rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 2014 (portugiisisch Copa do Mundo FIFA, änglisch FIFA World Cup) vu dr Manne isch di 20. Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte gsii. D Ändrundi het vum 12. Juni bis zum 13. Juli 2014 z Brasilie stattgfunde. Wältmaischter isch zum vierte Mol Dytschland wore noch eme 1:0-Siig no Verlengerig im Finale gegen Argentinie. Dr Titelverdaidiger Spanien isch scho in dr Gruppephase uusgschide, dr Gaschtgeber Brasilie het im Halbfinale gege Dytschland verlore un isch noch ere 0:3-Niiderlaag im Spiil um Blatz 3 gege d Niederlande uf dr vierte Blatz chuu. Di dytsch Fueßballnationalmannschaft isch dodermit automatisch fir dr FIFA-Konfederatione-Pokal 2017 qualifiziert. Am 30. Oktober 2007 het s FIFA-Exekutivkomitee z Züri bschlosse, ass Brasilie zum zwaite Mol no 1950 Gaschtgeber vu dr Wältmaischterschaft isch. Dodermit isch Brasilie au automatisch Uusrichter vum Konfederatione-Pokal 2013 gsii. Am 31. Mai 2009 het d FIFA di zwelf Stedt bekannt gee, wu d Spiil uusdrait wäre. Si sin us insgsamt 17 Bewärber uusgwehlt wore. S Finale findet z Rio de Janeiro statt, s Ereffnungsspiil soll z São Paulo. Nit beruggsichtigt wore sin Belém, Campo Grande, Florianópolis, Goiânia un Rio Branco. E Verdailig vu dr Startplätz isch uf dr Sitzig
Dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii säit, ass d Gsamtenergii vom ene isolierte Süsteem sich mit dr Zit nid änderet. Zwar cha Energii vo äinere Form in en anderi umgwandlet wärde, zum Bischbil Beweegigsenergii in Wermienergii. Es isch aber ummöglig, as innerhalb vom ene abgschlossnige Süsteem Energii erzügt oder vernichdet wurd: D Energii isch e Gröössi wo erhalte blibt. D Erhaltig vo dr Energii gältet as e wichdigs Brinzip vo alle Naturwüsseschafte, und dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii goot eso: D Gsamtenergii im ene abgschlossnige Süsteem blibt konstant. (Evor = Enach) Under eme abgschlossnige Süsteem verstoot mä e Süsteem ooni Usdusch vo Energii, Informazione oder Stoff mit dr Umgääbig und ooni Wäggselwirkig mit ere. Dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii cha mä mit Hilf vom Noether-Theorem vo dr Daatsach abläite, ass d Gsetz vo dr Füsik, wo für das Süsteem gültig si, nid vo dr Zit abhänge. Wemm mä in dr Umgangssprooch drotzdäm vo Energiiverbruuch, Energieverschwändig, Energiispare und Energieverlust cha schwätze, denn isch s dorum, wil uf dr äinte Site d Ärde kä abgschlossnigs Süsteem isch, und uf dr andere Site dr Mensch und anderi Forme vo Lääbe uf dr Ärde Energii nume
Dr Buechdruck isch e mechanische Brozäss, wo mit em Gschribnigs und Bilder uf ebeni Flechene, mäistens us Babbiir, reproduziert wärde. D Wärk, won e so entstöön, chönne in groosse Mängene verbräitet wärde. Bis dass dr Buechdruck erfunde worde isch, häi weenigi Spezialiste e Monopol ghaa uf s Mache vo Dokumänt und Büecher und uf deren iiri handschriftligi Vervilfältigung (Manuskript). In Öiropa si das bsundrigs gebildeti Mönch in de Skriptorie vo de Chlöster gsi. In Ostasie het mä dr Buechdruck scho im 8. Joorhundert kennt. Dr modärn Buechdruck mit Lettere, wo chönne usgwäggslet wärde, in ere Druckerbrässi (Tüpedruck), wo s mööglig gmacht het, relativ billig und schnäll gröösseri Uflaage häärzstelle, isch im 15. Joorhundert vom Johannes Gutenberg erfunde und dank gröössere Inwestizioone zum e wirtschaftlige Erfolg gmacht worde. Mit em Buechdruck isch s liichter worde, schriftligi Informazioone au under Lüt z verbräite, wo nid stäiriich gsi si. Nid nume Wüsse het eso massehaft chönne verbräitet wärde, sondern au Noochrichte und Mäinige, und daas meer oder weeniger, ooni dass d Chille und d Obrigkäit es hätte genau chönne kontrolliere. Im Lauf vo dr Zit isch s wäge dere Mäinigsfreihäit zu massiven gsellschaftlige Verändrige choo. Dr Buechdruck isch äini vo de Driibchreft für
Letter (vo französisch lettre, us latiinisch littera, „Buechstaabe“) oder Drucktüpe bzw. Tüpe si Schriftkörper, wo oobe druf s erhaabene, spiegelvercheerte Bild vom ene Schriftzäiche druf isch. Si wärde vo Hand (Handsatz) oder mechanisch (Maschinesatz) zum Schriftsatz zämmegstellt, wo im Hoochdruck, mäistens mit Tiigeldruckbrässene, uf Babbiir reproduziert wird. Sit dass sich dr Fotosatz duuregsetzt het, wärde Lettere nume no gläägentlig im Buechdruck (Druck vo Büecher für Bibliofili) und für Blindbräägig verwändet. Blindbrääglettere bestöön wil si müesse hert sii us Messing oder hertere Bleilegierige. Lettere si us Lettermetall gmacht, das isch e Legierig vo z. B. 67 % Blei, 28 % Antimon und 5 % Zinn, mänggisch isch au non e chli Chupfer din. S mäiste isch Blei und das macht s „Züüg“, wie mä em Lettermetall emol gsäit het, wäich und formbar, dr Zinn sorgt für e gueti Verbindig vo de äinzelne Metall und dorum wird d Legierig zeech. S Chupfer macht s herter und widerstandsfäiger. S Antimon sorgt drfür, ass käini Hoolrüüm vorchömme, wil es sich usdeent, wenn s hert wird. Groossi Buechstaabe vo 48 Punkt (18,05 mm) aa, z. B. für Blakaat, het mä, wil Bleilettere z schweer gsi wääre, us Holz und Kunststoff gfreest. Tüpe im ene Setzchaste
Winikä-Gschwadär (amtlichi Schrybwys: Winikon-Gschwader) isch ä ehemaligi Zivilgmäind und äs Quartiär vo dä Gmäind Uschtär im glychnamigä Bezirk. Am 31. Dezämbär 2013 hät Winikä-Gschwadär öppä 3650 Ywonnär ghaa. Werikä lyt im Nordweschtä vo dä Schtatt Uschtär und gränzt im Oschtä an äs Naturschutzgebiät, wo s Quartiär vo Werrikä trännt. Winikä-Gschwadär beschtaat us äm Dorf Winkiä, wo sin ländlichä Charaktär bewaart hät und äm Schtattquartiär Gschwadär, wo mit äm Zäntrum vo Uschtär värwachsä isch. Nordweschtlich vo Winikä isch s Zäntrum mit dä Schportaalagä, wo sich s Fuässballschtadion und s Halläbad befindät. S Wappä zäigt ä roti Trubä ufämänä rotä Schild. D Trubä isch än Hywys uf dä Wyabou, was ja au us äm Namä hervorgaat und wo z Winkiä scho sit äm früänä Mittälaltär Tradizion hät. Im Nordweschtä vo Winikä befindät sich dä Autobaanzuäbringär Uschtär-Nord vo dä Autobaan A53. Durs Quartiär füärt d Wintärtuurärschtrass. D Aabindig an öffäntlichä Värcheer wird dur di bäidä schtättischä Busliniänä 725 und 811 sichärgschtellt. In Winikä befindät sich di alti Uschtärmär Schtatthaltärei Winikä mit sim Gloggätürmli, wo untär Dänkmalschutz schtaat und als Boudänkmaal vo regionalär Bedüütig igschtuuft isch. Z Winikä-Gschwadär befindät sich s Primarschuälzäntrum Gschwadär. Im Nordweschtä vo Winikä isch dä Fuässballplatz und s Halläbad Uschtär,
As elektromagnetischi Wälle bezäichnet mä e Wälle us kopplete elektrische und magnetische Fälder. Bischbil für elektromagnetischi Wälle sin Radiowälle, Mikrowälle, Wermistraalig, Liecht, Rönggestraalig und Gammastraalig. Freiji elektromagnetischi Wälle im Wakuum sin Dranswersalwälle. D Wäggselwirkig vo elektromagnetische Wälle mit Materie hängt vo iirer Frekwänz ab, und die cha über vili Gröössenordnige wariiere. Es cha Umständ gee, wo d Dranswersalidäät verletzt isch, z. B., wenn - wie bi Plasmaschwingige (Plasmone) - Drääger vo chemische Äigeschafte, z. B. metallischi oder bundeni Elektrone mitmache. In de verschiidene Beriich vom elektromagnetische Spektrum git s Underschiid zwüsche de Kwelle und wie sich d Straalig usbräitet und was für Wirkige si het. Andersch as zum Bischbil d Schallwälle häi elektromagnetischi Wälle käi Medium nöötig, zum sich uszbräite. Si pflanze sich im Vakuum unabhängig vo iirer Frekwänz mit dr Gschwindigkäit vom Liecht furt. In Materie isch d Liechtgschwindigkäit chliiner. Das wird nit em sogenannte Brächigsindex n {\displaystyle n} usdruckt. Als Dranswersalwälle zäige elektromagnetischi Wälle s Fenomeen vo dr Polarisazioon. Im freie Ruum stöön d Wektore vom elektrische und vom magnetische Fäld sänkrächt ufenander und uf dr Richdig, wo d Wälle sich din usbräitet. Die Dranswersalidäät vo de freie elektromagnetische Wälle cha mä im sogenannte Färnfäld vo dr Multipolstraalig
Oron chan folgendes bedüte: e Gmaind oder e Gebiet im Schwizer Kanton Waadt: Bezirk Oron, en ehemolige Bezirk Oron-la-Ville, e ehemolegi Gmaind im Bezirk Lavaux-Oron Oron-le-Châtel, e ehemolegi Gmaind im Bezirk Lavaux-Oron Oron VD, de Name vo de fusionierte ehemolige Gmainde Bussigny-sur-Oron, Châtillens, Chesalles-sur-Oron, Ecoteaux, Oron-la-Ville, Oron-le-Châtel, Palézieux, Les Tavernes, Les Thioleyres und Vuibroye e Gmaind oder e Gebiet uusserhalb vo de Schwiz: Oron (Moselle), e Gmaind im Département Moselle, Frankrych Oron (Nigeria), e Stadt z Nigeria Oron (Israel), e Phosphatmine und es Industriigebiet z Israel Oron isch de Familiename vo folgende Persone: Chaim Oron (* 1940), israelische Politiker vo de Meretz-Partei Oron (Adelsgeschlecht), es waadtländer Adelsgschlächt
Hüttlingen chan folgendes bedüte: i de Schwiz Hüttlingen TG, e Gmaind im Kanton Thurgau z Dütschland Hüttlingen (Württemberg), e Gmaind im Ostalbchrais, Bade-Würtebärg Hüttlingen (Ehingen), en Ortstail vo de Gmaind Ehinge (Mittelfranken), Landchrais Ansbach, Bayern
Hüttlinge isch e politischi Gmaind im Bezirk Frauefäld vom Kanton Thurgau i de Schwiz. D Gmeind Hüttlinge isch em 1. Jänner 1999 dur e Fusion vo verschidne Korporazione entstande. Es händ sich dozmol d Munizipalgmaind Hüttlinge und die vier Ortsgmainde Eschikofe (BFS-Nr. 4581), Harewile (BFS-Nr. 4582), Hüttlige (BFS-Nr. 4583) und Mettedorf (BFS-Nr. 4584) zur politische Gmaind Hüttlinge (BFS-Nr. 4590) zämegschlosse. Us däm Grund sitzd im Gmaindrot vo Hüttlinge, wo us 5 Mitglider bestoot, je en Verträter us däne ehemolige Ortsgmainde. Hüttlinge gränzt im Norde änet de Thur a Pfyn und Mülhaim, im Oste a d Gmainde Wigoltinge und Amlike-Bisegg, wo baidi zum Bezirk Wyfälde ghöred. Im Süde isch Tuendorf und im Weste d Gmaind Felbe-Wellhuuse. Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Johann Jacob Wehrli (1790–1855), en Pädagog, wo z Eschikofe uf d Wält cho isch Commons: Hüttlinge – Sammlig vo Multimediadateie Offizielli Website vo de Gmaind Hüttlige Verena Rothenbühler: Hüttlingen. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Verena Rothenbühler: Eschikofen. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Verena Rothenbühler: Harenwilen. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Erich Trösch: Mettendorf. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst.
Andwil isch e Ortschaft i de politische Gmaind Birwinke vom Bezirk Wyfälde im Kanton Thurgau i de Schwiz. D Ortsgmaind Andwil isch 1812 gründet worde und hät zur Munizipalgmaind Birwinke ghört. Uf em Guggebüel hät de Johann Jacob Wehrli im Joor 1853 e landwirtschaftlichi Schuel ygrichdet, wo 1870 wäge Schüelermangel wider hät müese gschlosse wärde. 1878 isch z Andwil e Fäldschützegsellschaft gründet worde und die hät 2018 mit de Schützegsellschaft Birwinke-Happerswil zu de Schütze Birwinke fusioniert. Uf de 1. Jännar 1995 hät di ehemolig Ortsgmaind Andwil zäme mit de Ortsgmainde Klarsreuti, Mattwil, Happerswil-Buech, Birwinke und de Munizipalgmaind Birwinke zur politische Gmaind Birwinke fusioniert. Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Gregor Spuhler: Andwil TG In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Andwil uf de Website vo Birwinke Website vo de Evangelische Chirchgmaind vo Andwil Feldschützengesellschaft Andwil under Vereinschronik uf schuetzen-birwinken.ch abgruefe am 6. April 2020 Bundesamt für Statistik: Eidgenössische Volkszählung 2000: Bevölkerungsentwicklung der Gemeinden 1850–2000. Bern 2005 (Online uf bfs.admin.ch, Date im Aahang) Normdate: GND: 4401395-4
S Wort Wakuum (vo latiin. vacuus‚ leer) bedütet ‚e Ruum, wo fast ganz leer isch‘, wo s also käi Materie git. Zum e Wakuum z mache, isch s wichdig, vor allem Gaas us em Woluume uuse z bumpe. Wenn dr Gaasdruck aber nume seer vil chliiner isch as dr atmosfäärischi Druck, denn reedet mä nid vom ene Wakuum, sondern vom ene verchliinerete oder reduzierte Druck, oder eme Underdruck. Liecht und alli elektromagnetische Wälle überhaupt wie d Wermistraalig, Däili, elektrischi, magnetischi und Grawitazionsfälder bräite sich im Wakuum us; Schallwälle hingeege bruche e materiells Medium und chönne sich im Wakuum nid usbräite und au d Wermiströömig (Konvekzioon) und d Wermiläitig (Kondukzioon), das häisst, d Arte vo Wermiüberdräägig, wo an Materie bunde si, verchliinere sich, wenn dr Druck niidriger wird. Das Fenomeen wird usgnützt in Thermosfläsche, Dewar-Gfääss und zum Tank für Flüssiggas (Suurstoff, Argon, Stickstoff, Helium) z isoliere. Dur e Hoochwakuum cha dr elektrischi Stroom nume bi seer hooche Spannige duureschloo und das wird in Wakuumkondensatore in dr Hoochläistigselektronik und em Hoochspannigsdäil vo evakuierte Rönggerööre usgnützt. S Brinzip wird au bi Wakuum-Läistigsschalter aagwändet. Lääbewääse chönne im Wakuum nid lang lääbe, wil si für iire Stoffwäggsel uf Materie aagwiise sin, aber Bakteriespoore, Pflanzesoome usw.
Radiowälle si elektromagnetischi Wälle mit ere Wällelemgi vo zwüsche 10 Santimeter und 100 Kilometer und eme Frekwänzberiich von e baar Kilohärtz (Lengstwälle) bis zu öbbe 3 Gigahärtz – wo sich denn dr Radar- und dr Mikrowälle-Beriich chömme. Dr Ursprung vo Radiowälle cha natürlig oder technisch si. Ooni technischi Hilfsmiddel (z. B. Empfänger) cha mä sä nit noochwiise, wil si usserhalb vom menschlige Woornäämigsberiich lige. D Frekwänze vom elektromagnetische Spektrum, wo technisch usgnützt wärde, gönge über d Langwälle bis zur Terahärtzstraalig. Für wie si brucht wärde gits internazionali Überiikomme. Funk- bzw. Radiowälle wärde für die läitigsloosi Überdräägig vo Sprooch, Bilder und andere Daate wie Zitzäiche verwändet, und für s Radio und Färnsee, für d Ortig (Radar) und Nawigazioon (GPS, Funkpäilig). D Informazioon wo söll überdräit wärde, wird bi dr Noochrichdeüberdräägig uf e Dräägerwälle druf moduliert und vo dr Sänderantenne usgsändet. In dr Empfängerantenne wärde dur d Radiowälle Schwingige vo dr gliiche Art induziert, die wärde versterkt und d Informazioon wird wider demoduliert. Radiowälle wärde au iigsetzt zum Warmmache (Dröchne, Usherte, therapöitischi Zwäck, Mikrowällehärd). D Radiowälle us em Wältall wärde in dr Radioastronomii undersuecht. Mä kennt z. B. d Straalig vom freije Wasserstoff in dr Milchstrooss bin ere Wällelengi vo 21 cm.
Dr Hansruedi Giger (* 5. Februar 1940 z Kuur; † 12. Mai 2014 z Züri), aigetli Hans Rudolf Giger un besser bekannt as HR Giger, isch e Schwyzer bildende Chinschtler, Moler un Oscarprysdreger gsii. Dr H. R. Giger isch as Suhn vum Apedeker Hans Richard Giger un syre Frau Melly Giger z Kuur im Bindnerland uf d Wält chuu. Ase Chind isch er seli schych gsii. Är isch katholisch erzoge wore, was speter Yyfliss ghaa het uf sy Chunscht. No dr Matura het er ab 1962 Innenarchitäktur un Induschtrydesign an dr Chunschtgwärbschuel z Züri studiert. In dr Zyt vu syre Uusbildig sin syni erschte Tuschefäderezaichnige entstande („Atomkinder“), sonigi frieje Wärch het er in dr Untergrundzytige „Hotcha!“, „Clou“ un „Agitation“ vereffetligt. Bekannt wore isch er no 1966, wun er sy Studium erfolgrych abgschlosse un sich as Innenarchitäkt etabliert het. Är het as Designer an ame Biroomeebelprogramm vu dr Firma Knoll Inational gschafft, doderdur ischer as Innenarchitäkt bekannt wore, was e weng speter derno schließli zue dr erschte Uusstellig vu syne Wärch gfiert het. Är het sy Brotberuef zerscht nit ufgee un het wyter as Designer un Innenarchitäkt gschafft. In dr negschte zwai Johr het er e Huffe Skulpturen un Bilder gschaffe
Die spezielli Relatiwidäätstheorii (churz SRT) isch e füsikalischi Theorii über d Bewegig vo Körper und Fälder im Ruum und dr Zit. Si erwiteret s galileische Relatiwidäätsbrinzip, wo ursprünglig in dr Mechanik entdeggt worden isch, zum spezielle Relatiwidäätsbrinzip. Noch em spezielle Relatiwidäätsbrinzip häi nit nume d Gsetz vo dr Mechanik, sondern alli Gsetz vo dr Füsik in alle Inerzialsüsteem die gliichi Form. So het d Liechtgschwindikäit in jedem Bezuugssüsteem dr gliich Wärt. E Folg vom Relatiwidäätsbrinzip isch s, ass es käi absolute Ruum und kä absoluti Zit git. D Lengene und d Zite si dr Lorentzkontrakzioon und dr Zitdilatazioon underworfe und hänge vom Beweegigszuestand vom Betrachter ab. En anderi wichdigi Konsekwänz vo dr SRT isch d Ekwiwalänz vo dr Masse und dr Energii. Dr Albert Einstein het die spezielli Relatiwidäätstheorii 1905 im Ardikel „Zur Elektrodynamik bewegter Körper“ veröffentligt, und sich uf d Aarbede vom Hendrik Antoon Lorentz und vom Henri Poincaré gstützt. Wil sich d Theorii mit dr Beschriibig vo Bezuugssüsteem befasst, wo sich relativ zuenander beweege, und mit dr Relatiwidäät vo Zitspanne und Lengene, isch si bald as „Relatiwidäätstheorii“ bekannt worde. 1915 het dr Einstein iire dr Naame Spezielli Relatiwidäätstheorii gee, won er sini Allgemäini Relatiwidäätstheorii (ART) veröffentligt het. Die
In dr Füsik beschribt e Fäld wien e füsikalischi Gröössi im Ruum verdäilt isch. Es cha sich um e Skalarfäld handle wie z. B. s Grawitazioonspotenzial oder s elektrostatische Potenzial, oder um e Wektorfäld wie z. B. s Grawitazioonsfäld oder s elektrische Fäld. Em Wärt vom ene Fäld am ene bestimmte Blatz säit mä mänggisch Fäldsterki. Fälder si au sälber füsikalischi Objekt: Si erfülle Beweegigsgliichige, wo män e doo Fäldgliichige gsäit. D Dünamik vo Fälder wird in dr Fäldtheorii behandlet. D Beweegigsgliichige für s elektrische und s magnetische Fäld si d Maxwell-Gliichige. Wie d Körper häi d Fälder Energii (d Fäldenergii), Impuls und au Dräiimpuls. D Wirkig vo Chreft zwüsche zwäi Körper im leere Ruum erklärt mä eso, ass e Fäld die Gröössi vom ene Körper ufnimmt und si uf dr ander Körper überdräit. In dr Kwantefäldtheorii isch s Fäld dr fundamentali Begriff, wo alli Äigeschafte vo dr Materie und de Chreft drus entwigglet wärde. E Fäld cha do nume in definierte Stuefe aagregt wärde, und das beschriibt mä eso, ass en entsprächendi Zaal vo Fäldkwante erzügt wärde. Alli bekannte Materiedäili bestöön us sonige Fäldkwante vo bestimmte Fälder, wääred d Chreft zwüschene dur Usduschdäili, d. h. Fäldkwante vo bestimmte andere
Dr Ruum isch en Art „Bhälter“ für Materie und Fälder, wo sich alli füsikalischen Vorgäng din abspiile. Das Verständnis vom Begriff Ruum isch expräss e chli ungenau und isch sit em Isaac Newton allgemäin verbräitet. Erst dr Einstein hets denn in Froog gstellt. Däm entspricht, ass mä as Mensch us Erfaarig „scho immer gwüsst het, was dr Ruum isch“, z. B. ass er dur die drei Dimensione Hööchi, Bräiti und Diefi, wo zuenander orthogonal si, bzw. Abstand, Richdig und Hööchi bestimmt isch. Dr Ruum macht s mööglig, ass alli materielle Objekt en Usdeenig chönne haa, är sälber existiert as grundlegends Ordnigsmodäll „a priori vo de Objekt, wo in em vorhande si“. Hüte gseet mä das andersch, dass er nume in Relazioon zun dene Objekt existiert. Wenn mä dr Ruum eso definiert, macht s kä Sinn, vom ene „leere“ Ruum z schwätze. Zum en füsikalisch z beschriibe brucht mä formali Äigeschafte vo verschidnige mathematische Rüüm, mäistens vom euklidische. Dr Begriff vom Ruum het sich in dr Gschicht vo dr Füsik stark veränderet. Zur Zit vom Newton isch dr Ruum absolut, unveränderlig, euklidisch und dreidimensional gsi und füsikalischi Vorgäng in em häi kä Iifluss gha uf en. Dr Albert Einstein het d
S Relatiwidäätsbrinzip säit us, ass d Naturgsetz für alli Beobachter die gliichi Form häi. Wäge däm isch s nid mööglig, ass es für irgend ä Beobachter oder Objekt e Beweegigszuestand git, wo bevorzugt oder absolut weer. Das häisst, mä cha nume feststelle, wie sich e Körper relativ zu andere bewegt, aber nid relativ zum ene bevorzugte Bezuugssüsteem. In dr klassische Füsik und au in dr spezielle Relatiwidäätstheorii (SRT), wo dr Albert Einstein 1905 entworfe het, het das Brinzip zerst nume in Inerzialsüsteem gulte, zum gliichförmigi und beschlüünigti Beweegige z beschriibe. Mä cha zwar au beschlüünigti Bezuugssüsteem verwände, aber denn häi d Naturgsetz nit die äifachi Form wie in de Inerzialsüsteem und sin dorum nit gliichberächtigt mit dene. Doorum isch im Raame vo dr allgemäine Relatiwidäätstheorii das Brinzip formal au uf beschlüünigti Bezuugssüsteem erwiteret worde. So wie mä s jetz also gseet, isch d SRT e Spezialfall vo dr ART, wo mä dr Iifluss vo dr Grawitazioon cha vernoochlässige, und isch eso für Inerzialsüsteem und für beschlüünigti Bezuugssüsteem gültig. Dr Galileo Galilei (1632) isch dr Erst gsi, wo das Brinzip formuliert het. Er het drbii nume an mechanischi Vorgäng dänggt und gsäit, ass e Beobachder, wo sich under Deck vom ene
En Inerzialsüsteem (vo latiinisch iners „undäätig, drääg“) isch in dr Füsik e Bezuugssüsteem, wo sich Körper, wo käini Chreft uf sä wirke, din in ere graade Linie mit dr gliiche Gschwindikäit beweege. Im ene Inerzialsüsteem gilt also s Drääghäitsgsetz vom Newton in sinere äifachste Form: Körper, wo käini Chreft uf sä wirke, beweege sich mit dr gliiche Gschwindigkäit und in dr gliiche Richdig und ändere die nume, wenn e Chraft uf sä aagwändet wird und denn isch d Bschlüünigung broporzional zu dere Chraft. Dr erst wo dr Begriff Inerzialsüsteem brucht het, isch dr Füsiker Ludwig Lange (1885) gsi. Verschiideni Inerzialsüsteem beweege sich gegenenander in graade Linie und mit dr gliiche Gschwindikäit. Käini Inerzialsüsteem si die beschlüünigte Bezuugssüsteem, zum Bischbil sonigi wo sich dräije: e Bezuugssüsteem, won e Huus uf dr Ärde din still stoot, isch nit inerzial und in iim dräte Schiinchreft uf. Im ene Inerzialsüsteem würd mä au nid beobachde, ass sich dr Fixstärnhimmel dräit. In dr klassische Mechanik hänge zwäi Inerzialsüsteem dur e Galilei-Dransformazioon zämme. D Galilei-Dransformazioone bilde e mathematischi Grubbe. Zun ene ghööre Verschiebige in dr Zit oder im Ruum, wo dr zitlig und rüümlig Ursprung vom äinte Süsteem uf dä vom andere Süsteem abbildet. Wil äi
D Lorentzkontrakzioon oder die relatiwistischi Lengikontrakzioon isch e Fenomeen vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii. Si säit us, ass e bewegte Beobachder e chürzeri Distanz zwüsche zwäi Pünkt im Ruum misst as äine, wo sich nid bewegt. Wil d Lengi vom ene Objekt dr Abstand zwüsche sine Ändpünkt isch, bechunnt mä, wemm mä d Lengi vom eine bewegte Objekt misst, e chürzeri Lengi über as wemm mä das Objekt misst, wenn es sich nid bewegt. Dä Effekt gseet mä nume in dr Richdig vo dr relative Beweegig und wird gröösser, wenn die relativ Gschwindigkäit zuenimmt. D Lorentzkontrakzioon isch zämme mit dr Zitdilatazioon und dr Reltiwidäät vo dr Gliichzitigkäit äins vo de grundlegende Fenomeen vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii und spiilt e wichdigi Rolle, wenn Experimänt in Däilibeschlüüniger usgwärtet wärde. D Gröössi vom Effekt cha mä mit dr Kontrakzionsformle berächne L=L0/γ{\displaystyle L=L_{0}/\gamma } Doodrbi isch L{\displaystyle L} die kontrahierti Lengi, also d Lengi, wo im ene Inerzialsüsteem gmässe wird, wo sich relativ zum Inerzialsüsteem vom Objekt bewegt, L0{\displaystyle L_{0}} d Lengi wenn sich s Objekt relativ yum Beobachder nid bewegt, also d Lengi vom Objekt gmässe in sim äigene Inerzialsüsteem, und γ=1/1−v2/c2{\displaystyle \gamma =1/{\sqrt {1-v^{2}/c^{2}}}} dr Lorentzfaktor mit dr Liechtgschwindigkäit c{\displaystyle c} und dr
Ass mä vo dr Ekwiwalänz vo dr Masse und dr Energii (oder churz: E=mc²) wäiss, isch e Resultaat drvo, ass in dr relatiwistische Füsik Masse und Energii nit unabhängig vonenander si. Jedes füsikalische Süsteem mit dr Masse m {\displaystyle m} het e Rueenergii E 0 = m c 2 . {\displaystyle E_{0}=mc^{2}.} Doodrbii isch c {\displaystyle c} d Liechtgschwindikäit. Dr Albert Einstein het die Erkenntnis 1905 formuliert. Wenn sich also die inneri Energii vom ene Süsteem änderet, änderet sich au si Masse. Wägen em Faktor c 2 {\displaystyle c^{2}} , wo seer grooss isch, mache Umsätz vo Energii, wie si im Alldaag tüpisch sin, bi dr Gröössi vo dr Masse nume seer weenig us. Wenn zum Bischbil Choole mit Suurstoff us dr Luft verbrennt wird, isch d Masse vom Chooledioxid, wo entstoot, zwar e chli chliiner als wemm mä d Choole und dr Suurstoff wurd wääge, aber dr Underschiid isch so chlii, ass men en nid cha mässe. Au d Energii, wo in dr Wermi steggt, macht bi dr Masse braktisch nüt us. D Masse vo dr Sunne isch öbbe 0,0001 % gröösser as wenn si chalt weer. Dorum macht s in vile Beriich immer no Sinn, ass mä d