rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Fokis (altgriech. Φωκίς) isch e Gebirgslandschaft in Middelgriecheland. Si het e Flechi vo öbbe 1615 km². Fokis het nume weenig natürligi Ressurse. Si Bedütig in dr Antike isch vor allem religiöös gsi: s Orakel vo Delfi und s Orakelhäiligdum vom Apollon z Abai häi zu de wichdigste griechische Kultzentrum ghöört. Fokis befindet sich in dr Middi vom südlige Festland vo Griecheland und wird im Süde vom östlige Däil vom Golf vo Korinth begränzt. Im Weste si d Landschafte Lokris und Doris an, im Norde Lokris und im Oste Böozie. Landschaftlig wird Fokis vo de hooche Gebirg vom Giona (Hööchi bis zu 2.510 m über N.N.) und vom Parnass (Parnassos; Hööchi 2.455 m über N.N.) dominiert. S Parnassos-Massiv däilt Fokis in zwäi Däil. Dr Süde und Oste si ooni Wald und vor allem stäinig und felsig im Charakter. Im Geegesatz wird s Daal, wo vom Golf vo Korinth und dr Chläistadt Itea gege Norde uf Amfissa goot, überall landwirtschaftlig gnutzt. Grüen- und Waldflechene het s im Weste, Norde und im zentrale Däil vo Fokis. John M. Fossey: The Ancient Topography of Eastern Phokis. J. C. Gieben, Amsterdam 1986, ISBN 90-70265-87-7. Friedrich Schober: Phokis. In: RE Bd. 20,1 A, 1941, Sp. 474-496.
Èn Fluss (vo aalthochdütsch fluz, vo fliozan „flièßè“) isch è natürlichs, linnièhaft flièßends Gwässer uf Landobberflächè. Landläufig könned abber au nu Flièßgwässèr vo mittlerer Größi als Fluss benamst sy; devô unterschiddè wörred denn diè größerè Strööm un diè chlynerè Bäch. Selli beidè Begriff wörred i dè Geowùssèschaftè abber vomiddè, well iri Abgrènzigè regional un historisch variyrè un dõrum nit allgemeingültig sin. Landgwässer bildet Sischteem mit zaallosè Abflusslinniè, wo sich nõch un nõch voeiniget. Innerhalb von èm söttigè Sischteem stellt èn Fluss übblicherwys dè Hauptschtrang dar, wellem meischtens au d Namensgebig folgè duèt. Sellè Flièßwäg füürt, flussuffwärts aagluègt, an jeddem Mündigspunkt jewyls diè größerè Wassèrmengè. Sin oberschtè Wassèruustritt gildet übblicherwys als d Quèllè vom Fluss. Flüss mündet meischtens is Meer, odder abber si vodunschtet i drochènè, letschtlich abflusslosè Gebièt, nit sèltè au in Èndseè. Diè ymündendè, chlynerè Flüss bezeichnet mo als Nebbèflüss. Dè längschte Flièßwäg im Flusssischteem deckt sich nit immèr mit èm Hauptschtrang un volauft denn übber längeri (a Wassèrfüürig amed ärmerè) Nebbèflüss. Au d Namènsgebig ka vom Hauptschtrang abwychè (luèg dõdezuè au Nebbèfluss). D Eigèschaftè von èm Fluss hänget vo meererè Faktorè ab. Nebbè dè Obberflächèformè in sim Yzugsgebièt sin sell d Bodèbschaffèheit wiè Feschtigkeit un Durchlässigkeit odder klimatischi
Dè Jangtsekiang (chin. 長江 / 长江, „Langè Fluss“) isch dè längschte Fluss vo China. Mit 6380 Kilometèr, vo dennè 2800 Kilometèr schiffbar sin, isch er au dè längschte Fluss vo Asiè un nõch èm Nil un èm Amazonas dè drittlängschti Strom vo dè Wält. Sy Quellgebièt lyt im Hochland vo Tibet z Qinghai. A sinèrè Mündig ys Ostchinesische Meer füürt er im Johresdurchschnitt 31.900 m³ Wassèr pro Sekundè. Dè Jangtsekiang spillt im Sèlbschtvoschtändnis vo dè Chinesè è großi Roll. Er deilt s Land i Nord- un Südchina un isch dè Ort vo zaalrychè wichtigè Ereignis i dè chinesischè Gschichte gsi. Dezuè zellt öppè sini Überquerig durch d Volksbefreiigsarmee wòrend èm Chinesischè Bürgerchrièg am 21. April 1949 un des bis Mitti vom 20. Johrhundert exischtyrendi Rächt vo weschtlichè Mächt, dè Fluss mit Kanonèböötli z befaarè. Diè offizièll Bezeichnig isch Chang Jiang (长江, ‚Langè Fluss‘). Dè tibetisch Namè isch Dri Chu (chin. 治曲), dütsch ‚Kuh-Fluss‘ (Dri isch dè wybliche Grunz-Ochs odder Yak). Diè chinesisch Bezeichnig vo sellem Abschnitt (Obberlauf) isch Tongtian He 通天河, wa so vill wiè „Fluss, welle dè Himmel durchquert“ bedütet. Vor èm Ytritt is Rote Beggi heißt dè Jangtsekiang Jinshajiang (金沙江, Jīnshājiāng „Goldsandfluss“), èn Hywys uff Goldvorkommè i selli
Landquart isch de Name vo däne geografische Objekt: Landquart (Fluss), en Näbefluss vom Rhii, wo us em Prättigau kunnt, Kanton Graubünde, Schwiz Landquart GR, e politeschi Gmaind, wo am 1. Januar 2012 us da baida Bündner Gmainde Igis und Mastrils entstande isch Landquart (Igis), en Ortstail vo de ehemolige Gmaind Igis, Graubünde, Schwiz Bezirk Landquart, en ehmolige Bezirk im Kanton Graubünde, wo vo 2001 bis 2015 e Verwaltigsainhait gsi isch Region Landquart, sit 2016 e Verwaltigsainhait im Kanton Graubünde Bezirk Unterlandquart, vo 1851 bis 2000 en Zivilgrichtssprengel im Kanton Graubünde Bezirk Oberlandquart, vo 1851 bis 2000 en Zivilgrichtssprengel im Kanton Graubünde Lueg au: Landqart, e Papierfabrik z Landquart, Kanton Graubünde, Schwiz Lanquart, de historisch Name vo de Glanfurt bi Klagefurt, Kärnten
Dr Ulrich Fischer (* 11. Februar 1949 z Lüneburg; † 21. Oktober 2020 z Karlsrue) isch en evangelische Theolog un Landesbischof vu dr Evangelische Landeschilche z Bade gsi. Dr Fischer isch im nidersächsiche Stelle ufgwachse, wun er au uf d Volksschuel gangen isch. Är het si scho frie im Chilchechoor un im Posuunechoor engaschiert un isch akjtiv gsii bi dr chrischtlige Pfadfinder. Speter isch er uf s Johanneum z Lüneburg un uf s Gymnasium z Winsen gange, wun er s Abitur gmacht het. Noch em Grundwehrdienscht het er evangelischi Theology an dr Universitete Göttingen un Heidelberg studiert. Anne 1976 het er mit dr Arbet „Studien zur Eschatologie des hellenistischen Diasporajudentums“ promoviert, wu speter unter em Titel „Eschatologie und Jenseitserwartung im hellenistischen Diasporajudentum“ erschinen isch (BZNW 44, Berlin/New York 1978). Ab 1977 isch er Bfaaser z Sandhausen un z Heidelberg-Kirchheim gsii, voreb er anne 1989 d Stell vum Landesjugedbfaarer z Bade ibernuu het. Ab 1993 isch er fir drei Johr Vorsitzer vu dr Arbetsgmainschaft vu dr Evangelische Juged in dr Bundesrepublik Dytschland (aej) gsii. Anne 1996 isch dr wurde Fischer zum Dekan vum Chilchebezirk Manne gwehlt wore. Am 25. Juli 1997 het d Synod vu dr Evangelische Landeschilche z Bade dr
D Elfriede Kastner (* 3. Februar 1924 z Muulburg as Elfriede Maria Boos) isch e dytschi Dialäktdichteri. D Elfriede Boos isch z Muulburg uf d Wält chuu. Wu si drei Johr alt gsii isch, isch ihre Vater gstorbe, ihri Mueter isch derno mit dr Elfriede un ihre Schweschter uf Mille zoge. No dr Schuel het si ne Uusbildig as Lehreri aagfange, het die aber mieße abbräche, wu dr Chrieg aagfange het. Ab 1944 het si vier Johr lang uf dr Landkraiskasse vum Landrotsamt gschafft. Anne 1947 het si dr Hermann Kastner gyhrote, wu anne 1976 gstorben isch. Si hän zämme ne Suhn ghaa, wu mit 54 Johr gstorben isch. Vu 1957 bis 1987 het d Elfriede Kastner mit ihre Familie im Remstal bi Stuegert gläbt. Anne 2006 isch d Kastner in s Elisabethehaim z Millen umzoge, zerscht in s bedreite Wohne, speter in s Bflääghaim. Scho in ihre Juged het si Gedicht un Gschichte gschribe. In dr Zyt, wu si im Remstal gläbt het, het si aagfangen uf Alemannisch z schrybe, ass si ihre Markgrefler Dialäkt nit verliert. Wu si in s Markgreflerland retuur chuu isch, isch ihre erschte Gedichtband Um mi umme uusechuu. Gedicht vun ere sin au in
Dè Panama-Kanaal isch è künstlichi Wassèrschtrõõß, wo öppè 82 Kilometèr lang isch und d Landèngi vo Panama z Mittelamerika durchschnydet, dè Atlantik mit èm Pazifik für d Schifffaart vobindet un irè dõmit d Faart um s Kap Hoorn a d Südschpitzè vo Südamerika erschpaarè duèt. Dè Kanaal isch 1914 eröffnet wore und isch eini vo dè wichtigschtè Wassèrschtrõßè vo dè Wält; ca. 14.000 Schiff (Stand 2011) bassyret yn pro Johr. Bis jetzt könnet èn nu sognannti Panamax-Schiff befaarè wiè byschpillswys Containerschiff mit maximal 4.600 Standardcontainer (TEU); nõch sim 2007 aagfangenè Uusbau (Fèrtigschtellig isch 2015 blaant) söllet èn d Schiff mit 12.000 TEU benutzè könnè. Dè Kanaal isch yschlièßlich dè Zuèfaartskanääl uugfähr 82 Kilometèr lang. Er volauft zwischè dè Städt Colón am Atlantik- un Balboa, èm Vorort vo Panama-Stadt a dè Pazifikküschtè. Er isch durchgängig zweischpurig für Gegèvokeer uusglait. D Schiff wörred bi Colón durch d Gatún-Schlüüsè zum Gatunsee aaghobbè, wo uff 26 Metèr übber m Meeresschpygel uffgschtaut isch und faared in uusbaggertè Rinnè durch dè Gatunsee un dè Río Chagres, durchquered im Gaillard-Kanaal (au Culebra Cut benamst) èn Bärgruggè un wörred mit dè Pedro-Miguel- un Miraflores-Schlüüsè, wo dicht uffènandfolge, widder zum Pazifik abbèglõõ. Dè Kanaal isch sit sinèrè Übbergaab durch
30.70532.344166666667 Dè Sueskanaal (au Suezkanaal, arabisch قناة السويس‎, Qanāt as-Suwais) isch èn Schifffahrtskanaal z Ägyptè zwischè dè Haffèschtädt Port Said un Port Taufiq bi Sues, wellè s Mittelmeer übber dè Isthmus vo Sues mit èm Rootè Meer vobindet un dè Seeschifffahrt zwischè m Nordatlantik un Indischè Ozean dè Wäg um Afrika ersparè duèt. Er isch am 17. Novembèr 1869 eröffnet worrè. Sini Längi übber Land bedrait 162,25 km. Sit dè 2009 fèrtiggschtelltè Vodüèfig isch er yschlièßlich dè nördlichè un südlichè Zuèfaartskanääl 193,30 km lang. Dè Kanaal bildet d Gränz zwischè Afrika un Asiè. Dè Sueskanaal isch èn schlüüsèlosè Meerwassèrkanaal, wo – im Gegèsatz zu Kanääl wiè èm Panamakanaal, welli èn Höhèunterschyd übberwindet – kein ständigè Wassèrnõchschub benötiget. Dè Kanaal ka vo allè Schiffen (Handels- un Chriègsschiff) vo allè Nationè zu allè Zitè (Fridèns- un Chriègszitè) zu glychè Bedingigè benutzt wörrè. Für Chriègsschiff vo chriègfüürendè Nationè geltet beschtimmti Yschränkigè, zum Byschpill Durchfahrt ohni Halt un kei Vosorgig. Sell isch i dè einèwäg geltendè Konvention vu Konschtantinopel vum 29. Oktobèr 1888 voybart worrè. Chriègsschiff sin vopflichtet, iri Durchfahrt bim ägiptischè Ußèminischterium, èm Voteidigungsminischterium un dè Behördè für maritimi Sicherheit aazmeldè. Vom Juni 1967 (Sechsdagechrièg) bis Juni 1975 isch dè Sueskanaal gschperrt gsi.
S Tenorhorn isch è wit mensuryrts Blèchblõsinschtrumänt mit drei odder vir Ventyl. Es wärd mit èm Kessèlmundschtugg gschpillt un ghört zu dè Familliè vo dè Bügelhörner. D Grundroorlängi isch (in B-Stimmig) mit 266 cm öppè doppelt so lang wiè selli vom B-Flügèlhorn. Gelegentlich wörd s Tenorhorn au als „Bassflügèlhorn“ oder "großè Bruèder vom Flügèlhorn" benamst. Durch s Tenorhorn isch è Luggè i dè Inschtrumäntyrig zwischè den düèfè Blèchblõsinschtrumänt (Tuba) un dè (düèfè) Es-Trompete bzw. dè Es-Hörner i dè Alt-Laag gschlossè worrè. Sell Loch sich durch s Voschwindè z. B. vo dè Ophikleidè uffgrissè worrè, woby mo nõch dè Erfindig un Vowendig vo dè Ventyl stimmigstechnisch heikli Klappè-Inschtrumänt wiè d Ophikleidè bewusst uss èm Orcheschter-Ysatz eliminyrt hèt. Èrschtmolls ygsetzt worrè isch es Tenorhorn 1847 i dè Milidärmusig. S Tenorhorn isch seer hüüfig in klingend B gschtimmt. Als Mitglyd vo dè Bügèlhorn-Familliè wyst s Tenorhorn è konischi Mensur uff, welli abber ènger isch als sebbi vom Baritônhorn (wo öppè glych lang isch), weshalb sich dèmmgegèübber uff èm Tenorhorn lychter höcheri Naturdöön erzüügè lònn. Dè Klang wörd im Vohältnis zum Baritôn in hochè Laagè als klanglich härter, schärfer un klarer empfundè. Dè Klang vom Baritônhorn dõgegè erschint èm Hörer graad in düèfè Laagè
D Schlacht vo Chaironeia im August vom Joor 338 v. d. Z. het mit ere Niiderlaag vo dr Allianz um Athen und Theebe gändet und Makedonie zur Hegemonialmacht in Griecheland gmacht. D Allianz vo de griechische Poleis isch zum e groosse Däil entstande, wil dr athenisch Reedner und Politiker Demosthenes wäärend Joor vor Makedonie gwarnt het. Die makedonischi Armee, wo wie die griechischi öbbe 30'000 Maa stark gsi isch isch under em Befääl vom Philipp II. gstande. Däm si Soon Alexander het do zum erste Mol e Kommando ghaa und het die berittene Drubbe uf em lingge Flüügel kommandiert. Es wird gschetzt, ass d Grieche uf iirem lingge Flüügel öbbe 10'000 athenischi Hoplite ufgstellt häi, wo aber nume wenig Erfaarig ghaa häi, im Zentrum si die Verbündete und Söldner gsi und d Hauptarmee het us de thebanische Drubbe bestande mit dr berüemte Häilige Schar (300 Elitesoldate) uf em üssere rächte Flüügel. D Athener und iiri Verbündete si am Aafang vo dr Schlacht im ene zimlige Duurenander voorgruggt, wäärend sich die makedonischi Falanx gordnet langsam zruggzoge het. D Drubbe vo de Thebaner si zerst in Formazion bliibe, und eso het sich zwüsche iine und de Athener e Lugge bildet. Dr Alexander
Dr Alexanderzug (au Alexanderfäldzug) isch d Bezäichnig für e zääjöörig Erooberigsfäldzug vom makedonische Köönig Alexander em Groosse. Er isch Däil vom Perserchrieg, wo si Vater Philipp II. vo Makedonie aagfange het und isch vom Früelig 334 bis Merz 324 v. d. Z. gange. Dr Alexander het mit ere relativ chliine Armee uf däm Fäldzuug groossi Erfolg chönne fiire, dank dr Armee, wo vom Philipp usgezäichnet usbildet worde isch, und dank sim persönlige Talänt. Früelig 334: Aafang vom Fäldzug gege Persie und dr Groossköönig Dareios III. Kodomannos. Mai 334: Siig vom Alexander in dr Schlacht am Granikos; denn het er Chkäiasie erooberet (Belaagerig vo Milet und Belaagerig vo Halikarnassos). Novämber 333: Siig vom Alexander in dr Schlacht vo Issos. Dr Alexander leent d Friedensaagebot vom Dareios ab und erooberet Fönikie. Januar–August 332: Belaagerig und Erooberigg vo dr Stadt Tyros; denn dr Marsch ufEgüpte. Herbst 332: Erfolgriichi Belaagerig vo Gaza und dr Iizug in Egüpte ooni Kampf. Früelig 331: Gründig vo dr Stadt Alexandria im Nildelta; Zug zur Oase Siwa, won er s Ammon-Orakel bsuecht; denn Marsch uf Mesopotamie. Oktober 331: Entschäidigsschlacht zwüschen em Alexander und em Dareios bi Gaugamela am Tigris; dr Perserköönig verliert und flüchdet und wird spööter vo sim
As Hellenismus (vo altgriech. Ἑλληνισμός, hellēnismós ‚Griechedum‘) wird die gschichtligi Epoche vom Aafang vo dr Herrschaft vom Alexander em Groosse vo Makedonie 336 v. d. Z. bis zu wenn s Römische Riich s letschte hellenistische Groossriich, s ptolemäische Egüpte übernoo het, bezäichnet. Die Gränze vo dr Epoche, wo d Groossriich vom Alexander und vo de Diadoche im Middelpunggt häi, sin allerdings nume für die politischi Gschichte sinnvoll. Kulturgschichtlig isch dr Hellenismus nit nume d Fortsezig vo eltere Entwigglige, sondern het au über die römischi Kaiserzit uuse bis in d Spootantike e Wirkig ghaa. Dr dütsch Historiker Johann Gustav Droysen het as erste in dr Middi vom 19. Joorhundert dr Begriff „Hellenismus“ as Bezäichnig für en Epoche brucht. Im Sinn vom „Noochmache vo dr griechische Lääbenswiis“ si s Substantiv „hellenismós“ und s Wärb „hellenizein“ aber scho in dr Antike brucht worde. Kennzäiche für die Gschichtsepoche si e verstärkti Hellenisierig, d Verbräitig vo dr griechische Kultur vor allem im Oriänt, aber au dr Iifluss vo dr orientalische Kultur uf d Grieche, wo immer sterker worde isch. Die hellenistischi Wält het e riisige Ruum umfasst, wo vo Sizilie und Underitalie (Magna Graecia) über Griecheland bis uf Indie und vom Schwarze Meer bis uf
Dr Zolli Baasel isch e zoologische Gaarde z Baasel. Er befindet sich im Bachlätte-Kwardier am Fluss Birsig. Er isch 1874 gründet worde und isch dr eltisti Zolli in dr Schwiz. Er het 7'011 (2011) Dier in 619 Arte und het mee Dier as alli andere Schwizer Zolli. Wäge sine Zuchterfolg wie bim Panzernaashorn, Zwärgflusspfärd oder Westlige Flachlandgorilla isch wit über d Landesgränze uuse bekannt und gältet, au wenn er nume 13 Hektaare grooss isch, as äine vo de bedütende Zoo in Öiropa. D Ornithologiigsellschaft het vo 1870 blaant, z Baasel e Dierpark ufzdue, wo d Lüt chönnte gsee, wie schöön die iihäimische und öiropäische Dier und d Alpedierwält im Bsundrige si. D Stadt Baasel het an däm Brojekt mitgmacht und het im Birsigdaal, am Rand vo dr Stadt, en entsprächends Grundstück zur Verfüegig gstellt. Am 3. Juli 1874 isch dr Zolli, wien er z Baasel häisst, eröffnet worde. Dr Gottfried Hagmann isch 1875 dr erst Diräkter worde. Für d Höhepunkt in de Aafangsjoor häi 1880 e Flusspfärdusstellig gsogt, und s Gastspiil von ere Nubier-Karawane, 1883 e Samojeder-Karawane, 1885 isch us dr Festmatte e Blatz für Völkerschaue worde, 1886 s Gastspiil von ere singhalesische Grubbe mit zwölf asiatische Elifante, 1888 d
Kaltbrunn isch de Name vo folgende Ort: Kaltbrunn (Allensbach), en Ortstail vo de Gmaind Allensbach, Landchrais Konstanz, Bade-Würtebärg Kaltbrunn (Schnaitsee), en Ortstail vo de Gmaind Schnaitsee, Landchrais Traunstein, Bayern Kaltbrunn (Schenkenzell), en Ortstail vo de Gmaind Schenkenzell, Landchrais Rottweil, Bade-Würtebärg Kaltbrunn SG, e Gmaind im Kanton Sanggalle
Dr Achaiisch Bund isch e Bündnis (Koinon) vom nordpeloponnesische Stamm vo de Achäer im antike Griecheland gsi und spööter häi zwölf Poleis drzue ghöört. Dr Stadtbund het die 12 achaiische Stedt Aigai, Aigeira, Aigion, Bura, Dyme, Helike, Olenos, Patrai, Phara, Pellene, Rhypes und Tritaia umfasst. Spööter si no Keryneia und Leontion drzue choo. D Hauptkwelle für d Gschicht vom Bund isch dr Polybios (bsundrigs 2,38-44), wo s koinon allerdings idealisiert daarstellt und vor allem d Expansion vo de Achaier, wo zum Däil aggressiv gsi isch, aabespiilt. Dr erst Achaiisch Bund isch noch fr Iifüerig vo de demokratische Verfassige im 5. Joorhundert v. d. Z. um e Kult vom Zeus Homagyrios entstande. 373 v. d. Z. isch die füerendi Polis Helike von ere Fluetwälle vollständig zerstöört worde. Aigai, Olenos und Rhypes si in son eme schlächte Zuestand gsi, as d Bevölkerig si ufgee het. Keryneia und Leontion si ufblüet und häi dere iiri Blätz im Bund gfüllt. Dr Bund het gegen e Köönig Philipp II. Politik gmacht. und isch verschwunde, wo dä Griecheland underworfe het. Um 280 v. d. Z. isch er under dr Füerig vo Aigion nöi gründet worde zum wie dr Polzbios schribt, d Makedonier z verdriibe. Im Chremonideische
Mit griechischer Kultur mäint mä vilmol nume d Kultur vom antike Griecheland. Si isch uf dr griechische Halbinsle und de Insle in dr Egeis verbräitet gsi, uf dr Westküste vo Chläiasie (Ionie) und Süditalie (Magna Graecia), überall wo gröösseri Zaale vo Grieche gläbt häi. Spööter in dr hellenistische Zit häi d Fäldzüüg vom Alexander em Groosse s Iiflussgebiet vo dr griechische Kultur erwiteret uf s ptolemäische Egüpte mit dr Hauptstadt Alexandria, wo Athen as Kulturzentrum abglöst het, s seleukidische Sürie mit dr Hauptstadt Antiochia, bis aane zum Graeco-baktrische Riich und sogar bis zum Graeco-indische Riich. D Schrift: e frües griechischs Alfabet uf eme attische Bächer D Literatuur: dr Dragöödiedichter Aischylos D Filosofii: dr Platon Archidekduur: S Parthenon z Athen Danz und Muusig: dr Gott Pan danzt mit ere Mänaade D Politik: dr athenisch Staatsmaa Perikles D Religioon: e Büste vom Vater vo de Götter Zeus
Kultur (zu latiinisch cultura „Bearbäitig, Pflääg, Ackerbau“, vo colere „pflääge, vereere, dr Acker bstelle“) isch im witiste Sinn alles, was dr Mensch sälber gstaltet und fürebringt, im Underschiid zu dr Natur, wo nid vom Mensch erschaffe isch. Kulturläistige sin alli formende Umgstaltige vom ene Material, wie in dr Technik oder dr bildende Kunst, aber au gäistigi Gebild wie öbbe s Rächt, d Moral, d Religion, d Wirtschaft und d Wüsseschaft. Dr Kulturbegriff het sich im Lauf vo dr Gschicht immer wider veränderet. Je nochdäm git er em jewiilige Sälbstverständnis und em Zitgäist von ere Epoche Usdrugg, em Herrschaftsstatus oder -aaspruch vo bestimmte Klasse oder au wüsseschaftlige und filosofisch-anthropologische Aaschauige. D Bandbräiti vo sinere Bedütig isch dämentsprächend grooss: Si goot von ere räin beschriibende (deskriptive) Verwändig bis zu vorschriibende (normative), wenn mä mit em Begriff vo dr Kultur Aasprüch verbindet, wo sötte erfüllt wärde. Dr Begriff cha sich uf e Grubbe vo Mensche bezie, wo nume si Kultur häige, oder er bezäichnet daas, was alle Mensche as Mensche zuestoot, allerdings git s hüte au Dier, wo mä von ene säit ass si Kultur häige, wie zum Bischbil dr Rootgsichtmakak, wo in häisse Kwelle baadet zum dr chalt Winter z überstoo, au
D Diadoche (altgriech. διάδοχοι Noochfolger, äigentlig die wo öbbis für en andere übernää) si Fäldhere vom Alexander em Groosse und deren iiri Söön, wo au as Epigone bezäichnet wärde, gsi, wo noch em blötzlige Dood vom Alexander im Joor 323 v. d. Z. sis Riich under sich ufdäilt häi. Si häi im Ganze säggs Chrieg gegenennander gfüert und wo si immer wider mit öbber anderem verbündet gsi si. Denn het sich e Staatesüsteem etabliert, wo bis zum Ufdräte vom Römische Riich im östlige Middelmeerruum im 2. Joorhundert v. d. Z. existiert het und dr politisch Raame für die kulturelli Entfaltig vom Hellenismus bote het. D Begriff Diadoche und Epigone si vom Historiker Johann Gustav Droysen brägt worde. Er het as Diadoche nume die Generääl bezäichnet, wo grad noch em Dood vom Alexander um d Macht häi afo kämpfe, as Epigone het er d Generazione vo de hellenistische Köönig bezäichnet, wo noch de Diadoche cho si. Alli Jooreszaale si vor dr Zitwändi 323 Dr Alexander dr Grooss stirbt z Babylon. 323/322 Dr Lamisch Chrieg. 322 Dr Perdikkas eroberet Kappadokie. Dr Eumenes wird Satrap. 320 D Komferänz vo Triparadeisos. E nöiji Ornig enstoot under de Diadoche, wo no übrig bliibe si. 317
Morgens um sieben ist die Welt noch in Ordnung ischt a deitscher Schbiilfilm us-em Jôhr 1968 vom Regisseur Kurt Hoffmann mit-em Archibald Eser, dr Gerlinde Locker ond em Werner Hinz en de Hauptrolla. S Drehbuach vom Autora-gschbann Eberhard Keindorff ond Johanna Sibelius beruaht uff-em gleichnamiga Roman vom Englender Eric Malpass (1910 bis 1996). Zom erschda Môl ens Kino komma isch der Stroifa en dr Bundesrepublik Deitschland am 5. Sebdembr 1968. Der Film schbiilt en-ra lendlicha Gegend en England. Zo dr nägscht-graißra Stadt ischt’s abr et weit. D Hauptpersoo isch dr siibajährige Bua Gaylord. Der vrstôht’s ausgezeichnet, sei Familie dauernd uff Trab zo halda. Ond dees will ebbes hoißa, wenn-mr bericksichdigt, wer en sellem scheena Landhaus so ällas wohnt: em Gaylord seine Eltra, a Großvadder, zwoi Danda, a Großdande ond sonscht noh a baar jengere Vrwandte. Dô drzua kommet manchmôl au no a baar Gäscht. Abr älle Stroich vom Gaylord send et bees gmoint. Doch wia mr’s nemmt: Hin ond wiidr bricht au ebbes Wesentlichere vo außa en dui heila Welt vo deam Bua ei und zwengt zom Nôchdenka … Ond des send et bloß selle Liabeswirra vo de jonge Leit vo dera graußa Familie, sondern au soddiche Erleabnis, wo da
As Antigonide wärde d Noochfaare vom Diadoch Antigonos I. Monophthalmos bezäichnet, wo vo 294 v. d. Z, (mit ere Underbrächig vo 287 bis 276) über Makedonie und Däil vo Griecheland gherrscht häi. Dr Antigonos I. het e churzlääbigs Groossriich ufbaut, wo si Soon Demetrios I. Poliorketes noch dr Schlacht vo Ipsos wider verloore het. Aber si Änkel Antigonos II. Gonatas het dr Droon vo Makedonie für sich und sini Noochfolger chönne sichere. Under em Philipp V. het Makedonie um 200 v. d. Z. d Hegemonii über groossi Däil vo Griecheland ghaa, het sich aber mit meerere Chläistaate müesse usenandersetze. Dorum het s Römische Riich chönne iigrife, was schweeri Folge ghaa het. 168 v. d. Z. het dr Köönig Perseus vo Makedonie d Schlacht vo Pydna gege d Römer verloore und d Antigonideherrschaft isch ume gsi. D Antigonide häi d Hegemonii über Griecheland und (wenn mööglig) über Däil vo dr Egeis welle. Makedonie het woorschinlig die besti Armee vo alle Diadocheriich gha, isch aber nid stark gnueg gsi für sini hooch gsteckte Ziil. S Bündnis vom Philipp V. mit em Hannibal (215 v. d. Z.) het d Römer zu Find vo Makedonie gmacht und die häi sich am Aafang vom 2.