rlitschk/wikidir huggingface dataset:
S Wort Chuchichäschtli (; IPA: [ˈχʊχːiˌχæʃtli]), oder wie s sälte brucht wird Chuchichänschterli, isch s hüffigschte hochalemannische Schibboleth. S Wort "Chuchichäschtli" wird i dä Schwiiz un in Deile vo Südbade hüüfig bruucht, zum Ussländer demonschtriere, wie Schwiizertüütsch (Hochalemannisch) öppe töönt. Wills das Wort aber bsunders wägem <ch> praktisch nid usgsproche wärde ka, wirds dene Persone zer Beluschtig vo de andere zur Ussprooch empfoole. Die Persone spräches denn meischtens "Guggigäschtli" oder ähnlich us. D Volkssag, ass me s bruuchi, für zum d Schwiizer Staatsbürgerschaft überzcho, isch falsch. S Wort isch wege mehreri Eigeschafte für Lüt, wo e kei Hochalemannisch (bsunders gar kei Alemannisch) kenne, numme schwer zum usspreche: Drei Moll chunnt s <ch> dicht nochenand vor, wo als stimmlose uvulare oder velare Frikativ usgsproche wird. Usserhalb vum Hochalemannische wird de Luut in derre luutliche Umgebig als [ç] usgsproche (de „ich-Luut“; lueg au Allophoni). Es chunt am Wortaafang vor, wo's im Hochdütsche au sälte isch. S zweite <ch> isch usserdäm lang. S Wort Chochichäschtli chonnt vom latiinische cocina, „Chuchi“ ond dr Verchliinerigsform vo „Chaste“, wo d Härkunft drvo unklar isch, möglicherwiis vom germanische kaza, „Gfäß“. Au in dr hochalemannische Gegnige z Südbade isch s Wort "Chuchichaschte" gängig as Schibboleth gege s oberrhyalemannisch
Es Huus isch i der Umgangssprooch algemein öppe s glyche wien es Gebäude. Yberwiegend wird dr Begriff im Zämmenhang mit Wohnhüser benutzt. E Huus het e gwisse Komfort-Standard und verschideni Zimmer näbenand, i der eifachschte Grundform wenigschtens e separati Chuchi, e Stube und e Chammere, bi ere Hütte oder ere Baracke, wo men au drinn cha wohne, spricht mer nit vu eme Huus. Es Gschäftshuus hät au me Komfoor, as e Fabrigg, au wänns nöd zum dinn wohne dänkt isch. Nöd zum drinn läbe isch au es Kaufhuus, es Möbel− oder Modehuus, es Spiil− oder Puppehuus, au nöd es Verlaagshuus. Bim e Schauspiilhuus oder Stadttheater mit mehrere Sääl, isch s Gegestuck vo de Näbebühni, s „Grosse Huus“. Es Puurehuus het zum Huusteil, wo me drinn wohnt, au no Rüüm für Arbetsgräät und vilecht au für Dier. We wichtig s Huus für d Mönsche sit langer Zyt scho immer gsi isch, gseht men am groossen Artikel zum Theema bim Schwiizerischen Idiotikon. Döört cha me vil vom Sproochgebruuch und zum Bruuchtum rund um d Hüüser lääse. D Huusforschig isch es wyts Fäld vo der Volchskund. D Isoglosse Huus/Haus dient in dr dytsche Sprochwisseschaft zur Abgrenzig vum Schwäbische zum ybrige Alemannische. D Ussproch
Dia Pflanz, wo üs de Frücht Wii im urschprüngliche Sinn gmacht wird, isch d Edli Wiiräb (Vitis vinifera). Wia bi de meischde Nutzpflanze gits unterschiedlichi Sorte, wo mr im Wiibau als Räbsorte kennt. Gschmack un Charakter vume Wii were häuptsächlich durch d Räbsorte bschdimmt, in geringerm Mass durch d Lage un d Eigeschafte vum Bode odr vum Üsbau durch de Wiibür. D Ampelographi (griech.) isch d Wisseschaft vu de Räbsorte. Fryer het si sich uf detaillierti Beschriibige vu dr ainzelni Sorte bschränkt. Sit mr abr ä DNA-Analyse mache ka, bschäftige sich d Ampelographe vermehrt mit dr Klärig vu dr Vuwandtschaftsbeziehige vu Räbsorte. Sit rund 5000 v. Chr. sin durch Züchtig üs wildi Wiisorte 8.000 bis 10.000 Räbsorte entschdande. Vu denne sin rund 2.500 in de unterschiadliche Ländr fir d Wiiproduktion zueglasse. Viili were hit eher selde abaut un nur ainigi hundert Räbsorte sin wichtig - noch weniger ybrregional. Bii de Trybel wird zwische Kelter- un Dafeltrybel ainersits und Trybel fir Rosine unterschiede. Danäbe gits noch Ziertrybel, wu mr nit ka esse odr Wii vu mache. Fir de Wii unterscheidet mr zwische Rotwii- un Wisswiisorte. Jede Räbsorte het typischi Arome. Drum hen zwei Wii üs dr glichi Sorte - sogar wenn
Dr Johann Jakob Baader isch Schwyzer Nazionalrot und Dokter gsi. Är isch am 4. Aprelle 1810 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 16. Merze 1879 z Gälterchinde gschtorbe. Dr Johann Jakob Baader isch dr Soon vom Dokter Samuel Baader gsi. Är het Latinunterricht by verschydene Pfärrer gno. Sys Medizinschtudium het är z Basel, Fryburg im Brysgau und z Züri gmacht und 1834 erfolgrych abgschlosse. Im Joor 1840 het är d Elisabeth Rudin vo Bämbel ghürote. Yre Soon isch dr Arzt und Gönner Arnold Baader gsi. Eis Joor spöter hei si yn zum Bezirksarzt gweelt. Zwüsche 1836–1857 und 1866–1872 het är Gälterchinde im Baselbieter Landrot verträtte. Glychzytig isch är vo 1866–1869 Liberale Nazionalrot gsi. Är het sich im obere Kantonsteil am Ufbou vom noiye Kanton Basel-Landschaft beteiligt. Är isch e yflussryche Verträter vo dr domols wichtigschte Partey, der Ornigspartey gsi. Usserdem isch är Presidänt vom Sanitätsrot und Gründer vom Läseverein und vo dr Meitlisekundarschuel Gälterchinde gsi. Är het sich ygsetzt für e Nöibou vo dr Schtrofanstalt und vom Kantonsschpital. Im Joor 1865 isch är eine vo de Mitbegründer vo dr Schwyzerische Ärztegsellschaft gsi. Zwüsche 1873–1878 isch är im Verwaltigsrot vo dr Basellandschaftliche Hüpotekebank gsi und het au no im
Für anderi Bedütige vom Begriff „Amerika“ lueg d Begriffsklärig für Amerika. Amerika isch a Doppelkontinänt, wo sich in dr weschdlige Hemisphäre befindet. Er erschdreckt sich ununterbroche vom Arktische Ozean im Norde zur Antarktik im Süde. Er beschdoht us zwei groosse Feschdlandmasse, Nordamerika und Südamerika wo dur ä Landängi in Middelamerika verbunde si. Drzue ghört au die gröschd Insle vo dr Wält, Grönland und ä Hufe chliineri Insle, vor allem in dr Karibik. Im allgemeine wird agnoh, ass Amerika si Name vom dütsche Kartograph Martin Waldseemüller übercho het, noch em Vorname vom italienische Entdecker Amerigo Vespucci, wo Südamerika entdeggt het und d Amerique Bärge in Middelamerika. Er het as erschde gsait, ass Amerika nid Oschdindie siig, wie dr Kolumbus ghofft und dänggt het. S Broblem mit dere Erklärig isch, ass mä im allgemeine dr Familie- und nit dr Vorname gnoh het, und vo däm ä Name für än Endeggig abgleitet het. Än anderi Theorii, wo weniger populär isch, sait, ass dr Name Amerika vom enä änglische Händler, em Richard Amerike us Bristol chunnt, vo welem mä dänngt, ass er d Entdeckigsreis vom John Cabot 1497 noch Neufundland finanziert haig. Anderi hai vorgschlage, ass Amerika vom Name vom ä schbanische Matros, wo
Ä Dramatiker odr Theaterautor isch ä Verfasser vo Theaterstück (Drame). Mänggi Dramatiker hai sich drbii uf beschtimmti Theatergenres konzentriert, wie Komödie (Komödienautor) oder Tragödie (Tragödienautor). Mänggisch wärde Schtoff us dr Buech-Literatur vom enä Theaterautor für d Bühni bearbeitet (Dramatisierig). Bischbil si d Bearbeitige vo de Wärk vom Karl May für d Karl-May-Schbiil uf verschiidene Bühne. D Theater chaufe s Rächt, ä beschtimmts Schtück vom enä Theaterautor abkürzt oder ungkürzt ufzfüehre. Der Theaterregisseur het drbii d Uufgob, dr Teggscht as ä dramatischi Handlig auf d Bühni z bringe. Mänggisch macht dr Autor die Umsetzig sälber. Alo Allkemper und Norbert Otto Eke (Hrsg): Deutsche Dramatiker des 20. Jahrhunderts. Schmidt, Berlin 2002, ISBN 3-503-06149-5 Dass., Ausg. 2000, ISBN 3-503-04975-4
Ä Verkehrsbauwärk isch ä bauti Alag, wo zur Abwicklig vom Persone- oder Güeterverkehr dient. Verkehrsbauwärk si Deil vo dr Infraschdrukdur von erä Wirtschaft. In Europa wärde si hüfig vo dr öffentlige Hand baut und mit Schdüüre finanziert. Si chönne underirdisch odr überirdisch agleit si. Verkehrsbauwärk si vilfältig und mä findet sä in fascht alle Verkehrsforme: Schdrooss, Autibahn, Mautportal, Parkplatz, Garaasch, Parkhuus, Diefgaraasch, Busbahnhof, Busdepot Bahnhof, Iisebahnschdrecki/Schiine, Bahnübergang Hafe, Containerbrugg, Schleuse, Trogbrugg, Lüüchtdurm, Wasserschdroossechrüz, Schiffshebwärk, Kanal (Wasserbau), Flusskanal, Marina Flugplatz, Flughafen, Hangar, Tower (Flugplatz), Helikopterlandeplatz Brugg/Viadukt, Underfüehrig, Tunnel, Tankschdell
Dr Martin Birmann (* 26. Novämber 1828 z Rünebrg als Martin Grieder; † 19. Augschte 1890 z Lieschtel) isch e Schwyzer Politiker gsi. Är isch dr erschti Armeninschpäkter vom Kanton Baselland, Presidänt vo meerere politische und gmeinnützige Organisazione und au no Schriftsteller gsi. Dr Birmann isch e Soon vom Posamänter Johannes Grieder und vo dr Elisabeth Buser gsi. 1859 het är d Elisabeth Socin († 1927) vo Basel ghürotet. Si hei zäme e Tochter gha. Nach em Bsuch vom Pädagogium z Basel het är Teology gschtudiert an dr Uniwärsitet Göttinge und isch 1852 Pfarrer z Lieschtel worde. Syni schterbliche Überräschte si 1890 uf em Fridhof z Chilchbrg beärdigt worde. Wil är us armem Huus gschtammt het, isch dr Martin Birmann vom J. Kettiger gförderet und 1853 vo dr Juliana Birmann-Vischer (* 1785; † 1859), dr Witwe vom Moler Samuel Birmann, vo Basel adoptiert worde. Är het in dem Zämehang yre Name aagno. Vo jetz a het är sich bis zu sym Tod im Joor 1890 mit syner ganze Chraft für die arme Mitmönsche ygsetzt. Är isch bis 1888 unbesoldete Armeninschpäkter vom Kanton Basel-Landschaft und au vo 1853 bis zletscht Presidänt vom Armenerzyeigsverein gsi. Mit dr finanzielle Unterschtützig vo syner Adoptivmuetter,
Ragga odr Raggamuffin isch e Spilart vom Reggae und isch bsunders z Jamaika e beliebti Musigrichtig. Hauptmerkmal sind de meistens im Patois ghaltni und uf wenig Tön beschränkti Sprechgsang und die hypnotische, basslastige Riddims. Ragga isch e Form vom Dancehall und erfreut sich sit Mitti vo de 1980er Jahr immer a mee Beliebtheit. Als erste Raggamuffin-Titel giltet Under Me Sleng Teng vom Wayne Smith / King Jammy us em Jahr 1985, de Song het mit sire dure Synthesizer erzügten Bassline au d Produktionswis vo dr jamaikanische Tanzmusig revolutioniert. De Begriff Raggamuffin isch dür ds Album "Ragamuffin Hip-Hop" vom Asher D. und em Daddy Freddy begründet und etabliert worde. Genau isch d Churzform Ragga dür d Albe Ragga Rock, mit em Led Zeppelin und Ragga House, mitem Produzent Simon Harris um d Welt gange. E wesentlichs Merkmal vom Ragga isch d Tatsach dass verschidni Sänger unabhängig vonenand uf em gliche Instrumental, em Riddim, e eigete Titel singe bzw. toaste. Ds beste Bispil dadefür isch e Song mit em Namen Real Rock, es Instrumentalstück vo 1967 vo de Band Sound Dimension, das isch bis hüt i fascht 300 verschideni Versione vo diverse jamaikanische Künstler „gevoiced“ worde. Ragga wird allgemein uf 7″ presst,
Ds Dubplate isch e spezielli Schallplatte, wo u. a. vo DJs brucht wird und als Einzelstück oder inere sehr chline Stückzahl presst wird. Ursprünglich hets nume Lack-Dubplates ghä. Die Dubplate bestönd usere dünne Aluminiumplatte, wo mit Acetat beschichtet isch, dert dri wird ds Audiomaterial gschnitte. Es Lack-Dubplate het e begrenzti Lebesdur, je nach Nutzig/Abnutzig. Mittlerwile gits au Vinyl-Dubplates. Das isch e echti langlebigi Vinyl-Schallplatte, wo sich binere professionelle Herstellig nid vo presstem Vinyl underscheidet. Im Gägesatz zu Lack-Dubplates nützt sich die Platte düre Gebruch wesentlich weniger ab. Dr Name isch zemegsetzt us de Wörter dub (lueg bi Dub) und plate (dütsch: Platte, Schibe, Blech). Ds Dütschland sind d Forme "d Dubplate" und "de Dubplate" au gebrüchlich. Ir Schwiz seitme hingegä eher "ds Dubplate" Seltener bruchtI Synonym sind: Plate, One-Off (dütsch: eimalig) und Softwax (dütsch: weichs Wachs). Di trennt gschribeni Variante Dub Plate und Dub-Plate werde au verwendet. Mit emene Dubplate cha e Musigproduzent amene DJ neui, bislang no nid veröffentlichi Musigstük churzfristig zur Verfüegig stelle. Wil DJs i bestimmte Musiggenres (z. B. Techno, Rap, Reggae oder Drum'n'Bass) vil mit Schallplatte arbeite, cha de Produzent für das weder e CD-R n es DAT verwende. Spielt de DJ ds Dubplate inereClub, cha
Dancehall isch e Musigrichtig, wo uf Reggae ufbout und Ähnlichkeite mit Hip-Hop het. Grosse Ifluss uf di jamaikanisch Dancehall-Entwicklig het ds sogenannte Toasten, das isch e Art vo Sprechgsang, wo dür Künstler wie de U-Roy bekannt isch worde. Ursprünglich het de Begriff Dancehall Reggae ke eigeständigi Stilrichtig bezeichnet, sondern eifach d Musig, wo i de jamaikanische Dancehalls (das si Verastaltigsort vo grosse Tanzpartis, dene seit me Dances) gspilt wird. Wiu hie meistens ds Subgenre Ragga dominiert, wird Dancehall hüt vil als Synonym für Ragga bzw. de Raggamufin bruucht, wo mit elektroniche Element ufgfrischt isch worde. Gsunge wird uf beatlastige, tanzbare Riddims (Instrumentalstugg), wo im Dancehall-Bereich meistens mit Synthesizer und Drumcomputer produziert si worde und vo mene Selector (heisst soviil wie DJ i de USA und ds Europa) vo mene Soundsystem gmischt wird. Über die Riddims wird dr Sprechgsang, meistens uf Jamaika Kreolisch, toastet bzw. chantet (chanting). Dr Sänger wird meistens MC gnennt, usserd wenn si Schwerpunkt nid im Sprechgsang sondern bim 'echte' Singe ligt, isch d Bezeichnig Singjay verbreitet. Typisch isch, dass e Strophe mit immer dr gliche Endig im Vers greimt wird. Dr Sprechgsang im Dancehall isch als Toasting bzw. Chatting bekannt. Er unterscheidet sich vom Rap, wiu er
De Phenomden (* 18. Juli 1980 z Adliswil als Dennis Furrer) isch e Schwizer Mundart-Reggae- und Rapkünstler us Wiedike. Sini Karriere het er live und im Studio als Sänger vo de Band Hillside Possee gmacht. 2004 het er denn sini erst Solo-Single Cha Nüd Defür use gä und es Jahr später sis Debütalbum Fang Ah mit Künstler wie The Scrucialists und The Ganglords. Produziert isch sis Album under anderem vo Silly Walks Movement und Pow Pow Movement us dr dütsche Reggaeszene worde. 2006 isch dr Phenomden under anderem uf em Splash-Festival ufträte. 2007 het er sis zwöite Studioalbum Style-Generator under sim neue Künstlername Phenom Melody' veröffentlicht'. Neben sim Engagement als Musiker zeichnet er Comic und het mit sim Film Birdy under anderem de Nachwuchspris vo Suisse Image und de Jurypris vo PISAF gwunne. 2005: Fang Ah [CH: # 67] 2007: Style-Generator [CH: # 67] 2008: Gangdalang 2011: Eiland 2021: Streunendi Hünd 2004: Cha Nüt Defür 2004: Gueti Musig 2006: Nume Drum 2006: Polizischte 2007: Deutsches Patwa (mit Ronny Trettmann) 2007: Dance im Olivenhain (Love is a Treasure Riddim) 2007: Was isch d'Liebi (Devils Angels Riddim) 2011: Eiland Website vom Phenomden Biographie bi laut.de Animationsfilm Birdy bei Youtube.com
Dr Begriff Humanismus wird bruucht für zum verschiideni Glaube, Philosophie und Läbesaschauige beschriibe, wo dr Mensch as ihr Zentrum hai. Am hüfigschde wird er bruucht für d Dänkwiis, wo sich im 14. Johrhundert vo Italie uus uusbreitet het und bis in s 16. Johrhundert zsämme mit dr Renaissance und dr Reformation im weschdlige Europa die middelalterligi Läbesaschauig abglöst und d Neuzit iigleitet het. S Wort isch neulatiinisch, vo humanitas vo humanus (latiinisch homo für „Mensch“) + -ismus (griechisch -ismos). Es isch abgleitet worde vo de Studia humanitatis, wo im früeie 15. Johrhundert Grammatik, Poetik, Rhetorik, Gschicht und Ethik umschlosse het. Mä het dänggt, ass d Studia humanitatis s Gliiche bedütet wie die griechischi Paideia. Lueg Humanitas Mit dr Humanitas het mä nit nume die Qualitäte gmeint, wo mä hützudag mit „Menschligkeit“ odr Philanthropii in Beziehig bringt: Verschdändnis, Barmhärzigkeit, Neggschdeliebi usw., sondern au alli andere Tugende, wo dr Mensch menschlig macht: Vorsicht, Redsamkeit, Charakterschderki, Ehrbarkeit usw. D Humanitas isch diräkt mit emä aktive Läbe verbunde gsi. Wenn d Daat ohni Verschdändnis barbarisch gsi isch, wär Verschdändnis ohni d Daat wärtlos gsi. D Humanitas het Dätikeit und Betrachtig im richtige Verhältnis, so dass si sich ergänze, verlangt. Für dass dr Mensch si
47.5914277777787.5898527777778Koordinate: 47° 35′ 29″ N, 7° 35′ 23″ O f1 D Dreilànderbrugg esch a Brugg ewer der Rhii, zwescha Ditschland und Frankrech, und ganz noch bi dàm Punkt wo die drei Lànder zàma kumma: Ditschland, Frankrech und d Schwiiz. Doher kummt ihr Nama hàr. S esch d längschta Brugg vu der Wàlt wo fer Füessgànger und Velos reserwiert esch. Da Ort esch emmer bsunders gse, wàga dr Necha vu mehrera Lànder. 1679 het dr Kenig Louis XIV a Festung üs Hiniga, vum Vauban baue loo; si isch 136 Johr lang gstande. In dr Zwischezit sin do mehreri Brugge baut un wider agrisse worde. Em Novamber 2006 isch a neia Brucka geboit worde, numme fer Füessgànger und Velos. D Strüktürelemànta sin uffem Hafa vu Hiniga zàmabaut worde, und derno aa de Ort vu der Boistella transportiert und muntiert worde. Am 30. März 2007 werd sa ereffnet. En dr Nacht vum 30. Juni zum 1. Juli 2007 werd d Dreilànderbrugg igweiht. Vel Litt nutza jetzt die Brugg. Uf d ditscha Sita, z Wiil am Rhii, esch dr "Rhein Center", a Kommerzialzentrum. En dr Gegend gebt's touristischi Wanderwàg fer Velos. D Brugg hat dr "Deutschen Brückebaupreis 2008" bikumma. Dr Boi vu dr Dreilànderbrugg
Dr Caspar Baader isch am 1. Oktober 1953 z Basel uf d Wält cho. Är isch schtudierte Buur, Rächtsaawalt und e Schwyzer Politiker vo dr SVP. Nodem dr Caspar Baader z Gälterchinde d Primar- und Realschuel (hütigi Sekundarschuel) bsuecht gha het, isch är bis 1972 ins Gymnasium z Lieschtel gange. Drno het är an dr ETH Züri Agronomy schtudiert (bis 1977) und an dr Uni-Basel Rächtswüsseschaft (1982). Drü Joor spöter het är im Baselbiet s Aawaltspatänt gmacht. Syni Titel si: lic. iur. und dipl. Ing.-Agr. ETH. Dr Caspar Baader isch hüte selbschtändige Rächtsaawalt mit ere Aawaltspraxis z Gälterchinde. Der Caspar Baader isch vo 1983 bis 1986 Mitglyd vom Gmeinrot Bannwil (BE) gsi; vo 1988 bis 1998 Mitglyd vom Bürgerrot Gälterchinde; vo 1991 bis 1999 Mitglyd und Presidänt vo dr Kreissekundarschuel Gälterchinde; vo 1992 bis 1994 Mitglyd vo dr Schtüürrekurskommission vom Kanton Basel-Landschaft; sit 1994 Presidänt vo dr Abteilig Schtüürgricht vom Kanton Basel-Landschaft. Im Joor 1998 isch dr Caspar Baader für e Hansrudolf Nebiker in Nazionalrot nogrütscht und vertritt sither dr Kanton Basel-Land in Bärn. Är het meereri Verwaltigsrotsmandat , isch in einige Kommissione und Delegazione und zuedem no Presidänt vo dr SVP-Bundeshuusfrakzion. Im Militär isch dr Caspar Baader Oberscht. Dr
Dr Niklaus Riggenbach isch am 21. Mai 1817 z Gebweiler im Elsiss uf d Wält cho und am 25. Juli 1899 gschtorbe. Är isch dr Erfinder vom Zaanradbaansyschtem Riggenbach gsi. Im Niklaus Riggenbach sy Familie isch urschprünglich us em Schwyzerische Rünebrg, (Baselbiet) cho. Nach em früeje Tod vo sym Vater isch d Muetter mit yre acht minderjöörige Chinder zrugg in d Schwyz nach Basel. Dr Niklaus Riggenbach het e Mechanikerleer gmacht und isch nach em Leerabschluss in d Frömdi gange. Vo Lyon us het yn sy Wäg 1837 nach Paris gfüert, wo är e Stell aagno het. In Obekürs het är sich grossi Kenntniss in dr Matematik und dr Füsik aageignet. 1839 isch är bi dr Eröffnig vo dr Baanlinie Paris–St. Germain drby gsi und het sys noyie Läbenszyl erkennt: Jetz het är sich numme no im Bou vo Lokomotive welle widme. Im Juni 1840 het är nach Karlsrue züglet und isch dört in dr „Emil Kesslersche Maschinefabrik'“ go schaffe. Är isch bald zum Wärchfüerer und Gschäftsleiter ufgschtyge. In dere Stellig het är nit weniger als 150 Lokomotive konschtruiert. Derunter isch d „Limmat“ gsi, eini vo de vier erschte Lokomotive vo dr am 9. Augschte 1847 eröffnete Schwyzerische Nordbaan, me
S Mittelmeer isch e Meer, wo vo de Erdtail Europa, Asie und Afrika umgee werd, ozeanografisch gelts as e Nebemeer vom Atlantik. Es umfasst e Flächi vo 2,5 Mio. km² und isch 5'267 m tüüf, di mittleri Tüüfi bitrai 1429 m. D Mittelmeerregion bildet geografisch und klimatisch en aignigi Zone, mitere typische arteriiche Flora und Fauna. S Mittelmeer isch zimli salzriich, suurstoffarm und au näärstoffarm. Im Vergliich mit andere Meer isch s Wasser zimli warm. De Name Mittelmeer isch e Zämezüchig vo Mittelländisches Meer, wa e buechstäblichi Öbersetzig usem latinische Name Mare Mediterraneum isch. De Name erschiint zerstmol im 7. Joorhundert bim früemittelalterliche Gaistliche und Glehrte Isidor vo Sevilla. D Römer selber hend sitem Julius Cäsar em Meer nume Mare nostrum gsait, da isch »Üses Meer«, oder au Mare internum, aso »s Inneri Meer«, en Uusdruck wo au d Grieche (agr. η είσω θάλασσα, hē eísō thálassa ) bruucht hend, well s Mittelmeer im Gegesatz zum Ozean innerhalb vo de Süüle vom Herakles litt. Vorem 4. Jh. v. Chr. isch aber d Bizaichnig »Grosses Meer« (Μεγάλη θάλασσα, Megálē thálassa) bruucht wore. Di alte Ägypter hend vom »Groosse Grüene« ( Wȝḏ-wr ) gredt, d Hebräer und anderi Völker im Vordere Orient
Thomas More isch än änglische Schdaatsma, Humanischt und Autor gsi. Er isch ä Heilige vo dr Römisch-Katholische Chille (Gedänktag 22. Juni). Dr Sir Thomas More isch dr Sohn vom enä Richter gsi, isch an erä Latiinschuel uf d Schuel gange und het, won er zwölfi gsi isch, am Hof vom Lordkanzler, em Erzbischof John Morton vo Canterbury, as Page dient. Dä het em es Schtipendium gä und ihn zwei Johr an d Unikversidät z Oxford gsachickt, won er Latiinisch und Griechisch gschdudiert het - was zu sällere Ziit z Ängland no umschdritte gsi isch und wo au siim Vater nit gfalle het. Vo 1496 a het er ä jurischdischi Usbildig an dr Rechtsschuel Lincoln's Inn übercho. 1501 het dr More latiinischi und änglischi Gedicht gschriibe, het siis jurischdische Exame gmacht und agfange, sälber Underricht z gä. Er isch än erfolgriiche Rächtsawalt und Unterhändler worde. 1504 isch er Mitgliid vom Parlamänt worde. Mä isch uf en ufmerksam worde, won er gege d Schdüürerhöhige vom König Heinrich em VII. gredet het. Ä Ziit lang het er vorgha, Mönch z wärde, und het as Laie im Kartüüserchloschder z London gläbt. Won er 26 gsi isch het er d Joan Colt ghürotet. Si hai
Dr Johannes Gensfleisch, bekannt as Johann Gutenberg, (* um 1400 z Mainz; † 3. Februar 1468 z Mainz) zelt as dr Erfinder vom Buechdruck mit beweglige Letter us Metall z Europa und vom mechanische Buechdruck. D Verwändig vo beweglige Letter het die draditionelle Methode vo dr Buechproduktion revolutioniert und het in Europa ä Medierevolution usglöst. Im Gutenberg si Buechdruck het sich schnell in ganz Europa verbreitet und schbööter uf dr ganze Wält. Er wird as ä Schlüsselelemänt vo dr Renaissance bedrachtet. Vor allem im Gutenberg si Hauptwärk, d Guetebärg-Ninle, wird allgemein für ihri hochi ästhetischi und technischi Qualität globt. Dr Gutenberg het zahlriichi Biidräg zur Buechdruckerkunst gmacht usser der Verwendig vo beweglige Lettere. Wichdig isch au d Erfindig von erä bsundrigs bruuchbare Legierig us Zinn, Blei und Antimon, von erä ölhaltige Dinte und vom enä Handgiessinschdrumänt. Au d Druckerbrässi het er erfunde und er het all Komponänte zum enä leischdigsfähige Produktionsprozäss zsämmegfüehrt, wo zum erschde mol die induschdrielli Masseproduktion vo Büecher möglig gmacht het. 1997 isch im Guetebärg si Buechdruck vom US-Magazin Time-Life zur bedütendschte Erfindig vom zweite Johrduusig gewählt worde und 1999 het s amerikanische A&E Network dr Guetebärg zum 'Ma vom Johrduusig'. Über dr Guetebärg as Mensch und
Gutenberg isch dr Name vo: Johann Gutenberg (öbbe 1400 – 1468), dr Erfinder vom europäische Buechdruck mit beweglige Metall-Lettere Beno Gutenberg (1889 – 1960), ä dütsch-amerikanische Seismolog Erich Gutenberg (1897 – 1984), ä wichtige Verträter vo dr dütsche Betriibswirtschaftslehr noch em Zweite Wältchrieg z Dütschland: d Gmeinde Gutenberg im Landkreis Bad Kreuznach z Rhiiland-Pfalz, lueg Gutenberg (bei Bad Kreuznach) dr Ortsdeil Gutenberg vo dr Gmeind Götschetal im Saalkreis z Sachsen-Anhalt, lueg Gutenberg (Götschetal) dr Ortsdeil Gutenberg vo Lenningen im Landkreis Esslingen z Bade-Württebärg dr Ortsteil Gutenberg an der Gennach vo Oberostendorf im Landkreis Ostallgäu z Bayre z Östriich: Gmeind Gutenberg an der Raabklamm in der Steiermark GUTenberg isch dr Name vo dr französische TeX-Awendergruppe Burg Gutenberg z Liechteschtei Guetebärg Dänkmol, Ort mit emä Guetebärg Dänkmol Büechergilde Guetebärg, wo billigi Büecher vermiddlet für zum ä Zuegang zu Bildig und Kultur möglig zmache Guetebärg Bible, historisch bedütendi Version vo der Bible Guetebärg Gsellschaft, Gsellschaft zur Erforschig vo der Gschicht und Entwicklig vo der Drucktechnik Gutenprint, Sammlig vo freie Druckerdriiber Projekt Guetebärg