rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Radio SRF 3 isch es Programm vom Schwiizer Radio. Es hät bis em 15. Dezember 2012 DRS 3 ghaisse. DRS 3 gits sit 1983, nöd zletscht als Reaktion, dass es jetz au i de Schwiiz privati Lokalradio git und dass es en Radiosänder bruucht, wo Musig schpilt, wo eme junge Publikum gfallt. DRS 3 isch em Publikum als «erschte amtlich bewilligte Schtörsender» vorgschtellt worde. Hüt isch Radio SRF 3 s bedüütendschti Pop-Radio vo dr düütschschpraachige Schwiiz. De Tag über häts de Charakter vomene Begleitprogramm mit Nachrichte, Wetter, Verchehr, Presseschaue und Veraaschtaltigstipps. Am Aabig ab 20 Uhr laufed schpezielli Sendige, wie d Music-Specials (Blues Special, Country Special, Rock Special, Worldmusic Special, Blackmusic Special oder Swiss Music Special), d Musigsendig Sounds! oder d Interviewsendig Focus und d Hindergrundsendig Input. Zuedem isch Radio SRF 3 dr wichtigschti Live-Sender vo dr Schwiiz, wo zahlriichi Live-Konzert uufzeichnet und sendet (z. B. i dr Sendig Uf de Gass). Radio SRF 3 isch denäbed eine vo de wichtigschte Förderer vo (junger) Schwiizer Musig, z. B. mit dr Verleihig vo dr monatliche Kür vomene unbekannte Musigacts zum Swiss Top-Kandidat im Rahme vo dr Sendung Swiss Music Special, wodruus Endi vom Jahr dr Swiss Top-Sieger erkoore wird, dem winkt
De Haming (lat. Amingus; 539-554) wird im Zämehang mit em Butilin als Herzog vo de Franke bezeichnet. Er wird erwähnt as Verwalter vom alemannische Herzogdum im 6. Johrhundert. Er het z Iburninga (hüt: Iberlinge) am Boodesee gwohnt. Im Joor 539 isch er vom Merowingerkönig Theudebert in Italie zruggloo woren. Im Chrieg zwüschet de Ostgote und em Narses, wo vom oströmische Kaiser de Uftrag gha het, Italie zruggerobere, het er sich gwaigeret em Narses z helfe.
E Fernglas oder Feldstecher, gnauer Prismefernglas, isch e optischs Grät, womit mer entfernti Gegeständ vergrösseret beobachte cha. E Fernglas isch in Bau- un Wirkigswiis e Abart vum Linsefernrohr. Ferngläser sin meistens binokular, d. h. mer cha mit beide Auge gliichzittig durluege, un si hän Prisme, wo dur Totalreflexion oder Spiegelschichte defür sorge, dass s'betrachtet Bild sitterichtig isch un ufrecht stoht. Normali astronomischi Fernrohre zeige degege s'Bild spiegelverchehrt un uffem Chopf. D'Leistig wird dur zwei Zahle agä, z. B. 7x50, d. h. 7-fachi Vergrössrig un 50 mm Objektiv-Durmesser. Dr Quotient us Objektivdurmesser un Vergrösserig bestimmt d'Helligkeit vum Bild (je grösser, desto heller); lueg Ustrittspupille. Meistens isch au s'Sehfeld agäbe, entweder in Grad oder als Abschnitt uf 1.000 m Entfernig. S'Sehfeld hängt näbe dr Vergrösserig au vu dr Bauwiis vu dr Okulare ab. S'rechts dargstellt Glas isch e Porroprismeglas (nooch em Ignazio Porro). Mer erchennt es am versetzte Ghüsi, wo s' Porroprisma dr Liechtwäg umchehrt. Als zweiti Alternative werre Gläser au als Dachkantprismegläser baut. S' Dachkantprisma erlaubt e schlanki, lineari Bauwiis. Allerdings erforderet e Dachkantprisma höcheri Fertigigspräzision. So sin bi vergliichbare Prise d'Porroprismegläser oft besser. Nöierdings werre au Gläser mit Hohlspiegle in dr Form vume Schiefspiegler hergstellt. E Opernglas isch e handlichs
S' Kelvin (Symbol: K) isch d'SI-Basiseiheit vu dr Temperatur un eini vu dr siibe SI-Basiseiheite.. S'Kelvin isch e Eiheitemass vu dr Temperatur uf dr thermosdynamische (absolute) Temperaturskala. D'Eiheit “Kelvin” un ihr Skala sin nooch internationalem Yberichumme dur zwei Punkte definiert: Dem absolute Nullpunkt, wo zue 0 K definiert isch un em Tripelpunkt vum Wasser, wo zue 273,16 K festglegt isch. Bi 0 K isch die kinetisch Bewegig vu Materie null un d'Materie enthaldet keinerlei Wärmeenergi. Dur die Definition vu dr beide Fixpunkte vu dr Kelvinskala handelet es sich bi sällere um e um 273,15 Grad verschobeni Celsiusskala. Fer d'Umrechnig zwische Celsius, Kelvin un Fahreheit (in dr USA gebrüchlich) lueg in dr Tabelle obe rechts. Einige wichtige Temperature uf dr Kelvin- un Celsiusskala sin in dr Tabelle unde nooch ufgfüehrt: 1 Fer Wiiner Standard Durchschnittsozeanwasser bi einere Standardatmosphäri (101.325 kPa), einzig kalibriert dur d'Zweipunktdefinition vu dr thermodynamische Temperatur. S'Kelvin isch daift uf dr britisch Physiker un Ingenieur Lord Kelvin; Si Grafschaft isch noochem Kelvin daift, wo au dur s'glände vu dr Universität Glasgow verlauft. Bis zue dr 13. Allgmeine Konferenz iber Gwichte un Masse (AKGM) 1967/68, isch d'Kelvineiheit wie die andere Temperatureiheite au als e "Grad" bezeichnet worre, also "Grad Kelvin"
¸ Ç Ŗ Ş Ţ ç ŗ ş ţ E Cédille isch es diakritisches Zeiche zur Kennzeichnig vonere bsundere Uusspraach vomene Buechschtabe. Es isch es links gkrümmts Häkli i dr Mitt under em Buechschtabe, wo amene 5, eme chliine gschpieglete c, eme chliine s oder ame altdüütsche z ähnle chann. Es chunnt i romanische Schpraache (z. B. Französisch, Portugiesisch, Katalanisch, Rumänisch), aber au im Albanische, im Aserbaidschanische, im Baskische, im Lettische, im Luxemburgische und im Türkische vor. D Funktion vom Zeiche isch je nach Schpraach verschiede. Im Französische häts d Funktion, d Uusspraach vom Buechschtabe c z verändere: Es c mit Cédille wird vor de Vokale a, o und u nöd als [k], sondern als [s] uusgsproche, also gnau so, wie c (ohni Cédille) vor e und i uusgsprochen wird. Im Internationale phonetische Alphabet stoht ç für de stimmlose palatale Frikativ. Urschprünglich isch d Cédille keis diakritisches Zeiche gsii. Viilmeeh hät sich s C mit Cédille us em sogenannte Visigotische Z entwicklet, wo uf dr Iberische Halbinsle und in Südfrankriich verbreitet gsii isch. Dem siini oberi Schlinge isch vergrösseret und zum C umgdüütet worde, während di undere zum verchliinerte Aahängsel, dr Cédille, worde isch. <ç> stoht uff Französisch, Portugysisch, Katalanisch
S Pascal isch d SI-Eiheit vum Druck. Si heisst zue Ehre vum Blaise Pascal eso. Si isch definiert as 1 Pa = 1 kg/(m·s²) = 1 N/m². Ei Pascal isch also dr Druck, wo e Chraft vu eim Newton uf e Flächi vu eim Quadratmeter usüebt. Dr Luftdruck wird meistens in Hektopascal (hPa) agä, wil so zum eine die gsetzlich vorgeschribe Eiheit Pascal verwendet werre cha un mer zum andere e Eiheit het, wo im gwohnte Millibar (mbar) entspricht. In dr Forschig wird insbesundere bi dr Vakuumtechnik vilfach s Millibar als Eiheit verwendet. Anstatt aber uf Pascal umzstige isch aber dr vollständig Verzicht uf Torr e Thema. S Torr isch anderst wie s bar nit dur e eifachi Verschiebig vu Dezimalstelle ins Pascal zyberfüehre. In dr Lüftigstechnik wird hüffig d Eiheit Dekapascal (daPa) verwendet, wobi ei Dekapascal 0,1 mbar entspricht. 100 Pa = 10 daPa = 1 hPa = 1 mbar 100 000 Pa = 0,1 MPa = 1 bar = 1000 mbar 1 000 000 Pa = 1 MPa = 10 bar = 1 N/mm² Dr middler Luftdruck vu dr Atmosphäro uf Meereshöchi un Standarddruck bzw. Normdruck isch 101325 Pascal = 1013,25 hPa oder 101,325 kPa bzw. 1,01325 bar.
E Ruumsonde isch e ubemannte Fluegkörper, wo zue Erchundigszwecke ins Weltall gschickt wird. Im Gegesatz zue eme (Erd)Satellit verlosst si d'Umlaufbahn (Orbit) vu dr Erde un fliegt e entfernts Zil im Sunnesystem a, um säll z'undersueche (z. B. Mars, Asteroide, Komete, Jupitermönd). Wäge dr oft johrelange Dur vu Ruumsondemissione werre an die technische Inrichtige vu Ruumsonde höchsti Aforderige gstellt. D'Komponente vu Ruumsonde werre ufwändigst testet un im Reinruum zämmebaut, was die hoche Choste vu Ruumsonde erchlärt. Säll het au dr witter Noochdeil, dass die technisch Usrüstig vu ere Ruumsonde scho bim Start un erst rächt bi dr Achumft am Zil zimli antiqiert isch. So het die Digital-Kamera vu dr Cassini-Sonde, wo 1997 gstartet isch, e Uflösig vu eim Megapixel gha - was domols vil gsi isch, aber bi dr Saturnachumft 2004 het scho jedes Mobiltelephon mit Kamera e besseri Uflösig gha. E grosses Problem bi Ruumsonde gegenyber erdumchreisende Satelliten isch dr gross Erdabstand, wo langi Laufzitte vu dr vu dr Bodestation usgsendete Styrbefehle bewirkt. Us sällem Grund müen Ruumsonde iber Systeme verfüege, wo si in gwissem Umfang vu Bodenstatione unabhängig mache. Fer Ruumsondemissione muess dr Ischusswinkel mit ere Gnauigkeit vu under 1 Bogesekunde festglegt werre. D'Navigation vu Ruumsonde muess mit
D'Ruumsonde Galileo isch am 18. Oktober 1989 vu dr NASA gstartet worre, um dr Jupiter un sini Mönd z'undersueche. Wichtigster internationaler Partner sich Dytschland gsi, wo s'Tribwerch (vu Messerschmitt-Boelkow-Blohm) un drei wisseschaftlichi Instrumenter bigstürt het sowie öbbe 10% vu dr Missionschoste. Ihr Namme het d'Sonde zu Ehre vum italienische Erfinder un Naturwissenschaftler Galileo Galilei. Noch nie vocher isch dr Planet Jupiter direkt agfloge worre. Zwar sin scho vier Ruumsonde devor an ihm vorbi gfloge (Pioneer 10 un 11 sowie Voyager 1 un 2), aber si hän dur dr Vorbiflueg numme Momentufnahme lifere chänne. Des het sich Galileo ändere solle. Es het e chünstliche Satellit um dr Jupiter chreise solle um sowohl dr Planet selber wie au sini Mönd z'beobachte. Vor em Itreffe het e Dochtersonde abchopplet werre solle, wo in d'Atmosphäri vum Jupiter het idringe un verschideni Daten iber Temperatur, Druck, Windgschwindigkeit un chemischi Zämmesetzig lifere solle. Debi het d'Muedersonde als Relaisstation d'Informatione zuer Erde funke solle Dr ursprünglich Start isch fer dr April 1986 mit eme Space Shuttle vorgsähe gsi. Us dr Ladebucht vum Shuttle het d'Sonde mit ere zuesätzliche Raketestufe no uf dr Wäg zum Jupiter starte solle, wo scho noch zwei Johre 1988 erreicht worre wär. D'Explosion
Iise isch e chemisches Element im Periodesystem vu dr Elemente mit em Symbol Fe (lat. ferrum, Iise) un Ordnigszahl 26. Es isch e Metall vu dr 4. Periode in dr 8. Näbegruppe im Periodesystem. Dr Namme Ise isch goot uf indogerm. *îsarna n. zrugg und isch en alts Leenwort usem Keltische. Dr Iisechern 56Fe isch dr stabilst un energiärmst Atomchern. Des heisst, sowohl e Fusion wie e Spaltig vu Iisecherne verlangt Energizuefüehrig un isch demit endotherm. Sälle Umstand isch fer d'Sternentwicklig vu allergrösster Bedütig. Im Universum sin bi sinere Entstehig numme Wasserstoff un Helium vorchumme. Alli andere Elemente sin bi thermonukleare Reaktione in Sterne entstande. Iise entstoht im Endstadium vu dr Chernfusionsprozesse in masseriiche Sterne. Wil d'Fusion vu Iisecherne wie au ihr Spaltig Energi bindet un nit frisetzt, entstehn in Sterne zuenächst keini schwerere chemische Elemente wie Iise. Es bildet sich dorum im Endstadium vu dr Chernfusion in Sterne e Iisechern as e Art thermonukleari Äsche, wo sich langsam abchüehlt (e relative Begriff bi Temperature im Beriich vu mehrere Milliarde Kelvin) un sich debi under dr eigene Schwerchraft zämmeziegt. Yberschrittet die Iisechugle vu öppe Erdgrössi e kritischi Masse, die sognennt Chandrasekhar-Grenze (öppe 0,9 Sunnemasse), so fallt si binne Sekunde under
D' (2) Pallas isch mit eme middlere Durmesser vu 523 km dr zweitgrösst Asteroid im Asteroide-Hauptgürtel. Si isch am 28. März 1802 vum Heinrich Wilhelm Olbers entdeckt worre. Sofern isch d'Gstalt vu dr Pallas im e anächerend hydrostatische Glichgwicht befindet, isch es vu dr Internationale Astronomische Union plant, d'Pallas as Zwergplanet z'klassifiziere. D'Pallas isch am 28. März 1802 vum Heinrich Wilhelm Olbers als zweite Asteroid entdeckt worre, un uf die grichisch Götti Pallas Athene daift worre. D'Entdeckig isch zuefällig erfolgt, wie dr Olbers dr e Johr vocher entdeckt Asteroid (1) Ceres het ufsueche welle. Nooch dr Entdeckig vu dr Ceres het dr Olber, wie die andere Astronome zue sinere Zitt, nit demit grechnet, noch e wittere Planet zwischenem Mars un em Jupiter z'finde, wil mer glaubt het, dr vu dr Titius-Bode-Reihe vochergsaite Planet in sällem Beriich vum Sunnesystem mit dr Ceres gfunde z'ha. Dr Olbers het doher d'Hypothese verträtte, dass es sich bi dr Ceres un dr Pallas um Bruchstücker vume grössere, ussenanderbrochene Planet handele dät. Dr Wilhelm Herschel, wo anno 1781 dr Uranus entdeckt gha het, het versuecht, dr Durmesser vu dr Ceres un dr Pallas zue bestimme, was ihm aber nit glunge isch: Die beide Objekte sin in
Dr Underrock, fälschlicherwiise oft au als Bezeichnig für es Underchleid benutzt, ghört zur Underwösch und isch eigentlich s Chleidigschtuck under eme Rock, wo em Körperwärmeerhalt und em Sitz vom Rock dient. Dr Überrock gleitet dur di glatt Oberflächi vom Underrock (Siide, Polyeschter, Polyamid/Dederon) liechter um di (oft bestrumpfte) Bei vo dr Trägerin. Es git sehr eifachi Modell und au settigi, wo a Dessous erinnered. Vom 16. bis zur erschte Hälfti vom 18. Jahrhundert hät dr Underrock "Kotillon" gheisse. Zu dere Ziit sind vo adlige und guetbürgerliche Fraue under em Chleid meischtens mehreri Underröck überenand treit worde; dr Underrock isch sogar es Schtandessymbol worde. Im 17. Jahrhundert sind im Summer bis zu acht, im Winter bis zu zwölf Underröck gliichziitig treit worde. Dr oberschti, oft mit ere Schleppe verziert gsii, hät "la modeste" (frz. "die Sittsame") gheisse, dr mittleri "la friponne" ("die Schelmische"), dr underscht "la secrète" ("die Geheime"). Di beliebtischti Farb isch rot gsii. Im Rokoko isch dr Underrock, wo bim Aahebe vom Reifrock sichtbar worde isch, bi de feine Dame us Siide und um de Saum beschtickt gsii. Um 1820 hät mer aagfange, de Underrock as Liibli aaznäihe und isch so zum Underchleid choo. Zu dere Ziit isch au
Iisesulfide sin chemischi Verbindige vu dr Elemente Iise un Schwäfel. Dr Schwäfel lit in sälle Verbindige as Anion (Sulfid) vor. Folgendi Iisesulfide sin bekannt: Iise(II)-sulfid (FeS): In sällere Verbindig trättet Iise als Fe2+-Ion uf. Dr Schwäfel lit as S2- vor. Pyrit (FeS2): Schwäfelricheri Verbindig, wo us Fe2+ un em Disulfid-Anion S22- bestoht. Iise(III)-sulfid (Fe2S3): Do isch Iise in Form vu Fe3+ verträtte, Schwäfel as S2-. As witteri Iise-Schwäfel-Verbindige, wo nit zue dr Iisesulfide zellt werre, sin d'Iise-Schwäfel-Cluster z'nenne. Bi dr Stahl-Herstellig gelte Iisesulfide as Stahlschädling. Die nidrigschmelzend Verbindig lageret sich an dr Chorngrenze ab un verursacht bi Warmumformig dr sognennt Rotbruch
Dr Arthur Charles Clarke (* 16. Dezember 1917 z Minehead, Somerset, England; † 19. März 2008 z Colombo) isch e englische Science-Fiction-Schriftsteller gsi. Dr Arthur C. Clarke isch früeh an dr Möglichkeite, wo dr Weltruum dr Menschheit biite chännt, interessiert gsi un isch Mitglid vu dr British Interplanetary Society worre. Im Zweite Weltkrieg het dr Arthur C. Clarke an Radaralage zum Ground Controlled Approach gschafft. Sälli Erfahrige lige im Roman Glide Path zuegrund. Si Idee, geostationäri Satellite zuer technische Kommunikation z'nutze, wo er 1945 under em Titel Extra-terrestrial Relays in dr wisseschaftliche Zittschrift Wireless World veröffentlicht het (lueg s'Diagramm), het 1970 ihr Verwirklichig erlebt. Ihm zu Ehre wird doher dr geostationär Orbit au Clarke Belt bzw. Clarke Orbit gnennt. Allerdings het dr Clarke domols no nit ahne chänne, welchi Fortschritte d'Technik sither mache dät. In sinere Version vu dr geostationäre Satellite isch immer noch s'Frauli vum Amt ame Pult gsässe un het d'Gspräche vermiddelt, was jo hützuedag bekanntlich vu Computer erledigt wird. Im Arthur C. Clarke si Ehe mit dr Marilyn Mayfield het numme e halbs Johr (Juni - Dezember 1953) durt. 1956 isch er uf Colombo (Sri Lanka) zoge, wo er sitdem im Status vume Ehrebürger läbt. Dr Arthur
Mit bundener Rotation bezeichnet mer in dr Astronomi dr speziell Fall vu ere Spin-Bahn-Kopplig, wo e Himmelskörper sich während eim Umlauf um e andere Himmelskörper gnau einmol um si eigeni Ax drillt. Also e Rotationsperiode (engl. spin) un e Umlaufzit um dr Muederkörper im Verhältnis 1:1. So umlauft dr Mo d'Erde in bundener Rotation. Deswäge zeigt er uns immer die gliiche Site. Au die bi dr andere Planete im Sunnesystem trättet in dr Regel bi ihre Mönd e bundeni Rotation uf, wo wohrschins uf die gliich Art wie bim Erdmo entstande isch. E Usnahm isch numme dr Hyperion bim Saturn, als eme reguläre Mond vu eme innere Satellitesystem. Die witt entfernte Zwergmönd vu dr Gasriise zeige degege kei bundeni Rotation. Bundeni Rotation entstoht dur Gezittechräfte, wo d'Eigerotation vu kleinere Himmelskörper im Schwerefeld vu grössere abbremse. Ähnlich wie sich im Wasser vu dr Erde sichtbari Fluetberge zeige, däte sich au bi ere Eigerotation vum Mo relativ zue dr Ax Erde-Mo d'Gsteinsoberflächi vum Mo gringfüegig hebe un senke. Säll dät Ribig erzüge, wo d'Eigerotation bremse dät. Gnau säll isch au iträtte. So isch es nooch Johrmillione zue eme (relative) Stillstand vu dr Eigerotation, chumme wie mir si am Mo beobachte chänne. Andererseits
D' Friburger Bächli (üblicherwiis in hochdütsche Texte mit em schwäbische Diminutiv Bächle gschribe) sin e bsunders Wohrzeiche vu dr Aldstadt vu Friburg im Brisgau. Si werre mit em Wasser vu dr Dreisam gfüllt un sin in e Hüffe Strosse un Gässli vu dr Aldstadt z'finde. D'Bächli hän früeher au fer d'Wasserversorgig un d'Brandbekämpfig dient un sin urkundlich scho im 13. Johrhundert erwähnt. Hitt sin si vor allem bi Tourischte un Kinder beliebt. Im 19. Johrhundert het mer d'Bächli as umodern empfunde un si gröschtedeils mit Iiseplatte abdeckt. Wil sich d'Bächli ursprünglich in dr Middi vu dr Stross (un demit vu dr Fahrbahn) befunde hän, sin si vu vilene Lit (u. a. em ADAC) as e Verkehrsrisiko betrachtet un drum an dr Strosserand verlegt worre. Anno 1973 isch d'Innestadt aber zue ere Fuessgängerzone erklärt worre. Wil d'Innestadt vu Friburg dorum hit überwigend autofrei isch, stelle dorum d'Bächli kei bedütends Verkehrshindernis meh dar. Deilwiis verlaufe si sogar direkt näbe dr Schine vu dr Strossebahn, womit si dr Gleiskörper vu dr übrige Stross abtränne - was mit e Grund fer ihr Neualag in dr Kaiser-Joseph-Stross gsi isch. Des het au fiskalischi Gründ gha: Durch d'Bächli ka d'Stadt jetz sage, dass d'Strossebahn uf eme
E Vokal isch en Luut i dr mänschliche Sprooch wo dr Vokaltrakt (also de Mund, Rache usw.) offe isch, un dr Artikulationsstrom (d Luft wo usgstoose wird) drum unghindert cha entwiiche. Bi Konsonante isch dr Vokaltrakt dergege gschlossener un dr Artikulationsstrom wird agstaut oder durch engi Öffnige druggt. Vokal sin i dr Regel stimmhaft, des heisst dass d Stimmbänder vibriere während dr Luut produziert wird. Es git aber Sprooche wo au stimmlosi Vokal hen, zum Byspiil O'odham (e Sprooch wo vo fascht 10.000 Urywohner z Arizona un Mexiko gsproche wird). Wenn en Vokal allei vorchunt, sait mer em Monophthong, züe zwei Vokäl i dr glychi Silbe sait mer Diphthong. En Diphthong wird als Kombination vumene Vokal uneme nüt-silbische Halbvokal definiert. In dr Phonetik unterscheidet mer Vokal nooch drüü Hauptkriterie: Offeni un gschlosseni Vokal: demit isch d vertikali Position vo dr Zung gmeint. Offe heisst dass d Zung unte im Mund isch, un de Mundruum also „offe“ isch; gschlosse heisst dass d Zung obe im Mund isch. Hinter- un Vorderzungevokal: demit isch d horizontali Position vo dr Zung gmeint. Bimene Vorderzungevokal isch d Zung vorne im Mund, bi Hinterzungevokal isch si hinte. Rundig: demit meint mer ob d Lippe grundet oder
Under Konsonant (v. lat.: con = mit + sonare = tönen; au Mittöner oder Mitluut) verschtaht mer einersiits en Luut, wo siini Artikulation e Verengig vom Schtimmtrakt beinhaltet, so dass dr Atemluftschtrom ganz oder teilwiise blockiert wird und so zu hörbare Turbulenze (Luftwirbelige) chunnt. Konsonante sind Hemmnis überwindendi Luut. Zu dem zelled im Düütsche d Gruppe vo de Obstruente (Plosive, Frikative, Affrikate) und d Gruppe vo de Sonorante (Liquide/Laterale, Nasale) sowie dr Halbvokal oder Halbkonsonant /j/. Es werded under Konsonante gmeinhin au d Buechschtabe verschtande, wo derartigi Luut repräsentiered. Um dr verbreitete Verwechslig bzw. Gliichsetzig vo Luute und Buechschtabe vorzbüüge, isch es sinnvoll, de Begriff Konsonantebuechschtabe z verwende. Linguistisch korrekt sind d Begriff Konsonantegraphem bzw. Randgraphem (Graphem, wo für de Silberand, nöd de Silbeechern verwandt werded, so z. B. i dr Grammatik vo dr düütsche Schpraach, Berlin 1997, Bd. 1, vgl. S. 246ff). Im Düütsche entspreched si meischtens de Buechschtabe: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, ß, T, V, W, X, Z. Si schtönd de Vokalbuechschtabe (Selbschtluute, Vokalgrapheme/Cherngrapheme) A, Ä, E, I, O, Ö, U, Ü, Y gegeüber. Zur artikulatorische Beschriibig vo Konsonante werded di folgende Kriterie verwendet: Schtimmbeteiligung (schtimmhaft oder
ISO 8859-8, gnauer ISO/IEC 8859-8 au bekannt als ISO-Hebräisch, isch en vo dr ISO zletscht 1999 aktualisierte Schtandard für di Informationstechnik zur Zeichekodierig mit acht Bit und dr achti Teil vo dr Normefamilie ISO/IEC 8859. Die Zeiche, wo mit siibe Bit kodierbar sind, entspreched US-ASCII mit füehrendem Nullbit. Zuesätzlich zu de 95 darschtellbare ASCII-Zeiche (0x20–7E) kodiert d ISO 8859-8 60 wiiteri (0xA0, A2–BE, DF, E0–FA, FD–FE), also insgesamt 155 vo theoretisch mögliche 256 (= 28). De Positione 0x00–1F und 0x7F–9F sind i ISO/IEC 8859 und demit ISO/IEC 8859-8 kei Zeiche zuegwiise. ISO-8859-8 bsetzt aber alli Schtelle mit nöd darschtellbare Schtüürzeiche. ISO 8859-8 enthaltet alli Konsonante vom hebräische Alphabet, aber nöd d Vokalzeiche. SP (0x20, "space") isch s Leerzeiche, NBSP (0xA0, "non-breaking space") s feschte Leerzeiche und a 0xAD isch dr bedingti Trennschtrich (SHY, "soft hyphen"), wo normalerwiis nur am Zeilenendi sichtbar isch. An Position 0xFD–FE sitzed d Links-nach-Rechts- und Rechts-nach-Links-Marke (U+200E und U+200F). MacHebrew Mapping bei Unicode.org
As Hot-Spot (engl.: heisse Flecke) werre Zentre vu intensiver vulkanischer Aktivität in ere planetare Rinde bezeichnet, wo nit direkt dur plattetektonische Prozesse verursacht werre. Hot-spots sind doher nit an Platteränder bunde, au wenn si uf sonige liige chänne. Plattetektonik trättet usserdem im Sunnesystem numme uf dr Erde uf. D'Mars- un Venus-Vulkane sin dorum alles Hot-Spot-Vulkane. Ganz Hawaii esch dur ne Hot-Spot enstande. E besundere Fall isch dr Jupitermond Io. Säller isch ybersait vu Schwäfel-Vulkane mit Lavatemperature um öppe 500 °C. Es trättet aber vereinzelt au silikatische Vulkanismus mit Temperature vu iber 1800 °C uf. Dr Begriff "hot spot" isch dorum im Fall vu dr Io uf sälli Art vu Vulkanismus beschränkt. Uf dr Erde underschidet sich dr Hot-Spot-Vulkanismus vu dr vulkanische Aktivität an Plattegrenze, wo mit plattetektonische Vorgänge wie Ozeanbodespreizig un Subduktion zämmehängt. D'Theori vum Hot-Spot-Vulkanismus isch erstmols anno 1963 vum Geolog John Tuzo Wilson formuliert worre. I. O. Norton: Plate motions in the North Pacific: The 43 Ma nonevent (1995), Tectonics, Vol 14(5), pp. 1080-432 (englisch) A. Davaille, F. Girard & M. L. Bars: How to anchor hotspots in a convecting mantel? (2002), Earth and Planetary Science Letters, Vol. 203, pp. 621-634 (englisch) J. A. Tarduno & R. D.
E Währig (v. mittelhochdt.: werunge = Gwährleischtig) isch im wiitgfasste Sinn s schtaatlich greglete Geldwese vomene Land, insbsunderi d Feschtlegig vom Münz- und Notesyschtem. Di meischte Währige werded a de internationale Devisenmärte ghandlet. De Priis, wo sich deet bildet, heisst mer Wechselkurs. Derziit gits weltwiit über 160 offizielli Währige, aber nur di beide gebrüüchlichschte Währige vo dr Welt, dr US-Dollar und dr Euro, gelted als internationali Leitwährige. Sit dr Uufhebung vo dr Golddeckig für de US-Dollar 1971 dur de damaligi US-Präsident Richard Nixon sind fascht alli Währige fiat money; das isch undeckts, wertinschtabils Geld. Im Lauf vo dä Gschicht händ sich zur Vitalisierig und Schtabilisierig vo regionale Wirtschaftschreisläuf zuesätzlich Komplementärwährige entwicklet, wo hüt bsunders im Zuug vo dä fortschriitende Globalisierig a Bedüütig gwünned. D Herschtellig und Emittierig vo dene Währige erfolgt nöd dur Zentralbanke, sondern vo regional iigsetzte Inschtitutione oder Initiative. Währige werded vomene Emittent usegeeh. Meischt handlets sich debii um e schtaatlich beuuftreiti Zentralbank. Sie isch i dr Regle gsetzlich mit dr Herschtellig und dr Emittierig vo dr Währig beuuftreit. Ihri vordergründigi Uufgaab isch debii i de meischte Länder, d Geldmengene so z schtüüre, dass e Priisschtabilität gwährleischtet werde chann. Di als gsetzlichs Zahligsmittel konzipierti Währung isch innerhalb vom