rlitschk/wikidir huggingface dataset:
E U-Boot (churz für Underseeboot) isch e Boot, wo für s Faare under Wasser konzipiert isch. Modärni groossi U-Boot, wo e Masse bis zu 26'000 Donne chönne haa, wärde au as U-Schiff bezäichnet. Dr Usdruck U-Boot wird bsundrigs für militärischi Underseeboot brucht, vor allem für die dütschen us em Erste und em Zwäite Wältchrieg. De zivile U-Boot, öb si kommerziell oder für d Forschig verwändet wärde, säit mä vilmol Dauchboot. Scho im Alterdum het mä Apparät für zum Dauche usbrobiert und us em Middelalter kennt mä Zäichnige vo Daucheraazüüg und Dauchboot. Aber in dr Braxis ischs schwiirig gsi. S Rotterdammer Schiff, e milidärischs U-Boot, wo 1653 vom Franzos De Son baut worde isch und hundert Schiff im Daag hätt sölle versänke, isch e Feelkonstrukzion gsi und nie iigsetzt worde. D Dauchboot im 17. und im 18. Joorhundert si braktisch nid bruchbar gsi. Erst im 19. Joorhundert si Motooren entwigglet worde, wo mä het chönne iisetze, und 1860 het dr Giovanni Luppis s Torpedo erfunde. S erste U-Boot wo wirklig funkzioniert het, isch dr Sub Marine Explorer gsi, wo vom Julius Kröhl z Nöi York baut worde isch. M$ het s für s Perledauche brucht, aber 1867 isch die ganzi Mannschaft
S Byte [baɪt] isch e Maassäihait in dr Digitaltechnik und dr Informatik, wo mäistens für e Serii vo 8 Bit stooht. Historisch isch e Byte d Zaal vo de Bits gsi, wo s brucht het zum en äinzelns Teggst-Schriftzäiche im ene Compiutersüsteem z kodiere. Es isch dorum in vile Compiuterarchdekture s chliinste adressierbare Elimänt. Wemm mä usdrücklig wil druf hiiwiise, ass mä e Byte mit 8 Bit mäint, verwändet mä au d Bezäichnig Oktett. En Oktett wird mänggisch halbiert und dene Helftene säi mä Nibbles und jedi het 4 Bit, wo mä dur e hexadezimali Ziffere cha daarstelle. S Wort Byte chunnt vom änglische bit (dütsch: e bitzli, aber au e Kofferwort konstruiert us binary und digit) und bite (dütsch: Biss). Ursprünglig isch s bite gschriibe worde. Das het mä aber gänderet, so dass es kä Verwäggslig mit bit chönn gee. Prefixes for binary multiples ('nglisch) „Byte“ From MathWorld ('nglisch) Konrad Lischka: Warum Festplatten plötzlich schrumpfen. In: Spiegel Online. 9. Februar 2009 (Reihe „Technikärgernis“). UnitJuggler Konvertieren zwischen den verschiedenen Bytegrößen Beispielhafte Umrechnung eines Bytes in das Dezimalsystem
Dr Jonathan Stewart Vickers, CC, Dr. Mus., (* 29. Oktober 1926 z Prince Albert, Saskatchewan; † 11. Juli 2015) isch e kanadische Heldetenor gsi. Er isch z Toronto usbildet worde und het 1956 z London am Covent Garden debütiert. 1958 isch er bi de Bayreuther Festspiil as Siigmund ufdräte, wo äini vo sine Paraderolle worde isch. In de 1960er und 1970er Joor het er as dr Sänger in sim Fach gulte, wo internazional am beliebtiste gsi isch. Sit de 1980er Joor het er au Underricht gee. Zu sine bekanntiste Schüeler het si kanadische Landsmaa Ben Heppner ghöört, wo vilmol as si Noochfolger aagluegt wird, nit zletscht wäge dr Äänligkäit vo dr Stimm und vom Repertuar. „Io l’ho perduta!“ (MP3; 419 kB) (Verdi: Don Carlos – Tullio Serafin, 1961) Interwiuu mit em Jon Vickers uf bruceduffie.com Ellen West: Canadian-born tenor Jon Vickers dies. In: roh.org.uk. Royal Opera House Covent Garden Foundation, 11. Juli 2015, abgruefen am 12. Juli 2015 (änglisch). Normdate: GND: 121979865 | LCCN: n82153049 | SUDOC/IdRef: 084290080 | VIAF: 369145550336996660003
D Bayreuther Festspiil oder Richard-Wagner-Festspiil si e Muusigtheaterfestiwal, wo de zää letschte Opere vom Richard Wagner (1813–1883) gwidmet isch. S Festiwal findet sit 1876 mit Underbrüch statt, sit 1951 jeedes Joor. S Festspielhuus isch bsundrigs doo drfür vom Komponist und vom Archidekt Otto Brückwald (1841–1917) konzipiert worde und stoot uf em Grüene Hügel z Bayreuth. D Festspiil gönge im Allgemäine vom 25. Juli bis zum 28. August. In de letschte Joor si d Festspiil mee in de Noochrichde wäge de Skandääl über d Festspiilläitig as für d Uffüerige. Bernd Buchner: Wagners Welttheater. Die Geschichte der Bayreuther Festspiele zwischen Kunst und Politik. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2013, ISBN 978-3-534-25165-0. Markus Kiesel (Hrsg.): Das-Richard-Wagner-Festspielhaus Bayreuth. Nettpress, Köln 2007, ISBN 978-3-00-020809-6. Enrico Nawrath, Katharina Wagner: Bayreuth backstage: Innenansichten vom Grünen Hügel. Schott, Mainz 2009, ISBN 978-3-7957-0196-3. Frederic Spotts: Bayreuth: Eine Geschichte der Wagner-Festspiele. Fink, Münche 1994, ISBN 3-7705-2967-7. Stephan Müller: Bayreuther Festspielgeschichten - Der Wurm ohne Hals. Wartberg Verlag, Gudensberg-Gleichen 2012, ISBN 978-3-8313-2418-7. Commons: Bayreuther Festspiil – Sammlig vo Multimediadateie Bayreuther Festspiele Festspielseiten des Nordbayerischen Kuriers Dieter David Scholz: „Kinder! macht Neues!“. 125 Jahre Bayreuther Festspiele – 50 Jahre Neubayreuth. Besetzungs-Datenbank auf www.wagnermania.com (verlangt JavaScript) 49.95958333333311.579583333333Koordinate: 49° 57′ 34″ N, 11° 34′ 46″ O
As Gastroenteritis (griechisch, wörtlig: Maage-Darm-Entzündig – in dr Umgangssprooch Maage-Darm-Grippe, Brächdurchfall oder Buuch-Grippe) – wird ganz allgemäin en Entzündig im Maage-Darm-Drakt bezäichnet. Bi dr Maage-Darm-Grippe chotzt mä vilmol und het Durchfall, aber d Chranket het mit dr „ächte Grippe“ (Influenza) nüt z due. E Gastroenteritis cha verschidnigi Ursache haa. Behandlet wird si mäistens nume mit Massnaame, wo d Sümptom abschweche. Gastroenteritide oder Maagen-Darm-Entzündigunge si dr hüfigst Grund für Durchfall und Läidsii bi Chinder und Erwaggsene. No 1980 häi Durchfallchrankhäite öbbe 4,6 Millione Todesfäll im Joor verursacht und si die ersti Ursach für d Chinderstärbligkäit gsi. Sit dass mä 1979 die sogenannti orali Rehydratazionstherapii as standardisierti Behandlig iigfüert het, isch die Zaal uf öbbe 1,5 Millione im Joor 2000 gsänkt worde. Es git e Hufe verschidnigi Ursache für d Maage-Darm-Grippe. Si gönge vo Infekzione über Vergiftige bis zu füsikalische Ursache. In de mäiste Fäll si Bakterie oder Wiire verantwortlig für e Maage-Darm-Grippe. Si schädige d Schliimhute vom Verdaujigssüsteem äntwäder diräkt oder indiräkt dur Bakteriegift. D Maage-Darm-Grippe wird uf em fekal-orale Wääg überdräit (fekal-orali Schmiirinfekzion). D Schliimhüt chönne au dur ionisierendi Straalig, wie Rönggestraale oder radioaktivi Straalig, gschädigt wärde. Tüpischi Erreeger von ere infektiöse Gastroenteritis Norowiire im elektrone­mikroskopische Bild Salmonella typhimurium in
Rönggestraalig bezäichnet elektromagnetischi Wälle mit Energie zwüsche 5 keV und e baar 100 keV, entsprächend Wällelengene zwüsche 0,25·10−9 m (0,25 Nanometer) und öbbe 10−12 m (1 Pikometer). Rönggestraale lige im elektromagnetische Spektrum zwüschen em ultraveielette Liecht und dr Gammastraalig, und überschniide sich mit dere zum Däil. D Rönggestraalig isch am 8. Novämber 1895 vom Wilhelm Conrad Röntgen entdeggt worde und iire Naame iim zu Eere im dütschsproochige Ruum und fast überall in Middel- und Ostöiropa überchoo. In andere Sproochrüüm wird si hüfig mit em Begriff X-Straale bezäichnet, wie s dr Röntge sälber au gmacht het. D Rönggestraalig isch en ionisierendi Straalig und dorum in gröössere Doose gföörlig für Lääbewääse. D Rönggestraale si e wichdigs diagnostischs Instrumänt, nid nume in dr Medizin, wo s Durlüüchde vili körperligi Brobleem cha ufzäige, sondern au in dr Technik, dr Materialfüsik, dr Chemii, dr Biochemii, dr Kristallografii und in andere Wüsseschafte, wo mä mit Hilf vo wie d Rönggestraale bügt wärde, d Struktur besser cha verstoo. In dr Medizin wärde Rönggestraale au iigsetzt, zum Chräbsgschwüür abzdööde. Ch. R. Friedrich: 100 Jahre Röntgenstrahlen. Erster Nobelpreis für Physik. In: Materialwissenschaft und Werkstofftechnik. Band 26, Nr. 11–12, 1995, ISSN 0933-5137, S. 598–607, doi:10.1002/mawe.19950261106. Karl Heinrich Lieser: Einführung in
Dr Begriff Straalig bezäichnet d Usbräitig vo Däili oder Wälle. Im erste Fall reedet mä vo Däilistraalig oder Korpuskularstraalig, im zwäite vo Wällestraalig. Ass mä zwüsche Däili und Wälle underschäidet, isch historisch, het aber as aagnööchereti und aaschauligi Ussaag immer non e Bedütig. Aber sovil mä hüt wäiss, het jedi Straalig Äigeschafte vo Däil und vo Wälle (lueg au Wälle-Däili-Dualismus). Straalig isch nid gliich Straalig: Mä underschäidet zwüsche ionisierender Straalig wie Rönggestraale, Gamma-Straale usw. (lueg Radioaktivität), wo in Organisme schweeri Schääde chönne aarichde und nid-ionisierender Straalig wie Liecht und Radiowälle, wo in alldääglige Situazioone für Lääbewääse nid gföörlig si, mit Usnaame wie zum Bischbil Leiserliecht, wo s Aug cha schäädige oder äim cha blände und eso zu Umfäll füere, oder Mikrowälle, wo wenn si stark gnueg si wie im e Mikrowälleoofe, en Organismus chönne lääbig choche. Wenn d Straalig uf e Hindernis drifft, wird si äntwääder absorbiert (ufgnoo und umgwandlet), dransmittiert (duurehloo), gströit oder reflektiert (zruggworfe). Die historischi Debatte, öb Liechtstraale us Däili oder us Wälle bestöön, uf die git d Kwantefüsik d Antwort, ass e Liechtstraal us Fotoone bestoot, und deren iire Ufenthaltsort im Raame vo dr Kwantemechanik dur e Woorschinligkäitswälle beschriibe wird. Die Woorschinligkäitswälle chönne mitenand interferiere (lueg
Dr Wälle-Däili-Dualismus isch e Brinzip vo dr Kwantefüsik, wo säit, ass Objekt in dr Kwantefüsik Äigeschafte vo klassische Wälle und au vo klassische Däili häi. Klassischi Wälle bräite sich im Ruum us. Si schweche oder versterken sich dur Überlaagerig und chönne gliichzitig an verschiidene Stelle mit verschiidener Sterki wirke. E klassischs Däili cha zum e gwüsse Zitpunkt nume am ene bestimmte Ort si. Es wirkt nume dört, aber immer mit sinere ganze Energii, Laadig, Impuls und so witer. Es gseet us, wie wenn sich die Äigeschafte gegesitig wurde widerspräche. Aber in meerere Schlüsselexperimänt für verschiideni Kwanteobjekt het mä bewiise, ass si bäidi Äigeschafte häi. Mä cha dorum kä aaschauligi Vorstellig entwiggle, wo uf klassische Sichtwiise basiert und dr Wälle-Däili-Dualismus wurd erklääre. Mä cha dorum uf d Froog, öb zum Bischbil Elektrone oder Liechtkwante „wirklig“ Däili oder Wälle im Sinn vo dr üüblige (klassische) Aaschaujig sige, kä Antwort gee. Es handlet sich do um en äigeni Klass vo Kwanteobjekt, wo je nochdäm wie mä misst, äntwääder iiri Äigeschaft nume as Wälle oder nume as Däili löön lo erschiine, aber nie bäidi gliichzitig. D Kwantemechanik het das Broblem noch dr Kopehaagener Dütig us em Joor 1927 und noch em Komplementäridäätsbrinzip, wo si
Bim Dobbelspaltexperimänt schickt mä Wälle, zum Bischbil koheränti Liechwälle, dur e Bländi mit zwäi schmale, parallele Spalte, wo d Wällelengi λ chliiner isch as dr Abstand a vo de bäiden Spalte. Uf em Beobachdigsschirm hinder dr Bländi, wo vil witer äwäg isch as dr Abstand a vo de bäide Spalte, zäigt sich en Interferänzmuster. Das Muster entstoot dur d Büügig vo dr Wellenusbräitig am Dobbelspalt. Bi monochromatischem Liecht (z. B. vom ene Leiser) bestoot das Muster uf em Schirm us helle Sträife (Maxima) und dunkle Sträife (Minima). Wo dr Thomas Young 1802 das Experimänt as Erste gmacht het, isch sis Resultaat as dr Bewiis aagluegt worde, ass s Liecht e Wällennatur het, so wie d Theorii vom Christiaan Huygens es gsäit het, und nid wie dr Newton behauptet het, us Partikel bestoot. Mä cha das Experimänt aber nit nume mit Liecht mache, sondern au mit Däili (Elektrone, Neutrone, Atom, Molekül wie z. B. Fullerene). Au denn beobachtet mä Interferänzmuster, und das isch dr Bewiis, ass au klassischi Däili Wällenäigeschafte häi – mä reedet denn vo Materiewälle und vom Wälle-Däili-Dualismus. Mit em Dobbelspaltexperimänt cha mä dä demonstriere. Bi de „Wele Wääg?“-Experimänt goot s drum, öb s Däili dur dr lingg oder
47.5538967.603438Koordinate: 47° 33′ 14″ N, 7° 36′ 12,4″ O; CH1903: 612406 / 267033 Dr Schindlehoof isch e historische Hoof am Dalbe-Daal 44-46 z Baasel. Er stoot under Dänggmolschutz und isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Im Hoof zwüsche de Geböid stoot e Brunne us Stäi vom Urs Bargetzi us em Joor 1865. Sit 1357 het s z Baasel Holzhere gee, wo d Ufsicht über e Holzhandel in dr Stadt ghaa häi, und mit ere Holzornig het dr Root brobiert, dr Handel z kontrolliere zu Gunste vo de Bürger. Dr Baasler Holzmäärt isch nid nume für d Stadt und d Umgääbig wichdig gsi, sondern für die ganzi Region, aber d Stadt het mit Zöll brobiert, d Usfuer vo Holz z verhindere. Holz isch im Middelalter unghüür wichdig gsi und isch as Bauholz, Zimmerholz und Brennholz in Masse brucht worde. E groosse Däil vom Holz isch as Flööss uf em Rhii, uf dr Birs und dr Wiise in d Stadt choo und s Rhiiamt het dä Handel mit Rundholz kontrolliert. Für s Holz, wo uf em Landwääg in d Stadt brocht worde isch, mäistens Brennholz, isch s Holzamt zueständig gsi. Für zum s Holz verarbäite
47.7622222222228.2005555555556950Koordinate: 47° 45′ 44″ N, 8° 12′ 2″ O Schtaufè (amtlich Staufen) isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Grõfuusè im Südschwarzwald, welli diè nördlischti Gmeind im mittlerè Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg darschtellt. Schtaufè isch dè einzigè Gröfuusemer Ortsdeil, wo weschtlich vom Mettmadal lyt, d Vobindig zum 4,2 km entfèrntè Gmeinde-Hauptort wörd übber diè beidè Müllènè Klausèmülli un Heidèmplli hèrgschtellt, beidi hèn urschprünglich wiè dè Wyler Bulgèbach zu dè selbschtändigè Gmeind Schtaufè ghört, d Müllènè ligèt im Mettmadal, Bulgèbach a dè rächtè Mettmahaaldè. Schtaufè lyt uff èm Brändemer Bärg, èn Bärgruggè, wo bi Schtaufè bis zum Schtaufèchopf bi 1037 m Höchi uè gòt. Dè Brändemer Bärg volauft in Nord-Süd-Richtig vo Seebrugg am Oschtzipfel un dè Staumuèr vom Schluchsse wäg bis zum Wyler Witznau im Schlüècht-Dal. Im Weschtè vo Schtaufè thront dè Schtaufèkopf mit èm Funkturm obbè druff übber m Höhèdorf, hinter sèllèm Buggel lyt s Dal vo dè Schwarza un d Schwarzabeggi bi Hüsèrè. Öschtlich vo Schtaufè gòt vo Höchi vom Dorf bi ca. 950 m durab übber Bulgèbach bis i s Mettmadal, wo diè beidè Müllènè im Schwarzwälderdal (Klausèmülli öschtlich vo Bulgèbach, Heidèmülli südöschtlich vo Bulgèbach) vor sich hy klapperèt. D Schtaufemer Mundart ghört zum Hochalemannischè. D Isoglossè isch Südschwärzwälder
Hans Müller vo Bulgèbach, (* im fuffzeentè Johrhundert; † 12. Auguscht 1525 z Laufèburg) isch èn Buèrèfüürer im Dütschè Buèrèchrièg gsi. S gnaue Geburtsjohr vom Hans Müller isch unbekannt, s isch vomuètlich i dè Zit zwǜschè 1485 un 1495 z datyrè; sin Geburtsort isch Bulgèbach gsi, hüt èn Ortsdeil vo Grõfuusè, sell isch èn Zinkè a dè rächtè Mettmahaaldè, è bbar Kilometer südlich vom Schluchsee un im weschtlichschtè Zipfel vo dè Stüèlinger Landgrõfschaft. Znägscht isch dè Müller Hans im Diènscht vom Kaiser gschtandè un hèt z Frankrych kämpft. Als sich i sinèrè Heimèt, dè Stüèlinger Landgrõfschaft, 1524 d Buèrè erhobbè hèn, hèt mò dè chriègserfaarene un schinbar au rhetorisch gschickte Müller im Juni zum Hauptmaa vom Buèrèhuufè gwäält. Im Oktobèr hèt er aagfangè, mit sim Huufè, wo fascht 3500 Mannè stark gsi isch, dè südliche Schwarzwald Richtig Furtwangè im Mittlerè Schwarzwaald z durchschtreifè, woby sich schnèll zaalrychi Buèrè ym aagschlossè hèn. Dè Uffschtand, wo urschprünglich nu im Schwarzwaald tobt hèt, isch i wènigè Wuchè zuè nèm übberregionalè Flächèbrand worrè. Bi Donaueschinge dussè hèt er mit èm Brigachdäler Huufè am 14. Dezembèr è erschti Nidderlaag gegè nè 2000 Maa starki adligi Armee erlittè, wo einèwög d Uusbreitig vom Uffschtand nit vohinderèt
New Horizons isch e Ruumsonde vo de NASA, wo d Ufgoob het de Chliiplanet Pluto und dem sini Möö Charon, Nix und Hydra z erforsche. Die Sonde isch em 19. Jänner 2006 gstartet und em 14.Juli 2015 inere Distanz vo 12500 km bim Pluto vorbii gfloge. Debii het sii under anderem au Foti vom Pluto und vom Charon gschosse.
Dr Fritz Leonhardt (* 11. Juli 1909 z Stuegert, wo-nr am 30. Dezember 1999 au gschdorba ischt) ischt a bedeidender deitscher Bauinschineer, Archidekt ond Hochschuellehrer gwäa. Dr Fritz Leonhardt kommt am 11. Juli 1909 z Stuegert uff d Welt. En dera Stadt wechst’r au auf ond gôht en d Schuel. Em Alder vo 18 Jôhr macht’r am Dillmann-Gymnasium s Abidur. Dô drnôch durchlauft’r a Studium em Bauinschineerwesa, zerscht an dr Technischa Hochschuel Stuegert ond hendrher an dr Purdue-Universideet z West Lafayette em US-amerikanischa Staat Indiana. 1934 kriagt’r sei erschda Stell als Brickabauinschineer bei dr Reichs-Audobôô-Gsellschaft. Deet schafft’r eng zamma mit-em renommirda Paul Bonatz. Fenf Jôhr schbäder macht sich dr Leonhardt selbschdendich ond grendet a Inschineersbiro. 1953 wuud des Ondernehma erweidret mit zwoi Gsellschafder ond kriagt da Nama Leonhardt, Andrä & Partner. 1957 schließlich wuud em Leonhardt vo dr Technischa Hochschuel Stuegert a Professur em Fach Massivbau ôôbodda, wo-nr gern ôônemmt. 1967 gar wuud’r vo sellra Hochschuel, wo sich enzwischa Universideet nennt, zom Rekdor ernannt. Was da Leonhardt weltweit bekanntmacht, send zonägschd amôl 1955 d Schwedabruck ibr da Wiiner Donaukanal ond em Jôhr druff dr Stuegerter Fernsehdurm, dr erschde vo dr Welt en Stahlbedoo mit-ma Restaurant ond-ra Bsuecher-Pladdform, wo weltweit an
Dr Rafael Levi isch e dütsche Mathematiker und Astronom gsi. Dr jüdisch Gleerti und Schüeler vom Gottfried Wilhelm Leibniz isch e modärne Wüssrschaftler gsi und au usserhalb vo dr jüdische Gmäind as „edle Juud“ gschetzt worde, was für sälli Zit ussergwöönlig gsi isch. 1747/48 het dr Levi uf Dütsch logarithmischi Daafele veröffentligt, 1756 uf Hebräisch Studie zur Astronomii und Kaländerkund und 1757/57 sini populääre Kaländerdaafele zum die jüdische Fiirdig z berächne. Luḥot ha-'Ibbur, astronomische Tafeln für den jüdischen Kalender, Hanover: Leyden, 1756 Die Luḥot ha-'Ibbur wurden veröffentlicht mit M. E. Fürth's Yir'at Shamayim in Maimonides „Yad“, Ḳiddush ha-Ḥodesh, Dessau, 1820-21 Tekunat ha-Shamayim, über Astronomie und Kalenderfertigung, insbesondere bezugnehmend auf die Talmud-Passagen zu diesen Themen, mit Glossen von Moses Tiktin, Amsterdam, 1756 Von Levis kleineren Schriften blieben drei ungedruckt. Simon Waltsch zeichnete diese jedoch später auf und publizierte in Braunschweig einen Kommentar zu Maimonides’ Kalendervorschriften (Berlin 1786). Wilhelm Rothert: Hannoversche Biographie, Bd. 3: Hannover unter dem Kurhut, 1646–1815, mit vielen Porträts und vier Wappen, hrsg. Frau A. Rothert und Martin Peter, Hannover: Sponholtz, 1916, S. 512 Selig Gronemann: Genealogische Studien über die alten jüdischen Familien Hannovers, Hannover, 1913, passim Salomon Wininger: Große Jüdische National-Biographie mit mehr als 8000 Lebensbeschreibungen namhafter Männer
Dr Salomo Dubno, vollständig Schelomo ben Joel Dubno (hebräisch שלמה בן יואל דובנה; uf d Wält choo 1738 z Dubno, Wolhynie; gstorbe am 26. Juni 1813 z Amsterdam) isch e hebräische Dichter und Ufklärer us em Kräis um e Moses Mendelssohn gsi. Er isch u. a. dr Leerer vo de Chinder vom Mendelssohn gsi und Biurist. Dr Salomo ben Joel isch z Dubno ufgwaggse, und het spööter au in Galizie gläbt. 1767 isch er uf Amsterdam, 1772 uf Berlin. Noch em Dood vom Moses Mendelssohn isch er 1782 uf Wilna, denn uf Frankfurt am Main und schliesslig wider zrugg uf Amsterdam. Dr Salomo Dubno het en umfangriichs literarischs Wärk hinderloo. Heinrich Graetz: Geschichte der Juden, Bd. XI, Leipzig 1870 J. Friedrich Battenberg: Die Juden in Deutschland vom 16. bis zum Ende des 18. Jahrhunderts, Wissenschaftsverlag Oldenbourg, Münche 2001 Normdate: GND: 133874206 | LCCN: nr95003595 | VIAF: 75054201
Dr Öpfel, gnauer dr Kulturöpfel, isch äini vo de Obstarte, wo seer gsund und wirtschaftlig seer bedütend si, und waggst uf Öpfelböim. S Fruchtfleisch vom Öpfel entstoot nit us em Fruchtchnoote, sondern us dr Blüetenaggse. Dr Biolog reedet dorum vo Schiinfrücht. D Öpfelfrucht, wo dr Öpfel tüpisch isch für sä, isch e Sonderform vo dr Sammelbalgfrucht. E Balg bestoot us eme Fruchtblatt, wo ere Noot nooch mit sich sälber duet verwaggse. Zmizt im Fruchtfläisch entstoot us em balgäänlige Fruchtblatt e petgamäntartigs Ghüüs. Im Fruchtfläisch sälber het s nume doo und dört äinzelni Stäizällenäster. D Öpfel wärde au noch em Günne rif. Si ghööre zu de klimakterische Frücht. Wemm mä en Öpfel zun ere Banane oder zu andere Frücht legt, wärde die schnäller rif. Das chunnt vom gasförmige Pflanzehormon Ethen, wo bim Noochrife freigsetzt wird. Wägen em enzymatische Bruunwärde wird s Fruchtfläisch dört, wo s nit dur d Schale gschützt isch, je noch dr Sorte und em Vitamin-C-Ghalt meer oder weniger schnäll bruun. Das macht gsundhäitlig nüt us, het aber en Iifluss uf die medizinischi Häilwirkig. Bruuni Füüli im Zämmehang mit Schimmelbilz hingege füert zum ene hööchere Patulin-Ghalt im Öpfelsaft und Patulin isch sterker chräbserregend as Nikotin. Wemm mä dr Öpfel
D Musa × paradisiaca, mäistens dütsch Banane oder gnauer Desserbanane oder Obstbanane, isch e Pflanzenart us dr Gattig vo de Banane. Si isch e Hübrid vo Musa acuminata und Musa balbisiana. Vor allem dr Frucht von e Hufe vo iire Sorte säit mä eso. Banane ghööre im dütschsproochige Ruum zu de Frücht, wo am mäiste gässe wärde. D Banane stammt ursprünglig us dr südostasiatische Inselwält. Austronesischi Iiwanderer, wo Madagaskar vom hütige Indonesie us besiidlet häi und dr Riis uf Madagaskar brocht häi, häi woorschinlig au d Banane uf Afrika mitgnoo. Vo de Kanarische Insle, wo d Spanier si scho 1400 uf Plantaasche aapflanzt häi, si si uf Amerika choo. Bis in d 1960er Joor isch d Hauptsorte für en Export d Gros Michel gsi, wo gröösser gsi isch und mee Gschmack gha het as d Banane hüte. Si si aber von ere Chranket aagriffe worde und mä het ufghöört si z exportiere. Au d Cavendish Banane, wo sä abglööst het, het sit de 1990er Joor e schweere Stand und mä muess bald e nöiji Sorte entwiggle, wo beständig isch gege Chrankäite. Museum der Arbeit, Hamburg (Hrsg.): Tanz um die Banane: Handelsware und Kultobjekt; Hamburg u. Münche: Dölling und Galitz, 2003,
p1 p3 D Burg Mandach, au Burg Wyler benamst, stòt bi Rièdè, èm Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf im Chreis Waldshuèt uff èm Felsvorschprung übber m Mettmadal. Zu dè Erbauungsgschichtè isch wènnig tradyrt. Um 1352 wörd èn Heinrich vo Ärzingè gnennt. Dè Ärzinger hèt d Burg bis zu irem Uusschterbè um 1501 ghört. Denn isch si a dè Junker Lukas vo Reischach vokauft worrè. Sellè hèt si a s Koschter St. Bläsy witervokauft, wo si vo Vögt hèt vowaaltè lõ. So isch dè Chrischtoph vo Mandach 1581 uff dè Burg Wyler sesshaft gsi. Er isch um 1616 gschtorbè. Er isch Obbervogt vom Markgrafè vo Baddè z Ettlingè gsi, sini Witwè Euphrosine hèt 1610 iri Rächt a s Kloschter Rièdè voerbt. Vomuetlich isch d Burg aaschlièßend volõ worrè. Dè Euphrosines iren Soon Chrischtof Jakob vo Mandach isch Hofmeischter bim Bischof vo Worms gsi. Vomuetlich hèt mõ d Burg nõch sellèrè Familliè denn Mandach dauft. Bi Zurzi isch annedubaki è Schlössle Mandach gschtandè. S Adelsgschleècht vo Mandach sin einscht Minischterali vom Hochschtift Konschtanz gsi, irè Wappè isch no im Ortswappè vo Mandach erhaaltè blibbè. D Hörnleburg, vo dèrrè no einigi Reschtè z sää sin, isch uff ènèm Felsvorschrprung uff Schwarzwald-Granit baut, so dass übber
47.67258.8340833333333Koordinate: 47° 40′ 21″ N, 8° 50′ 3″ O; CH1903: 704798 / 281139 f1 D Rhybrugg Hemmishoffè isch è eingleisigi Ysebaabrugg a dè Baanschtreggi Etzwilè-Singè, wo i dè Schwiz bi Hemmishoffè dè Hochrhy übberschpannt. S Bauwärch stammt uss èm Johr 1875 un wörd als Denkmòl vo nationaler Bedütung ygschtuèft. Zum Bau vom gröschtè Ingenieurbauwärch a dè Baanschtreggi Winti–Singè hèt diè Schwizerischi Nationalbaan èn europawitè Wettbewärb durrègfüürt. Mit èm Bau vom Übberbau un dè Pfyler hèt si im Früèling 1874 dè Gwinner vom Wettbewärb, s Pariser Unternämmè Cail & Cie., beuffdraagt. Oft isch in älterè Publikationè uubachenerwys dè Gustave Eiffel als Konschtrukteur vo dè Brugg aagää worrè. D Gründung vo dè Brugg hèt d Wyner Firma Cless & Teyber uusgfüürt. Im Dezembèr 1875 hèt dè Gründungsbüèz aagfangè, am 8. April sin d Sockel für d Pfyler fèrtiggschtellt gsi. Nõch èm Bau vo dè drei schmydeysernè, gsamt 110 Tonnè schwèrè Pfyler hèt im Mai d Montaage vom 445 Tonnè schwèrè Übberbau aagfangè. Sell isch mit Hǜlf von èm Holzlèèrgrüscht durrègfüürt worrè, wo z Stei am Rhy hèrgschtellt un abschnittswys uff èm Rhy zu dè Bauschtell gflösst worrè isch. Am 8. Juli 1875 isch d Probebelaschtig durrègfüürt, nüü Dääg spôter isch s Bauwärch