rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Mit Horsd’œuvre (franz. ɔʁˈdœvʁ(info), „ußerhalb vom Wärch“) benamst mò i dè klassischè französischè Chuchi è Art vo Vorschpys, wo i dè Regèl kaalt servyrt wörd. Dè Zwèck von èm Horsd’œuvre isch s, dè Gschmackssinn aazregè odder dè Gaumè z kitzlè, pragmatisch aagluègt au d Wartezit bis zum Aafang vom eigentlichè Maal z übberbrüggè. S cha am Disch wiè auch dè Gäscht, wo no stänn, servyrt wörrè. Meischtens bschtòt s uss èm Canapé odder èm chlynè Imbiss. Sǜnonǜm für Horsd’œuvre sin: Antipasto, Gruèß uss dè Chuchi, Amuse-Bouche, Amuse-Gueule, Entrée, Vorschpiis, Vorgricht odder èrschtè Gang.
D Lana Jurčević (* 7. November 1984 z Zagreb) isch e kroatischi Popsängeri. Iir ersts Album «Lana» isch im Joor 2003 uusechoo, und alli Lieder din het d Milana Vlaović gschriibe. D Jurčević het mit dr Milana Vlaović, Nikša Bratoš, Ante Pecotić, Muc Softić und dr Severina zämmegschafft. Nääbii het si z Zagreb Schurnalismus studiert. Im Septämber 2010 het si z Zagreb e Danzstudio ufdoo. Lana (2003) 1 Razlog (2006) Volim biti zaljubljena (2008) Pobjede i porazi (2012) Commons: Lana Jurčević – Sammlig vo Multimediadateie Offiziälli Facebook Websyte
S Königriich Preuße isch vo 1871 bis zum Ändi vo de Monarchii 1918 en teilsouveräne Bundesstaat vom Dütsche Kaiserriich ksi. S Königriich isch als Nachfolgestaat vo Brandeburg-Preuße 1701 gründet worde und isch i de zweite Hälfti vom 18. Jahrhundert zur feufte europäische Grossmacht ufgstige und hät grossi Teil vom hütige Dütschland und Pole beherrscht. 1871 isch s Land Teil vom Dütsche Riich worde und isch wirtschaftlich, politisch und demografisch de dominierendi Bundesstaat ksi. Rang, Reputation und Prestige vo em Fürst sind i de Ziit vom Absolutismus wichtigi politischi Faktore ksi. Em prunkliebende Kurfürst Friedrich III. vo Brandeburg isch d Tatsach, dass s Herzogtum Preusse sit 1660 völlig unabhängig ksi isch, gläge cho Das hät ihm ermöglicht, sis Reich zu em Königriich z erhebe. Mit de Zuestimmig vom römisch-dütsche Kaiser Leopold I. hät er sich als Friedrich I. am 18. Januar 1701 in Königsberg eigenhändig zum König in Preuße krönt. D igschränkti Titulatur (in Preuße) isch nötig ksi, will d Bezeichnig als "König vo Preuße" als Herrschaftsaspruch uf s gsamte preußische Gebiet verstande worde wär. Da s Ermland und Westpreuße damals aber no polnisch ksi sind, hätti das Konflikt mit em mächtige Nachbar herufbeschwore. Sit 1701 hät sich i wite Teil
Das Schwabemädle (uff Schwäbisch: S Schwôbamädle) ischt a deitsch Stummfilm-Melodram en Schwarzweiß us-em Jôhr 1919 vo de Reschisseer Georg Jacoby ond Ernst Lubitsch. S Drehbuech vorfasst hend dr Paul Meissner ond dr Georg Jacoby. D Hauptrolla werret vo dr Ossi Oswalda ond vom Carl Auen gschbiilt. Zom erschda Môl ens Kino komma isch der Film am 21. Februar 1919 en Berlin. Der Film schbiilt em-ma schwäbischa Dorf vom Schwarzwald. Em Uhramachergsell Chrischdof Bühler sei Herz schlegt ganz arg firs Lorle, s Dechterle vo seim Chef. Dr Fabrikant Ferdinand Hausegger woiß, was dr Chrischdof Bühler fir a tichdiger Schaffer ischt, ond wirbt an fir sei oigena Firma ab. Zwangslaifig hôt des zor Folg, dass sich selle zwoi jonge Leit nemme oft sehet. Aber viir Jôhr schbäder geit dr Chrischdof seim Herz an Ruck ond macht seim graußa Schwarm an Heiratsôtrag. Dui Ehe vo deane zwoi – weit weg vo dr Hoimet – stôht ondr koim guada Stern. Dr Chrischdof kleddret so nôch ond nôch emmer weider d Karriereloider nauf ond vornachlässigt sei Lorle emmer meh. Schließlich fangt’r sogar noh ôô, sich zo scheema, dass’r mit-ma Weible aus so oifache Vorheltnis vorheiradet ischt. S Lorle ischt middlerweile am Vorzweifla ibr des Vorhalda
&nbsp Dr International Wäärigsfond (IWF; änglisch International Monetary Fund, IMF; au bekannt as Wältwäärigsfond) isch e Sonderorganisazion vo de Veräinte Nazione und het si Sitz z Washington, D.C., USA. Zu sine Ufgoobe ghööre d Förderig vo dr internazionale Zämmenaarbet in dr Wäärigspolitik, d Uswitig vom Wälthandel, d Stabilisierig vo de Wäggselkürs, dr Kreditvergoob, dr Überwachig vo dr Gäldpolitik und technischi Hilf. Dr IWF isch 1944 zämme mit sinere Schwöschterorganisazion, der Wältbank, as Folg vo dr Komferänz vo Bretton Woods entworfe worde. Bäidi Organisazione wärde dorum as Bretton-Woods-Instituzion bezäichnet. Dr IWF het zurzit 188 Mitgliedländer, wo s Stimmrächt von ene sich an iirem Kapitalaadäil orientiert. D Mitgliidstaate mit de grösste Stimmaadäil si: USA 16,75 %, Japan 6,23 %, Dütschland 5,81 %, Frankriich 4,29 %, Veräinigts Köönigriich 4,29 % und China 3,81 %. Vo de dütschsproochige Länder häi Luxeburg 0,20 %, Ööstriich 0,87 % und d Schwiiz 1,40 % Stimmenaadäil. Dr IWF het scho lang e stark neoliberali Posizioon iignoo und Staate, wo finanzielli Understützig brucht häi, zun ere neoliberale Wirtschaftspolitik zwunge. Maassnaame won er mäistens duuregsetzt het, si gsi, dr Fluss vom Kapitaal und vo de Güeter z dereguliere, uf dr nazionaale und au uf dr internazionaale Eebeni, zum eso d
D Wältgsundhäitsorganisazioon (änglisch World Health Organization, WHO) isch e Sonderorganisazion vo de Veräinte Natione mit Sitz z Gämf. Si isch am 7. April 1948 gründet worde und het 194 Mitgliidsstaate. Si isch d Koordinazionsbehörde vo de Veräinte Nazione für s internazionale öffentlige Gsundhäitswääse. Noch dr Verfassig vo dr Wältgsundhäitsorganisazioon isch s Ziil vo dr Organisazion alle Mensche s beste Gsundhäitsniwoo z gee, wo mööglig isch. Iiri Hauptufgoob isch gege Chrankhäite z kämpfe, mit em bsundere Schwerpunkt uf Infekzionschrankhäite, und die allgemäini Gsundhäit under de Mensche uf dr ganze Wält z fördere. Für iiri Erfolg sit iirer Gründig het d WHO 2009 dr Brinzässin-vo-Asturie-Briis in dr Kategorii Internazionali Zämmenaarbet überchoo. Commons: Wältgsundhäitsorganisazioon – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr WHO (änglisch) Regionalbüro Europa (dütsch) The World Health Report (änglisch) Gründungsvertrag der WHO (dütsch) Bundeskanzlei - P: SR 0.810.1 Verfassig vo dr Wältgsundhäitsorganisazioon vom 22. Juli 1946. In: admin.ch. Abgruefen am 28. Februar 2015 (änglisch). Normdate: GND: 1007857-5 | LCCN: n79059041 | SUDOC/IdRef: 026438496 | SELIBR: 135819 | VIAF: 135618969
D Wältbank bezäichnet im wite Sinn d Wältbankgrubbe, wo z Washington, D.C. (USA) iire Sitz het, bzw. im änge Sinn die Internazionali Bank für Wiiderufbau und Entwicklig as Däil vo dere Grubbe. Dr ursprünglig Zwäck vo dr Wältbankgrubbe isch s gsi, dr Wiiderufbau vo de Staate z finanziere, wo im Zwäite Wältchrieg verwüestet worde si. D Wältbankgrubbe umfasst fümf Organisazione, wo jedi von ene en äigeni Rächtspersönlichkäit het: die Internazionali Bank für Wiiderufbau und Entwigglig (International Bank for Reconstruction and Development, IBRD; au World Bank) die Internazionali Entwiggligsorganisazioon (International Development Association, IDA) die Internazionali Finanz-Corporazioon (International Finance Corporation, IFC) die Multilaterali Inwestizioons-Garantii-Agentur (Multilateral Investment Guarantee Agency, MIGA) s Internazionale Zentrum für s Schlichte vo Inwestizionsstritikäite (International Centre for Settlement of Investment Disputes, ICSID) D Organisazioone vo dr Wältbankgrubbe si dur verwaltigsmässigi Verflächtige und dur e gmäinsame Bresidänt (im Fall vo dr ICSID as Vorsitzende vom Verwaltigsroot) verbunde. Mä sött d Wältbank nit mit em Internazionale Wäärigsfond (IWF) verwäggsle, au wenn bäidi Instituzioone zur gliiche Zit gründet worde si und iiri Sitz nooch zu enander si. Veräifacht cha mä sääge, ass d Wältbank-Grubbe Finanzierigsinstrumänt für langfristigi Entwiggligs- und Ufbaubrojekt im Beriich vo dr Realwirtschaft baratstellt. Dr IWF hingeege git e Bruggefinanzierig
D Wälthandelsorganisazioon (änglisch World Trade Organization, WTO; franzöösisch Organisation mondiale du commerce, OMC; schbanisch Organización Mundial de Comercio, OMC) isch en internazionali Organisazioon mit Sitz in Gämf, wo sich mit dr Regelig vo Handels- und Wirtschaftsbeziejige beschäftigt. Si isch am 15. April 1994 us em General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) in dr Uruguay-Runde noch siibe Joor Verhandle gründet worde. Am 1. Januar 1995 het si iiri Aarbet z Gämf aagfange. D WTO isch näben em IWF und dr Wältbank äini vo de zentrale internazionale Organisazioone, wo sich mit dr Handels- und Wirtschaftspolitik uf dr ganze Wält abgit. D WTO het im Wääsentlige zwäi Ufgoobe. Die äinti isch s, d Wirtschaftspolitik vo de Mitgliidstaate z koordiniere, die anderi isch, in Stritfäll zwüsche de Mitgliider z entschäide. D Wälthandelsorganisazioon bestoot us drei Hauptorgan. D Ministerkomferänz isch s höggste Organ und drifft sich mindestens alli zwäi Joor. (Art. IV: 1 WTO-Übk). Dr Allgemäin Root, greeglet im Art. VI:2 WTO-Übk, isch s ständige Gremium vo alle Mitgliider. S Sekretariat vo dr WTO stoot under dr Läitig vom Generaldiräkter (Art. VI WTO-Übk). D WTO het zurzeit 160 Mitgliider, under anderem sit 1995 d USA, Japan, Brasilie, Indie, und d Mitgliidstaate vo dr Öiropäische
As Milidäär (vo lateinisch militaris ‚ was dr Chriegsdienst betrifft‘ bzw. miles ‚Soldat‘) oder Stritchreft bezäichnet mä die Chreft vo dr Staatsgwalt, wo mit Chriegswaffe usgstattet si, zum d Staatshohäit wenn nöötig mit Gwalt z verdäidige. In de mäiste Staate understütze si au d Bolizei bim Schutz vo dr innere Sicherhäit, wenn die Hilf brucht, und Hilfschreft im Fall vo Katastroofe. D Bezäichnig Milidäär (vo französisch militaire) wird au as Sünonüüm für e Zaal vo Aaghörige vo de Stritchreft (Soldate) verwändet. S Milidäär het en äihäitligs Kommando, wo em Staat gegenüber für d Füerig vo de Understellte verantwortlig isch, Die Aaghörige underschäide sich vo dr Zivilbevölkerig und underenander dur Uniforme, Abzäiche, Zäiche oder anderi üsseri Merkmol, wo mä vo witem cha gsee, D Soldate stönde under eme intärne Disziplinarsüsteem, wo im Iisatzfall au d Regle vo dr Chriegsfüerig duuresetzt, Si si bewaffnet und d Waffe müesse offe dräit wärde. Milidäärischi Organisazioone häi e hierarchischi Dienstgradstruktur, wo dr Befäälsstruktur folgt. Alli Soldate müesse de Befääl vo iire Vorgsetzte folge und Iischränkige vo iire Freihäite und Grundrächt akzeptiere. S Milidäär het in de mäiste Staate und au noch em Chriegsvölkerrächt (z. B. dur d Gämfer Konwenzioone und d Haager Landchriegsornig) e bsundrige
As Chriegsvölkerrächt wärde zwäi verschiideni Aspäkt vom internazionale öffentlige Rächt bezäichnet: zum äinte s Rächt zum Chrieg (ius ad bellum), also was d Legalidäät vom ene Chrieg überhaupt agoot, zum andere s Rächt im Chrieg (ius in bello), also d Reegle, wie mä mit Kombattante, Nitkombattante, Kulturguet und anderem umgoot, so dass s Liide und d Schääde, wo mit eme Chrieg verbunde si, so chlii wie mööglig bliibe. Dä Däil vom Chriegsvölkerrächt wird au as humanitäärs Völkerrächt bezäichnet. Chrieg si hüte grundsetzlig völkerrächtswidrig. Noch em Ardikel 2 Ziffre 4 vo dr Charta vo de Veräinte Nazione musee alli UN-Mitgliider druf verzichte in internazionale Beziejige Gwalt gegen en andere Staat z bruuche oder drmit z droe. Das isch bis zum Kellogg-Pakt vo 1928 andersch gsi. Denn het e suweräne Staat äigetlig s Rächt gha, Chrieg z füere, vor allem wenn s e casus belli gee het, also e Chriegsgrund. Au hüte git s no Usnaame im Verbot. So daf mä im ene Staat interweniere, wenn dä zuestimmt. Noch em Ardikel 51 vo dr UN-Charta daf sich e Länd sälber verdäidige wenn s aagriffe wird, bis dass dr Sicherhäitsroot Maassnaame drifft, wo em Aagriff en Änd setze. Öb aber e Staat e
Dr Ben E. King (* 28. Septämber 1938 as Benjamin Earl Nelson z Henderson, North Carolina; † 30. April 2015 z Teaneck, New Jersey) isch e amerikanische R&B- und Soulsänger gsi. Er isch als Tenor in dr Bänd The Drifters im Joor 1959 bekannt worde. 1959 het er e Solokarriere aagfange. Si Song, wo kommerziell am erfolgriichste gsi isch, isch Stand by Me us em Joor 1961. 1961: Spanish Harlem 1962: Ben E. King Sings for Soulful Lovers 1962: Don’t Play That Song! 1964: Young Boy Blues 1964: Seven Letters 1967: What Is Soul? 1970: Rough Edges 1971: The Beginning of It All 1972: Audio Biography 1975: Supernatural 1976: I Had a Love 1977: Benny and Us 1978: Let Me Live in Your Life 1980: Music Trance 1981: Street Tough 1989: Stand by Me 1961: I Count the Tears / Spanish Harlem / First Taste of Love (mit The Drifters) 1961: Spanish Harlem / First Taste of Love / I Count the Tears / Suddenly There’s a Valley (mit The Drifters) 961: Amor 1964: Gloria Gloria 1964: Don’t Play That Song 1964: Love Me Love Me 1964: Acompañado de Orquesta 1964: The Hermit of the Misty Mountain 1980: When a
Soulmuusig oder äifach Soul bezäichnet e Hauptströmig in dr afroamerikanische Underhaltigsmuusig. Si het sich am Ändi vo de 1950er Joor us em Rhythm and Blues und Gospel entwigglet. In de 1960er Joor isch Soul fast s Sünonüüm für schwarzi Popmuusig gsi. D Gschicht vo dere Stilrichdig isch äng verbunde mit em Kampf vo dr amerikanische Bürgerrächtsbeweegig gege d Rassedrennig und für d Gliichberächtigung. D Soulmuusig het sich in de 1960er an dr Muusig vo Gospelsänger orientiert und deren iirer Intensidäät vom Gfüül, wo sich zum Bischbil bim Singe im Shouting und eme rhütmische Chlatsche güsseret het, mit dr musikalische Energii und dr Bändstruktur vom Rhythm ’n’ Blues kombiniert. Aber wo dr Rhythm ’n’ Blues vilmol grob gsi isch, het d Soulmuusig Moode und Eliganz usgstraalt. Wichdig isch au s nöije Gfüül vom Sälbstwärt gsi, wo schwarzi Sänger wie d Aretha Franklin 1967 in „Respect“ und dr James Brown 1968 in „Say It Loud – I’m Black And I’m Proud“ vermiddlet häi. Nelson George: Der Tod des Rhythm & Blues. Hannibal Verlag; St. Andrä-Wördern (Ööstriich) 1990, ISBN 3-85445-051-6. Gerald Hündgen (Herausgeber): Chasin’ A Dream. Die Musik des schwarzen Amerika von Soul bis Hip Hop. Kiepenheuer & Witsch, Köln 1989, ISBN 3-462-01951-1.
D Ruth Barbara Rendell, Baroness Rendell of Babergh (* 17. Februar 1930 z South Woodford, London; † 2. Mai 2015), wo au under em Psöidonüüm Barbara Vine gschriibe het, isch e britischi Bestseller-Autorin gsi. Si isch für iiri Krimi und psüchologische Romän bekannt. As Barbara Vine het si Thriller gschriibe und as Ruth Rendell Kriminalromän. D Rendell isch bekannt für iiri eliganti Prosa und het e baar Mol aagseeni Litratuurbriis überchoo. Die britischi Zitig The Guardian het im Joor 2009 nit weniger as fümf vo iire Romän und Thriller in d Liste vo de 1000 Romän ufgnoo, wo jede sött glääse haa. 1964 From Doon With Death Alles Liebe vom Tod, dt. vo dr Monika Wittek, Berlin: Ullstein, 1979, ISBN 3-548-01969-2 Nöiübersetzig vo dr Edith Walter, Reinbek bi Hamburg: Rowohlt 1985. ISBN 3-499-42731-1 1967 A New Lease of Death Mord ist ein schweres Erbe, dt. vo dr Renate Steinbach, Berlin: Ullstein 1978. ISBN 3-548-01879-3 Nöiübersetzig vom Denis Scheck, Reinbek bi Hamburg: Rowohlt 1987. ISBN 3-499-42789-3 1967 Wolf to the Slaughter Schweiß der Angst, dt. vo dr Ilse Bezzenberger, Berlin: Ullstein 1983. ISBN 3-548-10224-7 Nöiusgoob: Den Wolf auf der Schlachtbank, Reinbek bi Hamburg: Rowohlt 1991. ISBN 3-499-42996-9 1969 The Best Man
D Maja Michailowna Plissezkaja (russisch Майя Михайловна Плисецкая, wüss. Dransliterazioon Majja Michajlovna Pliseckaja; * 20. Novämber 1925 z Moskau, † 2. Mai 2015 z Münche) isch e russischi Primaballerina und Choreografin gsi und äini vo de erfolgriichste Ballettdänzere uf dr gamze Wält. Iire Vater isch 1937 in ere stalinistische Süüberigsakzion spurlos verschwunde. Wil iiri Familie em Reschiim suspekt gsi isch, het d Plisetskaya au wo si Primaballerina vom Bolschoi-Ballett worden isch, zerst nid uf Durnee im Weste döfe goo bis 1959 wo si mit em Bolschoi-Ballett z Amerika gsi isch. Iiri Glanzrolle isch dr stärbend Schwan gsi und die het si e baar duusig Mol ufgfüert. Z Russland und au im Usland het si as die definitivi Noochfolgere vo dr legendäre Anna Pawlowa gulte. Maija Plissezkaja: Ich, Maija. Die Primaballerina des Bolschoi-Theaters erzählt aus ihrem Leben. Aus dem Russ. von Bernd Rullkötter. - 1. Aufl., vollst., korrigierte und um ein Vorw. erw. Taschenbuch-Ausg.. - Bergisch Gladbach: Lübbe, 2006, ISBN 3-404-61602-2 Commons: Maja Michailowna Plissezkaja – Sammlig vo Multimediadateie Official site of the Plisetskaya-Shchedrin Foundation Normdate: GND: 118741128 | LCCN: n50019951 | SUDOC/IdRef: 034893903 | SELIBR: 385423 | VIAF: 114194641
D Anna Pawlowna Pawlowa (Анна Павловна Павлова, äigetlig russisch Анна Матвеевна Павлова Anna Matwejewna Pawlowa, in westlige Sprooche vilmol Anna Pavlova transkribiert; * 31. Jännerjul./ 12. Februar 1881greg. z Sankt Petersburg; † 23. Januar 1931 in Den Haag), isch e russischi Mäisterdänzere vom klassische Ballett gsi. D Anna Pawlowa isch vo 1899 Mitgliid im Ansambel vom St. Petersburger Mariinski-Theater gsi. Si het im Der Nussknacker, Raimonda, Giselle, La Bayadère u. a. danzt. Under em Michel Fokine het si gröösseri Partie überchoo, u. a. in Les Sylphides und Ägyptische Nächte. 1907 het dr Fokine für si s bekannte Solo Dr stärbend Schwan us em Le carnaval des animaux (1886) vom Camille Saint-Saëns inszeniert. Vo 1908 isch si in ganz Öiropa ufdräte und internazional berüemt worde. Wo dr Sergej Djagilew 1909 z Bariis Les Ballets Russes gründet het, häi dr Vaslav Nijinsky und d Anna Pawlowa die füerende Rolle übernoo. D Ballets Russes si zu äinere vo de berüemtiste und erfolgriichste Ballettkompanie in iirer Zit worde. Barbara Beck: Die berühmtesten Frauen der Weltgeschichte: Vom 18. Jahrhundert bis heute. Marix, Wiesbade 2008, S. 76-78, ISBN 978-3-86539-942-7. Commons: Anna Pawlowa – Album mit Multimediadateie Bilder vu Anna Pawlowna Pawlowa In: Virtual History Biografii, Zitig
Kopehaage (dänisch [kʰøb̥m̩ˈhɑʊ̯ˀn], bis ins 19. Joorhundert Kjøbenhavn) isch d Hauptstadt vo Dänemark und s kulturelle und wirtschaftlige Zentrum vom Land. D Stadt isch Sitz vom Parlamänt (Folketing) und vo dr Regierig und d Residänz vom königliche Staatsoberhaupt, wo zur Zit d Köönigin Margrethe II. isch. Die dänisch Hauptstadt ghöört zu de bedütendste Metropole in Nordöiropa, isch e beliebts Zil für Turiste und e Haafestadt. D Kommune Kopehage (Københavns Kommune) het 644.431 Iiwooner, d Stadt im ängere Sinn, wo us de Kommune København, Frederiksberg und Gentofte bestoot 822.256 Iiwooner. Kopehaage isch Däil vo dr dänische Verwaltigsregion Region Hovedstaden und vo dr binazionale Metropolregion Öresundregion. Im zämmehängende Siidligsgebiet (dänisch byområde) um Kopehaage, wo Hovedstadsområdet häisst, lääbe 1.345.562 Lüt (Stand: 1. Januar 2022). D Universität Kopehaage isch im Johr 1479 gründet worde. Commons: Kopehaage – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website (dänisch, änglisch) Abbildung der Stadt 1588 in Civitates orbis terrarum vom Georg Braun Die Geschichte Kopenhagens uf kopenhagen-reise.de Statistikbanken -> Befolkning og valg -> BY1: Folketal 1. januar efter byområde, alder og køn (dänisch) Statistikbanken -> Befolkning og valg -> BEF44: Folketal pr. 1. januar fordelt på byer (dänisch) Den Store Danske: Iidraag København, abgrüeft am 28. Novämber 2011 Normdate: GND: 4032399-7
Mit em Internationale Dag vu dr Prässefreihait (änglisch World Press Freedom Day) wird syter anne 1994 all Johr am 3. Mai uf Verletzige vu dr Prässefreihait un uf d Bedytig vu dr feie Brichterstattig fir Demokratien ufmerksam gmacht. Organisatione wie Reporter ohni Gränze (RoG) nutze dä Wältdag go uusfierlig uf Willkür- un Gwaltmaßnahme wie zem Byschpel d Inhaftierig oder s Umbringe vu Schurnalischte hiizwyyse. Dr International Dag vu dr Prässefreihait isch vu dr UNESCO initiiert wore. In dr Verfassig vu dr UNESCO het s en Artikel, wu d Ferderig vu dr Prässe- un Mainigsfreihait as Laitziil vu dr Organisation definiert. Uf Vorschlag vu dr UNESCO het d UN-Generalversammlig am 20. Dezämber 1993 dr 3. Mai zum Wältdag vu dr Prässefreihait verchindet. Hintergrund vu däm Wältdag isch d Deklaration vu Windhuk, wu am 3. Mai 1991 uf eme UNO/UNESCO-Seminar zur Ferderig vun ere unabhängigen un pluralistische Prässe z Windhoek (Namibia) verabschidet woren isch. Zäntrali Uussag vu dr Erklerig isch, ass freii, pluralistischi un unabhängigi Medie ne arg wichtig Merkmol vu demokratische Gsellschafte sin. Syter anne 1997 wird am Internationale Dag vu dr Prässefreihait r UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize vergee, im Gedänken an dr Schurnalischt Guillermo Cano Isaza, wu am
Friide (vo althoochdütsch fridu „Schonig“, „Fründschaft“) isch allgemäin definiert as e häilsame Zuestand vo dr Stilli oder Rue, as d Abwääsehäit vo Stöörig oder Beunruigung und bsondrigs vo Chrieg. Friide isch s Resultat vo dr Tugend vo dr „Friidfertigkäit“ und de Friidensbemüejige, wo mit ere verbunde si. Hützudags reedet mä vo Friide, wenn Komflikt zwüsche Mensche, soziale Grubbe oder Staate, ooni Gwalt e Löösig finde in Norme, wo rächtlig festgläit si. Dr Begriff bezäichnet e Zuestand in dr Beziejig zwüsche Völker und Staate, wo Chrieg zum politischi Absichte duurezsetze usschliesst. In dr Sprooch vo dütschsproochige Juriste ist vo Friide au im Zämmehang mit innepolitische Usenandersetzige (Stroofdaatbestand vom Landfridensbruch), mit em Aarbetslääbe (Stöörig vom Betriibsfriide) und mit em Schutz vom Brivaatäigedum (Stroofdaatbestand vom Husfriidensbruch) d Reed. Zum Grundstück z kennzäichne, wo gege Husfriidensbrüch sölle gschützt wärde, wärde die vilmol iigfriidet. In dr Sprooch vo dr Psüchologii und dr Theologii git s dr Begriff Seelefriide (vgl. dr änglisch Begriff „peace of mind“ oder „inner peace“); die, wo lääbe, söllen en aasträäbe und die, wo dood si, uf em Friidhoof bzw. im Jensits finde. Jeremy Bentham: Grundsätze für Völkerrecht und Frieden, (1786/1789) übers. K. v. Raumer in: K. v. Raumer 1953, S. 379–417.
Äike isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Laufeburg im Schwiizer Kanton Aargau. De Ort ligt öppe zwei Kilometer südlich vom Rhii, em Gränzfluss zwüschem Aargau und Bade. Äike isch ursprünglich es Stroossedorf, wo sich öppe uf zwei Kilometer uf de weschtliche Siite vo de Sissle erstreckt. D Flächi vom Gmeindsbann sind 707 Hektrae, vo dene 216 mit Wald überwachse sind und 163 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt isch mit 472 Meter uf de Hochebeni vom Schupfartbärg, die tüüfschti isch mit 300 Meter an de Sissle. D Nochbargmeinde vo Äike sind Sissle, Chaischde, Öschge, Frick, Schupfert un Münchwile. Ersti Bsidligsspure z Äike sind us de alemannische und de fränkische Ziit. Zum erschte Mol schriftlich erwähnt isch de Ort im Johr 1160 in de Acta Murensia, wo er Eitchon gnennt wird. De Name litet sich vom althochdütsche Wort Eitinghofun ab, wo so viil wi «bi de Höf vo de Sippe vom Eito» heisst. Wo d Grafe vo Homberg-Tierstei usgstorbe sind, isch d Landesherrschaft im 1232i an d Habsburger cho. Nach em Waldshueterchrieg vo 1468 hei si Äike mit em ganze Fricktal an d Burgunder verpfändet. Bi de Niderlag vom Karl in de Burgunderchrieg, isch s fricktal mit Äike wider an d Habsburger
Chrieg isch en organisierte Komflikt, wo mit Waffe und Gwalt usdräit wird, und vilmol meereri Kollektiv dra Däil nämme. S Ziil vo dene Kollektiv isch s, iiri Inträsse duurezsetze. Dur e Kampf wäi d Chriegsbardeie iirne Gegner überlääge wärde und dr Komflikt eso in iirem Sinn lööse. D Gwält, wo mä drbii aawändet, grift die körperligi Unverseerthäit vo de gegnerische Indiwidue aa und füert so zu Verletzige und Dood. Es entstöön aber nid nume Schääde an dene, wo bim Kämpfe aktiv si, sondern immer au sonigi, wo mäistens kä Absicht drhinder steggt. Si wärde hüte öifemistisch as Kollateralschäde bzw. Begläitschäde bezäichnet. Chrieg richdet au an dr Infrastruktur und de Lääbensgrundlage vo de Kollektiv Schaaden aa. D Forme vom Chrieg si vilfältig und nit umbedingt an Staate oder Staatssüsteem bunde: Si chönne au innerhalb vo Staate stattfinde, öbben as Bürgerchrieg, Unabhängikäitschrieg oder bewaffnete Komflikt, und zum Wältchrieg oder zum Völkermord füere. Dorum isch dr Chriegsbegriff im Völkerrächt lang umstritte gsi. D Gämfer-Fümf-Mächt-Veriibarig vom 12. Dezämber 1932 het dr ursprünglig Usdruck „Chrieg“ dur s äidütige „Aawändig vo bewaffneter Gwalt“ ersetzt (Ardikel III). D Charta vo de Veräinte Nazione het schliesslig s Aawände vo Gwalt oder s Drohe mit ere in internazionale Beziejige