rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Wuètèflüè isch e kleini Schlucht am nord-öschtlichschtè Rand vom Landchreis Waldshuèt. D Wuètè isch de Fluß, wo d Höchè vom Sûdschwarzwald entwässerè duèt sowiè dè Flüè iren Nammè gää hèt. D Wuètèflüè fanget è wengele unterhalb vo Achdorf aa, nochdèmm d Wuètè bim sognanntè Wuètèknüè nõch rächts in südweschtlichi Richtig abbogè isch. D Wuètèflühè lyget weschtlich vo Füètzè, öschtlich vo Blommegg un nördlich vo Grimmelzofè un höred bim Blommegger Wyler uff. D Wuètèflüè sin d Fortsetzig vo dè Wuètèschlucht, uss sellèm Grund wörred si au als Unteri Wuètèschlucht benamst. Diè linkè Dalflankè sait mò Grimmelzofer Flüè, dè rächtè Dalflankè dèmentschprèchend Blommegger Flüè. È Bsunderheit bim Grimmelzofer Flüè isch d Fortsetzig übber dè Wyler drübber wäg flussabsi bis zum Zitrosèbuck uff dè Höchi vo dè Ortsmitti vo Grimmelzofè, wo d Mündig vom nägschte Bach, im Füetzemer Müllibach, i d Wuètè lyt. Im Gegèsatz zum Grimmelzofer Flüè gòt dè Blomegger Flüè bi dè Ymündig vum rächtè Nèbbèbach vo dè Wuètè, im Wylergrabbèbach, z Ènd. Uff dè rächtè Sitè vum Bach gòt s Wuètèdal witer, heißt denn abber Blomegger Wyler odder eifach nu Dè Wyler. Dõdemit isch dè Blomegger Flüè uugfäär einèhalb Kilometer kürzer wiè s Grimmelzofer Gschpönli. Dè Grimmelzofer Flüè vom
S Stäinekloster, s het au Maria-Magdalena-Kloster ghäisse, isch emol e Kloster in dr Stäinevorstadt z Baasel gsi. Hüte stoot uf dr Liigeschaft s Theater Baasel. S Stäinekloster isch um 1230 am Stäinebärg vor dr Stadtmuure gründet worde. Es isch s erste Baasler Frauekloster gsi und mit dr Schutzhäilige Maria Magdalena isch s ursprünglig für gfallnigi Mäitli dänggt gsi. D Nonne häi dorum au Büesserinne ghäisse, oder, wil si wiss aazooge gsi sin, Wissfraue. Aber scho 1251 si käini ehemooligi Huere me ufgnoo worde. Das het dr Groof Rudolf vo Habsburg, wo mit Baasel im Chrieg gstande isch, aber nid gstöört, im Joor 1253 s Kloster lo aabebrenne. Wil au ooni Nonne, won emol uf e Strich gange si, d Sitte im Kloster e chli lugg gsi sin, het dr Bischof Peter Riich vo Riichestäi 1291 d Ufsicht über en Orde in d Händ vo de Dominikaner gläit, aber au die häi de Fraue iire Wille nid chönne ufzwinge. S Kloster isch nooch am Birsig gstande, und dä het bi Hoochwasser immer wider emol Schääde aagrichdet: 1266 si d Muure ums Kloster iigstürzt, 1339 isch s Wasser bis zum Hoochaltar aagstiige, und im Joor druf isch nid nume dr Birsig wider
S Toponûm Fluè stòòt für ‚Felsè, Felsband, Felswand, Felsgipfèl‘. S Wort stammt uss althochdütsch fluoh un fluah, mittelhochdütschè vluo un dõdrùs hützdaag im alemannischè denn au Fluèch, Fluè, Flüè (dim. Flüèli. S Wort isch gsamtè alemannisch brägtè Sprõchrùùm vobreitet. Charakteristisch isch es für Felsformationè un Felsgipfel, wo in sanfteri Formè ybettet sin, vornehmlich uss Chalchschtei un isch asè i dè Nördlichè Chalchalpè i dè Schwiz bis i s Tirolerische ebbèso hüüfig aazträffè wiè im Jura, abber au i dè Flysch im Nordè odder im Zentraalkrischtallyn im Südè treten. Fluh (Allgäuer Alpen) (1391 m), Bärg i dè Nagelfluèchetti (Allgäuer Alpè) bi Steibis. Hohenfluhalpkopf (1636 m), Bärg i dè Nagelfluèchetti (Allgäuer Alpè) a dè dütsch-österrychischè Gränz. Wuètèflüè, unterschtè Abschnitt vo dè Wuètèschlucht im Südweschtè vo Badè-Württèbärg. Hohèfluèalpkopf (1636 m), Bärg i dè Nagelfluèchetti (Allgäuer Alpè) a dè dütsch-öschterrychischè Gränz. Kanisfluè (2044 m), Bärgmassyv im Bregènzerwald (Vorarlberg). Mohnèfluè (2544 m), Bärg im österrychischè Bundesland Vorarlbärg. Roti Fluè (2108 m), Bärg i dè Tannheimer Bärg, è Untergruppè vo dè Allgäuer Alpè. Sulzfluè (2818 m), Bärg im Montafon (Vorarlbärg). Äbeni Flue (au Ebnefluè, 3962 m), Bärg i dè Bärner Alpè, natürlichi Gränz zwischè dè Kantön Bärn un Wallis. Äbeflue (au Ebèfluè, 2490 m), Bärgruggè a
Lázně Kyselka (dütsch Bad Gießhübl) isch e Ortslag von de Gmeind Kyselka i de Karlsbader Region in Tschechie. De Kurort isch um 1792/93 gründet worde und isch vo Persönlichkeite wie em Franz Josef, de Elisabeth von Österreich-Ungarn, em Franz Joseph I., em Josef von Löschner, em Otto I. von Griechenland oder vom Heinrich von Mattoni bsuecht worde und hät mit de ehemalige Seilbahn in de 1890ern zu de modernschte Orte vo Böhme ghört. I de Stadt händ sich jüdischi, dütschi und tschechischi Kultur gegesitig inspiriert. Mit de damalige 27 Hotels, Cafés und de vile Gschäft hät de Ort zu de beliebteste Städt vo Öschtiych-Ungarn ghört und isch stark industrialisiert gsi. D Stadt Lázně Kyselka isch um 1592/3 entstande und isch sit de Entdeckig vom schmackhafte Wasser besidelt gsi. Di erste Iiwohner vo de Ortslag sind Tscheche gsi, wo aber im Lauf vo de frühere Gschicht vo de dütsche Bevölkerig als Mehrheitsvolk abglöst worde sind. Durch di wachsendi Bekanntheit vo Lázně Kyselk sind um 1870 d erste Jude id Stadt cho und händ e klini jüdischi Gmeind bildet. Commons: Lázně Kyselka – Sammlig vo Multimediadateie
Èn Wyler isch è Sidlig, wo uss wènnigè Gebäude beschtòt. Èn Wyler isch chlyner wiè nè Dorf, abber größer wiè nè Einzelsidlig. En Wyler het meischtens en eigene Ortsname. Meischtens ghört er zun ere grössere Gmeind, nur i sältene Fäll bilde Wyler eigeni politischi Gmeinde. „Wyler“ isch d Bezeichnig für e Ortschaft, wo uss wennigè Gebäude bschtoot. S Wort isch im Mittelhochdütschè i dè Form wīler vorhandè un isch diè ydütschte Form vom mittellatynischè Wort villare (‚Ghöft‘), wo uff s Adjektiv latiin. villaris („zum Landgut ghörig, Landguts-“) zrugggòt. Sell widerum isch abgleitet vom Subschtantiv villa („Landhuus von èm Vornehmè, Landguèt, Guètshof“). D Bezeichnig „Wyler“ für chlyni Aasidligè gòt uff d Tatsach zrugg, dass diè znegscht nõch dè vornehmè Landhüüser bautè Unterkünfte für s Personal ebbèfalls zur villa grechnet worrè sin un s Wort letschtlich s gesamto Gebäudeensemble benamst hèt. Diè im alemannischè Sprõchgebièt vobreitetè Formè -wyler, -wil un -wyl als Grundwörter vo Ortsnämè sin schu im Althochdütschè als wīlāri un wīlar vorhandè gsi un gôn ebbèfalls uff latynisch villaris bzw. villa zrugg. Entschtandè isch selli Bezeichnigswys durch dè Umschtand, dass Landgüèter (villae), diè ehemòligi römische Soldatè zuègschprochè chriègt hèn, vo dè spôterè germanischè Besitzer witerhy mit èm latynischè Wort bezeichnèt
D Lorentz-Dransformazioone, noch em Hendrik Antoon Lorentz, verbinde in dr Spezielle Relatiwidäätstheorii und der Äthertheorii vom Lorentz d Zit- und d Ortskoordinate, wo mit ene verschiideni Beobachder aagää, wenn und wo Ereigniss stattfinde. Es handlet sich drbii um gradlinig gliichförmig bewegti Beobachder und um Koordinate, wo chreftefreiji Däili dur graadi Wältlinie laufe. Bi Lorentz-Dransformazioone blibt d Liechtgschwindigkäit c {\displaystyle c} konstant, umkeert isch d Konstanz vo dr Liechtgschwindigkäit dr Usgangspunkt vom Einstein sinere Härläitig vo dr Lorentz-Dransformazioon. Vo dr Lorentz-Dransformazioon di betroffe d Ortswariable, wo zum Gschwindigkäitswektor v → {\displaystyle {\vec {v}}} parallel si die elektromagnetische Fäldkomponänte, wo zum Gschwindigkäitswektor v → {\displaystyle {\vec {v}}} sänkrächt si d Zit. Wenn sich e Beobachder eme andere Beobachder gegenüber mit ere konstante Gschwindigkäit v {\displaystyle v} in dr x {\displaystyle x} -Richdig bewegt, so hänge d Koordinate ( t ′ , x ′ , y ′ , z ′ ) {\displaystyle (t^{\prime },x^{\prime },y^{\prime },z^{\prime })} , won er eme Eräignis zueschribt, dur d Lorentz-Transformazioon t ′ = γ ( t − v c 2 x ) , x ′ = γ ( x − v t ) y ′ = y , z ′ = z {\displaystyle t'=\gamma (t-{\frac {v}{c^{2}}}\,x),\quad x'=\gamma
Wyler stòt für: Wyler, è Sidligsform Wyler (Ortsnamè), èn hüüfigè Sidligsnamè – dört au zu einzelnè Ortè un Ortsdeil Burg Wyler, diversi Burgè Schloss Wyler, è spätmanièristischs Schloss im Wyler, Obersulm Sender Wyler im Ällgau, Füllsendèr bi Simmerbärg J. W. Weiler & Cie., ehemõliger Hèrschteller vo Anilin un Salpetersüüri Wyler Ach, èn linkè bzw. südwestlichè Zuèfluss vo dè Iller Weiler Werkzeugmaschinen, èn Hèrsteller vo Drèè- un Radialboormaschinnè Wyler isch dè Familliènnamè vo folgendè Personè: Weiler (Adelsgeschlecht), è badè-württèbärgisches Adelsgeschlecht Albert Weiler (* 1965), dütschè Bolitiker (CDU) Barbara Weiler (* 1946), dütschi Europabolitikerin (SPD) Bertram Weiler (1898–1972), dütschè Bolitiker (NSDAP) Dirk Weiler , dütschè Sänger, Schauschpiller un Musicaldarschtellèr Elfriede Weiler (1906–1984), dütschi Bolitikerin (SPD), nordrhy-weschtfälischi Landtagsabeordneti Elmar Weiler (* 1949), dütschè Pflanzèphûsiològ un Universidätsrektor Günter Weiler (* 1951), dütschè General Gerda Weiler (1921–1994), dütschè Psûchologin un Pädagogin Hans Weiler (* 1935), dütschè Erzièigs- un Bolitikwûssèschaftler Heinz-Rudolf Weiler, (* 1955), dütschè Fußballschpiller Ingomar Weiler (* 1938), österrychischè Althischtoriker Jan Weiler (* 1967), dütschè Journalischt un Buèchautor Joachim Weiler (1947–1999), dütschè Bolitiker vo dè CDU; Landrõt vom rhyland-pfälzischè Landchreis Ahrwyler John Weiler (* 1951), österrychischè Schriftschteller un Schauschpyller Joseph H. H. Weiler (* 1951), südafrikanischè Rächtswûssèschaftler Julius Weiler (1850–1904), dütschè Chemiker un Induschtrièllè
Generalissimus (vom italienische Wort Generalissimo, also „General vo de Generäl“) isch en veralteti Bezeichnig für e Oberbefehlshaberposition. De Generalissimus isch befugt gsi, sowohl militärisch als au politisch uf eigeni Verantwortig z handle. Mit dem Uusdruck wird en über de Marschäll und Generäl stehende Oberbefehlshaber vo sämtliche Streitkräft vomene Land bezeichnet. Albrecht von Wallenstein isch de erscht Generalissmus gsi und hät de Titel i di modernere Zit gholt. I de Moderni isch das de militärischi Titel vo verschidene Diktatore gsi; wie z. B. de spanischi Dikator Francisco Franco oder de sowjetischi Führer Josef Stalin. 1625 – Albrecht von Wallenstein (HRR) 1641 – Lennart Torstensson (Schwede) 1673 – Ruprecht von der Pfalz, Herzog von Cumberland (England) 1702 – Franz du Hamel (Republik Venedig) 1716 – Friedrich (Schweden) 1727 – Alexander Danilowitsch Menschikow (Russland) 1740 – Anton Ulrich von Braunschweig (Russland) 1792 – Nikolaus von Luckner (Frankrych) 1799 – Alexander Wassiljewitsch Suworow (Russland) 1806 – Karl von Österreich-Teschen (Öschtrych) 1823 – Michael von Braganza (Portugal) 1846 – Antonio López de Santa Anna (Mexiko) 1927 – Zhang Zuolin (China – Peking) (Großmarschall) 1928 – Chiang Kai-shek (China – Nanking, spöter Taiwan) 1933 – Rafael Trujillo (Dominikanische Republik) 1936 – Francisco Franco (Spanie) (El Caudillo)
Dr Christian Wurstisen (lat. Christianus Urstisius; * 23. Dezämber 1544 z Liestel; † 29. Merz 1588 z Baasel) isch e Mathematiker, Theolog und Historiker us Baasel gsi. Dr Christian Wurstisen isch dr Soon vom Liestler Wiihändler und Rootsheer Pantaleon Walch gnennt Wurstisen gsi. Vo 1558 aa het er an dr Uniwersidäät Baasel studiert, zerst an dr Artistefakultäät und vo 1562 aa Theologii. 1563 isch er Brediger z Hünige worde. Vo 1564 bis 1566 het er as Pfarrhälfer in dr Theodorsgmäind im Chläibaasel gschafft. Gliichzitig het er an dr Baasler Uni Karriere gmacht. Vo 1564 bis 1584 isch er Brofässer für Mathematik gsi und vo 1585 bis 1586 für Theologii. Vo 1577 bis 1578 und vo 1583 bis 1585 isch er Räkter gsi. 1586 het dr Wurstisen d Uniwersidäät verloo und isch bis zu sim Dood Stadtschriiber gsi. As Bibliothekar vo dr Uniwersidäät het dr Wurstisen dr zwäit Gsamtkatalog zämmegstellt. As Stadtschriiber het er sich drum gsorgt, ass mä z Baasel zum erste Mol süstematisch Rootsbrotokoll ufgnoo het. Gliichzitig het er historischi Studie gmacht. 1580 het er d «Basler Chronik» uusegee, die ersti Gsamtdaarstellig vo dr Gschicht vo Baasel, und din het s au Urkunde und Inschrifte, wo hüte zum Däil
D Elisabethekiirche z Baasel befindet sich im Zentrum vo dr Stadt grad näben em Theater Basel. Si gältet as die bedütendsti nöigotischi Kiirche in dr Schwiz und isch in iirer Archidekdur und Usstattig e Züügnis vom Historismus und stoot dorum uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi. Am Stäinebärg het s scho am Aafang vom 14. Joorhundert grad näben em Stäinekloster e Kapälle mit em Naame St. Elisabeth ghaa. 1515/16 het mä an iirem Blatz e nöis Gotteshuus ooni Chor baut, wo öbbe zwanzig Meter lang gsi isch und e gäächs Saddeldach gha het. Oobe uf em Dach het s e chliises Dürmli mit zwäi Glöggli ghaa. Im Süde vo dr Kiirche isch dr ooberi Gottesacker gsi, wo mä die, wo im Spiddal gstorbe si, begraabe het, und au die Verdrunkene, Pilger und Fremde. Noch dr Reformazioon het mä no en undere Friidhoof ufdoo. Dört si au hiigrichdeti Verbrächer vilmol z Nacht verlocht worde, aber im Joor 1559 isch e Dieb nid so rasch under d Ärde cho. Dr Mediziner Felix Platter het im Joor vorhär grad bromowiert ghaa und isch zum Bürgermäister und het en drum bittet, ass er d Liiche vom Dieb
Als Tal wörd benamst: Dal, è geomorphologischs Phänomeen dè Fluss Tal, è Nebbèfluss vom Tobol z Russland Tala i dè Musig, rhûthmischi Struktùr i dè indischè Musig d Sängerin Tal, è israelisch-französischi Sängerin è Zimbel i dè indischè Volksmusig Ortsnämè: Im Dal, Ortschaft vo Kirchham, Bezirk Gmundè, Obberöschterrych Dal, Ortsdeil vo dè Gmeind Altèmarkt a dè Triesting z Nideröschterrych Dal, Ortsdeil vo dè Gmeind Braunau am Inn z Obberöschterrych Dal, Ortsdeil vo dè Gmeind Loich z Nideröschterrych Dal, Ortsdeil vo dè Gmeind Schwarzèbach a dè Pylach in Nideröschterrych Ört, welli diè aalt Schrybwys Thal bybhaaltè hèn, sin unter Thal (Ortsname) uffglischtet. Strõõßènamè: Tal, Strõõß z Münchè Familliènnamè: Alona Tal (* 1983), israelischi Schauschpillerin Idan Tal (* 1975), israelischè Fuèßballschpiller Israel Tal (1924–2010), israelischè General Josef Tal (1910–2008), israelischè Komponischt Michail Tal (1936–1992), lettisch-sowjetischè Schachschpiller Pierre Tal-Coat (1905–1985), französischè Mõler Uriel Tal (1929–1984), israelischè Hischtoriker Yaara Tal (* 1955), israelischi Pianischtin Vornamè Tal Avneri (* 1985), US-amerikanisch-israelischè Yshockeyschpiller Tal Balshai (* 1969), israelischè Pianischt un Komponischt Tal Ben Haim Tal R (* 1967), israelischè Künschtler TAL isch d Abkürzig für: TAL (Programmiersprache), Transaction Application Language, è Programmyrsprõch vo dè Tandem NonStop Systems Deilnämmeraaschlussleitig i dè Telekommunikation Template Attribute Language, è Templatesprõch
Die Hochzeit des Jobs ischt a deitscha Komischa Opr en viir Uffziig (acht Bilder) vom Kombonischda Joseph Haas (1879 bis 1960) us-em boirischa Schwôbalendle. S Libreddo stammt vom Ludwig Andersen (1883 bis 1978), wo mit-em birgerlicha Nama Ludwig Strecker ghoißa hôt, ond gôht zruck uff dui satirischa Erzehlong Leben, Meynungen und Thaten von Hieronymus Jobs dem Kandidaten, und wie er sich weiland viel Ruhm erwarb und auch endlich als Nachtwächter zu Sulzburg starb, wo em 18. Jôhrhondert vom Bochumer Arzt Carl Arnold Kortum (1745 bis 1824) vrfasst wôrra ischt. Zom erschda Môl uff d Bihne komma isch dui Opr am 2. Juli 1944 en dr Sächsischa Staatsopr z Dresden (heit: Semperoper). A Uffihrong dauret rond drei Stond. Dr Hironymus Jobs (Bariton) S Käthle (Sopran) Dr Abodeker, wo gleichzeidich au Birgermoischtr ischt (Bassbuffo) Em Käthle ihr Mueder, d Wirdin vo-ra Studendaboiz (Mezzosopran) Dr Jakob, a Nachtwächter (Tenorbuffo) D Babe, sei Weib (Alt) Dr Tischler (Bass) Dr Dekan vo dr jurischdischa Fakuldeet (Bass) Zwoi Studenda (Tenor ond Bass) Zwoi Ratsherra (Tenor ond Bariton) Dr Nodar (Schbrechroll) Dr Hofmarschall (Schbrechroll) A Ratsdiiner (Schbrechroll) Mehrere Professora, Ratsherra, Studenda ond Volk (gemischder Chor ond Mennerchor) Em virda Akt kô au noh a Ballett eigfiigt wärra,
È Dal isch eini durch s Wechselschpyl vo Erosion un Denudation entschtandeni, für gwöhnlich langgschtreggti, nõch mindeschtens einèrè Sitè offeni Hoolform i dè Landschaft. Diè linnièhafti Erosion erfolgt durch èn Fluss, diè flächèhafti Denudation durch gravitativi Massèbewegig. Diè düèfschti Linniè wörd je nõch Form Düèfèlinniè, Dalsollè odder Dalbodè gnannt. Selli wyst è monotons (glychsinnigs) Gefälle uff. Bi abwychender Form odder anderè Entschtehigsbrozèss (z. B. bi Glazialerosion) sait mò dèmm nit Dal, sondern Dalung odder dalähnlichi Formè (z. B. glaziali Rinnè). S Wort gòt zrugg uff diè indogermanischi Wurzlè dhel- „Biègig, Höölig, Wölbig“ un isch mit èm Wort Dèllè vowandt. Linièhaft abflûèßends Gwässer (Flüss), wo Matriaal abdrägè könned (Erosion), füüred zuè nèrè Düèferlegig vom Flussbett. Es isch dõby unerheblich, ob diè Düèefè- odder d Sitèerosion übberwygè duèt. Mit dè Düèferlegig vom Flussbett gryft a dè Talhäng (odder -wänd) d Denudation aa. Dõmit wörred au d Dalbegränzigè abdrait un düèfer glait, allerdings niè düèfer als dè Fluss. Flüss spilled bi dè Dalentschtehig insofèrn è drägendi Rollè, well si für irè Yzugsgebièt diè düèfscht Linniè bildè, bis zu derrè diè gsamt Abdrägig wûrkè ka. Sie stelled somit è regionali Erosionsbasis dar, womit si dè Regulator vo dè Landformig sin. Uffgrund vo unterschidlichè Erosions-
Messing isch dè Namè von èrè Legyrig uss Kupfèr un Zink, luèg au Messing Messing isch dè Familliènamè vo folgendè Personè: Debra Messing (* 1968), Schauschpillerin Wolf Messing, Hellseher un Hûpnotiseur Stanislaw Adamowitsch Messing (poln.: Stanisław Adamowicz Messing; 1890–1937), polnischè Revolutionär un sowjetischè Tscheka-Füürer Wilhelm Messing (1857–1927), dütschè General vo dè Infantry William Messing, US-amerikanischè Mathematiker Luèg au: Messingè
Messing, älter au Mösch, isch eini vo dè bekannteschtè Kupferlegyrigè mit Zink als Legyrigsmedall. Allè Messingartè, siged s Gussmedall odder Knetlegyrigè, isch gmeinsam, dass iri Basis diè Medalle Kupfer un Zink sin, zuè dennè je nõch volangtè Eigèschaftè no witeri Legyrigsmedall in gringerè Aadeil als Zink legyrt wörred. D Farb vom Messing wörd hauptsächlich vum Zinkghaalt beschtimmt: Bi Zinkghaalt bis 20 % isch Messing brüünlich bis brüünlich-rötlich, bi Ghaaltè übber 36 % hellgäll bis fascht wyßgääl. D Voarbeitungseigèschaftè vo Messing wörred durch Aadeil vo Blei odder Zinn wesèntlich beyflusst, d Korrosionseigèschaftè durch Nickel. Tûpischi Gusslegyrigè sin Gäälguss un Rotguss mit èm zuèsätzlichè Legyrigsmetall Blei. Zu dè witerè bekanntè Kupferlegyrigè, wo nit als Messing bezeichnèt wörred, ghöred byschpillswys Bronze mit Zinn, sowiè Neusilber mit Nickel, wyßè Tombak mit Arsen un Siliciumtombak mit Silicium als charakteristischem Legyrigsmetall, wo au Zink, abber in gringerem Aadeil als im Messing, enthaaltè duèt. Messing isch öppis härter als reines Kupfer, abber nit so hart wiè Bronze. Dè Schmelzpunkt lyt nidriger wiè dè vo Bronze un voringerèt sich mit stygendem Zinkaadeil. Ein d Qualidät vom Gussschtugg abbèsetzendè Gasghalt vo dè Schmelze isch im Gegèsatz zu Kupfer odder Aluminium nit gää. Dè bi Temperaturè um 900 °C vorhandeni
Dr Andreas Vesalius (au: Andreas Vesal) (* 31. Dezämber 1514 z Brüssel; † 15. Oktober 1564 uf Zakynthos; äigentlig Andreas Witinck) isch e flämische Anatom in dr Zit vo dr Rönessans gsi und gältet as dr Begründer vo dr nöizitlige Anatomii und vom morfologische Dänke in dr Medizin. Er isch dr Liibarzt vom Kaiser Karl V. gsi und vom Philipp II. vo Spanie. Dr Vesalius het an dr Uniwersidäät Löwen Sprooche und Wüsseschafte studiert und vo 1531 aa Medizin. 1533 isch er uf Bariis, wo s Seziere vo Liiche verbote gsi isch, und het mit em Miguel Serveto under em Jacques Dubois (Jacobus Sylvius) und em Johann Winter galenischi Medizin und Anatomii studiert. Denn isch er zrugg uf Löwen und het im Ghäime d Liiche vom ene Hiigrichtete seziert. 1537 het er si ersti öffentligi Sekzion usgfüert. 1537 het dr Vesalius si Paraphrasis ad nonum librum Rhazae uusegee. Denn isch er uf Norditalie. Am 3. Dezämber 1537 het er z Padua bromowiert und am neggste Daag isch er zum Brofässer für Chirurgii und Anatomii ernennt worde. Noch säggs Joor z Padua isch er uf Venedig und isch dört Brofässer für Chirurgii worde. 1538 het er d Tabulae anatomicae sex uusegee,
As Erweckigsbeweegige wärde Ströömige im Christedum bezäichnet, wo bsundrigs d Bekeerig vom Äinzelne und e daagdäägligi christligi Lääbeswiis bedoone. Gmäinchristligi oder konfessionelli Dogme si weniger wichdig as en ursprüngligs Verständnis vom Evangelium, wo diräkt us dr Bible chunnt. Erweckigsbeweegige göön drvoo us, ass e gläbts Christedum afoot, wenn dr Mensch uf e Ruef vom Evangelium loost, umzkeere und sich gäistig z ernöijere. Dr Begriff chunnt vo Eph 5,14 LUT: „Wach auf, der du schläfst, und steh auf von den Toten, so wird dich Christus erleuchten.“ Wil nume dr Glaube ins ewige Lääbe füeri, sig d Existänz vom Unglöibige em ewige Dood gweiht. Sich zum Glaube aanewände bedütet also sich zum Lääbe aanewände bzw., in ere Analogii zur Uferstejig vo Christus, isch s en Erweckig vom Dood. Gustav Adolf Benrath, Reinhard Deichgräber, Walter J. Hollenweger: Art. Erweckung/Erweckungsbewegung I. Historisch II. Dogmatisch III. Praktisch-theologisch; in: Theologische Realenzyklopädie 10 (1982), 205–227. Erich Beyreuther: Erweckungsbewegung. In: RGG3 2, Sp. 631ff. Friedrich Wilhelm Kantzenbach: Die Erweckungsbewegung. Studien zur Geschichte ihrer Entstehung und ersten Ausbreitung in Deutschland; Neuendettelsau: Freimund, 1957 Erich Beyreuther: Die Erweckungsbewegung; Die Kirche in ihrer Geschichte, Band 4, Lieferung R, Teil 1; Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1963 (19772) Stephan Holthaus: „Heil – Heilung
Dr Pietismus (vo latiinisch pietas („Pflichtgfüül“, „Frömmigkäit“) isch noch dr Reformazioon die wichdigsti Reformbeweegig im kontinentalöiropäische Protestantismus. Theologisch verstoot sich dr Pietismus as e Beweegig, wo zu de zentrale Ideä vo dr Reformazioon zruggoot, wo verfelscht worde si, wil alli mööglige Dradizione si veränderet häi, bis vom Kärn nüt me übrig bliibe isch. Im Pietismus isch dr frommi Mensch im Fokus, die räini Leer und d Äihäit vo dr Kiirche stöön im Hindergrund. Die pietistischi Beweegig isch modärn in däm, dass si dr Persönligkäit vom Äinzelne e hooche Stellewärt git. Aber so wien er sich entwigglet het, het er sich im Groosse und Ganze zun ere theologisch und sozial konservative Beweegig entwigglet. Die pietistischi Beweegig in Dütschland het, sit si in dr zwäite Helfti vom 17. Joorhundert entstande isch, e Hufe Verändrige duuregmacht: vom klassische Pietismus vo dr Barockzit über e Spootpietismus vom Ändi vom 18. und vom Aafang vom 19. Joorhundert, d Erweckigsbeweegige vom 19. Joorhundert und d Gmäinschaftsbeweegig bis zur evangelikale Beweegig in dr 2. Helfti vom 20. Joorhundert. D Ströömig im Pietismus, wo dr Kiirche gegenüber kritisch isch, wird as radikale Pietismus bezäichnet. S fromme Baasel Martin Brecht, Klaus Deppermann, Hartmut Lehmann, Ulrich Gäbler (Hrsg.): Geschichte des
D Breedigerkiirche isch e christkatholischi Kiirche in dr Stadt Baasel. Si befindet sich am Dootedanz 19 im Vorstedt-Kwardier grad näben em Uniwersidäätsspiddal. D Breedigerkiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi. D Baasler Breedigerkiirche isch vo 1233 bis 1237 as Klosterkiirche vom Dominikanerorde grad vor dr Stadtmuure im Norde vo dr Stadt entstande. Wo si vo 1262 bis 1269 umbaut worde isch, isch si äini vo de erste Kiirche am Ooberrhii gsi, wo em Stil vo dr Gotik aabasst worde isch. 1264 isch dr Chor gweiht worde vom bekannte Dominikaner Albertus Magnus, em Bischof vo Räägeschburg. 1356 het s Baasler Ärdbeebe groossi Däil vo dr Kiirche zerstöört. Wo mä sä in de Joorzäänt druf renowiert het, het mä sä mit Freske dekoriert, wo d Maria, dr Johannes dr Döifer und dr Dominikaner Vinzenz Ferrer daarstelle. D Däilnäämer am Konzil vo Baasel 1431 bis 1449 häi die Kiirche vil brucht. Die so genannti Lütkiirche isch vom Chor dur e Lettner drennt, wo däilwiis dransbaränt isch. Dr Daufstäi isch mit Roseblüete verziert und stammt us em früeje 15. Joorhundert. Mä het en gfunde, wo mä bi dr Lienertskiirche en Usgraabig gmacht het. Uf de Schlussstäi vo