rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Isis, au Aset, Ese usw, isch eini vo de wichdigschde Göttinne im alten Ägypte gsi. Au usserhalb vo Ägypte het si im römische Kaiserriich vili Ahänger gha und d Schdatue vo dr Isis lactans, dr süügende Isis, wo ihrem Sohn Horus d Bruscht git, het dr chrischdlig Mariekult beiiflusst. Dr Isistämpel, wo as letschte im sächste Johrhundert noch dr Ziitwändi gschlosse worden isch vo de chrischtlige Behörde, isch dä z Philae ganz im Süde vom Land gsi (südlich vo Assuan, Oberägypte). D Isis isch eini vo de Döchter vom Ärdgott Geb und dr Himmelsgöttin Nut. Mit ihrem Brueder Osiris het si es Chind, dr Horus, gha. Si het non ä Brueder, dr Seth und ä Schwöschder gha, d Nephthys. Dr Seth isch iifersüchtig uf dr Osiris gsi und het en umbrocht. D Isis het ihre Ma gsuecht, in schböötere Mythe het en dr Seth in Schdück verschnitte, het en mumifiziert und isch schwanger worde von em. Denn het si en begrabe und zsämme mit dr Nephthys am Grab wachgschdande und ihn betruurt. Die beide Schwöschdere wärde hüfig zsämme zeigt. As Truurendi si si as zwei Raubvögel abbildet worde. Uf dä Särg het s Bilder von enä in Menschegschdalt mit
D Lorze isch de gröschti Fluss, wo dur de Kanton Zug flüüsst. Si isch zerscht de Verbindigsfluss zwüsch em Ägerisee und em Zugersee und dänn au de Usfluss us em Zugersee und si mündet zletscht als Näbefluss id Rüüss. Am Ägerisee häts näbet em Hüribach, wo öppe zää Kilometer lang isch und bi Underägeri in See mündet, nume na ganz chlyni Bech, wo vo de Hügel zum See abeflüüsset; zhinderscht im Taal isch s de Trombach, wo vo de Wasserschäid bim Hageggli uf Morgarten abechunt und daa nach nu öppen anderthalb Kilometer in See mündet. Wämme s ganz Yzugsgebiet alueget, wär dèè Bach eigentlech der Oberlauf vo de Lorze (öppem eso wie im grössere Massstaab d Linth de ober Abschnitt vom Flusslauf isch, wo under em Zürisee dänn Limet ghäisst). D Lorze faat z Underägeri am Ägerisee aa und flüüsst dänn gäge Norde dur s Lorzetobel, wo si de Rämselbach und de Höllbach ufnimmt, uf Baar abe. Da chunt si id Ebeni, wo si derdur gäge Südweschte lauft und weschtlich vo de Stadt Zug in Zugersee inemündet. Öppe zwäiehalb Kilometer witer äne verlaat si de See z Cham wider und flüüsst nördlich vo Maschwande (Kanton Züri), zwüschet de Gmaindsgebiet vo
Dr Geb, sältener Keb odr Seb, isch an altägyptische Ärdgott gsi. In dr Mythologii wird er as dr Brueder und Ma vo dr Himmelsgöttin Nut, as Vater vom Osiris und Grossvater vom Horus bezeichnet. Siini Eltere si dr Gott vo dr Luft Schu und d Füechtikeitsgöttin Tefnut gsi. Dr Geb isch in Menscheform abbildet worde, mänggisch isch si Hutfarb grüen gsi. Er wird hüfig zeigt wien er under dr Himmelsgöttin Nut liit oder schdoht und zwüschen ihne isch dr Schu, wo as Luftgott dr Himmel vo dr Ärde drennt.
D Nut isch an altägyptische Himmelsgott gsi. In dr Mythologii wird si as d Schwöschder und Frau Vom Ärdgott Geb, as Mueter vom Osiris und Grossmueter vom Horus bezeichnet. Ihri Eltere si dr Gott vo dr Luft Schu und d Füechtikeitsgöttin Tefnut gsi. Si wird as Frau zeichnet, mit vile Schdärne uf ihrem Körper. Si schdoht uf alle Viere über ihrem Ma, em Geb. Öfters isch au d Sunne abbildet, wie si vo dr Nut verschluggt wird, dur ihre Körper reist und und vo erä gebore wird.
Dr Schu isch an altägyptische Luftgott gsi. Noch dr Mythologii vo Heliopolis het er zsämme mit siim Schöpfer em Atum, mit siiner Schwöschder und Frau, dr Füechtikeitsgöttin Tefnut, die erschti kosmogonische Götterdreiheit bildet. Die drei Urgötter hai mit em Ärdgott Geb und dr Himmelsgöttin Nut und deren ihre Chinder Osiris, Isis, Seth und Nephthys zu dr Götternüünheit vo Heliopolis ghört. Noch eim Mythos isch dr Schu dr Schnuuf vom Schöpfergott Atum gsi, noch emä andere het en dr Atum uusegschbeut und d Tefnut uuseghueschdet. Wil dr Atum mänggisch mit em Sunnegott Re verschmulzen isch, wird dr Schu au as „Sohn vom Re“ agluegt. Er wird mit dr Sunne, si Frau Tefnut mit em Mond identifiziert. Dr Schu isch noch em Atum dr zweit Herrscher vo dr Schöpfig gsi, wo s no kei Ärde und Himmel ge het. Noch ihm het si Sohn Geb gherrscht. Usser dass är und si Frau, d Tefnut, d Ärde und dr Himmel uf d Wält brocht hai, het er dr Himmel, wo mänggisch d Gschdalt vo dr Himmelschueh gha het, au gschdützt. In dere Rolle wird er as Ma abbildet. Au em Re het er ghulfe gege däm siini Find und isch dorum, wie ander
Dr Atum, sältener Tum, Tem, Temu odr Atem, isch än altägyptische Schöpfergott gsi, ä Form vom Sunnegott Re, wo sich uusem Urchaos sälber erschaffe het. Er het sich sälber gschwängeret, won er onaniert und si Same gschluckt het. D Hand won er bim Onaniere bruucht het, isch as siini wiiblige Charakteristike betrachtet worde. Dr Atum und si Hand si uf uf Särg us dr Ziit vo Herakleopolis as es Götterbaar abbildet worde. Siini Chinder si dr Luftgott Schu und d Füechtigkeitsgöttin Tefnut gsi. Ei Mythos verzellt wien er dr Schu usgschpeut het und Tefnut isch uf d Wält cho won er ghueschtet odr sich erbroche het. Denn het dr Atum siini Chinder umarmt und so mit ihne si ka, wo mä in däm Zsämmehang am Beschde as Läbenschraft cha übersetze, deilt. Dr Atum wird meischdens in Menscheform dargschdellt. Aber in de „Pyramideteggscht“ wird er as dr Benben, dr Urhügel wo uusem Urozean ufdaucht, beschriibe. Au dr Mischtchäfer, wo uusere Chugle vo Ärde uf d Wält chunnt, isch eini vo siine Forme, dorum isch dr grooss Mischtchäfer us Granit bim heilige See z Karnak ihm gweiht gsi. Aber au as Schlange hai en d Ägypter mänggisch gseh. Im 175. Kapitel vom
Umwältschutz isch e zämefassende Begriff für alles wo unterno wird zum Schutz und zum Erhalt vomene usglichene Ökosischtem. Im Umwältschutz sis Zyl isch, s Klima z stabilisiere und die globali Erwermig z brämse, um euse Nookomme e läbenswärti, intakti Nowält z erhalte. Umwältschtörendi Yflüss und Beyträchtige, wie zum Byschpil Umwältverschmutzig, Lärm, Flecheversigelig und Flecheverbruch sölle gschtoppt und ydämmt, das heisst möglichscht vermyde wärde. D Läbensqualitet und Gsundheit vom Mönsch und sim Umfäld (dr Wält um yn umme) söll möglichscht erhalte oder sogar verbessert wärde. Dorum muess au d Natur won eus umgit gschützt wärde. Dr Naturschutz und dr Umwältschutz hei dorum meischtens ganz änlechi Zyl, sälte gits Zylkonflikt. Vo 1960 a het me gmerkt, dass die mönschliche und induschtrielle Dätigkeite e schlechti Uswirkig chönne ha uf d Natur und uf d Umwält. Bsunders eusi verdreckte Bäch und Flüss und natürlich s grosse Fischschtärbe im Ry nach em Brand in ere chemische Fabrik in dr Schwyzerhalle hei es Umdänke brocht. Au s Ozonloch oder d Chemykataschtrofene z Seveso in Italie oder im indische Bhopal hei nodänklig gmacht. Umwält kennt keini Gränze, uf all Fäll keini vom Mönsch zogene. Dorum het me agfange das Problem an internazionale Umwältkonferänzene z diskutiere. Im Kyoto-Protokoll
D Völuspá isch s Afangsgedicht vo dr Eltere Edda und ihre Hauptdeil. Dr Name Völuspá bedüted 'Vorussage vo dr Sehere'. Si isch in dr schbootgermanische Ziit, öbbe ums Johr Duusig entschdande und mündlig wiitergä worde. Dr Teggscht isch im 13. Johrhundert zimli feschtgleit gsi, won ä Deil vo de Draditione, wo sich s Wärk druf schdützt, scho nüme gläbt hai. D Völuspá isch ä Rahmegschicht. D Sehere Völva verzellt d Gschicht vo dr Wält und de Götter und beschriibt au d Zuekumft und s Ändi vo dr hütige Wält, d Ragnarök. D Gschicht foht a wie d Völva vo dä „Söhn vo Heimdallr“, dä Mensche, verlangt, ass si ruehig siige und dr Odin frogt, öb si söll die alti Gschicht verzelle und ass si sich an d Riise chönn erinnere wo sä ufzooge haige. Si foht aa mit dr Schöpfigsgschicht, wie am Afang vo dr Ziit alles leer gsi isch, bis d Söhn vom Burr, em Vater vom Odin, d Ärde uus em Wasser glüpft hai. Den hai d Ase Ornig im Kosmos gmacht, hai d Sunne, dr Mond und d Schdärne an ihri Blätz do und so si Dag und Nacht entschdande. Denn hai im erschte goldige Ziitalter d
D Ragnarök si d Schicksal vo de Götter in dr nordische Mythologii gsi. In dr isländische Völuspá verzellt d Wohrsagere Völva, wie d Wält vernichdet wurd im Kampf vo de Götter gege d Riise. Dr Odin chunnt um im Kampf mit em Fenriswolf, wird aber vom Vidar gräächt, wo d Ragnarök überlebt. Dr Thor dödet d Midgardschlang, schdirbt aber an ihrem giftige Schnuuf, dr Füürriis Surtr dödet dr Freyr und verbrennt denn dr Sitz vo de Götter. Dr Richard Wagner het sich uf d Gschicht vo de Ragnarök gschdützt, wo er dr „Ring der Nibelungen“ komponiert het. Er redet dört vo dr Götterdämmerig. dtv-Lexikon, Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1970, Band 15, S. 37
Yggdrasil isch in da Nordischa Mythologie da Wältabom, an Abbild vom Kosmos 1. Himml In Asgard sind d’wichtigschta Götta vu da Nordgermana, wo Ase khoassa hond, dahoam. In Folkvang („Volksfeld“) und in Walhall („Halla vo da Gfallana“) kond d’Hälda nochm Tod. In Vingolf („s fründliche Huus“) wohnend d Asegöttinna. Bifröst isch d’Rägabogabruck zwüscha Asgard im Himml und Midgard uf da Erde. In Vanaheim wohnt s‘andre Göttagschlecht, d‘Wane. Liusalfheim isch s’Reich vo da Albe (Lichtalbe). 2. Erde Midgard („Mittelstätte“) isch d’Hoamat vo da Menscha. Utgard isch d‘Außenwelt. In Jötunheim wohnen d‘Riesa Muspelheim wohnen d‘Fürriesa. 3. Unterwelt In Svartalfheim (Schwarzalbenheim) sind d‘Zwerg (Schwarzalben) dahoam Niflheim (Dunkelheim) isch d’Hoamat vo da Froschtriesa, vom Iis, vom Näbl und vo da Finschtanis. Hel (Versteck) isch s Riich vo da Tota. Unterwelt vo da Asen mitm Fluss Äsir. Himthusen, wo früha mol Ginnungagap khoassa hot. Hvergelmir (Brodelkessel) isch d‘Hölle. D‘Asen hond da Ur-Riese Ymir umbrocht undgär alls us sinem Körpaerschaffa. D’Esche Yggdrasil isch da erschte Bom gsi, wo se pflanzt hond, da gröschte und schönschte Bom in da Geschichte. Sine Äschte gänd Schatta uf nü vaschiedene Wälta und gond uffe bis in Himmel. Uf da Schpitze dom hockt an Adla ohne Nama, und zwüschat eam sina
Im Schwobechrieg, au Engadiner Chrieg odr Schwizer Chrieg, het 1499 d Schwizer Eidgenosseschaft dr Kaiser Maximilian I. (1493-1519) und dr Schwöbisch Bund besigt und so s chönne verhindere, ass si dr Gemein Pfennig müesse zahle und s Riichskammergricht müesse anerkenne. Im Friide vo Basel het sich d Eidgenosseschaft de facto vom Dütsche Riich glöst, ä Zueschdand wo 1648 im Weschdfälische Friide de jure beschdädigt worden isch. Im Januar 1499 hai die erste Usenandersetzige wägem Münsterdal zwüsche de Tiroler und de Graubündner agfange. Bim liechtesteinische Triese isch s am 12. Februar zum erste Gfächt cho, e Wuche spöter isch am 20. Februar bi Hard die ersti Schlacht gschlage worde, bi welere Duusigi vo Kaiserlige umcho si. Am 22. Merz isch es chliis Gfächt am Bruederholz bi Riinech usgfochte worde, am 11. April bi Schwaderloh in dr Nöchi vo Konstanz, am 17. hai d Eidgenosse Düenge eroberet und am 20. hai si bi Frastanz im Vorarlbärgische im Kaiser Maximilian si Schwöbische Bund besiigt. Am 22. Mai hai die Drei Bünd mit dr Understützig vo dr Eidgenosseschaft bi dr Calve im Münsterdal die Kaiserlige gschlage und in dr letzte Schlacht am 22. Juni hai d Eidgenosse bi Dornach dr Chrieg für sich entschiide.
1499 isch dr Friide zu Basel zwüschem Kaiser Maximilian I. und dr Schwiizer Eidgenosseschaft abgschlosse worde. Zum Abschluss vom Schwobechrieg, wo dr Kaiser Maximilian I. understützt vom Schwöbische Bund gege d Schwiizer Eidgenosseschaft gfüehrt het, für zum se zum zahle vom Gmeine Pfennig und zer Anerkennig vom Riichskammergricht z zwinge, hai d Eidgenosse am 22. September 1499 im Friide vo Basel ihre Schdandpunkt duuregsetzt und si so de facto uus em Dütsche Riich uusgschiide, au wenn si nid d Absicht gha hai, s Riich z verlo. De jure isch ihri Unabhängikeit im Weschdfälische Friide international anerekennt worde. Die wichdigschte Verdragsbedingige si gsi: Alli Eroberige und Gfangene wärde zrugggä. Acht vo de zäh Gricht im Prättigau und Schanfigg bliibe under dr Herrschaft vo Habsburg, döfe aber im Zähgrichtbund bliibe und ihre Bund mit dr Eidgenosseschaft bliibt beschdoh. D Prättigauer döfe nid beschdroft wärde. S Landgricht im Thurgau, wo zur Riichsschdadt Konschdanz ghört het, ghört jetzt dr Eidgenosseschaft. Alli Beschlüss vom Riichsdag vo Worms vo 1495, wo gege d Eidgenosseschaft grichtet gsi si, werde uufghobe. Dr status quo ante in rächtlige und territoriale Ding wird widr hergschdellt. Zwei Johr schböter hai sich d Riichsschdedt Basel und Schaffhuuse der Eidgenosseschaft aagschlosse.
Dr Gemein Pfennig isch än allgemeini und diräkti Riichsschdüür gsi wo im 15. und 16. Johrhundert im Dütsche Riich erhobe worden isch. Dr Gemein Pfennig isch 1422 beschlosse worde und bis 1551 elfmol uusgschriibe und widr uufghobe worde. Am Riichsdag z Worms im Johr 1495 het dr Kaiser Maximilian I., wo Gäld bruucht het für siini Chrieg gege Frankriich und gege s Osmanische Riich, broklamiert, ass jedi Person, wo elter as 15 siig und es Vermöge vo meh as 500 Gulde haig, jedes Johr ä halbe Gulde Schdüür müess zahle und bi Vermoge vo meh as 1000 Gulde ä ganze Gulde. Wär weniger as 500 Gulde gha het, het müesse ä Vieräzwanzigschdel vom enä Gulde zahle. Eini vo de Folge vom Wormser Beschluss isch dr Schwobechrieg vom Johr 1499 gsi, wo mit em Basler Friide z Änd cho isch. dtv-Lexikon, Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1970, Band 7, S.170
Siit dr dütsch Schriftschdeller Johann Christoph Gottsched (1700–1766) dr Begriff Alterdum as erschte bruucht het, bezeichnet mä äso im europäische Kulturruum d Zit vo de Afäng vo de Hochkulture im Middelmeerruum und in Weschdasie bis zur germanische Völkerwanderig, em Undergang vom weschrömische Riich 476 odr em Afang vo dr Expansion vom Islam im Johr 632. As klassichs Alterdum odr Antike betrachtet me d Zit vo dr altgriechische Kultur und vom römische Kaiserriich, vom 5. Johrhundert vor bis zum 5. Johrhundert noch dr Zitewändi. D Antike isch dorum ä Deil vom Alterdum. Mä deilt Europa, Nordafrika und Weschdasie in Kulturkreis ii, für zum se z schdudiere: Ägypte, wo mä im allgemeine au Nubie drzue zellt Mesopotamie: Sumer, Akkad, Assyrie, Babylonie, Mitanni Persie Chliiasie: S Riich vo de Hethiter Die öschdlig Middelmeerküschte beschdoht us vile chliine Kulturkreis: Phönizie, Kanaan, Juda. Ä Deil drvo wird vo dr Bibelforschig schdudiert. Griecheland Italie: Etrusker, Kelte, Rom Karthago, wo Küschdegebiet im weschdlige Middelmeerruum kolonisiert het Antiki
Absoluti Johreszahle us em früeie Alterdum si notorisch ungenau. Johreszahle in däm Artikel si Richtlinie und sötte nid z ärnscht gnoh wärde: Für s dritte und zweite Johrduusig vor dr Ziitwändi gits verschideni Standard-Chronologie, wo aber um Johrzähnt von enander abwiiche. Dr Hammurapi, au Hammurabi, (je nach dr bruuchte Chronologii 1792–1750 odr 1728-1686 vor dr Ziitwändi) isch dr sächst König vo Babylon uus dr Amoriterdynaschdii gsi und het d Chrone vo siim Vater, em Sin-muballit, gerbt. Er het d Schdadtmuure vergrösseret, Bewässerigsalage agleit und Tämpel und anderi groossi Gebäud baut. Er het d Verwaltig vom Land besser organisiert und het em mit em so-genannte Codex Hammurapi ä eiheitligi Rächtsornig gä. Hauotardikel: Dr Kodex Hammurapi D Gsetz si in dr Landesschbrooch Akkadisch uf Stele und Dondafele gschriibe und öffentlig ufgschdellt gsi, so dass jede sie hätt chönne läse. Siini 282 Gsetz si schbezifisch gsi, jedi Gsetzüberdrätig het ä beschdimmti Schdroof noch sich zoge, wo em Verbräche aagmässe gsi isch: „Es Aug für es Aug. Ä Zahn für ä Zahn“, die so genannti lex talionis. Dr Aklagti isch für unschuldig ghalte worde, bis ass si Schuld bewiise gsi isch. Es schinnt, ass dr Achläger und dr Aklagti hai döfe Bewiismaterial vorfüehre. D
Dr Stephan Gutzwiller (* 21. November 1802 z Therwil; † 29. Auguscht 1875 z Interlake) isch ä Schwiizer Awalt und Politiker gsi. Er isch dr Hauptafüehrer vo de Baselbieter in dr Revolution vo 1833, wo zur Deilig vom Kanton Basel gfüehrt het. Dr Stephan Gutzwiller isch am 21. November 1802 z Therwil as Sohn vom Huefschmiid Joseph Thomas Gutzwiller uf d Wält cho. Therwil het zu säller Ziit zum französische Departement vom Haut-Rhin ghört. Wäge däm het er immer ä groossi Sympathie für die französisch Kultur gha. Er isch am Lyzeum z Solodurn uf d Schuel gange und denn het er z Würzburg zwei Johr lang Theologii schdudiert. Z Heidelberg und z Basel het er denn Rächtswüsseschafte schdudiert und het 1827 z Basel d Awaltsbrüefig gmacht. Er het am Barfi z Basel siis Büro ufgmacht und isch as liberale Politiker 1827 in dr Grooss Root gwehlt worde. Am 18. Oktober 1830 het er sich mit 39 Baselbieter z Bad Buebedorf droffe und si hai ä Bittschrift and d Basler Behörde verfasst, ass mä dr Bevölkerig vom Land meh Rächt sött ge. D Bittschrift isch vo de reaktionäre Schdadtbasler abgwiise worde, und im Baselbiet isch d Volksbewegig immer radikaler worde und
Die Sozialdemokratischi Partei va dr Schwiiz (SP; franzöösisch: Parti socialiste suisse PS), wa politisch links steiht, isch e grossi Partei va der Schwiz. Si isch eini va de Bundesratsparteie. Si isch Mitgliid va der Sozialistischen Internationale und assoziierts Mitgliid va der Sozialdemokratische Partei va Europa. D Co-Presidänte sind sit em Oktober 2020 d Mattea Meyer und dr Cedric Wermuth. S aktuelle Parteiprogramm vo der SP goht uf e Parteidag vom 30. und 31. Oktober 2010 z Lausanne zrugg. Es isch s sibete Parteiprogramm in der Gschicht vo der Sozialdemokratische Partei. D SP isch in ihrer aktuelle Politik für klassischi sozialdemokratischi Positione. Dodrzue ghört ihr Iidräte für e starch Staat und dr Service public, gege wiitgehendi wirtschaftligi, aber für gsellschaftligi Liberalisierige, für meh Umwält- und Klimaschutz, für en ussepolitischi Öffnig vo der Schwiiz und e Sicherheitspolitik, wo uf dr Grundlaag vom Pazifismus stoot. Allgemein isch aber do drzue z bsääge, ass d Kantonaal-Sektione über e grossi Autonomie verfüege und so hüffig vo de Positione vo der SP Schwiiz chönne abwiiche. So lehnt d SP in der Wirtschafts-, Finanz-, und Sozialpolitik wirtschaftsliberali Aaliige wie öppe d Deregulierig, d Sänkig vo de Stüüre für Ryychi und d Chürzig vo de Staatsusgoobe uf Chöschte
Dr Arnold Böcklin isch am 16. Oktober 1827 z Basel uf d Wält cho und gschdorbe isch er am 16. Januar 1901 z S. Domenico bi Fiesole i de Brovinz Florenz. Er isch ä Schwizer Moler, Zeichner, Graphiker und Bildhauer gsi und het zum Symbolismus ghört. Er wird für ein vo de bedütenschde europäische Künschdler vom 19. Johrhundert ghalte. Vo 1845 bis 1847 het dr Arnold Böcklin an dr Kunscht-Akademii z Düsseldorf schdudiert. Denn het er Schdudiereise in d Schwiz, Belgie, Holland und Frankriich gmacht. Druf het er im Atelier vom Johann Gottfried Steffan gschafft. Vo 1848 bis 1850 het er z Basel gschafft und vo 1850 bis 1857 z Rom, won er die Alte Meischder schdudiert het. Er het dört siibe Johr gwohnt und isch vom Gaspard Dughet und vom Franz Dreher schdark beiiflusst worde. 1858 isch er vom Anselm Feuerbach empfohle worde und het so vom Karl Wedekind, em Konsul vo Hannover z Palermo, dr Uufdrag übercho in siner Villa z Hannover dr Ässsaal z bemole. Vo 1860 bis 1862 het er as Professor an dr Kunschtakademie z Weimar Underricht ge. Denn isch er zrugg nach Italie noch Neapel und Pompeii. Er isch in dr Toskana gschdorbe und
Dr Johann Bernoulli (am 6. August (27. Juli a. St.) 1667 z Basel uf d Wält cho; gschdorbe am 1. Januar 1748 z Basel) isch ä Schwiizer Mathematiker gsi, dr jünger Brueder vom Jakob Bernoulli und dr Vater vom Daniel Bernoulli. Er het z Gämf, z Baris, z Groningen und z Basel gschafft. Siini Arbetsgebiet hai under anderem mathematischi Reihe, Differenzialgliichige, mathematischi Kurve umfasst. Er het s Brinzip vo dr Erhaltig vo de läbige Chreft ufgschdellt. Under siine Schüeler si dr Berner Niklaus Blauner und dr Leonhard Euler gsi. Druckschrifte vo un iber Johann Bernoulli im VD 17 Moritz Cantor: Bernoulli, Johann. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 2, Duncker & Humblot, Leipzig 1875, S. 473–476. Otto Spiess: Bernoulli, Johann. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 2, Duncker & Humblot, Berlin 1955, ISBN 3-428-00183-4, S. 130 f. Fritz Nagel: Bernoulli, Johann. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Iitrag im Mathematikerstammbaum Die erste Integralrechnung. Übersetzt vom Gerhard Kowalewski. Normdate: GND: 118509969 | LCCN: n84128973 | SUDOC/IdRef: 03185415X | SELIBR: 178084 | VIAF: 51754496
Dr Jakob Bernoulli (am 6. Januar 1655 z Basel uf d Wält cho; gschdorbe am 16. August 1705 z Basel) isch ä Schwiizer Mathematiker und Physiker gsi. S Geburtsdatum bezieht sich uf dr Gregorianisch Kalender, wo z Basel im Johr 1584 iigfüehrt worden isch und so zum Zitpunkt vo dr Geburt vom Bernoulli massgäbig gsi isch. Wil zu säller Zit in viele Gebiet vo Europa immer no nach em Julianische Kalender grächnet het, wird hüfig s Geburtsdatum noch em Julianische Kalender as dr 27. Dezember 1654 age. Dr Jakob Bernoulli het wichdigi Biidräg zur zur Entwicklig vo dr Wohrschiinlikeitstheorii, zur Variationsrechnig und zur Untersuechig vo Potenzreihe gmacht. Zsämme mit siim Brueder Johann Bernoulli het er d Infinitesimalrechnig vom Leibniz bearbeitet und verbreitet. Dr Jakob isch dr Sohn vom Chaufma Niklaus Bernoulli und siiner Frau Margarethe Schönauer gsi. Sii jünger Brueder isch dr Mathematiker Johann Bernoulli gsi. Noch dr Schuel het en si Vatter ä bitz underrichdet und denn het er wil s dr Vatter so het welle Philosophii und Theologii an dr Universität Basel gschdudiert. 1671 her er dr Magister artium übercho und 1676 s Lizenziat lic. theol.. Aber er het au, gege dr Wille vo siim Vatter, und fascht
Dr Daniel Bernoulli (1700-1782) isch ä Schwiizer Mathematiker und Physiker us der Glehrtefamilie Bernoulli gsi. Er het mit em Leonhard Euler an de Gliichige gschaft, wo hützudag ihri Näme dräge. Dr Bernoulli-Effekt, won er entdeckt het und wo si Name übercho het, isch vo grosser Bedütig in dr Aerodynamik. Dr Daniel Bernoulli isch am 8. Februar 1700 z Groningen in Holland uf d Wält cho, as dr Sohn vom Mathematiker Johann Bernoulli und siiner Frau Dorothea Falkner. Dr Mathematiker Nikolaus II. Bernoulli isch si Brueder gsi, dr Mathematiker Jakob Bernoulli (1655–1705) si Unggle. Won er fümfi gsi isch, isch er mit siiner Familie noch Basel züglet. Won er sächzähni worden isch, her er z Basel afo Medizin schdudiere und isch 1718 an d Universität Heidelberg. 1719 isch er Ziitlang z Schdroossburg gsi und denn isch er nach Basel zrugg. Dört het er im Johr druf zum Dr. med. bromoviert. Won er vo keinere Universidet än Iiladig übercho het, het dr Bernoulli 1723 ä Schdudiereis nach Venedig gmacht, für zum sich dört biim Schtadtarzt Pietro Antonio Michelotti wiiterzbilde. Währed siinerä Ziit dört as Assischtänt het dr Bernoulli s Charteschbiil Pharo kenneglehrt. Mit emä Büechli über das Schbiil het er si Karriere
Midgard isch en Begriff us de germanische Kosmologi und Mythologi und bizaichnet d Welt wo d Mensche wonet. De Name chunnt i allne germanische Sprooche vor (urgerm. *miðjanagarðaz m. „Mittelchrais“; got. midjungards; an. miðgarðr; ae. middangeard; as. middilgard; ahd. mittingart, mittigart, mittilagart ) und stoot i de Geografii und Kosmologi för di biwonti Welt, wo vom Weltmeer umgee werd. De Begriff stoot analog zum latinische orbis terræ und em algriechische oikoumene. I de Mythologii cha Midgard as di mittleri Welt zwüschet de nidere Geisterwelt und de höchere Götterwelt bitrachtet werde, im christliche Kontext au d Welt zwüschet Himmel und Hell. De Uusdruck isch religiös noitraal gsii und isch drum au i biblische Tegscht bruucht woore, doch isch er im End us allne Sprooche dur s Word "Welt" ersetzt wore. I de nordische Mythologi isch Midgard aini vo de nüü Welte und de Wonort vo de Mensche. Er werd vom Weltmeer umgee, wo d Midgardschlange drin lit. Bi de Erschaffig vo de Welt hend d Götter Odin, Vili und Vei us de Augebraue vom Urriis Ymir en Schutzwall um Midgard baut. D Regebogebrugg Bilröst isch d Verbindig zwüschet Midgard und de Götterwelt Asgard.