rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Belgrad (kyrillisch Београд, Beograd, uf Dütsch „wyssi Stadt“) isch d Houptstadt vo dr Republik Serbie. Belgrad liit im Norde vo dr Balkanhalbinsle bi dr Mündig vo dr Save i d Donau. D Stadt het uf irem Areaal zää Deilgmeinde (Čukarica, Novi Beograd, Palilula, Rakovica, Savski venac, Stari Grad, Voždovac, Vračar, Zemun, Zvezdara) und sibe Vorstadtgmeinde (Barajevo, Grocka, Lazarevac, Mladenovac, Obrenovac, Sopot, Surčin), wo alli zäme dr Bezirk Belgrad bilde. Uf emene Hügel über dr Donau stoot di alti Feschtig vo Belgrad. Uf dr andere Syte vo dr Donau liit d Stadt Neu-Belgrad (Novi Beograd). I dr Röömerzyt isch a dr Stell vom hütige Belgrad d Stadt Singidunum gstande. Dr Name Beograd chunt s erschte Mool ane 878 im ene Brief vor, wo dr Papscht Johannes VIII. em Aafüerer vo de Bulgare gschribe het. Ane 1153 händ d Byzantiner d Stadtmuure wider verbesseret. Dr erscht König vo de Serbe, wo z Belgrad regiert het, isch am Ändi vom 13. Joorhundert dr Stefan Dragutin gsi. Wo d Serbe de Osmane ane 1389 im Kampf uf em Amslefäld underläge sind, isch ires nöi Herrschaftszäntrum mid dr Zyt a d Donau entstande. Dr Stefan Lazarević (1389–1427) het vom byzantinische Kaiser Manuel II. dr Titel
Dr Sixtus II. († 6. August 258) (Xystus) isch vum 30. Augschte 257 bis zum 6. Augschte 258 Bischof vu Rom gsii. Sy Name maint: S(e)xtus = dr Segst (latiin.) bzw. (do wahrschyns) Xystus = dr Glättet (griech.). Är het em Stryt mit dr afrikanischen un eschtlige Gmaine iber d Daifi vu reiige Häretiker en Änd gmacht, wu sy Vorgänger Stephan gfiert ghaa het. Wie alli frieje Bischef isch er speter in d Abfolg vu dr Päpscht yygornet wore, drotz ass dää Titel zue syre Zyt nonig gfiert woren isch. Är isch dr erscht Papscht, wu dr nämlig Name wie ne friejere gfiert het. D Nummerierig vum Papschtname as Sixtus II. isch spot chuu. Vermuetli het er, no dr griechische Iberliferig, Xystus ghaiße. Ä isch as Märtyrer unter em Chaiser Valerian gstorbe. Bim Gottesdienscht uf em Coemeterium vum Kallistus isch er iberfalle un zäme mit vier Diakon hiigrichtet wore. Drotz ass er vu allne frieje Märtyrerpäpscht di hegschte Verehrig gnosse het, isch doch dr dr noch em gmarteret Archidiakon Laurentius mee in s Bewusstsyy vum Chrischtedum yygangen isch. S Lääben un Wirke vu dr beede het in dr Capella vum Nikolaus V. im Vatikan sy hegschte chinschtlerische Uusdruck gfunde, derwylscht
Pfäfers (oder Pfääfers, uf Rätoromanisch ) isch e politeschi Gmeind vom Kanton Sanggalle i dr Schwiiz. S Taminataal isch hüt en Deil vom dütschsproochige Gebiet im Sargaaserland. Im Middelalter het s zum nördleche Berych vo Chuurräzie und zum rätoromanische Sproochgebiet ghört. Under dr Verwaltig vom Chloschter Pfäfers und de dütschsproochige Chloschervögt het sech di alemannischi Sprooch im Taal immer wie mee duregsetzt, und vo de Walser, wo e Zyt lang im obere Deil vom Taminataal, im Kalfeis, gwoont hend, isch mit yrem Walsertütsch no en höchschtalemannischi Sproochform is Taal cho. Uf der Bärgchetti im Süde vom Gmeindgebiet vo Pfäfers isch d Sproochgränze vom Alemannische zum Rätoromanische Sproochruum, und do dervo grad zu zwo romanische Sproochgruppe: d Gmeind Trin ghört zum Piet vom middelbündnerische Sutselvisch und Flims isch di nördlechschti Gmeind vom Surselvisch, also vom Oberländer Romanische. Im ganze Gmeindbann vo Pfäfers sind no hüt vil Ortsnäme – Pfäfers sälber und den au Vättis, Vasön, Vadura – und Fluer- und Bärgnäme us der rätoromanische Zyt bekannt. Di dütsche Fluernäme vom Taal vo Pfäfers chöme meischtens vo de Walser här. Für d Geografii isch z sääge, ass dr Gmeindbann vo Pfääfers us acht verschidene Landschaftsdeil zämegsetzt isch: das sind s Taminataal, d
Dr Günther Wenk (* 27. Septämber 1936 z Löörech; † 30. Juni 2021) isch e dytsche Chaufmann un Haimetdichter gsii. Dr Wenk het e Lehr zum Chaufmann gmacht un derno ab 1959 bi dr Endress+Hauser AG in verschidene Laitigsfunktione gschafft, zletscht as Laiter Konzärnrächnigswäse. Im Oktober 2001 isch er in Ränte gange. Anne 1958 het er d Dorothea Stöcklin ghyrote. Si hän zäme z Muulburg gläbt. Vu 1982 bis 1984 isch dr Wenk Mitglid vum Muulburger Gmairot gsii. Dr Günther Wenk het Gedicht im Wisedäler Alemannisch gschribe. En Uuswahl vu syne Gedicht het er in drei Biechli im Aigeverlag publiziert. Syni Frau het Foto fir die Gedichtbänd gmacht. Derzue het er fir dr Schopfemer Verlag Uehlin e Kaländer gstaltet. Uf Läsige het er syni Gedicht vordrait mit Bilder vu syre Frau. Di Badisch Zytig het iber syni Gedicht gschribe: „Lebensfreude durchströmt […] seine alemannischen Texte, die Freude an den kleinen Dingen, die Freude daran innegehalten und die Einzigartigkeit des Augenblicks entdeckt zu haben. Alemannisch ist eine lautmalerische Sprache, Wenks Texte verdeutlichen dies, in ihrem Klang schwingt vieles mit, was sich nicht einfach ins Hochdeutsche übersetzen lässt. Wenn Günther Wenk eines jener Wörter benutzt, deren Bedeutung noch geläufig, deren Gebrauch aber
Kirgisistan (ou Kirgistan odr Kirgisien; kirgisische Selbschtbezeichnung Кыргызстан/Kyrgysstan; offiziell Kirgisische Republik, kirgisisch Кыргыз Республикасы / Kyrgys Respublikasy, russisch Кыргызская Республика / Kyrgysskaja Respublika) isch an Schtaat i Zentralasia. Ar grenzt im Norda a Kasachstan, im Südoschta an d' China, im Süda a Tadschikistan und im Westa a Usbekistan. D Houptschtadt isch Bischkek. Im allgemeina Schprochgebruuch und i da Media herrscht a gwisse Uklarheit üba da genoua Landesnama. D Bezeichnungen Kirgisien und Kirgistan enthalte jewils unterschidliche politische Untrtön. Da Nama Kirgisien schtellt a Idütschung vum russischa Nama Киргизия dar, wo unta da Zara i da Sowjetzit golta hot. Noch m Zafall vu da Sowjetunion hond d Kirgisa probiert, ihre nationale Identität üba a Zruckbesinnung uf ihrige turkschprochige Kultur zum schtärka und hond drum da Nama Кыргызстан/Kyrgysstan gno. Der Nama mit da urschprünglich persischa Endung für Region odr Land -stan untaschtricht d kulturelle und schprochliche Beziehung zua da andara turkschprochiga Lända wia Kasachstan, Turkmenistan, Usbekistan und so witta. Kirgistan ligt im Hochgebirge Tienschan; d högschta Schpitza gond bis uf 7.439 und 7.134 m. D Lüt wohnend hauptsächlich im Norda im Tschutal und im Ferghanatal im Süda. Ussadem a biz wäniga i da Bergtäla und um da gross See Issyk-Kul (Indütschung vum russischa
Dr August Ganther (* 9. Merz 1863 z Owerkirch; † 15. April 1938 z Vehrebach) isch e dytsche Lehrer un Haimetdichter gsii. Dr Ganther isch e Suhn gsii vum Drächslermaischter Johann Georg Ganther (1824-1875) un däm syre Frau Brigitte geb. Götz (1829-1870). Är het drei Gschwischter ghaa. Sy Mueter isch scho 1870 gstorbe un noch em Dod vum Vater 1875 sin är un syni Gschwischter Vollwaise gsii. No dr Schuel het er ab 1880 z Charlsrue un z Gängebach en Uusbildig zum Volksschuellehrer gmacht. Är het as Junglehrer z Immadinga un z Mehringa gschafft, voreb er ab 1888 as Lehrer an dr Fryburger Lessingschuel unterrichtet het. Anne 1890 het er z Fryburg d Helene Deger (1869-1920) ghyrote. Mit ihre het er drei Chinder ghaa, e Suhn un zwoo Dechtere. Är het Gedicht un Prosa gschribe, zum Dail uf Hochdytsch, vor allem aber uf Alemannisch. Wun er no gläbt het, isch er in der Region seli populär gsii. E Dail Gedicht chännt mer au hit no. Bim Fryburger Operesänger Hieber het er ab 1888 Gsang (Tenor) glehrt un isch derno au as Sänger ufdrätte. Im Johr 1937 isch er zum Ehreburger vu Oberkirch ernännt wore. Noch em Ganther isch z Owerkirch
D Meta Heis-Demmer (* 1922; † 1999) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii. Si het Gedicht uf Alemannisch gschribe. En Uuswahl isch anne 1989 im Lohrer Schauenburg-Verlag uusechuu. Si isch au Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii un vu 1986 bis 1994 Laiteri vu dr Regionalgruppe „Geroldsecker Land“. Us dr Heimet. Gedichte in alemannischer Mundart. Zeichnungen von Oswald Fahrner. Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1989. 111 S. ISBN 3-7946-0260-9
Papier (vo französ.: papier, griech.: pápyros Papyrusstaude) isch a Material, uf däm ma Uffeschriiba oder Sache uffedrucke cha und wo zum gröschta Toal us Pflanzafasra, Holzschliff und Zellschtoff, gmacht wird. In Mitteleuropa isch wiißes Papiér üblich. Noch DIN 6730 wird Schriebpapier all zu 500 Blatt (1 Ries) vapackt. Uus Umwältschutz-Gründ, zur Schonig von de Wald-Beschtänd, wo gäge d Klima-Erwärmig als Chohledioxid-Reduzente wirked, wird aber sog. Recycling-Papier oder Umwältschutz-Papier empfohle. Dia ältaschte „Dokumente“, wo ma kennt, sind Höhlazoachnunga, wo Menscha mit Pigmentfarba uf Höhlawänd gmolt hond. Dia älteschte Hochkultur, d Sumera, hond d Keilschrift entwicklt und damit uf woache Tontafla gschrieba, wo se brennt hond zum se haltbar macha. D Ägypter hond erane Schriftzoacha unter andrem in Schtöa gritzt (Prunkplatte us Schpeckschtoa vo König Narmer 3100 v. Chr.). Danebs hot aber o damols scho liichtare Materialia gea wia Leada, Pergament, Holz, Rinde oda Papyrus. Des woass ma aba bloss, wiil s uf Zoachnunga uf haltbara Materialia wia Fels zoagt wird. Papyrus gits scho sit 3300 v. Chr. S wird us da Schtängl vo na ägyptischa Schilfpflanze gflochta. Zum druf schrieba hond d alta Ägypta schwarze Tusche us Ruaß und Gummi arabicum oda rote Farb uf Ocker-Basis gno und an Pinsl us
Domat/Ems (rätoromanisch Domat , dytsch und bis 1943 offiziell Ems) isch e Gmeind und dr Houptort i dr Region Imbode im Kanton Graubünden. Domat/Ems isch e dopplete Name, wo zämegsetzt isch us em rätoromanische und em düütsche Name vom Dorf. Sproochgschichtlich isch es äigetli de glych Name; de früescht Beleg, in Amade coloniam, isch vo 765 (nu in ere spööteren Abschrift überliferet). D Variante Ems isch im Düütsch luutgsetzlich (de Namen isch aso ganz früe is Düütsch choo und het deet der i-Umluut und di zwäit Luutverschiebig mitgmachet); s D im romanische Name isch degäge vo de Präposition ad «bi, z» überezoge woorde. D Häärkumpft vom Namen isch nöd sicher. Domat/Ems liit am Rhy, und zwar im Weschte uf dr rächte Syte vom Hinderrhy, wisawi vo Bonaduz, und denn vo dere Stell a, wo dr Hinderrhy und dr Vorderrhy zämechöme, am Alperhy und wisawi vo Tamins mit Riichenau. Uf em Gmeindbiet het s zwölf markanti Hügel, wo als Räschte vom ene grosse Bärgsturz übrig blibe sind. Die Hügel träge der rätoromanisch Name Tuma. Im Süde goot s Gmeindpiet steil dr Bärg uf zu de Mejesäss, uf d Alp Urticla und uf e Bärg Furggabüel, wo dr Dreibündeschtei stoot, en alte
Dr Martin Schütt (* 21. Merz 1948 z Lichtenau) isch e dytsche Lehrer un Liedermacher. Dr Schütt isch z Fräästett ufgwachse. Noch em Abitur anne 1967 am Einsteingymnasium z Kähl het er zerscht an dr Pädagogische Hochschuel z Löörech studiert, derno z Basel un z Fryburg no d Fächer Dytsch un Geografy. Vu 1971 bis 1973 het er s Referendariat gmacht. Anne 1974 isch er uf Griecheland gange un het dert fir e dytschi Firma ne dytschi Schuel grinde, wun er derno au glaitet het. Z Griecheland het er sy Frau Despina Arapi chänneglehrt, e Dolmetscheri un Chunschtmoleri. Mit ihre het er e Suhn, Alexander. Wu d Firma Konkurs het mieße aamälde, isch dr Schütt mit syre Familie 1975 wider retuur gange uf Dytschland. Si sin uf Achre zoge un dr Schütt het dert bis zue syre Pensionierig 2004 as Lehrer fir Dytsch un Geografy an dr Lenderschuel z Saaschbach unterrichtet. Anne 1984 hän är un sy Frau ne Buurehuus z Fräästett gchauft un sin ins Hanauerland zoge. Mer chännt dr Schütt in dr Region vor allem as alemannische Liedermacher un as Laiter vu dr Chlaichunschtbihni „Ku-Stall“. Sy erschte effetlige Ufdritt as Sänger het er mit sibzeeni im „Talentsschuppen“ vum
Dr Dieter Pröttel (* 31. Oktober 1933 z Offeburg) isch e dytsche Färnsehshow- un Filmreschiseer. Dr Pröttel isch promovierte Volkswirt un isch langi Zyt Musikredakteur bim Sidweschtfunk Bade-Bade gsii. Anne 1962 het er sy Schangs iberchuu. Dr Michael Pfleghar isch chrank gsii, wäge däm het er d Verantwortig fir di dodmol gärn gsääne Sändig Bonsoir Cathrin. Derno sin iber 3000 Färnsehproduktione derzue chuu. Är het unter anderem d Musiksändige Talentschuppen moderiert, wun er syni Entdeckige Gaby Berger, Juliane Werding, Joy Fleming, Michael Schanze, Hape Kerkeling vorgstellt het. Näbe zahlryche Färnsehshow, unter anderem Flitterabend, Am laufenden Band, Zwischenmahlzeit un Rudi-Carrell-Show, het dr Dieter Pröttel au Reschy gfiert bi dr Film, wu dr Mike Krüger un dr Thomas Gottschalk in dr 1980er Johr gmacht hän. Fir dr Film Geld oder Leber! (1986) het er au s Draibuech gschribe ghaa. Vu 1971 bis 1977 isch dr Pröttel no zuesätzli Schefredakteur bi Bild und Funk gsii. Zletscht het er bi dr Färnsehsändig Verstehen Sie Spaß? mit em Frank Elstner am 21. Oktober 2006 z Fryburg Reschy gfiert. Am 16. Dezämber 2006 isch er z Beblenga zum letschte Mol aktiv hinter der Kamera gstande. Dr Dieter Pröttel isch ghyrote mit dr Buechautori Birthe Pröttel un
Ds Tschelfigg old Schelfigg ischt äs Taal im Kanton Graubündä. Bis in ds 19. Jaarhundert hed mä unnär «Schelfigg» nun däär Täil vrstandä, waa um Säpeeter (Sankt Peter) ummär ischt; d Lenggwis old Aroossä old Tschiärtschä hend daazmaal nit zem Schelfigg ghöört. Hütt vrstäid mer aber ds ganz Taal reschp. der früäner Chräis «Schelfigg» unnär däm Woort. Ds Taal chund vo Aroossä gäg Nordä dür ds Wälschtobel an di Lenggwis apper und gäid va dert i weschtlicher Richtig bis gä Malaadersch, waa s mit em Taal va Charwoolde zemmächund, das ischt zwäi Kilomeeter südöschtlich va Chuur. Dür ds Tschelfigg flöüsst d Plessur, waa uf der Aroosser Alpä unnä am Aroosser Roothorä aafaat und bi Chuur in dn Rheï mündet. Im Tschelfigg liggend d Döörffer Aroossä (Arosa), Litzirüüti (Litzirüti), Lenggwis (Langwies), Chegelbodä, Päischt (Peist), Moliinis (Molinis), Säpeeter (Sankt Peter), Pageïg (Pagig), Lüän (Lüen), Caschtiäl (Castiel), Tschiärtschä (Tschiertschen), Praadä (Praden), Cafräissä (Calreisen) und Malaadersch (Maladers). Äis Taal ganz oben im Tschelfigg, s Wälschtobel mit dr Alpä Ramoz, ghöört nit zem Gmäindbann va Aroossä, aber zer politischä Gmäind Albula ennet em Bäärg; dr direkt Wääg vam Doorff Alvaneu im Albulataal gäid über dr Pass Furcletta (2'573 m ü. M.), süüdlich am Aroosser Roothorä
Dr Tello (wenn er uf d Wält cho isch, weiss me nit; † öpe 765) isch vo 759 bis 765 als Bischof vo Chur nochegwise. Dr Tello isch dr Soon vom Victor, wo Präses, also der wältlich Herrscher vo Churräzie gsi isch, und vo dem sinere Frou Teusenda gsi. D Familie vo de Viktoride isch eini vo de früechschte Adelsfamilene vo dr Schwiiz, wo me kennt, und het sid em 6. Joorhundert als Landesherre di wältlechi und di geistlechi Macht im Land Räzie gha. Au dr Tello isch z Chur Präses und Bischof glychzytig gsi. Ane 760 het er für sys Land es Gsetzbuech useggä, wo der Name Lex Romana Curiensis het. Do drin het är lo ufschrybe, weli Rächt für d Ywooner vo Churräzie bis i d Oschschwiiz gulte hend. Me vermuetet, dr Tello heig au di nöji Bischofskathedraale uf em Hügel vom Hof z Chur afo boue, e dere Stell, wo vorhär en alti Bischofschile us em 5. Joorhundert gstanden isch. Der Mönch Walahfrid im Chloschter Sanggalle het de Tello i sym Buech Vita sancti Galli erwäänt, und dr Bischof chunt i de Verbrüedrigsbüecher vo de Chlöschter uf der Riichenau und z Pfääfers vor. Ane 762 isch er
S Teschtamänt vom Tello isch en Urkunde us em früene Middelalter, wo us em Archivv vom Chloschter Pfääfers chunt und hüt im Stiftsarchiiv vo Sanggalle liit. Dr Tello isch im 8. Joorhundert en Bischof vo Chur gsi. Am 15. Dezämber ane 765 het är churz vor sym Tod mit dere Urkunde bestätiget, ass vo sym grosse Grundpsitz, wo usem Erb vo synere alte und mächtige Familie, de Viktoride, härchoo isch, vil Güeter i dr Gruob im Vorderrhytaal, bi Domat/Ems und im Sargaaserland noch sym Tod em Chloschter Disentis ghöre. Die Urkunde git e gnaui Lischte vo dene Ligeschafte, wo dr Tello em Chloschter versproche het, und beschrybt, was alls dezue ghört, d Hüüser, d Gärte, Ächer, Matte, Räbbärge, Müline und no mee. Si zellt au einzelni Alpweide uf und isch do dermit es früechs Zügnis vo dr Alpwirtschaft im Bündnerland. Was für d Gschicht vo Churräzie im früene Middelalter psunders wichtig isch: es sind fasch alli Ortschafte i dr Gruob und es bar in Nochbergebiet vo dr Surselva s erschte Mol überhoupt erwäänt. Lischte vo de Sache, wo zu der Schänkig vom Tello ghöre Im Dorf Sagens: dr Herrehof mit allem Drumundra (Chäller, Stall, Hoschtet und Räbbärg) und es steinigs
Sagens isch e Gmaind im Bezirk Surselva vom Kanton Graubünde. Sagens liit zwüsche Flims und Ilanz unden a dr Stroos dur s Vorderrhytaal. S Gmaindpiet isch uf em Platoo linggs höch über em Rhy. Uf der Nordsyte goot s steil de Bärg uf bis a d Gmaind Laax. Unden a Sagens louft dr Rhy i di grossi Schlucht Ruinaulta ine, wo bis uf Bonaduz abe goot. Am Rhy liit d Ysebaanlinie vo dr Räätische Baan. Der Wäg vo Sagens a d Baan isch nid eifach, är füert steil dur e Wald is Tobel vom Mülibach abe, und den muess me uf ere Brugg übere Rhy zum Baanhof vo Valendas-Sagogn. Im Oschte vom Mülibach ghört en Abschnidd vom Grosse Wald linggs vom Rhy mit de Walddörfli Planezzas, Foppa und Tuora zum Gmaindpiet vo Sagens. S Dorf Sagens isch ane 765 s erschte Mol im Teschtamänt vom Bischof Tello erwäänt, zäme mit der Burg Schiedbärg und dr karolingische Chilche öschtlech vom Dorf uf em Hügel Bregl da Heida. Commons: Sagogn – Sammlig vo Multimediadateie Website vo de Gmaind Sagens Martin Bundi: Sagogn. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen
D Burg Schidbärg isch hüt nur no en Ruiine, wo von ere middelalterliche Burg i dr Gmaind Sagens im Kanton Graubünde übrig bliben isch. Vo 1964 bis 1968 het me d Burgstell uusgrabe. Si het dr Name Schidbärg erscht sid em 16. Joorhundert. Vorhär het me ere immer eifach casti gseit, was es rätoromanischs Wort isch für Burg und uf s latynische Wort castrum zrugg goot. Was me bi de Uusgrabige gfunde het, zeigt, ass uf däm Hügel scho im 8. Joorhundert en Burg gsi isch. Und das basst zu der gschichtleche Kwelle us em Joor 765, wo Teschtamänt vom Bischof Tello heisst. De Tello, Bischof vo Chur, het d Burg zäme mit em Dorf Sagens den em Chloschter Disentis gschänkt. Sid em 14. Joorhundert het niemer mee i dr Burg gwoont, und si isch nodisno e Ruiine worde. Commons: Burg Schiedberg – Sammlig vo Multimediadateie Maria-Letizia Boscardin: Schiedberg. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Martin Bundi u. a.: Beiträge zu historischen Tagung in Sagogn 25./26. April 2008: Mittelalterliche Herrschaft und Siedlung in Churrätien am Beispiel der Freiherren von Sagogn/Schiedberg. Chur 2010. Martin Bundi, Urs Clavadetscher, Werner Meyer, Wolfram Kuoni: Schiedberg, Bregl da Heida und Schloss Aspermont in Sagogn. Bern
Uf em Hügel Bregl da Heida i de Bündner Gmaind Sagens isch im früene Middelalter es chlyses Dorf mit ere Chilche und anderne Hüüser gstande. Der Platz liit 300 Meter im Oschte vom Dorf Sagens über em töife Tobel vom Mülibach. Noch drby liit d Ruiine vo de Burg Schidbärg. Vo dr alte Chilche, wo en karolingischi Saalchilche mit einere Apsis gsi isch, sind nur no d Grundmuure z gsee. Vo 1965 bis 1967 het me se uusgrabe. Es isch d Chilche, wo ane 765 i der Urkunde vom Bischof Tello vo Chur vorchunt, wo Teschtamänt vom Bischof Tello heisst. Dr Bischof het den s Dorf Sagens mit der Burg und vil Güeter bi dr Chilche em Chloschter Disentis gschänkt. I dr Urkund stoot, ass d Chilche s Patrozinium vom Häilige Columban gha het. Dr rätoromanisch Name bregl goot worschins ufs vorromanische Ursprungswort brogilos zrugg, wo es Gländ mit Wald oder Gstrüpp bezeichnet. Das Wort chunt i karolingische Dokumänt vor, hüt gäb s es nur no in Fluernäme. Do drmit würd bregl da heida uf Dütsch also öpe Heide-Gstrüüch bedüte, was zu so mene Platz mit alte, vo Pflanze überwuecherete Ruiine würd basse. Martin Bundi, Urs Clavadetscher, Werner Meyer, Wolfram
Andiast (; bis 1943 offiziell Andest) isch e Ortsdeil vo dr Gmeind Breil/Brigels i dr Region Surselva vom Kanton Graubünde. S Dorf liit im rätoromanische Sproochgebiet vo dr Surselva im Taal vom Vorderrhy. Dr ehemolig Gmeindbann foot im Taal unde i dr Schlucht vom Fluss Flem a, näbe dr Gmeind Walteschburg, und goot gäge Norde als schmale Schtreife zwüsche de Bärgbech Ual da Ladral und Schmuèr z duruff und uf der lingge Syte vom Panixertaal über d Alpegebiet. Ganz obe chunt s Piet vo Andiast bis uf de Huusstock, wo dr Gipfel uf 3158 Meter über Meer het. Unde dra liit dr chly Fluazgletscher. Fluaz isch dr Name vom ene höch glägene Alpestafel. Im Panixtaal isch dr Panix-Stausee. Andiast wird s erschte Mol i dr Urkunde vom Bischof Tello vo Chur us em Joor 765, em Teschtamänt vom Tello, erwäänt, wo dr Bischof das Dorf und anderi Güeter im Rhytaal em Chloschter Disentis gschänkt het. Nach eme joorelange politische Prozäss hend d Gmainde Andiast, Breil/Brigels und Waltensburg/Vuorz bi Volchsabstimmige s Projäkt agnoo, e gmeinsami Gmaind z bilde, wo Breil/Brigels heisst. Dr Groossroot vom Kanton Graubünde het däm afangs Dezämber 2017 zuegstumme, und vom 1. Jänner 2018 aa isch di nöji
Ilanz (rätoromanisch Glion, ) isch e alti chlyni Stadt i dr Gmaind Ilanz/Glion im Bezirk Surselva vom Kanton Graubünde. D Stadt Ilanz liit am Vorderrhy. Me seit, es sig die erschti Stadt am Rhy. Ilanz isch s erschte Mol ane 765 in ere Urkunde vom Bischof Tello erwäänt worde, wo den syn Herrehof vo Ilanz em Chloschter Disentis gschänkt het. Z Ilanz het im früene Middelalter en Verwalter vom König vo de Franke gwoont. Im 13. Joorhundert isch Ilanz e Stadt worde. Ane 1390 isch s erschte Mol d Stadtmuur erwäänt. D Herre über d Stadt sind im spoote Middelalter d Freiherre vo Belmont und den d Freiherre vo Sax gsi. Ane 1395 hend z Ilanz dr Apt vo Disentis, dr Graf vo Sax-Misox und dr Freiherr vo Rhäzüns en Landfridensvertrag pschlosse; das isch der Afang gsi vo dr Gschicht vom Graue Bund. Ilanz isch eine vo de Ort gsi, wo d Bündner für iri Versammlige zämecho sind. Ane 1526 het s Striitgspröch i dr Sankt Margreete-Chilche vo Ilanz, di so gnänti Ilanzer Dischputazion, dr Afang gmacht vo dr Reformazion im Vorderrhytaal. Mit de Ilanzer Artikel vom 25. Juni 1526 hend sech d Bündner Gmainde es Stück wyt vom Bischof
Truns (rätoromanisch Trun , de dütsch Name het bis 1943 offiziell für d Gmaind gulte) isch en Gmaind im Bezirk Surselva vom Kanton Graubünde. D Gmaind liit am Vorderrhy. S Gmandpiet goot uf beide Syte vom Taal bis uf d Bärge ue, im Süde bis zum Piz Nadels (2789 Meter über Meer) und im Norde zum Piz Urlaun und zum Bifertestock, wo dr romanisch Name Pèz Durschin het. D Nochbergmainde sind Sumvitg, Glarus Süd, Brigels und Obersaxe Mundaun. Am Rhy isch uf emene Hügel e Chilcheburg us em früene Middelalter gsi. Spöter sind im Gmaindpiet d Burge Cartatscha, Friberg, Ringgebärg und Phiesel gstande. Dr Name vo Truns chunt ane 765 s erschte Mol vor, im Teschtamänt vom Bischof Tello. Dr Tello het dozmol em Chloschter Disentis Güeter z Truns und i de umligende Gmainde vermacht. Bi der Sankt Anna-Kapelle stoot dr Ahorn vo Truns, wo i dr Gschicht vom Graue Bund en Rolle gspilt het. Dä Bund isch ane 1424 z Truns gründet worde und er het bis ane 1798 do jewyls Gricht ghalte und no bis ane 1814 syni Tagsatzige gha. 1912 isch d Ysebaanstreki vo de Rhätische Baan bi Truns eröffnet worde. Sid ane 2012 ghört di ehemoligig