rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Les Enfers isch e Gmaind vom Kanton Jura. D Gmeind lyt im Bezirk Freibärge südlich vom Doubstaal. Dr stotzig Abhang zum Fluss abe het höchi Felswänd, wo Côte du Bouvier heisse. Vo Les Enfers us chunt me uf ere Strooss zum Dorf Soubey am Doubs unde. Im Ried Pâturage des Saignes uf dr Südsyte vom Dorf het me früener Turbe gstoche. I däm alte französische Dokumänt, wo s Dorf ane 1330 s erschte Mol gnamset wird, heisst dr Name Au cruz des enfers. Das bedüütet uf düütsch «im töife Ort wyt unde». S Dorf Cerniévillers het i dr Zyt um 1800 en eigeti Gmeind pildet und isch denn aber 1817 mit Les Enfers zämetoo worde. Claude Rebetez: Enfers, Les. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Commons: Les Enfers – Sammlig vo Multimediadateie Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Geschlecht und Gemeinde, definitive Jahresergebnisse, 2022. Bei späteren Gemeindefusionen Einwohnerzahlen aufgrund Stand 2022 zusammengefasst. Abruf am 5. September 2023
Les Genevez isch e Gmaind vom Kanton Jura. D Gmeind lyt im Bezirk Freibärge. S Dorf isch ringsume vo Wälder umgää. Drzue ghöre d Wyyler Le Prédame, Les Vacheries des Genevez, Les Joux und Les Bois-Rebetez. Les Embreux isch es Riedgebiet. S Dorf isch s erschte Mol imene Dokumänt vo ane 1381 gnamset; dr Ortsname heisst dört Les Geneveys. Das Wort chunt vom latyynische Pflanzename juniperus, wo uf Düütsch Wacholder heisst und uf Französisch genévrier. D Pfarrchile isch ane 1620 bout worde. Si isch im Joor 1935 umbout worde und het ane 2003 nöji farbegi Glasfäischte vom Chünschtler Yves Voirol überchoo. I dr Chile tuet me im ene Sarkofaag us Glas die ybalsamierti Mumie vo dr römische Märtyrerin Klara hüete, wo me im 17. Joorhundert in dr Katakombe vom Heilige Cyriakus gfunde het. En Schwyyzergardischt het dr Lyyb vo dr Heilige mit dr Erloubnis vom Papscht ane 1680 törfe is Chlooschter Äinsidle bringe. 1683 het se das em Chlooschter vo Bellelay im Jura ggä. D Mönch hend se wärend dr unrueige Zyt vo dr französische Revoluzion versteckt, und ane 1805 het se dr Apt dr Chile vo Les Genevez gschänkt. Im ene alte Puurehuus isch s Puuremuseum vom Jura. Commons:
Dr Wagerain isch e Bärg im Kanton Aargau. Es isch ä längzogni Reie vo Hügel kwer dur s aargauische Middelland zwüsche de Tääler vo dr Rüüss uf dr Oschtsyte und vo dr Bünz im Weschte. D Bärgchetti isch öpe 20 Kilometer läng. Im Rüsstaal isch Brämgarte die gröschti Ortschaft, im Tal vo dr Bünz isch s Wohle. Dr Wagerain foot im Süde bi dr Gmeind Muri mit de alte Sytemoräne vom Rüüssgletscher aa und lauft näbem Rüsstaal dure bis uf Otmisinge und Mägewyl. Es het uf de Moränehügel vil grossi alti Schteine, wo Findling vom Gletscher sind. Dr Kanton Aargau het das Gebiet drum deils under Naturschutz gstellt und is Inväntaar vo de nazional wichtige Gletscherlandschafte ytreit. Die bekantischte Schteiblöck sind dr Bättlerschtei und der Ärdmannlischtei. Dä het sogar en eigeti Ysebaanhaltstell, wil ne so vil Lüüt gönd go psueche. S Maiegrüen isch dr höchscht Bärg vom Wagerain; er isch 589 Meter höch. Dr glych Name het au dr Buurehoof vo Hägglige grad under am Hügel. Uf em flache Gipfel vom Maiegrüen stoot en Uussichtsdurm. Dr gröscht Deil vom Bärg isch vom Wald tekt. I nes baar Liechtige sind Buurehöf und Wyler; die grössere sind Büschike, Ämet, Rüti, dr Obermatthof,
f D Gisliflue isch e Bärg vom Jura im Kanton Aargau. Dr Bärg, wo sin Gipfel uf 772 Meter über Meer isch, lyt oben a de Dörfer Gaueschtei und Biberschtei über em Aaretaal. Uf dr Nordsyte vo dr Gisliflue sind im Schänkebärgertaal d Gmeind Thale und s Dorf Oberflachs, wo sid 2014 zu dr Gmeind Schinznach ghört. Dr Bärgname chunt vo dr alte Legände här, ass am Hang chly über Thale im Middelalter di heilegi Gisula gläbt heg. Dr höchscht Deil vom Bärggraat chunt übere Wald use, und drum isch d Gisliflue e schöne Uussichtspunkt i dr Middi vom Aargau. Me gseet ringsume wyt über s Land, uf Länzbrg und Aarau abe, und wyt hinde gäge Middag a d Alpe, vom Säntis bis is Bärner Oberland, und im Norde zeigt sech über de Jurahügel dr Schwarzwald. Uf em Bärg isch e Mässpunkt vo dr Landesvermässig vo dr Schwiiz. Vo dört obe het scho i de 1780er Joore dr Topograaf Johann Heinrich Weiss (1758–1826) zäme mit em Bärgfüerer Joachim Eugen Müller d Laag vo de grosse Bärggipfel i den Alpe agfange vermässe. D Gisliflue isch im 19. Joorhundert dr Zäntralpunkt gsi vo dr Vermässig vom Aargau, und er isch bis hüt
Die 29 km lang Dreiseme isch e Zuefluss vu dr Elz in Bade (Dytschland). Si entstot im glichnamige Dal bi Chilchzarte dur dr Zämmefluss vum Rotbach (Quelle in dr Gegend vum Feldberg) un em Wagesteigbach, fliesst dur Friburg im Brisgau un mündet bi Riegel am Kaiserstuehl in d'Elz. D Dreiseme iberwindet inklusiv allene Quellbäch un Rinnsal, wo vu dr höchste Stell am Feldberg (1.493 m ü. NN) abifliesse, bis zue dr Gmei Riegel 1.315 m Höchi. D'Imündig in d'Elz lit uf 178 m Höchi. D Dreiseme isch uf de gsamte Längi vu Chilchzarte bis Riegel kanaliseert. Direkt underhalb vu de Imündig in d Elz zwigt de Leopoldskanal ab, wo s'Wasser vu Dreiseme un Elz direkt im Rhi zuefeehrt. Säller Kanal hört nordwestlich vu Rhihuse bzw. südwestlich vu Rust un direkt westlich vum Naturschutzbiit Taubergieße uf. Der Kanal reduziert d'Hochwassergfohr an de Dreiseme zimli, verschärft aber - vor allem will praktisch jeder Rhizuefluss vum Schwarzwald kanaliseert isch - d'Hochwassergfohr am Rhi sälber. S wichtigscht Hochwasser isch im März 1896 gsi, wo mehreri Brugge zerstört worre und zwai Mensche umchumme sin. Wil d' Dreiseme inzwische kanaliseert un durch Dämm gsicheret isch, laufe d'Hochwasser in de Regle ohni größeri Schäde ab. Nur bim
D Anahita Rehbein (* 1994 z Enzkofa) isch e dytsch Model. Im Februar 2018 isch si zur Miss Germany gwehlt wore. D Anahita Rehbein isch z Enzkofa mit drei jingere Gschwischter ufgwachse. Ihre Vorname chunt us em Persische un maint Liebesgettin, e Hommage an e iranischi Mitschueleri vu ihre Mueter. Anne 2013 het si z Semmerenga an dr Liebfraueschuel Abitur gmacht. Derno isch si uf Stuegert zoge un studiert syter 2014 Bildigswisseschafte an dr Pedagogische Hochschuel z Ludisburg. Im Juni 2017 isch si in dr Bodeseeklinik z Lindau zur Miss Bodesee gwelt wore. Si heb emol e Mail mit ere Wärbig fir d Miss Bodesee-Wahl kriegt un wel ihri Mueter z Lindau läbt un si die Wahl mit eme Bsuech bi dr Mueter het well verbinde, heb si si beworbe. Mit dr Wahl zue dr Miss Bodesee het si si fir d Wahl zue dr Miss Bade-Wirttebärg qualifiziert. Aafangs Novämber 2017 isch si derno zue dr Miss Bade-Wirttebärg gwehlt wore un het dodermit bi dr Miss Germany-Wahl derfe aadrätte. No drei Wuche mit Foto-Shooting un Training un eme zeedägige Workshop uf Fuerteventura isch d Rehbein bim Finale in dr Nacht vum 24. uf dr 25. Februar 2018 im Europa-Park z
Makedonie (uf griechisch: Μακεδονία, albanisch: Maqedonia, bulgarisch: Македония, mazedonisch:Македонија) isch e Region uf em südliche Balkan, wo hit zue dr glichnammige griechische Provinz Makedonie (52,4%), Bulgarie (10,1%), Albanie (1,4%), Serbie (0,3%) un zue Nordmazedonie (35,8%) ghört. I de Antiki isch Makedonie e Königriich gsii. De bikanntischt König vo dem Riich isch de Alexander de Gross gsi. Noch em Dood vom Alexander isch si Wältriich zerfalle und Makedonie isch under em Antigonos II. äins vo de chliinere Diadocheriich worde. D Dinastii vo de Antigonide het Makedonie no äinisch zur Vormacht über Hellas gmacht. Si si aber in Komflikt zu Rom cho, wo si Macht im östlige Middelmeerruum vergröösseret het und noch drei Chrieg het Makedonie si Unabhängikäit verloore und isch zur römische Browinz Macedonia worde. Us dr latinische Transkription Macedonia leitet sich die tütsch Schribig Mazedonie ab. Fer die einzelne Aspekt vu dem Begriff lueg under: S antike Köönigriich Makedonie Die römisch Browinz Macedonia Die geografischi Region Makedonie in Griecheland D Republik Nordmazedonie
47.7980555555568.3061111111111Koordinate: 47° 47′ 53″ N, 8° 18′ 22″ O Ebnèt isch èn Stadtdeil vo dè baddischè Stadt Bõõdorf im Landchrais Waldshuèt. Ebnèt lyt im Südschwarzwald uff dè Südoschtdach vom Schwarzwald, uff èrè Lichtung obberhalb vo dè rächtè Haaldè vo dè Steina. Ebnèt lyt südlich vo dè Landschtrōß, wo vo Bõõdorf durch s Steinadal bi dè Steinasägi en passant vo Ebnèt bis uff Rothuus gòt. Ebnèt isch 3,1 km südweschtlich vo Bõõdorf dèheim, 3,3 km Abschtand hèt Ebnèt zuè Wittlekofè un zuè Wällèdingè, bi beidè Nõchbòrdörfer lyt abber èbbèso d Steina dèzwǜschè. Ennèt vom Bärg un èm großè Waldgebièt lyt 4,6 km weschtlich Rothuus, sèll isch dört, wo s Bièr git. Ebnèt wörd 1405 èrschtmòls in èrè Urkundè erwäänt, wo s i dè Bsitz vo dè Ärzinger Hèrrschaft chò isch. Sèllmòl hèt Ebnèt nu uss eim Lehnshof bschtandè, wellèm mò Ebnit gsait hèt. Dè Nammè stòt wòrschinlich für Ebèni odder für è Waldschtugg, wo (gschwendèt) un ygebnèt worrè isch, wa bi dèrrè Laag uff èrè Lichtung un uff èrè Hochebèni obberhalb vum Steinadal abzleitè isch. Näbbè sèbbèm einzelnè Hof, dürft s dõmòls schu d Einzelhööf Saubach (212 ha), Roorhof (238 ha), Hornbärg (85 ha) un Kohlhald (30 ha) gää haa. Sèlli
S WSL-Institut für Schnee- und Lawineforschig (SLF) isch es interdisziplinäärs Forschigszäntrum z Davos im Kanton Graubünde. Ane 1931 het dr Bund en Kommission für d Forschig übere Schnee und d Lawine ggründet. Sid 1935 het die z Davos Versüech mit em Schnee gmacht. Ane 1936 het me uf em Wyssfluejoch weschtlech vo Davos es Huus für Experimänt i dr Chelti bout. Und dört obe isch denn 1942 s Eidgnössische Institut für Schnee- und Lawineforschig – Davos-Wyssfluejoch ygrichtet worde. D Forscher hend probiert usefzinde, wie sech d Schichte vom Schnee entwickle, wie sech dr Schnee am Bärghang cha bewege und wie s zu Lawine chunt. Im Mikroberych luegt me, wie sech d Kristallstruktur vo de Schneeflocke mit dr Zyt veränderet und wie sech drby d Stabilität vom Schnee verhaltet. En wichtigi öfentlechi Uufgab het s Eidgnössische Institut für Schnee- und Lawineforschig ane 1945 übercho, wo me vo Davos uus d Bevölkerig vo dr Schwiiz jewyle het müesse drüber informiere, wenn i de Bärge gfärlechi Lawineverheltnis entstande sind. Im Winter 1951–1952 sind wäge bsunders grosse Schneefäll so vil Lawine im Alperuum abggange wie no sälte, und es isch bi vilne Dörfer i de Alpelände zu schwäre Schäde cho. Jetz het d Schwiiz
Dr Heinrich Danioth (* 1. Mai 1896 z Altdorf; † 3. Nofämber 1953 z Flüele) isch e Schwiizer Mooler und Dichter gsi. Dr Heinrich Danioth isch dr Soon vom Balthasar Danioth gsi; d Familie chunt vo Andermatt. Er het s Handwärch vom Kunschtmooler bim Rudolf Löw (1878–1948) i dem sym Atelier z Basel gleert, und er het z Basel Kürs a dr Gwärbschuel psuecht. Sid 1961 her im eigete Atelier im Huus vo sym Vater z Altdorf gschaffet. Im Oberwallis het er als Chilemooler z tue gha, ane 1920 und 1921 isch er uf Rom. 1925 isch er i dr Meischterklass vom düütsche Mooler August Babberger z Karlsrueh gsi. Vom Babberger, wo en bekante Expressionischt gsi isch, het dr Danioth wichtegi Impuls übercho, und won er ane 1927 i syn Kanton zrugg cho isch, het er au i däm Styl gschaffet. Er het au us em Wärch vom Ferdinand Hodler gwüssi Elemänt übernoo Es isch guet gsi für de Danioth, ass er dr Urner Volchskundler Eduard Renner het lehre könne und ass er immer vo dr Familie Dätwyler, wo als Undernähmer im Kanton Uri e bedütendi Rolle gspilt het, Hilf übercho het. Öper anders, wo dr Danioth understützt het, isch
Havanna (spanisch La Habana) isch d Hauptstadt vu dr Republik Kuba un glychzytig e aigeständigi Browinz. Mit rund 2,10 Millione Yywohner un ere Flechi vu 728,26 km² isch si no dr Yywohnerzahl un au no dr Flechi di grescht Metropol vu dr Karibik. D Stadt isch s bolitisch Zäntrum vum Land un Sitz vu dr Regierig, vu vyl Minischterie un Unternähme un vu iber 90 Botschafte. Syter 1982 isch d Altstadt, La Habana Vieja, UNESCO-Wältärb. D Stadt gränzt im Norde an dr Atlantisch Ozean bzw. d Stroß vu Florida un lyt sidlig un weschtli vu dr Bucht vu Havanna („Bahía de La Habana“). Dr Fluss Río Almendares goot vu Süde no Norde dur d Stadt un mindet schließli weschtli vu dr Bucht in d Floridastroß. In Bucht, wu eschtli vum Zäntrum lyt, het s di drei große Hääfe vu dr Stadt: Marimelena, Guanabacoa un Atarés. Havanna isch anne 1519 vu de Spanier grindet wore wäg dr strategisch ginschtige Lag fir s spanisch Kolonialrych. D Stadt het as Angelpunkt dient, vu do isch d Eroberig vum Kontinänt dur d Spanier uusgange. Dr Philipp II. vu Spanie het Havanna anne 1592 s Stadträcht gee, Havanna isch aber scho syter 1552 d Hauptstadt
Es Gwässer isch en Mängi vo Wasser amene bestimte Oort in dr Natur. In dr Gwässerforschig isch d Hydrology die Wüsseschaft, wo d Gwässer uf dr Ärdoberflechi undersuecht, und d Hydrogeologie die, wo das mit de underirdische Gwässer macht. D Meer sind grossi Gwässer mit Salzwasser. D Strööm sind grossi Gwässer uf de Kontinänt, wo s Wasser us chlynere Zueflüss samle und zum Meer bringe. D Flüss sind chlyner als d Strööm; es git derby au vil Näbeflüss, wo in en grössere Fluss oder in en Stroom münde. D Bech sind chlyni Gwässer in einzelne chlyne Deil vo dr Landschaft. S Grundwasser isch e Mängi vo Wasser, wo dur Bodeschichte flüsst. Bi de Kwelle chunt Wasser use em Bode ad Ärdoberflechi in es anders Gwässer. D Kanääl sind künschtlechi Gwässer und Bouwärch, wo Wasser zu bestimte Oort bringe oder für e Vercheer mit Schiff dienet. Seeè sind grossi Mängine vo Wasser, wo sech in Tääler oder Tuele uf dr Ärde samle. Stauseeè sind Seeè, wo dank emene künschtleche Sperrbouwärch entstande sind. Weier und Teich sind chlyni stehendi Gwässer, wo deils au vo Mönsche gmacht sind, so wie zum Bischpiil bi de Müliweier oder de Fischteich. Syschteem vo Gwässernummere Albert Baumgartner,
Dr Chiang Kai-shek oder Tschiang Kai Schek (chin. 蔣介石 / 蒋介石, Jiǎng Jièshí, W.-G. Chiang Chieh-Shih, Pe̍h-oē-jī Chiúⁿ Kài-se̍k; anderi Schrybwys chin. 蔣中正 / 蒋中正, Jiǎng Zhōngzhèng, W.-G. Chiang Chung-cheng, Pe̍h-oē-jī ChiúⁿTiong-chìng; * 31. Oktober 1887 z Xikou, Landkreis Fenghua, Provinz Zhejiang; † 5. April 1975 z Taipeh) isch en chinesische Militärfüerer und Politiker in der Zyt nach dr Xinhai-Revolution (1911) und ab 1925 Füerer vom Kuomintang gsi. Im Chinesische Bürgerchrieg (1927–1949) isch er dr Gägespiele vom Mao Zedong gsi. Bevor d Komunischte uf em chinesische Festland d Gwalt a sich grisse hend, isch dr Chiang Kai-shek z China dr wichtigscht Politiker gsi. Er isch Presidänt, gsi, Marschall und Generalissimus vom chinesische Milidär. Wo d Komunischte ufem Festland gunne gha hend, isch d Regierig mit em Chiang Kai-shek uf d Insle Taiwan ggange und het dört ane 1949 dr separat Staat Republik China usgruefe, i dr Meinig, das sig dr legitim Nochfolger vom alte China. Taipeh isch d Hauptstadt vo däm Land worde. Bis ane 1975 het dr Chiang Kai-shek d Regierig vo däm Räschtstaat agfüert. Frank Dikötter: The Tragedy of Liberation. A History of the Chinese Revolution 1945–57. London – New Delhi – New York – Sydney 2013, ISBN
D Hedwig Salm (* 14. Septämber 1889 z Nöiewäg as Hedwig Lohrer; † 19. Septämber 1981 z Fryburg) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii. D Hedwig isch e Dochter gsii zum Rudolf Lohrer (1866–1940), eme Lehrer, un dr Anna geb. Fiedler (1867–1956). Gschiwischtrig get si kaini ghaa. As Chind isch si z Tegernau ufgwachse, wu ihre Vater Lehrer gsii isch. Vu 1890 bis 1902 isch si dert uf d Volksschuel gange. Ihre Vater isch derno uf Fryburg versetzt wore un d Hedwig isch dert ab 1902 uf di Hecher Dechterschuel (s gitig Goethe-Gimnasium) gange. Derno het si aafange Musik studiere, si het welle Klavierspiileri gee. Anne 1907, mit sibzee Johr, het si dr Daubstimmelehrer Karl Salm (1881–1919) chänneglehrt, wu z Sinsheim e Stell as Unterlehrer ghaa het. Vorhär het er scho fimf Johr lang an ere Daubstummeschuel z Meersburg unterrichtet ghaa. Wu dr Karl as Unterlehrer uf Fryburg chuu isch, hän si anne 1910 chenne hyrote. Är het z Fryburg derno au ne Hauptlehrerstell iberchuu. Si hän zäme zwai Chinder ghaa, e Suhn, Karl, wu am 14. Juni 1914 uf d Wält chuu isch, un un e Dochter, Imgard (* 25. Oktober 1915). D Hedwig het nume no privat musiziert, het
Taipeh isch d Hauptstadt vo dr Republik China. D Stadt lyt am Fluss Danshui uf dr Insle Taiwan. Si isch e Millioonestadt, und zäme mit dr Nochberstadt Neu-Taipeh näbedra bildet si di gröschti Agglomerazioon vom Land. Im Norde vo dr Stadt isch e Bärglandschaft, wo drin dr Nazionalpark Yangmingshan lyt. Chlyni Bärge het’s im ganze Stadtgebiet. I dr Gägend, wo hüt Taipeh lyt, het früener s Volk vo de Ketagalan gläbt. Im 17. Joorhundert hend d Spanier Sidlige uf dr Insle Taiwan agfange yzrichte; si sind denn vo dr Insle gly vertribe worde, wo d Holländer cho sind und d Herrschaft übernoo hend. Ane 1662 sind d Chineese d Herre vo dr Insle worde und d Holländer sind au furtggange. Am Donshui-Fluss sind chinesischi Dörfer entstande. Us de Sidlige Mon-Jia, Dalongdong und Dadaocheng het sech im 18. Joorhundert d Stadt Taipeh entwicklet. Im spoote 19. Joorhundert het Taipeh Stadtmuure überchoo. Sid 1885 giltet s ofiziell als Stadt. Vo 1895 bis 1945 isch d Stadt japanisch gsi. Jetz het si sech zun ere Grossstadt entwicklet. Im Joor 1949 isch d Regierig vo China, wo dr Kampf gäge d Komunischte uf em Festland verlore het, agfüert vom Presidänt Chiang Kai-Shek uf Taiwan
D Anny Engelmann (uf tschechisch: Anna Engelmannová), wo dr Künschtlername Suska gha het, (* 3. Februar 1897 z Olmütz; † ane 1942 im Vernichtigslager Maly Trostinez) isch en öschtrychisch-tschechoslowakischi Zeichnerin gsi. D Anny Engelmann isch Dochter gsi vom Chaufme Max Engelmann und vo dr Ernestine Engelmann, geb. Brecher (1866–1942). Me weiss nid gnau, wie iri Pruefsbildig ggangen isch. Si isch ane 1920 bekant worde, wo d Gselschaft vo de Kunschtfründ z Olmütz en Uusstellig mit irne früeche Wärch, wo’s denn scho also ggä het, organisiert het. Vo dene früenere Arbete weiss me chum me öppis. D Engelmann het hüfig z Wien gläbt. D Zeichnige, wo si für Buechverlääg gmacht het, sind meischtens under em Pseudonym Suska trukt. Es baar Mol het si Uuftreg vom Buechverlag Stiepel z Reichenburg übercho. S erschte Buech mit Zeichnige vo dr Suska, wo me hüt no kennt, isch ane 1923 usecho; es isch es Märlibuech vom Hans Christian Andersen. I de Biblioteeke sind hüt no 35 Büecher vo verschidene Verlääg, wo s drin Illustrazioone vo dr Grafikerin het, dokumäntiert. Die erfolryche Chinderbüecher sind uf Düütsch und Tschechisch usechoo und vil vonne sind is Änglische und is Französische übersetzt worde. Zwöi alemanneschi Bilderbüecher sind au derby,
Uznä isch e Gmeind im Kanton Sanggale. D Oschtschwiizer Gmeind isch dr Märtort vom sanggalische Wahlchreis See-Gaschter und lyt am Nordrand vo dr Linthebeni; s Gmeindgebiet chunt uf dr Südsyte an Linthkanal aa. Dr Zürisee isch nur öppe zwei Kilometer wyter im Weschte, zwüsche Uznä und em See lyt d Gmeind Schmerikä. Dr Steinebach, wo vo Bänke uf Uznä chunt, isch es Naturschutzgebiet mit überregionaler Bedeutung. D Sidlig lyt am Rand vo dr Ebeni, a dr Chrüzig vo de Kantonsstroosse uf Rapperswil, zum Rickepass und über d Linthebeni. Bim Baanhof vo Uznä verzweige sech d Ysebaanstreckine uf Rapperswil, dure Rickedunnel und uf Ziegelbrugg. Uznä isch ane 741 s erschte Mol erwäänt. 744 isch dr Ort em Chlooschter Sanggale gschänkt worde. Im Joor 856 ischd Chile vom heilige Gallus z Uznä erwäänt. Um 1200 hend d Grafe vo Toggeburg d Stadt Uznä ggründet. 1469 hend d Schwyzer und d Glarner d Herrschaft Uznä gchauft. 1798 isch d Stadt zum Kanton Linth cho, 1803 zum Kanton Sanggale. d Fridhofschile vom Hl. Chrüüz d Ruine vo dr Burg Uznebärg d Kapälle vom Heilige Josef d Wirtschaft zum Hof vo öpe 1730 dr Tröchnidurm vo dr FabriggRotfarb di ehemolig Spinnerei Uznebärg di ehemolig Sydewäberei
Dr Hans Thoma (* 2. Oktober 1839 z Oberlehn im Schwarzwald; † 7. Novämber 1924 z Karlsrueh) isch e düütsche Mooler und Grafiker gsi. Dr Hans Thoma isch dr Soon vom Müller und Holzer Franz Joseph Thoma (1794–1855) und vo dr Rosa geb. Mayer (1804–1897), wo us ere Familie vo Kunschthandwärker cho isch, gsi. Er het d Handwärch vom Schteidrucker und vom Mooler z Basel und z Furtwange agfange lere, het den aber sälber probiert z zeichne und künschtlerisch z moole. Ane 1859 isch er uf d Akademy vo de Bildende Künscht z Karlsrueh ggange, won er bis 1866 studiert het. Mit dr tradizionelle akademische Moolerei het sech dr Hans Thoma nid so rächt agfründet, wie n er sälber i sym Läbenspricht schrybt: «Aber das Antikenzeichnen wurde mir mit der Zeit langweilig, ich konnte mir nicht recht denken, warum ich dies gar so genau nachbilden sollte. […] Ich sehnte mich nach der Natur, zu der ich im Sommer zurückkehren wollte.» Mit de Naturmotiyv und de Landschaftsbilder het er zerscht aber kei grosse Erfolg gha: «In Bernau malte ich zuerst ein kleines Wasserfällchen, das Innere eines Waldes und noch recht viele Sachen. Einige davon hängen jetzt im Karlsruher Thomamuseum. […] Die
S Departemänt vom Simplon isch es Verwaltigsgebiet vom erschte französische Kaiserrych gsi. Wo dr Napoléon Bonaparte au d Schwiiz in sys Imperium ganz integriert het, isch s obere Rhonetaal uf em Gebiet vom Wallis als Departemänt organisiert worde. Dr französisch General César Berthier het uf Befääl vo Paris am 14. Nofämber 1810 z Sitte d Regierig übernoo. Am 16. Jänner 1811 isch dr französisch Prefäkt Claude-Joseph-Parfait Derville-Maléchard als Chef vo dr Departemäntsverwaltig ygsetzt worde, und ane 1813 isch als si Nochfolger dr Claude-Philibert Barthelot de Rambuteau is Wallis choo. Aber scho im Dezämber het er s Taal wider müesse verloo, wo e Deil vo dr öschtrychischi Armee am Ändi vom sächste Koalizionschrieg uf St-Maurice cho isch. Dr Name vom Departemänt chunt vom Simplonpass, wo für d Franzoose als diräkte Wääg uf Italie wichtig gsi isch. S Departemänt isch administratyv in drei Arrondissement underdeilt gsi und het 13 Kantöön gha: s Arrondissement Brigue, mit de Kantöön Brigue, Conches, Mœrel, Rarogne und Viège s Arrondissement Sion, mit de Kantöön Hérémence, Loèche, Sierre und Sion s Arrondissement Saint-Maurice, mit de Kantöön Entremont, Martigny, Monthey und Saint-Maurice Ane 1815 het der Wiener Kongräss d Empfäälig useggä, s Wallis chönt sech dr Schwiiz aschlüsse, und
Dr Johann Wilhelm Fortunat Coaz (* 31. Mai 1822 z Antwerpen; † 18. Augschte 1918 z Chur) isch e Schwiizer Forschtingeniöör und Topograaf gsi. Dr Coaz isch dr Soon vom Pruefsofizier Johann Wilhelm Coaz und dr Salome geb. Köhl gsi. S Heimeträcht het er gha vo de Gmeinde S-chanf, Chüblisch, Valchava und Eclépens. Er isch Mitglid vom Studänteverein Zofingia gsi. Er het vo 1841 bis ane 1943 d Usbildig zum Forschtingeniöör gmacht, und zwar a dr Königlich-sächsische Waldakademy. Denn het er für d Eidgnosseschaft im Kanton Graubünde als Topograaf gschaffet. 1851 isch er Oberforschtinspäkter vom Bünderland worde, und 1875 het er dr neu Poschte vom eidgenössische Oberforschtinspäkter übernoo. Wüsseschaftlech het dr Coaz über Botanik, Topografy, s Wätter, d Gletscher und d Lawine gschaffet. Als Fermässer und Bärgstyger isch dr Coaz i den Alpe als erschte uf 21 höchi Bärge. So het er ane 1850 d Erschtbestygig vom Piz Bernina gmacht. Die Lauinen der Schweizer Alpen. Bern 1881 Anton Schuler: Coaz, Johann Wilhelm Fortunat. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Conradin Ragaz: Johann Wilhelm Fortunat Coaz. In: Bedeutende Bündner aus fünf Jahrhunderten. Calven-Verlag, Chur 1970, Bd. 2, S. 108–118. Conradin Ragaz: Johann Wilhelm Coaz. In: Pius Bischofberger, Bruno Schmid. (Hrsg.): Grosse
Metis (altgriechisch: Μῆτις) bezeichnet Metis (Mythologi), in dr grichische Mythologi d'Mueder vu dr Athena Metis (Mond), dr innerst bekannt Jupitermond (9) Metis, e Planetoid Métis, en Ethni z Kanada, d'Noochkomme vo Urywohner un franko-kanadische Händler diversi Firme un Produkt