uus. Ihre Mage isch zwoo- oder dreichammerig un nit zum Daie gaignet. Zue dr Seiartige ghere zwoo rezänti Familie, di Altwält- oder Ächte Sei (Suidae) un d Neiwält- oder Nabelsei (Tayassuidae). Derzue wird en uusgestorbeni Gruppe vu große seiartige Dierer in d Suina gstellt, d Entelodontidae. Friejer sin au d Flusspfärd zue däre Gruppe zellt wore, no neiere molekulargenetischen Untersuechige sin si aber nit seli nooch verwandt mit dr Seiartige, derfir sin si di negschte Verwandt vu dr Waal. Ächti Sei (Suidae) Nabelsei (Tayassuidae) Entelodontidae † D. E. Wilson, D. M. Reeder: Mammal Species of the World. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, ISBN 0-8018-8221-4 Donald R. Prothero, Scott E. Foss: The Evolution of Artiodactyls. Johns Hopkins University Press, 2007, ISBN 0-8018-8735-6 Commons: Suina – Sammlig vo Multimediadateie
Dr Rustichello da Pisa (au: Rusticiano, Rustaiciano, Rustico, Rustiniano, Rusticien oder Rusticello da Pisa; * 13. Joorhundert z Pisa; † 13. oder frües 14. Joorhundert) isch en italiänische Literat, Verfasser vo Ritterromään und Koautor vom Räisebricht vom Marco Polo gsi. Über s Lääbe vom Rustichello da Pisa isch wenig bekannt. Mä wäiss nid emol, wenn er uf d Wält cho isch und wenn er gstorbe isch. Er isch vo öbbe 1272 bis 1299 aktiv gsi. Mä nimmt aa, ass dr Rustichello um 1270 uf Ängland und uf Frankriich gange isch, dört Französisch gleert het und in de Joor 1270−1272 dr änglisch Chronbrinz, dr spööteri Köönig Eduard I., begläitet het, wo dä uf e Chrüzzuug in s häilige Land zooge isch. Dr Rustichello het meereri Ritterromään uf Franzöösisch verfasst, drunder um 1275 en Artusroman, vermuetlig dr erst Artusroman vom ene Italiäner, aber mä vermuetet, ass er für daas nume anderi literarischi Kwelle kompiliert het. D Noochwält kennt dr Rustichello vor allem as Koautor vom Marco Polo sim autobiografische Räisebricht „Il Milione“. Es isch mööglig, ass er wäärend eme Komflikt zwüsche de Seerepublike Pisa und Genua, im Lauf vo dr Seeschlacht bi Meloria, in d Gfangeschaft vo de Genueser groote isch. Wo
Sarazene isch e Begriff, wo ursprünglig e Volksstamm bezäichnet het, wo im Nordweste vo dr arabische Halbinsle gläbt het. Noch dr islamische Expansion isch dr Begriff in latiinische Kwelle und im christlige Öiropa as Sammelbezäichnig für die islamische Völker brucht worde, wo vo öbbe 700 n. Chr. aa in Middelmeerruum iidrunge si, und wo d Öiropäer dr Iidruck ghaa häi, ass es Pirate sige. Zu de Sarazene ghööre z. B. d Fatimide, d Ziride und d Abbaside. Es handlet sich um e sogenannte „asümmetrische Geegebegriff“ (Reinhart Koselleck). Griechisch Sarakenoi, syrisch Sarkaye und latiinisch Saraceni het in dr Spootantike (2. bis 4. Joorhundert) zerst emol äi oder meereri Nomadestämm uf dr Sinaihalbinsle bezäichnet, und wie s dr Ptolemaios daargstellt het, im Gebiet vo Nabatäa. Vo wo dr Begriff Sarazene chunnt, isch aber nit sicher. In dr Spootantike isch dr Begriff denn au für die übrige arabische Stämm us dr vorislamische Zit (Eusebius, Hieronymus) brucht worde, und denn wo maurischi und arabischi Armeä in Öiropa iigfalle si, uf alli islamische Völkerschafte. Zur Zit vo de Chrüzzüüg isch s Wort us em Griechische und Latiinische au in die öiropäische Volkssprooche übernoo worde. Bsundrigs z Frankriich und in dr Schwiz isch hüte no dr
È Alp oder Alpe bezeichnet diè Bärgweidè oder Bärgmattè, wo während dè Summermönet gnutzt wörred, un stellt somit è Flurform dar. Wirtschaftsgebäude un suschstigi Infraschtruktur sin i dem Begriff mit ygschlossè. Denebbè bezeichnet bi üs Matte diè zum Weidè un Heuè gnutztè Bergweidè un -wisè als Vegedationsgsellschaft (Subalpinè Vegedationsstufe), ‚Alp‘ abber au nu s Gebäude, d Alphüttè. Im witerè Sinne bezeichnet Alpwirtschaft odder Alpbetrièb sowoll d Sennerei (au Senntum, alpini Milchwürtschaft), Bärgweidèwürtschaft (diè summerlichi Vywürtschaft, Sennwürtschaft bim Rind un Transhumanz vo Rösser, Gaiß, Schõf), als au Acker- un Fruchtaabau i dè Bergrüüm (Bärglandwürtschaft im Ganzè). Dè Uusdruck Alp isch dè Nominativ vo Albè, èm urschprünglichè Dativ Singular vom Wort Alb(è)/Alp(è). Alb(è) widderum isch s glychè Wort wiè dè Namme Alpè: Sellè vorrömische Begriff bezeichnet urschprünglich woll èn „(hohè) Bärg“ un denn besunders diè für d Landwürtschaft trybendi Bevölkerig vo dè Alpèdäler wichtigi „Hochweid“. Dõgegè sin diè früèner oft aagnõènè Verknüpfigè mit èm indogermanischè Adjektiv *albhos „wyß“ als falsch z beurteilè. Z Bayern (uusgnõ Allgäu) un Öschterrych (uusgnõ Vorarlberg) isch ‚Alp‘ nit gebrüüchlich, dort würd ‚Alm‘ benutzt. Devo abgleitet sin d geographyschi Bezeichnungè vo Flurè, Däler, Päss un Gebirge (meischt im Plural). Im Südoschtalpèraum findet sich ‚Alp‘ für d Yrichtig nimmi