rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Alborella, italienisch Arborella (Alburnus arborella) isch e Süesswasserfisch wo z Norditalie endemisch isch und au im Tessin vorchunnt. Si isch mit em Laugeli (Alburnus alburnus) verwandt und z Süüditalie lebt en andere endemische Verwandte, de Vulturino (Alburnus albidus), wo mengisch mit de Alborella verwechslet werd. D Alborella isch e dünne längliche Fisch, wo 10–15 cm lang werd. Si het verhälnissmäässig groossi Auge und Flosse. Doch isch di gableti Schwanzflosse nöd bsunders grooss. Uf de Siite het d Alborella e dunkle Straiffe. D Alborella isch im nördliche Italie endemisch und chunnt im Iizugspiet vom Po vor, aber au im östliche Mittelitalie und zom Tail i Süessgwässer a de kroatische Chüste. Si chunnt i Flüüss- und Standgwässer vor, wo e stainige Grund hend. D Alborella fresst Plankton, Wirbellosi und Insekte, wo uf s Wasser ghaiet. Vom Mai bis in Augste, wenn d Wassertemperatur öber 15 Grad stiigt, laicht d Alborella a flache Stele entlang vom Uufer, wo Wasserpflanze wachset. Alborella uf Fishbase.org (englisch)
De Riemlig oder Ryslig (Telestes souffia oder au Leuciscus souffia agassii; alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch wo rund um d Alpe haimisch isch, aber starch gföördet isch. De Riemlig isch e längliche silbrige Fisch mit ere dunklere Obersiite und graue Flosse, uf de Siite het er e dunkle Straiffe. Er werd 10 bis 15 cm lang. De Riemlig isch im Iizugspiet vom Rotte, em obere Rhii und de obere Donau haimisch, aso vo Frankriich öber d Schwiiz und Tütschland, Ööstriich, Slowenie bis uf Kroatie. De Ryslig mag klaari Flüss mit ere määssige Ströömig und eme chiisige Grund. Er cha au i Seeje bis 700 müM vorchoo. Möglicherwiis isch de Ryslig vom Iizugspiet vom Rhii und vo de Donau en Underart und werd drumm au Telestes souffia agassii gnennt. A de Alpesüüdsiite, z Italie und im Tessin isch degege de nööch verwandti Strigione (Telestes muticellus) haimisch. De Riemlig, wo i de Laichzitt und im Summer starchi Ströömig mag, zücht sich im Winter a tüüffi Stele zrugg, wo nu e fiini Ströömig hend. Er fresst Wirbelloosi und Alge. D Laichziit goot vom Märze bis in Mai, wenn d Wassertemperatur öber 12 Grad stiigt. S Wiibli lait 1'500 bis 6'200 Aier a Stele
De Strigione (Telestes muticellus oder au Leuciscus muticellus) isch e Süesswasserfisch wo z Italie endemisch isch. Er isch nööch verwandt mit em Ryslig, wo nördlich vo de Alpe haimisch isch. De Strigione isch e längliche silbrige Fisch mit eme dunklere Rugge und eme violette Straiffe uf de Siite. Er werd 12 bis 17 cm lang. De Strigione isch en endemischi Art vo Nord- und Mittelitalie. Er mag chüeli Flüss mit ere mässige Ströömig, wie de Po, de Etsch, de Arno oder de Tiber. Er chunnt auber au i Seeje vor, so im Luganersee und im Gardasee. De Strigione fresst Alge und Wirbelloosi. Er laicht im Mai und im Juni a flache Stele mit ere schnelle Ströömig. Maurice Kottelat: European Freshwater Fishes; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4 Strigione uf Fishbase.org (englisch)
Gräniche isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Aarau im Kanton Aargau. Grëëniche isch s onterschte Dorf im Wynetal und isch mit öber 17 Quadratkilometer die flechemässigscht sächstgrösschti Gmeind vom Kanton. D Wyna flüsst zerscht e nördlicher, dänne e nordwestlicher Rechtig, wobii s Tal im Durchschnett föifhundert Meter breit isch. D Landschaftsform erinnert stark a Tafeljura, obwohl das Gebiet geographisch und geologisch zom Mittelland ghört. I de Nöchi vo de südliche Gmeindegränze, innere durchschnittliche Entfärnig vo zwöiehalb Kilometer, befende sich dräei chlini Wiiler: Rütihof (585 m ü. M.) uf de Hochflächi am westliche Ändi vom Moorberg, Bläie (430 m) im Talgrund und Räfutu (490 m) im Sietetal zwösche Breitenberg, Dosse und Surberg. D Flächi vom Gmeindegebiet beträit 1723 Hektare, devo send 990 Hektare bewaldet und 236 Hektare öberbout. Der höchsti Punkt befindet sich uf 615 Metern auf em Pfendel, der tüfschti uf 402 Metern an de Wyna. Nachbargmeinde send Suhr im Nordweschte, Hunzeschwil im Norde, Schofise im Nordoschte, Seen im Oschte, Töüffetu im Südoschte, Underchoom im Süde, Mue im Südweschte und Herschtu im Weschte. De südöschtlichscht Gränzpunkt bildet de Sibe Zwingstei. D Gegend ums hötige Dorf isch bereits während de Jugendsteizyt besiedlet gsi. Uf de Burghalde, emene chline vorsprengende Högel unmettelbar bem
S Chöllerli oder s Chollmaisli (Parus major; alemanischi Näme) isch en aapassigsfääige Singvogel wo hüüffig vorchunnt und nöd selte handzoom si cha. In Mitteleuropa sind Chöllerli im ganze Joor aaztreffe und chömet i de Alpe bis 2400 müM vor. S Chöllerli isch e bunte guet erchennbare Vogel. S het e geele Buuch mit eme schwarze Straiife, wo bim Mandli echli braiter isch as bim Wiibli, de Rugge isch grüenlich und Flögel bloilich. De Hals und de Chopf sind schwarz, d Bäggli aber sind wiiss. De chorzi Schnabel isch schwarz. S Chöllerli isch e chliine Vogel wo 13 bis 15 cm gross werd und e Spannwiiti vo 22 bis 25 cm het. S wögt öppe 16 bis 21 Gramm. De Gsang vom Chöllerli isch eener echli aitöönig. S Chöllerli mag Wälder aler Art, Obstgärte und Pärk mit Büsch und lebt au i Sidlige. Im Winter isch s e regelmässige Gast vo Fuetterhüsli. Chöllerli brüetet i Bommhööline und i Vogelhüsli. D Uufzucht goot drai Wuche und di Junge wered mit Rauppe gfüetteret. Uusgwachsni Cholmaisli fresset Insekte, Spinne, Söömli und Cherne, Chnospe und im Herpst au Ops. D Naarig suechets i de Nööchi vo Muure und Bömm und under em Laub ufem Bode.
S Rööteli oder s Rootbrüstli (Erithacus rubecula; alemanischi Näme) isch e Zugvogel, wo i Mitteleuropa hüüffig dor s ganze Joor vorchunnt und i de Alpe bis zonere Hööchi vo 2500 müM aaztreffen isch. Rööteli wo in Mitteleuropa brüetet züchet Mitti November as westliche Mittelmeer und cheeret afangs März wider zrugg. Die Rööteli wo bi üüs im Winter aztreffe sind, sind Wintergäst us Osteuropa. Rööteli hend e bruuni Obersiite und e wiisse Buuch. Uuffällig und geut erchennbar isch es, well d Stirn, de Hals und d Brost röötsch isch und drom au Rootbröstli haisst. D Auge sind schwarz und de Schnabel zimli chlii. Mandli und Wiibli gsiend gliich uus. S Rööteli isch e chliine Vogel wo 12 bis 14 cm grooss werd. D Spannwiiti bitrait 20 bis 22 cm und s wögt 16 bis 22 Gramm. S Rööteli mag Wälder mit vill Underholz, Pärk und Gegete mit Büsch und Hecke und chunnt au i Sidlige vor. Sis Nest bauts i Hööline vo Bommstrünk oder under dichtem Gstrüpp. Ufem Bode hüpfts schnell umenand und verfolgt Tier, wo i de Erde wüelet und schüücht au vo Gärtner bim Umsteche nöd zrugg und fangt denn Oozifer, wo ase a d Erboberfläche choo sind. Si
De Rapp oder au Raab (Corvus corax; alemanischi Näme) isch de grööst Singvogel und e Raubvogel wo i Mitteleuropa ganzjöörig vorchunnt. I de Alpe isch er bis zonere Hööchi vo 2600 müM aaztreffe. Er werd mengisch mit de Chraie verwechslet, wo aber chlinner isch. Jungi Rappe chöned zäämt were. De Rapp isch ganz schwaarz mit eme liecht chrumme und chräftige Schnabel. Er isch e groosse Vogel, wo 54 bis 67 cm grooss werd. Im Fluug chan er a sim kailförmige Schwanz erchennt were. Sini Spannwiiti bitrait 115 bis 150 cm und er wögt ais bis anderthalb Kilo. Mandli und Wiibli gsiend gliich uus. De Rapp isch i de Alpe und i Wälder wiit verbraitet. Sini Naarig suecht er aber i de offnige Landschaft. Er baut us Äst i Felsnische oder uf hööche Bömm e groosses Nest. S Wiibli lait vier oder fööf Aier und brüetet 20 Taag. De Rapp fresst vor alem Aas. Er chraist inere groosse Hööchi imene ruige Fluug umenand. I de Balzziit roled Wiibli und Mandli wild i de Luft umenand und mached debii gförchigi Sturzflüüg. I de Mythologii vo verschidnige Kulture spillt de Rapp e wichtigi Role. Bikannt sind de Huginn und de Munnin, di beede
De Widhapf (Upupa epops; alemanischi Näme) isch e Zugvogel, wo staarch gföördet isch. I Mitteleuropa isch er vo Mitti März bis Endi September aaztreffe. De Widhapf het e rostbruune Körper und Chopf. Sin lange Schnabel isch liecht geg abe poge. Uf em Chopf het er e Federhuube mit schwarze Spitze, won er uufrichte cha, aber i de Regle geg hindere lueget. D Flügel und de Schwanz sind schwarz-wiis gstraifflet. De Wedhapf werd 25 bis 29 cm grooss, sini Spannwiiti bitrait 44 bis 48 cm und er wögt 55 bis 80 Gramm. De Widhapf isch früener wiit verbraitet gsi aber denn bsunders im Flachland verschwunde. Er chunnt no i Alpetäler bis 2'000 m ü. M. vor, vor alem im Wallis, Tessin und Bündnerland. De Widhapf mag bsunders Wingert und Bommert, aber au Veewaide mit Buschwerch. Sis Nest baut er i hoole Bömm, Erdlöcher oder au i Muurhöölene. Er fresst Laarfe und Insekte und mag au bsunders Eggescheere. Siin Gsang isch tüüff und waich. De Wedhapf gelt as e stinkige dreckige Vogel und werd drom au Dreckhannesvogel gnennt. Scho i de Antiki und au i de Bible het er as e unraine Vogel ggolte. Siin Ruef isch as e Omen för e
D Fischraigel (Ardea cinerea; alemanischi Näme) isch e Schriitvogel wo i Mitteleuropa dor s ganze Joor döre vorchunnt. Nume jungi Raigel flüüget im Winter as Mittelmeer. De Raigel isch e groosse Vogel mit lange Bai und eme lange wiisse Hals. Sini Obersiite und Flögel sind grau. Bim Flüüge zücht er de Hals ii. Er werd 84 bis 102 cm grooss. De Raigel lebt i de Nööchi vo flache Gwässer. Er brüetet i Kolonie i de Wipfel vo hööche Bömm. S Wiibli lait im Märze vier oder fööf Aier. Di Junge fönd noch anderthalb Mönet aa flüüge. De Raigel wartet biwegigsloos i flachem Wasser oder uf emene Feld und stecht denn blitzschnell zue. Ase fangte er Fisch, Frösche, Wüürmer, Müüs aber au groossi Insekte. De Raigel isch de hailigi Vogel vom griechische Meergott Poseidon. I de Woorsegerai het er as e guets Vorzaiche ggolte. Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2 Stefan Ineichen (Hrsg.): Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7 James A. Kushlan & James A. Hancock: Herons. Oxford University Press, 2005, ISBN 0-19-854981-4
De Happech, Hack, Hennâhack oder au Hüennerwai (Accipiter gentilis; alemanischi Näme) isch e Raubvogel, wo i Mitteleuropa dor s ganze Joor döre vorchunnt. I de Alpe isch er bis zonere Hööchi vo 2200 müM verbraitet. Er isch recht schüüch und und selte i de Nööchi vo Sidlige aaztreffe. De Happech gsiet äänlich uus wie de Sperber isch aber gröösser. De Happech isch e graubruune Vogel, wo a de Undersiite liecht gstraifflet isch. Sin lange Schwanz und sini braite Flögel sind dunkel und eener bloilich. Jungi Happech sind mee rootbruu und hend a de Undersiite wiisslichi Straiffli. S Mandli oder de Terzel isch mit öppe 50 cm vill chlinner as Wiibli, wo öppe 60 cm groos werd. D Spannwiiti isch öppe 95 cm bzw. 110 cm. Happech chönd öber e Kilo schwer were. De Happech lebt i uufglockrete Wälder mit vill Altholz und baut uf Bömm inere Hööchi zwöschet 10 und 16 Meter e groosses Nest us grüene Äst. Happechpäärli bliibet anenand för s ganz Lebe troi und si bruucht eri Nester au meriri Joor. Happech sind gschickti wendigi Flüüger. Si hocket anere guete Stell und schüüset zunderainisch uf s Opfer loos. Zu de Büüti ghööret chliini Vögel, aber au Chraie,
De Tüchel ode Hubetaucher (Podiceps cristatus; alemanischi Näme) isch e Wasservogel, wo i Mitteleuropa s ganzi Joor döre vorchunnt. Er brüetet nöd so hüüffig bi üüs und di maiste Tüchel sind Wintergäst vo de Nordsee und vo de Ostsee. De Tüchel isch e bruune Vogel mit eme lange wiisse Hals und eme lange Schnabel. Ufem Chopf het er im Summer e spitzige Federhube. Im Winter isch er eener echli blass. De Tüchel lebt i verschidnige Standgwässer, wie grösseri Waier und Seeje, aber au uf gröössere Flüss mit eme Schilfgürtel. Er baut im Schilf e Schwimmnest. Wiibli und Mandli findet sich imene komplizierte Balztanz und lööset sich all drai Stunde bim Brüete ab. Di Junge hocket hüüffig ufem Rugge vo de Eltere. Tüchel chönd 40 Meter tüüff tauche und 50 Sekunder under Wasser bliibe. Si fresset öppe 200 Gramm Fisch im Taag. Heinz Staffelbach: Handbuch Schweizer Alpen. Bern 2008, ISBN 978-3-258-06895-4 Stefan Ineichen (Hrsg.): Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich. Bern 2010, ISBN 978-3-258-07561-7 Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel. Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2 Einhard Bezzel: Vögel. BLV Verlagsgesellschaft, München 1996,
De odre d Ägerst (Pica pica; alemanischi Näme) isch en aapassigsfääige Raabevogel wo i Mitteleuropa dor s ganze Joor dore vorchunnt. I de Alpe lebt er bis zonere Hööchi vo 2200 m ü.M. Uf de Alpesüüdsiite isch er seltniger. De Ägerst isch e schwarz-wiisse Vogel mit eme chräftige schwarze Schnabel und eme lange Schwanz. De Chopf, de Rugge und d Brust sind schwarz, au d Flögel sind schwarz, hend aber e wiisse Rand. D Schultere und de Buuch sind wiiss. Wiibli und Mandli gsiend gliich uus. De Ägerst werd 40 bis 51 cm gross, mitere Spannwiiti vo 52 bis 60 cm und eme Gwicht vo 200 bis 250 Gramm. De Ägerst lebt i Wäldli, Pärk und Gärte i de Nööchi vo Sidlige und baut i de Bommwipfel us Chrees groossi Nester. Füelet Ägerste sich gstört, wechslet si s Nest. Si sind Alesfresser und raubet d Nester vo Singvögel uus. Ägerste sind noigiirig und wered vo glitzrige Objekt aazoge, wo si denn undersuechet. Wered si debii gstört, flüügets demit devoo. Ase isch s Bild vom „diebische Ägerst“ entstande. Jungi Ägerste gwonet sich a Mensche, wo si uufzüchet und wered den zoom und si chönd di menschlichi Sprooch imitiere. De antiki Lexikograph
De Heregäägggi oder d Herevogel (Garullus glandarius; alemanischi Näme) isch e Raubvogel, wo dor s ganz Joor döre i Mitteleuropa bliibt. I de Alpe chunnt er bis zu 2400 müM vor. De Heregääggi isch e rootbruune Vogel mit eme lange Schwanz. Sini Flögel sind dunklebruu mit wiisse und uuffälig blau-schwarz gstraifflete Federe. Sin obere Hals isch wiiss. Mandli und Wiibli gsiend gliich uus. De Heregääggi lebt versteckt i Laub- und Mischwälder, aber au i Pärk und Obstgärte. Sis groossi Nest bau er uf Bömm oder i Büsch. Er lebt vo Insekte und raubt Nester vo Singvögel uus. Er mag aber au Söömli und Frücht. Abem Augste fangt er aa Haselnüss, Buechenüssli und bsunders Aichle sammle und vergrabt die a verschdnige Stele. Wel er im Winter aber nöd all fresst, fönd d Aichle im Früelig a sprüüsse. De Schrai vom Heregäägi isch ener e Chräächze, doch isch er au guet im Nochemache vo anderne Vogelstimme. Heinz Staffelbach: Handbuch Schweizer Alpen; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4 Stefan Ineichen (Hrsg.): Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7 Urs N. Glutz von Blotzheim, Kurt M. Bauer: Handbuch der Vögel Mitteleuropas (HBV). Band 13/III, Passeriformes (4. Teil): Corvidae – Sturnidae, Aula-Verlag, ISBN 3-923527-00-4 András
S Wänneli (Falco tinnunculus; alemanischi Näme) isch e Raubvogel wo i Mitteleuropa im ganze Joor vorchunnt und zo de gföördete Vogelarte ghört. I de Alpe isch s Wänneli bis zonere Hööchi vo 2800 müM z finde. Wänneli hend e rootbruune Rugge und Flögel mit schwarze Tupfe. De Chopf und de Schwanz vo de Mandli sind grau. Wiibli hend e gstraifflete Schwanz. Wänneli wered 31-37 cm gross, hend e Spannwiiti vo 65 bis 80 cm und wöged 190 bis 300 Gramm. S Wänneli lebt i de Berge, Pärk, Füechtpiet und Düüne, aber au i Industriizoone. Si bauet kai Nester, sondern brüetet i verlassne Nest vo Chraie und Ägerste. Huuse tüend si uf Felse, i Chiletürn, Hüser und Vogelhüsli. Wänneli bliibet uf de Jagd i de Luft stoo und lueget geg de Wind und fönd eri Büüti im Sturzfluug. Si fressed groossi Insekte, Müüs und anderi chliini Süüger, raubet aber au Vogelnester uus. Heinz Staffelbach: Handbuch Schweizer Alpen; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4 Stefan Ineichen (Hrsg.): Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7 Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005,
D Chraie (Corvus corone corone; alemanischi Näme) isch e Raubvogel wo i Mitteleuropa ganzjöörig isch. I de Alpe chunnt si bis 2700 müM vor. Si werd mengisch mitem Rapp verwechslet, wo aber gröösser isch. Östlich vo de Elbe chunnt statt de Chraie d Nebelchraie (Corvus corone cornix) vor. D Chraie isch e schwarze Vogel miteme dicke Schnabel. Si werd 44 bis 51 cm gross, het e Spannwiiti vo 84 bis 108 cm und wögt 540 bis 600 Gramm. Mandli und Wiibli gsiend gliich uus. D Chraie mag offni Landschafte mit Wäldli und Pärk. Chraiepäärli hend e Revier wo si vertaidiget, und bauet zom Brüete uf Bömm oder i Büsch e Nest. Chraie wo nöd brüetet bildet Schwärm. Heinz Staffelbach: Handbuch Schweizer Alpen; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4 Stefan Ineichen (Hrsg.): Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7 Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 2: Passeriformes – Sperlingsvögel, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-648-0 Urs N. Glutz von Blotzheim, Kurt M. Bauer: Handbuch der Vögel Mitteleuropas (HBV). Band 13/III, Passeriformes (4. Teil): Corvidae – Sturnidae, AULA-Verlag, ISBN 3-923527-00-4, S. 1857-1947 Commons: Chraie – Sammlig vo Multimediadateie
S Hagschlupferli (Troglodytes troglodytes; alemanischi Näme) isch e Zugvogel wo i Mitteleuropa vom März bis in November vorchunnt und i de Alpe bis uf 2600 müM biobachtet were cha. S Hagschlupferli isch noch em Goldhäändli di chlinst haimischi Vogelart und werd 9 bis 11 cm gross, mitere Spannwiiti vo 13 bis 17 cm und eme Gwicht vo 8 bis 13 Gramm. S isch e chliini unuuffälige bruune Vogel mit eme chorze Schwanz, wo hüüffig geg ufe luegt. S het e lange Schnabel wo liecht geg abe bogen isch. S Hagschlupferli lebt im Underholz vo Wälder, i Hecke und Büsch vo Gärte, Pärk und Bäch i Sidligsnööchi. S isch e Bodevogel und schlüpft flink dor dichts Gstrüpp und Spalte, drom de Name, und schwirrt schnell nööch öberem Bode umenand. Hagschlupferli lebet vo Insekte, Spinne, Würmer und im Herpst au vo Beeri und Söömli. De Gsang vom Hagschloppferli isch zimmli luut und abwechsligsriich, aber nöd bsunders melodiöös. S Mandli baut us Hälm, Bletter und Moos meriri halbfertigi Chugelnester mit ere chliine Öffnig. S Wiibli suecht sich ais uus und polsterets mit Federe, Hoor und Wule uus. E Mandli cha gliichzittig bis vier Wiibli haa. Heinz Staffelbach: Handbuch Schweizer Alpen; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4
S Taucherli, am Bodesee Beelche, z Luzärn Bucheli (mit hertem ch), (Fulica atra; alemanischi Näme) isch e hüüffige Wasservogel wo i mitteleuropäische Gwässer dor s ganz Joor aztreefen isch, bsunders vom Oktober bis in März, wenn Wintergäst usem Norde sich zo de haimische Taucherli gselet. S Taucherli isch ganz schwarz het aber e wiisse Schild uf de Stirn und e wiisse spitze Schnabel und rooti Auge. Di junge Taucherli sind nöd grad höbsch und gsiend verstrupflet us. Si sind eener brüünlich und hend e roote Chopf. S Taucherli lebt uf näärstoffriiche Gwässer mit ere starche Vegetation. S taucht zwee Meter tüüf und cha 20 Sekunder underem Wasser bliibe. Vom Grund holt Wasserpflanze, Waichtier und Wandermuschle, s fresst aber au Insekte. Taucherli bauet im Schilf e Schwimmnest. I de Bruetziit sind si zimmli agressiv. Heinz Staffelbach: Handbuch Schweizer Alpen. Bern 2008, ISBN 978-3-258-06895-4. Stefan Ineichen (Hrsg.): Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich. Bern 2010, ISBN 978-3-258-07561-7 Urs N. Glutz von Blotzheim, K. M. Bauer: Handbuch der Vögel Mitteleuropas, Band 5: Galliformes – Gruiformes, Hühnervögel, Rallen- und Kranichvögel. Aula-Verlag, ISBN 3-923527-00-4, S. 519–566. Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz.
De Gabelwai (Milvus milvus; alemanischi Näme) isch e Raubvogel wo i Mitteleuropa ganzjöörig isch. Jungi Gabelwai verbringet de Winter z Süüdfrankriich oder z Spanie, di ältere Vögel bliibet doo und bildet im Winter Schloofkolonie mit merere Totzed Waie. De Gabelwai het e röötschi Undersiite und e lange gablete wiisse Schwanz, drom sin Name. De Chopf isch grau. Sini Flögel sind osse wiiss mit schwarze Spitze. Gabelwaie wered 61 bis 72 cm gross, d Spannwiiti bitrait öppe 160 cm. De Gabelwai lebt i Gegede wo Wald und Feld sich abwechslet und mag bsunders s hüglige Voralpeland und s tütsch Mittelgebirge. Er brüetet i Horst am Waldrand. Imene elegante Flug seglet er stundelang er öberem offnige Feld und stürzt sich den uf sini Büüti. Da sind Regewörmer, Müüs und anderi chliini Süüger, au chliini Vögel und Aas mag er. Adrian Aebischer: Der Rotmilan - ein faszinierender Greifvogel. Haupt Verlag, Bern, 2009; ISBN 978-3-258-07417-7. Hans-Günther Bauer und Peter Berthold: Die Brutvögel Mitteleuropas. Bestand und Gefährdung. Aula-Wiesbaden 1998; Seiten 90-91, ISBN 3-89104-613-8. Mark Beaman und Steven Madge: Handbuch der Vogelbestimmung. Europa und Westpaläarktis. Ulmer-Stuttgart 1998; Seiten 181-182 und 232, ISBN 3-8001-3471-3. James Ferguson-Lees and David A. Christie: Raptors of the World. Houghton-Mifflin Company Boston
D Wigge oder au Tootevogel (Strix aluca; alemanischi Näme) isch di hüüffigsti Üülenart vo Mitteleuropa und bliibt s ganz Joor doo. I de Alpe chunnt si bis 2000 müM vor. D Wigge isch e bruu-wiisse rundliche gscheggete Vogel miteme groosse runde Chopf und groosse schwarzen Auge und emene chliine geele Schnabel. De Chopf cha si 270 Grad drüle. Im Onderschid zo anderne Üüle het si kai Federoore. Mandli und Wiibli gsiend gliich uus. So wered 37 bis 43 cm grooss, hend e Spannwiiti vo 81 bis 105 cm und wöget 330 bis 590 Gramm. D Wigge lebt i Wälder, Pärk und Fridhööf mit vill Altholz. S Nest baut si i Bommhöölene, Vogelhüsli oder au uf Tachböde. Wenn z wenig Fressen umen isch, füetteret si nume s ältiste vo de Junge und loot die andere lo serble. Si vertaidigt s Nest recht agressiv und griift denn sogär Menschen aa. Si isch nachtaktiiv und glaitet uf de Jagd imene luutloose fluug dör d Luft. Si fangt Insekte, Müüs und Vögel. Früener hend d Lüt globt, as d Wigge s Wiibli vom Schuderöüel sai. De Ruef vo de Wigge het as e bööses Vorzaiche ggolte, wo de Tood vo Mensch azaigt het, drum
De Rotgügger (Pyrrhula pyrrhula; lueg au di alemanische Näme) isch e schüüche Singvogel wo i Mitteleuropa dor s ganz Joor döre haimisch isch. I de Alpe chunnt er bis zo 2600 müM vor. De Rotgügger het en uufälig roote Buuch. De Chopf und de Schwanz sind schwarz, de Börzel wiiss und de Rogge grau. D Flögel sind schwarz. D Farbe vo de Wiibli sind blasser as die vom Mandli. Rotgügger wered 15 bis 17 cm gross, hend e Spannwiiti vo 22 bis 26 cm und wöget 21 bis 27 Gramm. De Rotgügger lebt i Noodel- und Mischwälder, i chliine Wäldli, Pärk, Gärte und uf Fridhööf mit Bömm und Büsch. Sis Nest baut er us Ästli i Bömm, em liebste Tane, und Stüücher und polsteret da mit Mies und Grääs uus. Rotgügger hend kai Revier. Er fresst Söömli, Chnospe und Beeri, mengisch au Insekte und chunnt im Winter as Fuetterhüsli. Er flüügt i lange Welelini nu wenig öbrem Bode, isch aber e biliebti Büüti vom Sperber. De Rootgügger cha liecht aglockt were, wemer sin melancholische Ruef nochemacht. Drom het er de Ruef en aifältige Vogel z sii. Einhard Bezzel: Kompendium der Vögel Mitteleuropas. Singvögel. Wiesbaden 1993. Urs N. Glutz von Blotzheim: