rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Phaistos isch en antiki Stadt uf de Insle Kreta gsii. Bikannt isch de Ort wegem minoische Palast, wo do usgrabe woren isch und o dör de Diskos vo Phaistos, e rundi Toonschibe mitere Hieroglypheinschrift, wo bis hüt nonöd entzifferet isch, abgsie vo villne struube Pseudoentzifferige. Möglicherwiis isch de Name vom Ort as b3-jj-š3-tj i de Ägäische Ortsnameliste vom ägyptische Pharao Amenophis III. erwähnt. Di fruchtbaari Messara-Ebni isch scho i de Jungstaizitt biwonnt gsii. Um 1900 v. Chr. isch bi Phaistos e minoische Palast baut wore, wo s Herrschaftszentrum vomene Herrscher gsii isch, wo mindestens öber d Messaraebni gherrscht hett. Im 17. Jh. v. Chr. isch de Palast dör e starchs Erdbebe zerstört wore. De Noibau isch aber nie fertig wore, dodeöfr isch z Hagia Triada, wo echli nööcher zom Meer hii glegen isch, e zwaite Palast entstande. Nochdem im 15. Jh. v. Chr. mykenischi Grieche Kreta underworffe hend, isch ganz Kreta vo Knossos us biherrscht wore. Um 1000 v. Chr. sind d Dorer uf Kreta iigwanderet und di minoischi Kultur isch denn völlig erlosche. Phaistos isch aini vo de sibe kretische Stedt, wo de Homer im Schiffskatalog uuffüert und e Kontigent Schiff under de Füerig vom kretische König Idomeneus uf
De Talos (griechisch Τάλως, Τάλων isch i de griechische Mythologii e Riis us Bronze, wo d Insle Kreta biwacht hett. D Saage öber en sind nöd aihaitlich. De Talos isch e Riis us Bronze gsii und hett nume ai Oodere mit Götterbluet, em Ichor, ghaa, wo vom Hals bis zo de Chnöchel ggangen isch. Dai bi de Ferse isch die Oodere miteme Nagel verschloose wore. Er isch vom Zeus a de Europa gschenkt wore, demit er si bschütze tüeg. Nochere andere Version hett de Götterschmiid Hephaistos en em Minos gschenkt. De Talos isch draimool im Tag um Kreta ume gwanderet und hett findlichi Schiff mit Staiwörff vertribe. Wo d Argonaute uf Kreta hend wöle lande, het er si am Lande ghindered, doch d Medeia hetten mit Magie waansinig gmacht und er isch mitem Chnöchel anen Fels stupft, debii isch de Nagel uusgrisse und de Ichor uusgloffe, oder d Medea selber het de Nagel usegrisse. Noch anderne söll de Argonaut Poias en miteme Pfillschuss in Chnöchel tött haa. De Pausanias het gschribe, indem er de Kinaithion zitiert, ass de Talon e Soo vom Kres sai und de Vatter vom Hephaistos, wo de Vatter vom Rhadmanthys sai. Die Genealogii isch e Wortspill
E Sumerogramm bizaichnet i de Orientalistik d Verwendig vomene sumerische Schriftzaiche as Ideogramm oder Logogramm i nöd sumerische Teggscht, wie Akkadisch, Hurritisch, Hethitisch oder Luwisch. D Sumerogramm wered mit Majuskle transkribiert, um si vom andere Teggscht zunderschaide. Im Alte Orient isch d Kailschrift vo de Sumerer entwicklet wore und isch denn vo anderne Völcher und Kulture öbernoo wore. Debi isch de Bruuch uufchoo, as mengisch e Wort oder e Name nöd i de Sprooch vom Teggscht uusgschribe woren isch, sondern as e sumerisches Schriftzaiche as e Ideo- oder Logogramm bruucht woren isch. Si wered i de Transkription mitem sumerische Luutwert transkribiert, sööttet aber i de Sprooch vom Teggscht glese were. So werd s Sumerogramm DINGIR »Gott, Gotthait« imene akkadische Teggscht as ilu, imene hurritische as enu, imene hethitische as šiuna- und imene luwische as maššan- glese. Mengisch waiss mer aber nöd, wiene Wort innere bistimmte Sprooch gluutet hett. So chunnt i hethitische Teggscht s Sumerogramm MUŠ »Schlange« vor, di hethitische Luutig vo dem Wort isch nöd bikannt. Grad d Zaale sind i de Regle mit Sumerogramm gschribe wore und me chennt drumm nume wenigi hethitische Zaalwörter. Hüüffig werd as Sumerogramm d Wordendig vo de Ziilsprooch aaghängt. Determinativ Glossekail Rykle Borger:
E Glossekail isch i de hethitische Kailschrift e Zaiche, wo vor Wörter gsetzt werd, wo nöd hethitisch sind, da gelt aber nöd för Fremdwörter, wo is Hethitische uufgnoo wore sind. Die maiste Uusdrügg wo miteme Glosskail markiert sind, sind Luwisch. Well s Hethitische mit de Zitt numeno e Hoof- und Literatursprooch woren isch, hend vili Schriiber s Hethitische nöd as Muettersprooch gredt. Grad luwischi Muettersprööchler hend denn mengisch e luwisches Wort in Teggscht gsetzt, da aber mitemem Glossekail markiert. Da isch vergliichbar mit em hüttige Bruuch, as mengisch imene Hoochtütsche Teggscht e Schwizertütsches Wort bruucht werd, wo den i Aafüerigszaiche stoot oder kursiv gsetzt werd. Sumerogramm Determinativ R. Borger: Assyrisch-Babylonische Zeichenliste, Neukirchen-Vluyn, 1981. R. Borger: Mesopotamisches Zeichenlexikon, Münster, 2003.
E Determinativ isch i antike Schrifte, wie i de Keilschrifte oder Hieroglypheschrifte, e Zaiche, wo vor e Wort gsetzt werd, um azgee um was es sich handlet. S Determinativ werd nöd glese und i de Transkription höchgsetzt. S Determinativ cha vor oder nochem Wort gschribe were. So wered im Hethitische Objekt us Metall mitem Sumerogramm URUDU »Chupfer« markiert, z. B. URUDUšappikušta- »Noodle«. Da gelt o för Näme, so as mer waiiss, öbs um e Maa, e Frau, e Gotthait, e Fluss oder Stadt etc. goot. D Näme vo Mane wered i de Kailschrift nöd mit LÚ »Maa« determiniert sondern mitem Zaalzaiche »1«, wa entweder miteme höchgsetzte i oder m transkribiert werd, z. B. iAnitta oder mAnitta, Frauenäme wered mengisch entsprechend miteme höchgstellte f statt em Sumerogramm MUNUS »Frau« transkribiert, z. B. fPuduḫepa statt MUNUSPuduḫepa. Well Götternäme hüüfig vorchömed, werd s Determinativ DINGIR »Gotthait« maist abgchürzt as D oder d, z. B. DINGIRḪebat, DḪebat, oder dḪebat. I de Luwische Hieroglypheschrift gitts nöd vill Determinativ. Die wered mit latiinische Wort transkribiert (z. B. URBS »Stadt« för Städt und Ortschafte, FLUMEN »Fluss« för Gwässer oder DEUS »Gott« för Gotthaite), wobi immer di männlichi Form brucht werd, z. B. KarkamisURBS oder DEUSKubaba. Sumerogramm Glossekail
De Hyagnis (griechisch Ὑάγνις) isch i de griechische Mythologii e Phryger us de Stadt Kelainai. Er hett d Doppelflöte (Aulos) erfunde und von em stammt di phrygischi Tonart. Er hett zo Eere vo de Kybele, vom Dionysos und vom Pan Lieder gspillt. Die musikalische Ernoierige wered maist aber em Marsyas zuegschribe, wo mengisch as sii Soo gelt. Frieder Zaminer: Hyagnis. In: Der Neue Pauly (DNP). Band 5, Metzler, Stuttgart 1998, ISBN 3-476-01475-4, Sp. 765–766.
De Marsyas (altgriech. Μαρσύας) isch i de griechische Mythologii e Satyr, wo d Doppelflööte Aulos erfunde hett. Er isch de Flussgott vom Marsyas, emene Nebefluss vom Mäander, wo sini Quele bi de antike Stadt Kelainai hett, wo de Marsyas as Schutzgott vereert woren isch. As sin Vatter werd entweder de Hyagnis, de Oiagros oder de Olympus aaggee, de letscht isch aber noch anderne e Schüeller vonem gsii. Nocheme Mythos, wo im 5. Jh. v. Chr. uufchoo isch, hett d Göttin Athene d Doppelflööte erfunde, die aber eweggrüert, wo si gmerkt hett, as bim Spile vo de Flööte s Gsicht verzerrt weri. De Marsyas hett die Flöte gfunde und uufglese und isch wege dem vo de Athene ghaue wore. Doch hett er sich nöd iischüchtere loo und mit de Flööte Lieder för d Göttin Kybele gspillt. Er isch denn zimmli stolz wore und hett de Apollon uufgforderet, sich mit em ufe Musigwettchampf iizloo. Di beede hend mitenand Musig gmacht, wo de Apollon afange hett Akkörd spile, het de Marsyas aber Müe öberchoo. De Apollen hett sini Kithara zo alem ane ono umdrület und witter gspillt, wa mit de Flööte nöd goot und de Marsyas hett dromm verloore. De Apollon hett en
De Oiagros (griechisch Οἴαγρος) isch i de griechische Mythologii e thrakische König. Er isch de Soo vom Pieros und hett mit de Muse Kalliope di grüemte mythische Sänger Orpheus und Linos zügt. Au de Marsyas söll nochere Version e Soo vonem sii. K. Ziegler: Orpheus. In: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). Band 18, Stuttgart 18, Sp. 1217. Hans von Geisau: Oiagros. In: Der Kleine Pauly (KlP). Band 4, Stuttgart 1972, Sp. 250. Ulrich Hoefer: Oiagros. In: Wilhelm Heinrich Roscher (Hrsg.): Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie. Band 3,1, Leipzig 1902, Sp. 694 (Digitalisat).
Jaleo (xaˈleo) isch im Flamenco e Zueruef om d Musiker und d Tänzer aazfüüre. Bi de traditionelle Flamencoaläss gits Jaleadores, wo mit Chlatsche (palmas), Fingerschnalze (pitos) und Zuerüef (jaleos) d Musig und de Tanz rhythmisch understützed. Bikannti Zuerüef sind: ¡olé!, ¡olé ya!, ¡ále! »bravo!« ¡ay! »ach!« ¡guapo! »Höbsche!«, ¡guapa! »Höbschi!« ¡eso es!, uf andalusisch: ¡Ezo é! »so isches!« ¡vamo ya! »witter so!« ¡asi se toca / canta / baila! »Ase spillt / singt / tanzt mer!« Jaleo (Tanz)
Melegnano (früener Marignano) isch e Stadt im Areal vo dr italiänische Metropole Mailand. S Biet vo Melegnano ghört zu dr Region Lombardei. D Flechi vo dr Stadt isch 4 Kwadratkilometer gross. Am 13. und 14. Septämber ane 1515 het i dr Umgäbig vom Dorf d Schlacht vo Marignano zwüschen em Uszug vo dr Schwiizer Eidgnosseschaft und dr Armee vom französische König stattgfunde. Im Wyler Mezzano stoot s Beihuus Ossario Santa Maria della Neve mit de Gebei vo de Soldate, wo i dr Schlacht ums Läbe cho sind. s Beihuus vo Mezzano Commons: Melegnano – Sammlig vo Multimediadateie Demographic Balance and resident population by sex on 31st december 2022. Italian National Institute of Statistics, abgruefen am 14. Mai 2023.
D Jella Lepman (* 15. Mai 1891 z Stuegert ondr-em Nama Jella Lehmann, † 4. Okdober 1970 en Zirich), ischt a deitsch-bridischa Schurnalischdin, Schriftstellere ond Ibrsetzere gwäa. D Jella Lehmann kommt em Jôhr 1891 en dr Stuegerter Sophiastrôß uff d Welt. Ihr Vadder isch dr Fabrikant Josef Lehmann ond ihr Mueder d Flora Lehmann geborene Lauchheimer. Selle zwoi send jidisch-liberale Birger. D Schuel absolviirt d Jella em Kenigin-Katharina-Stift. Se ischt grad amôl 17 Jôhr alt, dô organisiirt des Mädle als leidaschaftlicha Biacher-Liabhabere a indrnazionala Leasestub fir d Kender vo de auslendische Arbeider, wo bei dr Stuegerter Waldorf-Aschdoria-Zigareddafabrik en dr Hackstrôß beschäfdigt send. Em Alder vo 22 Jôhr heiradet d Jella Lehmann da deitsch-amerikanischa Fabrikanda Gustav Horace Lepman. S Glick währt abr bloß a kurza Zeit; scho 1922 muaß dr Lepman weaga-ra Kriagsvorletzong, wo-nr sich em Erschda Weltkriag zuazoga hôt, s Zeitliche segna. Jetzt bleibt dr Jella nix anders meh ibrig, wia alloi fir ihre zwoi kleine Kender Anne-Marie ond Günther sorga. Om s neediche Geld zo vordeana, wuud se Redakdeerin beim Stuttgarter Neuen Tagblatt. Neabem Schreiba vo gsellschaftspolidische Artikl schafft-se 1927 a nuia Beilag fir dui Zeidong ond nennt-se Die Frau in Haus, Beruf und Gesellschaft. 1928 kommt em rennommirda
Suur isch e Gmeind im Bezirk Aarau vom Kanton Aargau. Das Dorf lyt i dr Ebeni vom undere Suuretaal a der Suure. Es ghört hüt zum grössere Sidligsruum vo dr Stadt Aarau. Im Weschte goot dr Gmeindbann bis ufe Hügel vom Suurechopf. D Nochbergmeinde vo Suur sind Aarau, Buchs, Robischwil, Hunzeschwil, Gräniche, Oberänpfälde und Underänpfälde. Der Ortsname isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1045 s erschte Mol erwäänt, wo drin dr Grundpsitz vom Stift Möischter ufgfüert isch. Z Suur isch im Middelalter d Muetterchile vo Aarau gsi. Im Joor 1495 isch die neui Chile vo Suur am Hoger überem Dorf ygweit worde. Hüt isch das die refermierti Chile. Ane 1810 sind d Dörfer Buchs und Roor vo dr alte Gmeind Suur abtrennt und eigeni Gmeinde worde. Roor isch hüt en Stadtdeil vo Aarau. Suur lyt a dr Autobaan A 1 (aber oni diräkte Autobaanaschluss) und het en Baanhof vo dr SBB-Linie vo Länzbrg uf Zofige und vo der Wynetaalbaan. I dr Nöchi vom Baanhof isch s Haupthuus vom Möbel Pfister und e Molkerei vo dr Emmi; die isch früener di Aargaueschi Zentralmolkerei AZM gsi. Uf em Gmeindpiet vo Suur isch im Brügglifäld dr alt Tschuttplatz vom FC Aarau.
Faarwange isch e Gmeind vom Bezirk Lenzburg im Kanton Aargau. D Gmeind Faarwange lyt im Seetal uf der Oschtsyte vom Hallwilersee, ganz im Süde vom Bezirk. Der Bärghang goot do süferli zum Lindebärg ufe. S Dorf Faarwange und s Nochberdorf Mäischterschwande sind zu nere gmäinsame Siidlig zämegwachse. Die andere Nochbergmeinde sind Sarmeschtrf, Bettwiu, Aesch und Schongi. Faarwange isch inere Kwelle us em Joor 831 s erschte Mol erwäänt i dr Schrybwys Farnowanch. Das bedütet im Althochdüütsche dr Bärghang mi Farn. Im Gmeindbann het me es Greberfäld vo de alemannische Bewooner vo dr Gägend gfunde. Me säit, d Froue vom Dorf Faarwange, wo dozmol im refermierte Gebiet vo Bärn gsi isch, heiged ane 1712 bim Zwöite Villmärgerchrieg katholeschi Druppe bi irem Dorf verjagt. Derno heig Bärn de Faarwangerinne zum Dank erloubt, einisch im Joor e Dag lang s Regimänt zfüere. Vo däm chunt der «Mäitlisunndig», wo immer am zwäite Sunndig im Jänner gfyret wird. D Froue ziend mit Netz dur d Dorfgasse und verlanget vo de Manne, wo si chönd foo, en Tribut. Commons: Fahrwangen – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Faarwange Andreas Steigmeier: Fahrwangen In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive
Gansinge isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau. Gansinge lyt im Fricktal und im Jura. Im Gmeindbann, wo am Bürerbach isch, hets es baar einzelni Sidlige, bsunders d Wyler Büüre und Galte. Im Süde goot der Wääg, wo vom Rhy chunt, über de Bürersteig, wo südlech vom Bürerhorn lyt, is Aaretaal uf Brugg. Dr Gmeindbann isch e Deil vom Jurapark Aargau. Uf ere Jurahöchi stoot bim Cheisacherhof dr Cheisacherdurm, wo als nöje Ussichtsdurm im Joor 2010 bout worden isch. Me gseet vom Durm us bis zu de Alpe, an Schwarzwald und zu de Vogeese. S Dorf isch ane 1240 s erscht Mool gnännt worde. E Dorftradition isch de «Pfeischtsprüzlig» mit sim Blättergwand. Er het es Füdle, s esch e Schand. S Dorf sälber esch dur velli Verein prägt. Gansinge het en eigne Musigverein, Turnverein, Theaterverein, JuBla, Jugendgroppe, Discoverein, Chilechor, Landfraue, Samariter und es Jugendspel. Commons: Gansingen – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Gausige Dominik Sauerländer: Gansingen In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Website vom Cheisachedurm Normdate: GND: 4563942-5 | VIAF: 245834138
Zäie, offiziell: Zeihen, isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau. D Gmeind lyt im Fricktal, im öschtleche Deil vom Juragebirg. Grad am Dorf goot d Bözbärglinie vo dr Ysebaan dure. S Dorf Niderzäie lyt unden am Zäierbach, wo en Sytebach vo dr Sissle isch, und s Dorf Oberzäie wyter obe. Im Süde goot dr Gmeindbann bis ufe Zäier Hombärg. D Gmeind isch i dr Middi vom Jurapark Aargau. S Dorf isch öpe ane 1308 im Habsburger Urbar s erschte Mol gnännt. Uf em Eich stoot e Fäldchappele, wo bim alte Eichchrüüz bout worden isch. Commons: Zäie – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Zäie Dominik Sauerländer: Zeihen In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 d Eichchappele z Zäie uf aargauerkapellen.ch Normdate: VIAF: 247359129
Gipf-Oberfrick isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau. S Dorf lyt im Fricktal am Bruggbach, wo bi Frick id Sissle mündet. Im Taal isch undedra d Gmeind Frick und obedra Wittnau. Bis ane 1804 hend die beide Dörfer und Oberfrick no zu dr Gmeind Frick ghört und sech denn von ere trennt. Ufem Dierstäibärg im Weschte vom Dorf lyt d Ruiine vo dr Burg Alt-Dierstäi vo de Groofe vo Hombärg-Dierstäi und noch derby uf em Hombärg d Ruiine vo dr Burg Alt-Hombärg. Im Joor 1259 isch Gipf mid em Name «Guphfe» s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt, ane 1288 s Dorf «Obiren Vrieche». Dr Name Vrieche wird erklärt als Form, wo vom latynische Wort «ferraricia» chöm, wo uf Dütsch Gebiet mit Yse heisst. Commons: Gipf-Oberfrick – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Gipf-Oberfrick Dominik Sauerländer: Gipf-Oberfrick In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 4357604-7 | VIAF: 242715036
Herznach isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau. D Gmeind lyt i dr Region Fricktal im Aargauer Deil vom Jura. S Dorf isch a dr Strooss uf e Bärgübergang vo dr Staffelegg und zmitzt im Jurapark Aargau. Dur s dorf flüsst dr Staffeleggbach, und i dä ine mündet vo Oschte bi Underherznach dr Startlebach. D Nochbergmeinde vo Herznach sind Üeke, Zäje, Däischbere, Wölflischwyl und Gipf-Oberfrick. S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1097 s erschte Mol erwäänt. D Namensforscher erkläre zu dr Gschicht vom Name, är sig vo der früenere latyynische Form «(praedium) Artinacum» cho, was uf Dütsch bedüütet: «s Landguet vom Artinius». Das wär also e Name, wo elter isch als d Ywanderig vo de Alemanne im früeje Middelalter. Im Joor 1207 sind Gruebe, wo me Yseärz abbout het, im Fricktaal s erschte Mol erwäänt. Löcher vo de alte Gruebe findet me im Wald a dr Strooss uf Wölflischwyl. Bis im 18. Joorhundert het me bi Herznach Yse gwunne. Vo 1937 bis 1967 isch weschtlech vom Dorf under am Hügel Halbegschneid es zimli grosses Bärgwärch agleit worde. Hüt gseet me no der Afang vom Stolle und de Silodurm. Dr Veräin «Yse und Bärgwärch» undersuecht
Haubu, offiziell: Hallwil, isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau. D Gmeind lyt im Seetaal, nid diräkt am Hallwilersee, sondern uf emene Hügel im Weschte dervo, wo e Sytemoräne vom Gletscher us dr Yschzyt isch. D Gmeindgränze lyt uf der Oschtsyte, im Taal unde, im Aabach. D Nochbergmeinde vo Haubu sind Seen, Seenge, Bonischwiu und Döreäsch. S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1167 s erschte Mol i dr althochdüütsche Form Hallinwilari erwäänt. Ane 1864 isch z Haubu di ersti Zigarrefabrigg ufggange. Commons: Haubu – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Haubu Hans Walti: Hallwil (Gemeinde). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Normdate: GND: 7662239-3 | VIAF: 243907157
Häntschigche isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau. D Gmeind lyt im Bünzdaal, nur zwei Kilometer vo dr Stadt Länzbrg wägg. Ännet em Tääli vo dr Bünz lyt d Sidlig Eichhof. D Nochbergmeinde vo Häntschigche sind Länzbrg, Otmisinge, Doddigche, Filmärge, Dintigche und Amerswyl. S Dorf isch öpe ane 1160 i de Acta Murensia vom Chloschter Muri s erschte Mol erwäänt. Dr Ortsname chunt vom althochdüütsche Name «Hanzinghofun», und er bedüütet «bi de Hööf vo de Lüüt vom Hanzo». Am 23. Juni 1874 isch d Baanstreki vo dr Aargauische Südbaan eröffnet worde, wo vo Robischwyl is Freiamt goot. 1882 isch d Linie vo Brugg über Otmsisinge uf Häntschigche derzue cho. Hüt isch do die grossi Gexi-Verzweigig vo dr Baan. Uf dr Freiamtlinie fahre d Güetrzüüg vo Basel zum Gottert. Uf em Büel am Lütisbuech oben stoot d Versuechsastalt für Veezucht und Dierfuetter vo dr UFA. Commons: Häntschigche – Sammlig vo Multimediadateie Website vo dr Gmeind Häntschigche Anton Wohler: Hendschiken In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023 Beat Zehnder: Die Gemeindenamen des Kantons Aargau. Aarau 1991, Syte 73–74.
Dr Wenkerboge vo Eichsle isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in de lokal Dialäkt z üwersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend Gmeindschuele mitgmacht. Eichsle het sällmols zuem Kreis Schopfe im Großherzogtum Bade ghört. Hüdd isch Eichsle en Oordsdeil vo Badisch Rhyfälde und lit am Dinkelberg. De Oord lit im Sproochruum vum Hoch- oder Südalemannische / Säckinger-Laufeburger Ruum. Die vierzig Sätz sin sällmols durch Schueler notiert worde. Lährer war de Pius Sütterle vo Zell im Wiisedal. As Ussproch vum Oordsnamme wird im Boge „Aichsel“ angeh. In Süddischland sinn d Böge anne 1887 uffgnumme worde, der vo Eichsle het d Nummere 416011 übercho. D geografisch Lag vo Eiggsle isch in dere Karde iitrage. Im Winter fliège di trochén Blätter in dr Luft umme. S' hört glii uf zschneie, d'rono wird s'Wetter wieder besser. Thuè Chole in Ofe, daß d'Milch bald afoht z'choche. Dr guet alt Maa isch mit'm Roß dur's Iis broche und ins chalt Wasser keit. Er isch vor vièr oder segs Wuche g'storbe. S' Füür isch
Saafewyl isch e Gmeind im Bezirk Zofige vom Kanton Aargau. S Dorf lyt uf emene nidrige Saddel zwüschem Bärg Hochwacht im Süde und em Rügge vom Ängelbärg im Norde, wo d Stroosse usem Wiggerdaal is Üerkedaal und wyter is Suuredaal drüber füere. Sid alte Zyte isch das e gueti Verbindig gsi kwer dur s Schwiizer Middelland. Scho d Römer hend dä Wääg bruucht vom grosse Landguet, wo me z Zofige gfunde het, uf Vindonissa abe; do isch den sid em Middelaltr di alti Landstrooss vo Züri uf Bärn und a Gämfersee dure ggange; i der neue Zyt isch das d Houptstrooss Nummere 1 vo dr Schwiiz, wo no hüt der steil Stutz übere Strigel muess nää; dezue ane sind im 19. Joorhundert näbm Dorf d Gleis vo der Nazionalbaan vo Winti über Länzbrg uf Zofige cho; und sid de 1960er Joore goot au no d Schwiizer Autobaan A 1 dur Saafewyl und em Mülibach noo. Grad a dr Autobaan isch s grosse Autozäntrum vo de Emil Frey AG, wo Toyota, Subaru, Jaguar, Suzuki und no anderi Automargge importiert. S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 893, eme Zeisrodel vom Fraumöischter vo Züri, s erschte Mol erwäänt. Es
Kölike isch e Gmeind im Bezirk Zofige vom Kanton Aargau. D Gmeind lyt am Rand vom Suuretaal und im undere Üerketaal. Dr Kölikerbach louft durs s Dorf zu der Suure abe. D Nochbergmeinde vo Kölike sind Oberämpfälde, Muè, Holzike, Üerke, Saafewyl und Grezzebach. Im Gmeindbiet vo Kölike het me Spuure von ere römische Töpferei gfunde, wo Ziegel für die zwänzigschti Legion vo dr römische Armee gmacht het, wo z Vindonissa stazioniert gsi isch. S erschte Mol chunt der Dorfname in ere Kwelle us em Joor 864 vor. Er het denn «Cholinchove» ghesse. D Houptstross vo Züri uf Bärn, d Ysebaanlinie vo Länzbrg uf Zofige und d Autobaan A 1 chöme dur Kölike. Bi Kölike isch in dr ehemolige Tongruebe ane 1978 e Höll für spezielle Güsel ygrichtet worde, d «Sondermülldepony Kölike». Es het derby au vil gfäärlechi Sache gha, wie me spöter gmerkt het. Scho ane 1985 isch d Depony wider zuetoo worde. Vo 2006 bis 2017 isch d Grueb mit schwirige Arbete wider gläärt worde. Im 2018 isch s Dach über dr Grueb wider abbaut worde und me hät aagfange si mit Uusbruchmaterial us em Eppebärgtunnel (en Iisebahntunnel vo de SBB, wo zwüsche Olte und Aarau baut wird) wider