rlitschk/wikidir huggingface dataset:
E Schträäl isch e Inschtrumant us Holz, Horn odr Chunstschtoff zum strääle, da isch ordne und frisiere vun de Hoor. En anders Instrument womer för d Hoorpfleeg bruucht isch d Bürste. Früener wo no d Hoorluus verbraitet gsii isch, hend voralem d Chind müese regelmässig miteme Luusstrèèl gstrèèlet werde. Bi sonam sind Zacke vil fiiner und nöcher binenand, so as die lästige Lüüs hangeblibe sind. Hüt bruucht mer Luusstrèèl no voralem bi Filzlüüs und för Huustier, wie Chatze und Hünd. Wemma'na Papiir datsua ninnt, kamma mepma Strêêl vo Muul Musig mahha. Zum Beera giidz Beerstrêêl. Dia luagand uus wia Schüüfile mit ama Griff, und vôrna zin Negl. Asoo muama ned jeedz Beerle am ôana tsemmaklüüba. Streel wärde überall bruucht, wo me Material wo us lange Fasere beschdoht muess sübere und ordne. In dr Textilindustrii werde Wulle, Bauelle und anderi natürligi Fasere gstreelt, bevor si gschbunne oder suscht verarbeitet wärde, und z churzi Fasere wärde uussordiert und schböter mänggisch zu Filz verarbeitet. Die maschinelle Streel beschtöhn us Drummle, wo sich dreihe und vil churzi Zehn uf dr ganze Oberflächi hai. Streel si eins vo den ältischte Inschtrument für d Körperpfläg wo erfunde worde si, und me kennt si scho us em
Ìm Werterbüech vun dr elsassische Mundàrte ìsch dr Wortschàtz vun dr elsassische Bezirk Ower- un Unterelsàss wìsseschàftli beàrweitet. S dokümantiert wie s Lothrìngisch Werterbüech bsundersch d Werter un Wandunge, wie vum Schrìftditsch àbwiche. Waje dam ìsch s e Idiotikon, glich wie urspringlich s Schwizerisch Werterbüech, wie àls Muschter dient hàt fìr d Gsàmtkunzeption. D Ànordnung vun dr Stìchwerter isch nìt glàttàlfàbetisch, sùndern geht wie s Schwizer Idiotikon, s Bayrisch Werterbüech vum Johann Andreas Schmeller, s mìttelhochditsch Werterbüech vo Benecke, Müller un Zahrncke un s Àlthochditsch Werterbüech vum Graff noch eme bsundrige System, d. h. s Kunsonàntegrìscht vun dr Stàmmsìlb gìt s Màß fìr d Àlfàbetisierung. Dr Vokàl oder Diphthong vun dr Stàmmsìlb wìrd erscht noch em negschte Kunsonànte berucksichtigt. Dodrmit gìt s z. B. die Reihefolig fìr d Stìchwerter mit dr Stàmmkunsonànte F–CH: Fach – Fech – Vieh – Fuchs. Àbleitunge un Zàmmesetzungen sìn unter em jewilige Bstimmungswort ingordnet. Verfàsst wore ìsch s Elsassisch Werterbüech vum Ernst Martin (1841–1910), sit 1877 Professeur z Stroßburi, un em Hans Lienhart (1858–1928). D Materialgrundlàà vum Werterbüech ìsch e Sàmmlung gsìn vun rund 100.000 Zettele, wie no dr Grìndung vun dr Àrwetsstell ànne 1887, v. à. àb 1890, zàmmegetraa wore ìsch. Nawe 6000 Zettele,
S Bayrisch Werterbuech isch e alfabetisch Werterbuech vu dr hitige un dr historische bairische Dielekt z Bayern. S umfasst dr Wortschatz us bairische Quälle z Bayern syt dr mittelhochdytsche Zyt un verfolgt d Werter, wu abghandlet wäre, bis in di althochdytsch Zyt zruck. S wird vu dr Bayrische Akademii vu dr Wisseschafte (dt. Bayerische Akademie der Wissenschaften) z Minche uusegee. As Vorlaifer giltet s Bayrische Wörterbuch von Hans Ferdinand Maßmann und Johann Andreas Schmeller, wu vu 1827 bis 1837 gschribe woren isch un di erscht wisseschaftlig Abhandlig iber di bairisch Sproch gsi isch. D Werterbuechkartei bstoht us eppe 4 Millione Exzerpt us dr Literatur un us freje Dieläktsammlige un dr Rucklaif vu drej schriftlige Befrogigsaktione. Im Beryych vu dr eltere Sproch isch e represäntativi Uuswahl aagsträbt. E Quällen- un Sammlerverzeichnis isch glyychzytig mit dr 1. Liferig erschine. S Belegmaterial lyt uusschließlig uf standardisierte Zetel vor. Dodruf findet sich s Stichwort, vilmol in eme Satzzämmehang. In vile Fäll verwyyst dr Belegzetel nume pauschal uf d Antworte vu dr Originalfrogebege. Im Prinzip lyt em Werterbuech e abgschlosse Belegkorpus zgrund, wu aber im Ramme vu dr Megligkeite no ergänzt wird. No dr Sichtig vum bishärige Belegmaterial folgt e Ergänzigsumfrog mit ere „Werterlischt“ an
Im eibändige Werterbuech vu dr dytsch-lothringische Mundarte isch dr Dieläktwortschatz vu dr dytschsprochige Deil vu Lothringe ufgnuu. Im Gegesatz zum Pfälzische un Rhyynische Werterbuech verzeichnet des Werterbuech nume die Werter un Wändige, wu vu dr hochdytsche Schriftsproch abwyyche. Dodermit isch s Lothringisch Werterbuech wie au s Elsässisch Werterbuech e Idiotikon. Wel fir dr lothringisch Dieläktruum fascht keini schriftlige Quälle us dr eltere Zyt vorlige, diene vor allem Urkunde us dr frieje Nejzyt un Frogebege us Lehrerbefrogige as Quälle. Im Werterbuech het s Verwys in s Elsässisch Werterbuech, wu scho anne 1907 abgschlosse woren isch. Verfasst wore isch lothringisch Werterbuech vum Michael Ferdinand Follmann. Materialbasis vum Werterbuech isch e Sammlig gsi, wu ab 1900, no dr Grindig vu dr Kommission dur d Gesellschaft für lothringische Geschichte 1898, zämmedrage woren isch. Näbe dr Frogebege, wu vum Louis Gustave Liebich (1824 - 1910) fir e Elsässischi Grammatik abgfrogt wore sin un Erzerpte us eltere Urkunde sin s vor allem handschriftligi Sammlige vu Lehrer un vu andre Privatlyt, wu fir s Werterbuech brucht wore sin. s Werterbuech isch anne 1909 vereffentligt wore. Im Projekt „Werterbuechnetz“, wu im „Kompetenzzentrums für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften“ an der Universitet Trier entstoht, isch e Online-Version
Dr Bayrisch Sprochatlas (BSA) isch e Forschigsprojäkt, wu d Dieläkt vum Frejstaat Bayern din in dr ganze Flechi un mit eme breite thematische Umfang dargstellt wäre in dr Form vu Sprochatlante go si zuegä#ngig mache fir d Forschig, aber au fir alli andre Inträssierte. Gegestand vu dr Erhebig isch dr bodständig Dieläkt, wien er in dr urspringligschte Form gschwätzt wird vor allem vu eltere Lyt us em Umfäld vu dr Bure un Handwärcher. S Gsamtprojäkt Bayrischer Sprochatlas glideret sich in segs Regionalprojäkt: Dr Sprochatlas vu Bayrisch-Schwobe isch as erschts Deilprojäkt 1980 vu dr Universitet Augschburg mit Probeufnahme aagfange wore. Di richtige Erhebige sin vu 1984 bis 1989 durgfiert wore, vereffentligt wore isch dr Sprochatlas zwische 1996 un 2006. Am Sprochatlas vu Nordoschtbayern wird syter 1981 an dr Universitet Bayreuth gschafft. D Erhebige hän zwische 1981 un 1999 stattgfunde. Vereffentligt wird er syt 2004. Dr Sprochatlas vu Mittelfranke isch 1989 an dr Universitet Erlange grindet wore. No dr Erhebige zwische 1991 un 1998 isch anne 2003 mit dr Publikation aagfange wore. Am Sprochatlas vu Unterfranke wird syt 1989 an dr Universitet Würzburg gschafft. De Erhebige sin zwische 1991 un 1996 durgfiert wore. Dr erscht Band isch 2005 vereffentligt wore. Mit em
Chalchoufu ïst as bergdourf mid 80 wounre im oubre Tseschrutol (in dar prowinz Vercelli, im Piemont, Italiu). Der burgmaister ïst Marino Sesone. D’erstu chundschafte uber Chalchoufe findt mu in ainem urolte pergament vam jor 1383, o’langende an Alpe Carchoffeni. In diser alpu haind sich d’Walserljit im 14. hunderkjor g’ainsidlut. Diz ljit, ursprunglichs vam Oubre Wallis (Rottubrunne), haind ds brait g’biat um dan Gourner b’wount. Umbïtz z’arford ïst d’ chalchoufer alpa z’ainem bljibende dourf wourte, b’wounte va’ herte bergljit im stand sich ainer dick ungunstigu landschaft onz’richte: guowisi und lowine sind in vile handg’schriftu g’zoltni. As schrechlichs fir häd im jor 1863 ungifor zwänzg der ältstu hiser foul im oubre dourf verwuastut. Der woguweg ïst g’si im jor 1932 g’buwwute. Darvïr ïst der ainigu zuagang z’ diser heju tzsieschrutoler g’mai a’ fuasweg fun d’ latzu weiri ds fluss Egua g’si. Der woguweg häd ganz g’wiss da’ handal und dan ufgang ds erste turismus verg’talled, doch er häd ds problem der lowinu nid gor und ganz erschaidt, di verursachind noch hit di dirurlekkung ds dourfs fïr ettlich toga in da’ strengsti wintre. D’ niwwzitigu wegmittla und d’ hubalstruba haind zuag’holfe, d’uppigine für ds dourfljit z’ermindru. Im hitige Chalchoufe hairutind sich wisig d’aswennigu
Taalwiil isch e politischi Gmäind im Bezirk Horge im Kanton Züri, Schwiiz. Taalwiil liit uf de lingge Siite vom Zürisee i de Nööchi vo de Stadt Züri. Zu de Gmäind ghööred d Wachte Ludreetike (Ludretikon), Ober- und Unterdorf sowie Gattike (Gattikon). S Piet vo de Gmäind umfasst 14,9 % landwirtschaftlichi Flèchi, 22,7 % Wald, 45,4 % Sidligsflechi, 14,9 % Vercheersflechi und 1,5 % Gwässerflechi. Taalwiil isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar Nach 1030 als Talwile villam (1133 Telwil). Bis is Jaar 1713 hät d Naachbergmäind Langnau zue Taalwiil ghöört. Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 25,2 % (Stand 2011). 32,5% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31,0% sind römisch-katholisch (Stand 2011). Bi de Kantonsraatswaale 2011 häts das Ergebnis ggee: BDP 3,6 %, CVP 7,4 %, EDU 1,4 %, EVP 5,0 %, FDP 20,1 %. GLP 11,6 %, GP 9,1 %, SP 18,0 %, SVP 22,5 %, Suschtigi 1,3 %. Gmäindspresidäntin isch d Christine Burgener (Stand 2012). Taalwiil isch für iri Side-Industrii bekannt. Di früenerigi Bedüütig im Sidehandel isch hüt verlore gange. D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,4 % gläge. Taalwiil isch en Chnotepunkt im Isebahnverkehr. Di eint Strecki gat uf Chur und di ander
Dr Sprochatlas vu Mittelfranke dokumäntiert di geografisch Verdeilig vu dr Dieläkt vum bayrische Regierigsbezirk Mittelfranke. Är isch anne 1989 as Deilprojäkt des Bayrische Sprochatlas an dr Universitet Erlange grindet wore. Methodisch stoht dr Bayrisch Sprochatlas in dr Tradition vu dr Sprachatlanten us dr „zwote Generation“ wie z. B. dr Schwyzer Sprochatlas oder dr Sprochatlas vu Bayrisch-Schwobe. In dr Johre 1989–1991 sin d Voruussetzige fir Erhebige im Regierigsbezirk Mittelfranke gschaffe wore. E Frogebuech isch zämmedrait wore un e Ortsnetzraschter aagleit wore, wu uugfehr alli 7 km ei Ort fir d Befrogig vorgsäh gsi isch In dr Johre 1991–1998 sin Befrogige in 167 chleine Ortschafte durgfiert wore, wu ne große Beraich vum Läbe u dr Bure as Thema gha hän un au deilwys uf Tonband mitgschnitte wore sin. Dernäbe sin in däre Zyt au 40 Erhebige zum Fachwortschatz vu dr Hopfebure entstande. Usserdäm sin 166 Befrogige im Stadtgebiet vu Nürnberg gmacht wore mit Aagherige vu verschidene sozialer Gruppe, derzue 97 Befrogige zum jiddischen Sonderwortschatz. S Frogebuech, wu brucht woren isch, goht letschtändlig uf s Frogebuech vum Schwyzer Sprochatlas zruck. S umfasst 2808 Einzelfroge, wu d Fonologii un d Morfologii vu dr Dieläkt, d Syntax un d Lexik dermit hän chenne erhobe wäre.
S Pfälzisch Werterbuech isch e Großruumdieläktwerterbuech fir s Gebiet vu dr linksrhynische Pfalz (politisch: d Rhypfalz, wu friejer zem Chenigryych Bayern ghert het), derzue in Uuswahl di pfälzisch pregte Sidligsdieläkt z Sidoscht- un Oschteuropa (Batschka, Banat, Galizie, Bukowina, Schwarzmeergebiet) un z Amerika (Pennsylvaniadytsch). S handlet sich um e Werterbuech fir Wisseschaftler aber au fir dr inträssiert Laie. S Pfälzisch Werterbuech isch in dr Hauptsach synchron orientiert (Stand vu dr Dieläkt am Ändi vum 19. un vu dr 1. Helfti vum 20. Johrhundert), s het in Uuswahl aber au historischi Beleg us archivalische Quälle din (Urkunde, Gieterverzeichnis, Weistümer, Inventarie usw.). Erfasst wird dr Gsamtwortschatz vu dr Grunddieläkt un di ertlige Umgangssproche, derzue koareali Sozioläkt (Handwärcher-, Händler-, Gaunersproche u. a.), d Nämeiberliferig (Persone-, Orts- un Flurnäme) drgäge nume bruchstuckhaft. Grindig vum Unternähme 1912/13 im Zug vu dr Werterbuechgrindige vu dr Akademie der Wissenschaften z Minche Erschti Sammelarbete sin dur dr Erscht Wältchrieg un d Nochchriegswirre in s Stocke grote 1925 isch dr Ernst Christmann hauptamtlige Sammler worte un e Werterbuechkanzlei isch yygrichtet wore. 1925 bis 1935 Hauptsammelzyt (86 Frogebege) 1936 bis 1954 isch s Pfälzisch Werterbuech stagniert, wel dr Christmann ewäggangen isch un dur dr Zwet Wältchrieg Noch em Zwete Wältchrieg isch
E Gmeiverwaltigsverband (GVV) isch in Dütschland e freiwillige Zämmeschluss vu mehrere Gmeindene us em gliiche Landkreis. De Gmeindene übertrage däm Verwaltigsverband verschiedeni Ufgabe. Es chönne zum Biispiel d'Verwaltige zämmeglegt werde, damit mr Geld spare cha. Für d'Bürger us däne Gmeindene sieht des dann so us, daß sie ihri Müllgebührebscheid nümmi usm Rothuus, sondern us de Verbandsverwaltig kriege. D'Gmeiverwaltigsverbänd sin Körperschafte vum öffentliche Recht (aber keini Gebietskörperschafte). Vornedra stoht de Verbandsvorsitzende. D'Mitgliedsgmeindene bhalte aber ihri rechtlichi Selbständigkeit. In Bade-Württeberg gits no "vereinbarti Verwaltigsgemeinschafte" (VVG). Do duet e Stadt oder e Gmei (erfüllendi Gmei) d'Ufgabe vume GVV überneh. D'Verwaltigsgemeinschaft het kei eigeni Rechtspersönlichkeit. In § 61 vu de Bade-Württebergische Gmeiordnig wird de Umfang vu däne VVG vorgeh, es git aber zwische VGG un GVV keini grundsätzliche Unterschied. Gmeiverwaltigsverbänd gits in Bade-Württeberg, in Saxe un Saxe-Aahalt, aber in Saxe heisse si "Verwaltigsverbänd" un in Saxe-Aahalt "Verwaltigsgemeinschafte". Als Biispiel: Verwaltigsgemeinschafte (VVG) un Gemeindeverwaltungsverbänd (GVV) im Landkreis Lörrach VVG vu de Stadt Chandere mit de Gemeind Malschburg-Marzell VVG vu de Stadt Lörrach mit de Gemeind Inzlige VVG vu de Stadt Rhyfelde(Baden) mit de Gemeind Schwörstadt VVG vu de Gemeind Schlienge mit de Gemeind Bad Bellige VVG vu de Stadt Schopfheim mit de Gemeindene Hasel, Huuse
Dr Sprochatlas vu Niderbayern stellt di sprochgeografische Verhältnis vu dr bairische Dieläkt z Niderbayern dar. Dr SNiB isch e Deilprojäkt vum Bayrische Sprochatlas, s isch an dr Universitet Passau dra gschafft wore. Är stoht in dr Tradition vu dr oberdytsche Chleiruumsprochatlante, wu d Methodik vun ene zerscht vum Schwyzer Sprochatlas entwicklet woren isch. Dr Regierigsbezirk Niderbayern het vor dr Gebietsreform 907 sälbständigi Gmeine umfasst, derno sin s no 258 gsi. S Untersuechigsgebiet isch in Planquadrat mit 7 km Sytelengi yydeilt wore, un us jedem Planquadrat isch ei Ortschaft fir d Befrogig uusgwehlt wore. Fir Stedt isch e chirzer Stadtfrogebuech brucht wore. Zwische 1991 un 1998 sin 221 Ortsbefrogige durgfiert wore, dervu 201 mit em Hauptfrogebuech, acht mit em Stadtfrogebuech un zwelf Ortsufnahme mit eme Churzfrogebuech. In dr Vorbereitigszyt 1989 bis 1991 sin Probebefrogige durgfiert wore, d Ergebnis dodervu sin derno in s Hauptfrogebuech yygschafft wore. S Frogebuech isch no Sachgruppe yydeilt, z. B.: S Vih un syy Pfläg, Heiet, Ackerböu, Wage, Holz, Wätter. Insgsamt umfasst s Frogebuech 2325 Einzelfroge. S Stadtfrogebuech het iber 1900 Froge. D Antworten sin in ere differänzierte Lutschrift (Teuthonista) mitgschribe wore, wu d Fyynheite vu dr Uussproch exakt dermit cha feschtghalte wäre. In dr Ortschafte, wu
De Baldassare Peruzzi (* 15. Januar 1481 bi Siena; † 6. Januar 1536 z Rom) isch e italienische Archidekt und Mâler gsi. Er het d Villa della Fernesina z Rôm baut, won er au einigi Fréske din gmacht het. 1520 hetr denn de Petersdom im Vatikan baue, 1529 de Dom z Siena. Ide Jâr 1532-1536 hedder z Rôm de Palascht Palazzo Massimo alle Collone gschaffe, wo zue de wichdigschde Werk im Manierismus zällt wird. De Peruzzi litt im Pantheon z Rom begrabe. Baldassare Peruzzi. In: Ulrich Thieme, Felix Becker u. a.: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart. Band 26, E. A. Seemann, Leipzig 1932, S. 452-458 Christoph Luitpold Frommel u. a. (Hrsg.): Baldassare Peruzzi 1481–1536. Marsilio, Venezia 2005, ISBN 88-317-8495-1. Giorgio Vasari: Vita di Baldassarre Peruzzi Sanese. Pittore et Architetto. in Vasari: Le vite dei più eccellenti pittori, scultori e architetti. Newton Compton Editori, Rom 2010, ISBN 978-88-541-1425-8, S. 689 ff. Commons: Baldassarre Peruzzi – Sammlig vo Multimediadateie Baldassare Peruzzi. In: archINFORM. Normdate: GND: 118740091 | LCCN: n83032025 | SUDOC/IdRef: 028929055 | VIAF: 39646794
S Sidhessisch Werterbuech isch e wisseschaftlig Großruumwerterbuech vum dieläktale un regionalsprochlige Wortschatz vum sidhessische Sprochruum. D Arbetsstell isch bis 2010 an dr Universitet Gießen aasässig gsi. S Werterbuech het e alfabetischi Aaornig vu dr Stichwerter un e Lemma-Aasatz, wu sich an dr Standardsproch orientiert, s wändet sich vor allem an Sprochwisseschaftler, bsundersch Dieläktologe, Volkskundler, Historiker un Verträtter vu andre Wisseschaftsdiszipline, aber au intressierti Laie. Vum Ruum här umfasst s Arbetsgebiet uugfehr 650 Ortschafte in dr bode sidlige Provinze vum ehmolige Großherzogtum Hessen, d Provinz Starkenburg un Rheinhesse, derzue e baar Exklave, wu friejer zue Hesse-Darmstadt ghert hän. S Werterbuechmatrial isch zmeischt synchron orientiert, s represäntiert dr Dieläktwortschatz am Änd vum 19. un in dr erschte Johrzehnt vum 20. Jh. In Uuswahl isch d Matrialgrundlag ergänzt wore mit einzelne historische Beleg (us Urkunde, Weistümer, Chronike u. a.). S Sidhessisch Werterbuech bietet dr gsamt Wortschatz vu dr Basisdieläkt un dr stedtische Umgangssproche vum Arbetsgebiet. Innerhalb vu dr Basisdieläkt spilen d Fachwortschätz vu dr wichtigschte Gwärb im Untersuechigsruum, zem Byschpel vum Räbböu, vu dr Muurersproch, dr Holz- un Steihauerej un dr Eicheschellwirtschaft, e wichtigi Roll. Matrial us dr Nämeiberliferig (Persone-, Orts- un Flurnäme) wird nume vereinzelt berucksichtigt. Im Johr 1925 isch vu dr
S Werterbuech vu dr obersächsische Mundarte erfasst d Dieläkt, wu im Frejstaat Sachse gschwätzt wäre. S Werterbuech isch e alfabetisch gordnet Bedytigswerterbuech mit hochsprochlige Stichwortaasätz. Quällegrundlag isch e Zetelarchiv gsi vu uugfehr 700.000 Zetel mit rund 1,5 Millione Beleg. Do het derzue ghert: Ergebnis vu diräkte Befrogige dur di wisseschaftlige Mitarbeiter, yygschickt Matrial vu Laie, uusgwärtet Frogebegematrial vu uugfehr 15.500 Frogebege, uusgwärteti Tonbandufnahme, verzetelti dieläktgeografischi Fachliteratur un Dieläktliteratur us em Arbetsgebiet. S Projäkt isch anne 1928 grindet wore. Noch dr Vernichtig vum gsamte Matrial dur Brand anne 1943 isch im Johr 1955 d Arbetsstell Wörterbuch der obersächsischen Mundarten nej grindet wore unter em Dach vu dr Sächsischen Akademie der Wissenschaften, un s isch wider aagfange wore mit Sammle. Vu 1955 bis 1977 isch d Sammlig un di wisseschaftlig Bearbeitig erfolgt, derzue d Uuswärtig un Ornig vum Sprochmatrials mitsamt dr Aafertigung vu 200 wortgeografische Charte. 1978 het mer aagfange mit Wortartikel schrybe un anne 1994 het schließlig d Vereffentlichung vum Wärch im Akademie-Verlag Berlin aagfange. Wie au bim Hesse-Nassauische Volkswerterbuech un bim Thüringische Werterbuech het mer bim Obersächsische Werterbuech d Uusarbeitig bim Buechstab L aagfange. Im Johr 2003 isch s Werterbuech abgschlosse wore un d Arbetsstell isch ufglest wore. Projektleiter: Prof.
Württeberg isch e historisch Stuck Land mit de Hauptstadt Stuegert, wu sich im 11. Johrhundert usm Herrschaftsgebiet vum Adelsgschlecht vu de Württeberger uusebildet het. Ab em 12. Johrhundert bis 1495 isch Württeberg e Grafschaft vum Heilige Römische Reych gsi, hindenooch dann e Herzogtum. Bis 1793 hets linksrhinischi Gebiet im Elsass un um Mömpelgard (Montbéliard) geh. 1806 isch es zum Königriich Württeberg erhobe worde. 1918 hänn si de freye Volksstaat Württeberg usgruefe. Nach 1945 un bis 1952 isch Württeberg wäge de alliierte Bsetzig uf d'Länder Württeberg-Bade (do isch e Teil vu Nordbade debi gsi) un Württeberg-Hohezollere ufteilt worde. Sit 1952 het Württeberg si Name hergeh fürs Bundesland Bade-Württeberg. D Hauptstädt sin in verschidene Ziitabschnitt Stuegert un Ludwigsburg gsi. De Name „Württeberg“ leitet sich vum Wirteberg z Stuegert-Roteberg (Stadtbezirk Untertürkheim) ab. Sälle Wirteberg het wahrschiins keltische Ursprung und dörfti Wirodunum gheisse ha. Uf em Wirteberg isch bis 1819 de ehemoligi Stammburg Wirteberg us em 11. Johrhundert gstande. An sällere Stell stoht sit 1824 e Grabkapelle für d'Königin Katharina vu Württeberg. Bis in d'Mitti vum 14. Johrhundert siht mr in de Urkundene numme „Wirteberg“. Noch em Harald Schukraft goht d'Schribwiis mit „m“ wie in "Wirtemberg" uf d'Verbindig mit em französische Mömpelgard/Montbéliard zrugg, weyl
S Werterbuech vu dr Banater dytsche Mundarte erfasst dr Wortschatz vu dr dytschsprochige Bevelkerig im hitige rumänische Banat (derzue au dr Kreis Arad) in syyre lutlige, grammatische un bedytigsmäßige Eigeart un no wisseschaftlige Grundsätz. Des Werterbuech vun ere dytsche Sprochinsle, wu an dr Universitet Temeswar dra gschafft wird, unterscheidet sich vu dr meischte andere große Dieläktwerterbiecher doderdur, ass es seli verschideni Dieläkttype, wie si im Banat bis hite näbenenander bstehn, gmeinsam bhandlet. S handlet sich um zwo Gruppe vu Dieläkt: Mitteldytsche Dieläkt. Di mitteldytsch Gruppe glideret sich in mosel- un rhyfränkischi un die wider in fescht- und fest-Dieläkt, e Deil dervu mit bairischen Yyfliss Di oberdytsche Dieläkt fächere sich uf in bairischi un fränkischi Dieläkt, di bairischen derzue in nord- un sidbairisch. Zue dr zwote Gruppe zelle die oschtfränkische fest- un di sidfränkische fescht-Dieläkt. Uußerdäm git s no dr hochalemannisch Dieläkt vu Saderlach. Us em Werterbuech ergit sich e Bild vun ere änge Verflächtig vu dr dytschsprochige Bevelkerig mit em Volksläbe vu dr Rumäne, Ungarn un serbe, wu uf em glyche Gebiet läbe. Des Zämmeläbe het au in dr Banater Dieläkt e wichtige Niderschlag gfunde un glych au umgchehrt. Eso cha s Werterbuech au gueti dienscht leischte fir di rumänisch,
S Brandenburg-Berlinisch Werterbuech erfasst d Dieläkt vu Berlin un Brandeburg. Bsunderi Probläm bi dr Bearbeitig vum Werterbuech hän sich dodrus ergee, ass es Arbetsgebiet uf eire Syte oschtniderdytschi un un uf dr andre Syte ostmitteldeutsche Dieläkt umfasst. Wäge däm wird rein formal e dopplete Stichwortaasatz brucht, wu ne Lemma in ere hochdytsche un in ere niderdytscher Lutig vorlyt. Di hochdytsch Form giltet as Ornigslemma in Großbuechstabe, as dieläktali Leitform aber e Form, wu am Mittelmärkisch orientiert isch. Vil problematischer bi dr formale Ornig vu dr Werter isch aber s Tatsach gsi, ass dr niderdytsch-hochdytsche Gegesatz im Arbetsgebiet vum BBW syt dr 2. Helfti vum 19. Johrhundert im Mittelmärkisch allmeh zuen eme Verfall vu dr niderdytsche Dieläkt gfiert het. Wichtig isch do vor allem dr Yyfluss gsi vum Berlinisch, wu in dr Stedt vu dr Mark Brandeburg syt dr 1870er Johr di stedtische Sproche verdrängt gha het, wu no zimli dr niderdytsche Dieläkt noo gstande sin. Vu dr märkische Stedt uus hän sich sich vor allem di mittelmärkische Dieläkt derno stark veränderet dur dr Yyfluss vu dr hochdytsche Dieläkt. Die Probläm het mer guet chenne säh im Matrial, wu in dr Johr 1950 bis 1959 dur Frogebegenerhebige gwunne woren isch. Im
Manierismus bezeichned e Spâtform vo de Malerey, Baukunst, Plastik, Musig und de Literatûr i de Rönässõns und beschrybt öppe d Zyt vo 1515 bis is 17. Johrhundert. De Begriff „Manierismus“ isch vom Giorgio Vasari ygfüert worde, um de Styl vom Michelangelo zcharakterisiere. In der Literatûr isch der Schwulst eins vo de Hauptmerkmol vom Manierismus. Noch em G. R. Hocke si Anagramm und Akronym, Epigramm und Oxymoron die typische Stilmittel vo dr manieristische Sproch-Alchemii. In der Landschaftsarchitektur druckt sich d Vorliebe vom Manierismus für s Groteske und s Überraschende in Grotte und Wasserspiil us. Deren ihri Tricktechnik het schliesslig dr René Descartes zu siiner Theorii vom menschlige Automat inspiriert. In der Architektur, wo men au vo Spootrenaissance redt, chunnt dr Manierismus in dr zaghafte Uflösig vo de Ornigssystem vo de Rönässõns zum Usdruck. Frederick Antal: Zwischen Renaissance und Romantik. Studien zur Kunstgeschichte (Fundus-Bücher; 38-39). Verlag der Kunst, Dresden 1975. Jacques Bousquet: Malerei des Manierismus. Die Kunst Europas von 1520 bis 1620. 3. Aufl. Bruckmann, München 1985, ISBN 3-7654-1958-3. Erich Burck: Vom römischen Manierismus. Von der Dichtung der frühen römischen Kaiserzeit. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1971, ISBN 3-534-05676-0. Max Jakob Friedländer: Die Niederländischen Manieristen (Bibliothek der Kunstgeschichte; Bd. 3). Seemann, Leipzig 1921. Arnold