rlitschk/wikidir huggingface dataset:
De Zweit Wältchrieg vo 1939 bis 1945 isch de zweiti global gfüerti Chrieg vo sämtliche Grossmächt vom 20. Jahrhundert ksi und stellt de bluetigscht Konflikt vo allne Zyte dar. Er het i sire Haupt-Dimension am 1. Septämber 1939 mit em Agriff vo Nazi-Dütschland uf Pole agfange und im Auguscht 1945, nach de amerikanische Atombombe-Abwürf uf Hiroschima und Nagasaki, mit de Kapitulation vo Japan vor de USA und de Sowjetunion uufghört. Di wichtigschte Chriegsteilnehmer sind Dütschland, Italie (bis 1943) und Japan uf dr einte Site und Grossbritannie, Frankrych, d Sowjetunion, d USA und Italie (ab 1943) uf dr andere Site gsy, aber au vil chlyni Länder sind gschediget worde. Im Ganze häts öppe 60 Mio. Toti ggäh, und vo däne sind öppe 20 Mio. Zivilischte gsy. Will mehreri chriegfüerendi Schtaate i ihrne Ideologye gwüssi ethnischi oder soziali Gruppe ghasst händ (z. B. Dütschland, d Sowjetunion, Japan), sind hüüfig Ywoner vo bsetzte Gebiet ermordet worde. Politisch hät de Chrieg under anderem d Teilig vo Dütschland zur Folg gha und der Uufschtyg vo de USA und de Sowjetunion zu antagonistische Supermächt, wo sich bis 1990 im Chalte Chrieg gegenübergstande si. Nach em Erschte Wältchrieg hät s besigte Dütschland vo de Siigermächt (Frankrych, England,
Nikolaus isch e grischtlige, männlige Vornamme und Familienamme. De Name goht uf en Heilige zrugg, de Nikolaus vo Myra, wu Bischof z Myra gsii isch. Im Brüchtum vu dr Adväntszit spillt er as Gobebringer e wichtegi Rolle. Niklaus, Klaus oder Nico sind Churzforme, Nicola oder Nicole sind di wiiblige Entsprächige vu däm Name. Namestag isch jewils am 6. Dezember. Nikolaus oder Nicolaus: Nikolaus vo Oresme (1330–1383), en Bischof, Naturwüsseschaftler und Filosoof us de Normandii Nikolaus V. (1397–1455), vu 1447 bis 1455 Babst gsii Nikolaus vo Kues (1401–1464), en dütsche Filosoof, Theoloog und Mathematiker Nikolaus Meyer zum Pfiil (1451–1500), Humanist und Schriftsteller z Basel Nicolaus Copernicus (1473–1543), en Domherr, Aschdronom und begründer vom heliozentrische Sunnesyschdem Nicolaus Episcopius (1501–1564), en Buechdrucker z Basel Nikolaus Tschenk (* 1953), en dütsche Politiker vom Bündnis 90/Di Grüene Niklaus: Niklaus vo Flüe (1417–1487), au Brueder Chlaus, en Politiker, Aisidler, Asket und Mystiker, isch de Schutzpatron vo de Schwiz Sankt Nikolaus St. Niklaus St. Niklausen
Dr Nigelaüs isch unter däm un verschiidene andere Nämme bekannt: Im hochalemannische Deil vu Südbade un in dr Schwiz Santi Chlaus oder Samichlaus, in dr Oscht-Schwiz viilmol nur Chlaus, z Voradelbärg un in Ober- un bayrisch Schwabe Klaus oder Klos. Nigelaüs, Nigelaus oder sältener Santiglaüs isch Oberrhiinalemannisch, Santiglaus sagt me z Basel. Dr Nigelaüs isch e Gstalt mit spitzigem Bischofshuet (Mitra), Bischofsumhang un Bischofsstab, wu dr Kinder am 6. Dezember, am Nigelaüsdag (aü Chlausetag oder Chlauser gnännt), oder am Obe vorhär Gobe bringt. S kunnt aber aü vor, ass er um Wiihnächte rum ufdrittet oder gar mit em Grischtkind zämme. An mänke Ort isch dr Nigelaüs aü neijer oder het elteri Gstalte verdrängt – so dr Nüünichlingler, d Sträggele un dr Neujahrmutti. A andere Ort wie i dr refermiärte Schwiz isch dr Nigolaüs a de Wiihnächte oder ums Neijohr umme aber au elter und isch vum Grischtkind verdrängt wore. In reformiärte Gegende vu dr Schwiz, wu mer katholischi Autorität nit liidet, isch dr Santi Chlaus friili ke Bischof, aber e alte Mann mit wissem Bart, Mantel un Kapuz. Dr „Bischof“ het viilmol e golde un e schwarz Buech drbii, wu diä guete un diä schlächte Tate vu dr Kinder drin
Dr Jörg Blaurock, wo eigentlech Jörg Cajacob gheisse het (* öpe 1492 z Bonaduz im Bündnerland; † 6. September 1529 z Klause im hütige Südtirol), isch e katholische Prieschter und denn eine vo de Vätter vo dr Bewegig vo de Däufer gsi. Dr Jörg Cajakob isch us ere Familie vom Dorf Bonaduz am Hinderrhy cho. Sin Vatter isch dr Luzi Cajakob gsi. Er het z Chur d Latynschuel psuecht und isch im Chloschter Sankt Luzi zum Prieschter usbildet worde. Den het er a dr Uni vo Leipzig studiert und isch z Trin im Bündnerland Vikaar gsi. Öpe im Joor 1524 het er sich der Reformazioonsbewegig agschlosse und het ghürotet. Mit synere Frou isch er uf Züri ggange zum de Ulrich Zwingli go psueche. Lieber als mit em Zwingli het er sech mit de Lüüt troffe, wo en erschte Chreis pildet hend zum d Bible z läse. Dä Chreis isch vom Konrad Grebel und vom Felix Manz gründet worde, wo mit dr Theologii vom Zwingli je lenger je weniger yverstande gsi sind. Wo dr Root vo Züri am 17. Jänner 1525 en öffentlechi Disputazioon gmacht het, zum näbe anderne Sache au d Froog vo dr Daufi z klääre, het sech dr
Es Müntschi (in andere Regione au Chuss, Schmatz, Schmutz) isch, we me mit de Lippe e Person oder e Gägeschtand berüert. Das macht me uf der ganze Wäut, aber d Bedütig isch vo Kultur zu Kultur verschide. Im Familie- oder Bekanntkreis isch es i viune Gägende üeblech, sech mit eim oder mehrerne Müntschi uf d Backe ds begrüesse. Im alemannische Rum gitt me sech i dene Gebiet, wo am Wäutschland neecher sy, drü verteilt uf beidi Backe, i angerne Orte sy o zwöi oder eis Müntschi üeblech. Im alemannische Ruum begrüesse sech meischtens Maa u Frou oder Frou u Frou mit Müntschi, säutener zwe Manne. I angerne Kultuure begrüesse sech nume d Manne mit Müntschi während das de Froue verbotte isch. Während sech ir Dütschschwytz e Maa un e Frou, we si sech ds erschte Mau begägne, ender nume mit emne Händedruck begrüesse, gäbe sech die Wäutsche o scho denn drü Müntschi. Päärli begrüesse sech im zentralalemannische Rum hüüfig mit emne Müntschi uf ds Muu. Das mache mängisch o di Junge, o we si nid zäme sy. Formaler u meh zur Verehrig (vore Dame, oder z. B. vom Ring vom Papscht) aus e Gruess, isch der Handkuss, wo eigentlech drumm
S Liachtaschtänerisch ischt net änn änzige Tielekt, sondern es hät elf verschidini Mundarten im Land Liachtaschtä, nämlig vu da verschidana Gmända. Dr Tresabärg hät sprochlich gseh Walliser Worzla. Di andra Dialäkt sind ned so fescht öber dr Rhii met em Rhiitalerisch (vgl. Schwizerdütsch) verwandt, es isch eher a Meschig zwöschet Graubündnerisch und Vorarlbergerisch und ghörd wia die zum Bodeseealemannische. Mer miarkt immer meh, wia sich di verschidana Dialäkt hüt vermeschend und es tönend langsam alli gliich. Dr Rhii ischt höt nümma di gliich Schprochbarriera wia früaner und o d Mobilität vu höt schpelt natürlig a grossi Rolla. Es sind meh nuno di einzelna Lüt und hoptsächlig di eltara wo no dr alt Dialäkt schwätzend. Vu da Junga kamma es nümma so säga. Wäred de Röömerzitt isch s Piet vom hüttige Förschtatum Liachtaschtää romanisiert wore. S het zo de Provinz Räzie köört. S Romanische isch im 13. Joorhundert nodisnoo vo Feldkierch her s Riintl duruuf vom Tütsche, und zwor vom ene alemannische Tielekt verdrängt wore und s werd agnoo, ass um 1300 d Sproochgrenze südlich vo Balzers glegen isch. Om die Zitt ume hend sich au Walser i de Gmäind Trisabäärg niderloo und hend iire Walserdialekt mitgnoo. S romanische Subschtrat isch
Tresa isch a Gmänd im Liachtaschtäner Oberland. Tresa wörd vielfach vo da Schwitzer als Triesa usgsprocha, was meh am Schreftbeld vom Hochdüscha gliicht, was fär Liachtaschtäner falsch dönt. Tresa lit im Südweschta vum Förschtatum Liachtaschtä, isch di drittgröscht Gmänd fum Land, di südlig Nochbuurgmänd vu Vadoz und lit zwöschet em Rhii und dr liachtastänischa Bärgwelt. Dr romantische Dorfkärn met alta Hüüser, ibettet vo Wingert und zwä Kapella sind Züüga vo dr johrhundertelanga Gschecht vom Ort. Vo Ufbruch in dia Moderne hingega züügt di denkmalgeschützt Wäberei, wo im Johr 1863 baut worda ischt. D Tresner Bärga met da Alpa und dr Tresner Hööberg (Tuas, Münz, Magrüal, Gorn, Maschera, und Platta) sind schön zum Wandara. Dr högscht Bärg fum Liachtaschtä, dr Grauschpetz (2'599 m ü.M.) ischt uf Tresner Boda. Tresa ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1155 als Trisun. Dr Gmandvorsteher ischt d Daniela Wellenzohn-Erne (VU). Dr Gmandrot hät d Sitzvertalig (inkl. Gmändvorsteher) 6 VU (Vaterländische Union) 5 FBP (Fortschrittliche Bürgerpartei) Vo dr 4349 Iiwohner sind im Johr 2000 80 % römisch-katholisch gsii und 6,4 % evangelisch-reformiert. Kapälla "St. Mamerta" (usem 9./10. Johrhundert) historischa Dorfkärn dr Tresner Hööberg (Tuas, Münz, Magrüal, Gorn, Maschera, und Platta) denkmalgeschützti Tresner Wäberei Commons: Tresa
Hauchdeutsch isch e scherzhafti Bezeichnig für schlächts Standard-Tüütsch wo vomene Schwiizer Alemannisch-Sprächer gredt wird. De Begriff spillt mit 'Hyper-Bildige' zu de Früeneuhochtüütsche Diphthongisierig, da heisst, en Hööchalemannisch-Sprecher wo beobachted dass zum Bispil Huuch im Standardtüütsche zu Hauch worden isch, chönnti uf d Idee choo, das au hööch zu hauch worde wäri. Dettigi Fähler sind hüüfig bi Schwiizer Chind wo aafanged Standard-Tüütsch rede, aber eigentlich sind d Vokalwandel regelmässig, da heisst, es git keis öö wo zu au worde wäri, und uu werded immer zu au. Abbr je nôch Tialêkkt giits das a alemannischas "oo" uf Tüttsch a "au" isch, wia i "oo" und "auch". Umgekehrti Hyper-Bildige beobachted me bi Tüütsche wo i de Schwiiz aasässig sind und aafanged s Hööchalemannische z imitiere. Füre en Tüütsche isch es undurchsichtig, wiso zum Bispil Staub im Hööchalemannische au Staub heisst, aber saugen im Hööchalemannische monophthongisch isch, suuge. Drum isch es für en Sprecher vom Mitteltüütsche und Schwäbische nöd verhersägbar, öb Staubsauger im Hööchalemannische Staubsauger, Stuubsauger, Staubsuuger oder Stuubsuuger heisst (richtig isch Staubsuuger; usem Hööchalemannische laat sich hingäge Standardtüütsch Staubsauger problemlos ableite: au bliibt unverändered, und uu wird regelmässig zu au). Schwiizertüütsch
Da Armand-Jean I. du Plessis de Richelieu (* 9. Septemba 1585 ufm Schloss Richelieu, Indre-et-Loire; † 4. Dezemba 1642 in Paris), Marquis du Chillou, Bischof vo Luçon (1608), Kardinal (1622), 1. Herzog vo Richelieu (1631) und 1. Herzog vo Fronsac (1634), Generalabt vo Cluny, Cîteaux und Prémontré. Schpitznama „rote Eminenz“; wichtigschta Berata vom Ludwig XIII; hot us Frankreich an absolutistischa Staat gmacht und d’Vormacht vo da Habsburga in Europa brocha. Da Armand du Plessis isches vierte vo füf Kind vo François du Plessis, nam Soldat, Höfling und Großpropst vo Frankreich, und Susanne de La Porte, Tochta vo nam berühmta Jurischta. Mit nü Joahr hot ma n zum Philosophii schtudiera nach Paris (Collège de Navarre) gschickt. Danoch hot a ins Militär wella, wia sin Vata. Da König Heinrich III. hot sinam Vata dia Diözese vo Luçon zuagschprocha ket, wo sinara Familie da gröschte Toal vo ihram Geald brocht het. Wil sin ältara Bruada is Kloschta ganga isch, heat da Armand-Jean du Plessis dean Bischofssitz übaneah müssa, zum s Geald sichara. Uf des ane hot a s’Militär gschmissa und agfanga Theologii zum schtudiera. 1607 isch a zum Bischof gweiht wora, glei druf hot a promoviert und isch erflogreich dra ganga, in sinara
Dr Nigelaüs alias Samichlaus het viilmol eine oder mehreri Begleiter drbii, wänn er am Nigelaüsobe in d Hiiser kunnt. Mit em Nikelaüs-Brüch isch – friähjer meh wiä hit – e erziäherischi Absicht verbunde gsii. Do drbii het dr Nigelaüs d Roll vu däm gspiilt, wu mahnt un lobt, dr Begleiter diä vu däm wu stroft oder Angscht macht. "Gueti" Begleiter sin sältener. Un zwar gits mänschligi, teiflischi un tiärischi Begleiter. Noch dr Volkskundeatlante isch im ditsche Sprochgebiit dr (Gnächt) Rubrächt iberal bekannt un meh oder wenniger aktiv (also vu dr Nordsee bis in d Alpe). In dr Oschtschwiz un z Voradelbärg sogar vermehrt. Friähjer het mer si Ruete gfercht. Nit iberal het dr Ruprächt e alti Dradition. Dr ka schwarz agmolt sii un isch dur des im Schmutzli ähnlig – des isch e Begleiter, wu in dr Innerschwiz un einzelne katholische Landschafte drum rum ufdrittet. Mit em Schwarz-Amole oder -Aziäge wird dr bes Charakter vu däm Begleiter azeigt. In Nordschwabe un im Bayrische un in Franke ka dr Belzmärte bzw. Pelzmärtel (= Pelz-Martin) mit em oder anstatt em Nigelaüs ufdrätte, in Nordbade un Hesse dr Belznickel. S git aü Mitlaifer vum Nigelaüs, wu eifach Chlaus, Klaus, Klos, Diäner oder Ängel
S Grischtkind isch e Gstalt, wu dr Kinder (as Stellverträtter vu dr Eltere usw.) am Heilige Obe (24. Dezämber) d Gschänkli bringt. Allerdings siiht mer des Kind meischtens nit - d Gschänkli liige eifach unterem Grischtbaüm, wänn d Kinder in d Stube derfe, s Grischtkindli isch drno scho wider furt. Mer mueß es sich villicht as e Art Engel vorstelle. Do wus doch in Bilder dargstellt oder wus gspiilt wird, ischs am endschte e Maidli in wissem Gwand, mit uffenem Hoor, villicht verschleieret. (Ebis anders isch s Jesuskindli, wu im Grippili lit un wu üs dr grischtlige Wihnächtsgschicht gnumme isch. Zu däm sage d Kinder aü s Grischtkind. Aü s Gschänk ka as Grischtkindli bezeichnet wäre: „Was hesch fir e Grischtkindli bikumme?“) Im Elsass isch s Grischtkindli mänkmol liibhaftig ufdrätte (e wiss gleideti Maidli- oder Fraüegstalt) un vum Hans Trapp begleitet wore – e bese Kaib, wu Angscht macht. Des isch e Rolleverteilung gsii wiä bim Nigelaüs un sinem Begleiter. S Grischtkind isch noch em „Atlas der deutschen Volkskunde“ (erhobe ab 1928) bekannt un aktiv z Weschtditschland (ab Oldeburg noch Süde un weschtlig vu Breme, Hildesheim, Göttinge, Erfurt un Weimar), z Südwescht- un z Südditschland, z Böhme un z Schlesiä
Dr Wihnächtsmann het si Vorbild im Nigelaüs, het aber im Gegesatz zu sällem kei religieese Aspruch. In dr USA het er alliwiil no dr Namme Santa Claus (= Sankt Nikolaus), vu Amerika kunnt aü d Vorsellung här, ass er mit eme Ränntiärschlitte vum Nordpol kunnt, go dr Kinder Gschänkli bringe. Si typischi Kleidig het sich erscht in dr erschte Johrzehnt vum 20. Johrhundert afange duresetze - e rote Mantel un e roti Zipfelkappe, beides mit wissem Belz verziärt. 1931 sin Werbeexperte vu dr Firma Coca-Cola-Company uf dä rot-wiss Mann mit wissem Bart ufmerksam wore un hän e in däre Gstalt in Werbekampagne witer verbreitet. Noch em 'Atlas der deutschen Volkskunde', wu ab 1928 erhobe wore isch, isch dr Wihnächtsmann bis dert nur in Nord- un in Oschtditschland verbreitet gsii un het derte am Heilige Obe d Gschänkli brocht. Also an dr Waterkant, im Gebiit Bremen, Hildesheim, Göttingen un Erfurt un eschlig drvu bis Pommern un Oschtpeuße. Im ibrige ditsche Sprochgebiit het s Grischtkind d Gschänkli brocht. In dr Zwischezit isch dä Maa in dr Süde vordrunge, wu ner im Grischtkind un im Nigelaüs Konkurränz macht. Er wird vu dr Werbeindustrii zimli massiv iigsetzt un verdeilt jetz aü scho im Advänt
D' (85) Io isch e Asteroid im Asteroide-Hauptgürtel, wo am 19. Juli 1865 vum Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt worre isch. Daift isch dr Himmelskörper uf d'Io, e Gliebti vum Zeus, worre. D'Io beweggt sich ime Abstand vu 2,1415 (Perihel) bis 3,1652 (Aphel) astronomische Eiheite in 4,322 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 11,9657° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1929. D'Io het e Durmesser vu öppe 145 Kilometer. Si besitzt e dunkli chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,067. In rund 6 Stund un 53 Minute rotiert si um die eige Ax. Lueg au Liste vu dr Asteroide
D' Adrastea isch dr zweitinnerscht bekannt Mond vum Planet Jupiter. Si isch am 8. Juli 1979 vu dè Astronome David C. Jewitt un G. Edward Danielson uf Ufnahme vu dè Rumsondè Voyager 2 èntdeckt worrè und het znäxt diè vorläufig Bzaichnig S 1979 J1 èrhaldè. Im Johr 1983 isch si offizièll uff Adrasteia, ärè Götti us dè grichischè Mythologi daift worrè, wo zuèständig fèr d'Verdailig vu Blohnig un Bstrofig gsi isch. Adrastea umchraist dè Jupitèr imè middlèrè Abstand vu 127.969 km in 7 Stund un 4 Minutè. D'Bahn wiist ä Exzèntrizität vu 0,0012 uf un isch 0,8° gegènibèr vu dè Äquatorebèni vum Jupitèr gnaigt. Si beweggt sich innèrhalb vu im Jupitèr sinèm Ringsystem un isch vermuètli ä Quèllè fèr d' Ringpartikèl. Diè innèrè Mond Metis un Adrastea umlaufè dè Jupitèr innèrhalb vum geostationärè Orbitalradius (dèr in dèm Fall ehèr zeusstationär haißè mièßt) sowiè innèrhalb vu dè Rochegrènzè und sin dèbi dè starchè Gezittèchräftè vum Riisèplanet usgsetzt. Si sin wohrschins chlai gnuèg, um nit vu dènè Chräft vèrrissè z'wèrrè, jedoch wèrrè ihri Umlaufbahnè in Zuèkunft absinkè, so dass baidi Mond irgèndwènn in dè Jupitèr stürzè wèrrè. Adrastea bsitzt ä middlèrè Durmèssèr vu 16,4 km. Ihri hochi Dichti vu 3,0 g/cm3 losst
D' Hermippe (Jupitermond XXX) isch einer vu dr chlainschte bekannte ussere Mönd vum Planet Jupiter. D'Hermippe isch am 9. Dezember 2001 vo de Astronomè Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worde. Si het as nöchsts die vorläufig Bezeichnig S/2001 J 3 erhalte. tauft worde isch de Mond uf Hermippe, ä Schätzli vu Zeus us de grichischè Mythologi. D'Hermippe umkraist dè Jupiter im ä middlèrè Abstand vu 21.131.000 km in 633 Däg, 21 Stund un 36 Minutè. D'Bahn wiist ä Exzèntrizität vu 0,2096 uf un isch langfristig instabil. Mit èrè Naigig vu 150,725° isch d'Bahn ussèrdèm retrograd, d. h., dèr Mond bweggt sich èntgegè vu dè Rotationsrichtig vum Jupitèr um dè Planet. Ufgrund vu ihrènè Bahnaigèschaftè wird Hermippe dè Ananke-Gruppe, bnènnt nochèm Jupitèrmond Ananke, zuègordnèt. D'Hermippe bsitzt ä middlèrè Durmèssèr vu bloß etwa 4 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, falls si ibèrwigènd us silikatischèm Gstai ufbaut isch. Hermippe bsitzt ä sehr dunkli Obèrflächi mit èrè Albedo vu 0,04, d. h., nur 4 % vum igstrahltè Sunnèleecht wèrrè reflèkteert. Ihri schinbar Hèlligkait (Magnitude) btrait 22,1m.
S'Wort Mars bezeichnet: Mars, de Kriegsgott in de römische Mythologi Mars (Planet), de virt Planet in unserem Sunnesystem ♂ ♂ s Symbol stoot au för: de Planet Mars in de Astrologi als Sinnbild für s männlichi Gschlecht in de Alchemi für Yse Mars (Buch), es autobiographischs Buech vom Schwiizer Fritz Zorn Mars Incorporated , ä Nahrigsmittel-Hersteller, em Heersteller vom Mars Schoggirigel Mars (Manga), de Titel vumä Manga Mars (Motorrad), ä frühere Motorradhersteller Mars (Rapper), ä amerikanische Horrorcore-Rapper Mars (Rumsonde), ä Serie vu sowjetische Rumsonde zum Planet Mars Mars (Schiff), in der Niederdeutschen Schiffersproch de Mastkorb Mars (Stadt), ä Stadt in Frankrich Martin Mars, ä Flugboot vu de US-Marine Die Abkürzung MARS beditet: Molecular Adsorbent Recirculation System (Leberedialyse) Mittlers Artillerie-Rakete-System vu de Dytsche Bundeswehr, lueg MLRS Memory Array Redcode Simulator, lueg Core War Multicast Address Resolution Server, lueg ATM-Funktion Maturitätsschuel für Absolvente von Rudolf-Steiner-Schuele Modern Architectural Research Group (Architektegruppe) Multiple Active Results Sets, lueg ADO.NET
De Mars (Sümbool: ) isch, vu de Sunne us gsähne, de viert Planet in unserem Sunnesystem. Er zellt zue de erdähnliche (terrestrische) Planete. Ufgrund vu sinere bluetrote Farb isch er nochem römische Chriegsgott Mars bnennt worre un wird oft au als de Rot Planet bezeichnet. Symbolisiert wird de Mars dur e Chreis miteme Pfiil wo schräg noch rechts obe zeigt. Säll Zeiche, wo e Schild mitem dehinder stohende Speer darstellt, stoht fer de Chriegsgott. In de Biologi symbolisiert da Symbol s'männlich Gschlecht. De Mars bsitzt zwä zimli chlaini, uregelmäßig gformti Mond, Phobos un Deimos (griech. "Furcht" un "Schrecke"), in de Mytholigi d'Söhn vum grichische Chriegsgott Ares, wo im römischen Mars glichgsetzt isch. Wäge sinere rote Färbig het de Mars scho immer d'Mensche fasziniert. D'Färbig selber verdankt de Planet Iiseoxid-Staub, wo sich uf de Oberflächi un in de Atmosphäre verdeilt het. Somit isch de Mars e „rostige“ Planet. D Dichti vo de Iischlagkrater ufem Mars ermöglicht drai geologischi Periode z bistimme, well ältiri geologischi Formatione mee Krater uufwiised, as jüngeri. Die Periode sind noch Gegete ufem Mars binennt. Allerdings isch e gnaui zittlichi Bistimmig nöd mögli. Di drai Epoche sind: Noachischi Epoche (noch de Noachis Terra binennt): Si bildet di ältiste
Santa Maria (ital., port., katalan., rum. ua. ‚Häiligi Maria‘, span. Santa María) stoot für: e hüfige Naame vo Ortschafte Chille, wo ere Maria gweit si Chlöster, wo ere Maria gweit si Universidad Santa María, Caracas, Venezuela S grösste vo de drei Schiff, wo dr Christoph Kolumbus mit ene si ersti Räis gmacht het E Lied vom Oliver Onions vo 1980, wo dr Roland Kaiser kowert het E Vulkan z Guatemala Floreana, au Santa María, en Insle im Galápagos-Archipel Santamaria, e portugiisischi Muusiggrubbe Die südligsti Insle in de Azore Santamaria oder Santa Maria isch dr Familienaame vo deene Persone: Abel Santamaría (1927–1953), e kubanische Revoluzionär, Mitkämpfer vom Fidel Castro Andrés de Santa Maria (1860–1945), e kolumbianische Mooler Anibal Saldaña Santamaría (* 1958), e costa-ricanische Ordensgäistlige, Prälat vo Bocas del Toro Claudio Santamaria (* 1974), en italiänische Schauspiiler Diego de Santa Maria († 1655), dr Mitgründer vom Colegio de San Juan de Letran Domingo Santa María González (1824–1889), e chilenische Politiker und Staatsbresidänt Eva Santamaría (* 1971), e spanischi Popsängere Fabio Santamaria (* 1993), e dütsche Schauspiiler Haydée Santamaría (1922–1980), e kubanischi Revoluzionärin José Santamaría (* 1929), en uruguayisch-spanische Fuessballspiiler und -trääner Juan Santamaría (1831–1856), e Soldat us Costa Rica Mongo Santamaría
E Diphthong isch e Zwiilüt, er bstoht üs zwee Vokal, wu in ere Silbe ufenander folge. S Hochditsch (d Standartsproch) het hauptsechlich drej Diphthong: Stellewejs koht em Hochdejtsche au /ui/ ([ʊɪ], wia en Pfui!) vor. I Fremdwerter findet mr au wejtere Diphtong, wia zom Bejspiil /ei/ ([ɛɪ], wia en Spray) odr /öi/ ([œɪ], wia e manchene Aussprache vo Feuilleton). Wejtere Diphtong ergebet sich, wenn i dä Umgangsproch s r als [ɐ] vokalisiirt wird. S Alemannisch het wejtere Diphtong wia ie (sprich iä), ue, üe un witeri. Im Artikel Züridüütsch wäre zeh Stuck ufzellt: ai, ei, äi, ou, öi, au, ̀öi, ie, ue, üe. Kai Diphthong isch in Andre-as, Micha-el, See-ufer usw., wel do e Silbedrännung zwische dr Vokal lit. Diphthong kumme in bstimmte typische Wortgruppe vor, des heißt, dr glich Diphthong isch in ere greßere Zahl vu Werter aztreffe. Diä Wortgruppe enthalte im Hochditsche, im Alemannische un in andere Dialäkt zum Deil diä gliche Werter, Biispiil: Hochditsch: Baum, laufen, Frau un anderi Elsässisch/Kaiserstiählerisch: Baüm, laüfe, Fraü un anderi Bernditsch: Boum, Frou, loufe usw. D alemannische Diphthong sin nit iberal glich üsprägt, Biispiil: Dabei isch mit Rois des Substantiv zo roise gmaint, also wemmr unterwegs isch. S schwäbische Reis (Rejs) mit
Ebringe im Brisgau bzw. Markgräflerland isch e Gmei im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg (Dytschland) südlich vu Friburg im Brisgau. Näbe Ebringe wird d Ort uf alemannisch menkmol au Ebrige gnennt, allerdings nit vu dr Ebringer sälber. Lueg dodezue au dr Hauptartikel Schimberg (Ebringe) Ebringe lit guet 4 Kilometer vum südweschtlige Stadtrand vu Friburg äwägg. Dr Ort lit in ere Dalmulde vum 644 m hoche Schimberg (amtl. Schönberg) un isch uf Weschte hi zue dr oberrhinische Diefebeni uf. Fier Räbe bietet des ideali Bedingige. Die gsamt Ebringer Gmarkig lit im Schimbergmassiv, eme Vorgebirg vum Schwarzwald, wo geologisch zum Oberrhigrabe ghört. Dr Schimberg zeichnet sich dur e sehr vilfältigi Oberflächegeologi us, wo s gsamt Erdmiddelalder sowie tertiäre Vulkanismus un iiszittlichi Leesablagerige umfasst. Dr Südgipfel vum Schimbergmassiv isch dr Hohfirscht. Säller isch geologisch nit so underschidlich wie dr Schimberg sälber. Früeher het es aber bedütsami Steibrüch bi Pfaffewiler gä. Sälli cha mer hit as Freiliechtmuseum aluege. Bis am Afang vu dr 2000er Johr het es bi Bollschwil usserdem e Chlachbergwerch gä. S bebaut Biet vu Ebringe isch uf Weschte na vu ere schmale Sidligszäsur gege Wolfewiler abgrenzt. Durch sälli goht d' L125 und d'Wechstgrenze uf Wolfewiler bildet d'Rhidalbahn. Schallsched, Wolfewiler un Ebringe bilde