rlitschk/wikidir huggingface dataset:
E Narr isch im Mittelalter e Person gsi, wo für Underhaltig und Belustigung het sölle sorge und deby meischt uffällig gchleidet gsi isch. Narr oder Tor (devo abgleitet isch s dütsche Wort töricht) säit mer au bi Persone, wo sich sehr uryf, dumm, tollpatschig, vorygnuu, vorurteilsbhaftet und ignorant uffüehret und wo sich uf Basis vo irere Uwüsseheit als Glehrti ufplueschtered, ohne dass sie iri Uwüsseheit erkänned, wil sie dänked, iri Uwüsseheit sig Wüsse. Positiv gmeint isch s Narretum a de Fasnacht. S git Fasnachtsfigure, wo uf Narre zrugggönd und d Fasnacht isch au als „närrischi Zyt“ bekannt. D Härkumft vom nume dütsche Wort Narr (mhd. narre, ahd. narro) isch nid sicher gchlärt. De Romanist Friedrich Christian Diez het en Ableitig vom spätlat. Wort nārio i de Bedütig vo Naserümpfer, Spötter empfole. Zum Byspiel gits i de Narrezunft Rolli-Dolli vo de Gmeind Chrenzach-Wyhle d Figur Naserümpfer. Wortbildige sind Narretei im Sinn von ere Posse oder s Narrematt im Schach. Us em 12. Jahrhundert stammed Psalterillustratione, wo bi Psalm 53 (nach de früehnere griechische und latinische Zählig: Psalm 52) meist e Figur zeiged, wo eme König gägenüberstaht. Die Figur isch hüfig nackt, schwingt e Küüle oder isst es Brot. Im wytere Verlauf
Landwasser isch de Name vo däne Flüss oder Bäch: Landwasser (Albula), en Zuefluss vo de Albula im Kanton Graubünde, Schwiz Landwasser, de dütsch Name vo de Rabiosa, eme Zuefluss vo de Plessur im Bündnerland, Schwiz Landwasser (Mastallone), en Zuefluss vom Mastallone, wo vo Rimella här chunnt, im Piemont, Italie Landwasser (Mandau), en Zuefluss vo de Mandau z Sachse, Dütschland und witers: Landwasser (Freiburg), en Stadttail vo Friburg im Brisgau, Bade-Würtebärg, Dütschland
Dr Werner Mezger (* 10. Juni 1951 z Rautweil) isch e dytsche Germanischt un Volkskundler. Dr Mezger het s Abitur am Rautweiler Albertus-Magnus-Gimnasium gmacht un derno an dr Universitet Dibenga Germanischtik, Gschicht un Empirischi Kulturwisseschaft studiert. Anne 1975 het er s Staatsexamen abglait un isch im nämlige Johr promoviert wore. Vu 1977 bis 1996 het er im gimnasiale Schueldienscht gschafft. Parallel derzue het er an dr Universität Fryburg Volkskund glehrt. Dr Mezger het si anne 1989 habilitierte mit ere Schrift zue dr Naarenidee un zum Fasnetbruuch. Syter 1996 isch dr Mezger Profässer fir Volkskund z Fryburg un Diräkter vum dertige Institut für Volkskunde der Deutschen des östlichen Europa (friejer Johannes Künzig-Institut für ostdeutsche Volkskunde). Dr Mezger het e Hufe wisseschaftligi Arbeite zue dr Volkskund mit Schwärpunkt Fasnet publiziert. Doderzue zellen au Rundfunk- un Färnsehsändige iber volks- un landeskundligi Theme. Syt 1992 isch er regelmäßige Kommentator vu dr Live-Iberdragige vum Sidweschtrundfunk (SWR) us dr Fasnet. Anne 2001 het er e Ruef uf dr Lehrstuel fir Volkskund an dr Universitet Bonn abglähnt. Dr Werner Mezger isch ghyrote un het zwai Chinder. Syter 2005 isch dr Mezger Mitglid im Kuratorium vu dr Dytsche Chinderchräbsnoosorg − Stiftig fir s chronisch chrank Chind z Villinge-Schwenninge,
Dr Petrus Hispanus isch an wichdiger Logiger aus em 13. Johrhondert. Er hot om 1240 rom zwelf Trakdad gschrieba, die ma späder als Summulae logicales tradierd hot. Es isch d populärschde middelalderliche Eifihrong in d Logik mit ara langa Wirgongsgschicht. Traditionell wird dr Logiger Petrus Hispanus mit em portugiesischa Dokder Petrus Hispanus (1205–1277) gleichgsetzt, den ma em letschda Lebensjohr zom Papschd Johannes XXI. gwählt hot. Des isch aber et sicher. Manche schdufat nemlich au an Dominikanermench als Verfasser vo de zwelf Trakdad ei. Dr Michael Psellos isch gwieß et dr Urheber; ehm hot mr a spädere Ibersetzong vo de Trakdad vom Petrus Hispanus ens Griechische onterschoba. Ähnlich isch au d Logik vom William of Sherwood; ma ka aber d Priorität et eideutig ermittla. D eiprägsame Darstellong fir da scholastischa Onderricht isch aber erscht iber da Petrus Hispanus populär worra. Er isch scho vom Dante en dr Geddlicha Komede als Weisheitslehrer en Sonnahemmel nufglobt worra als "Pietro Ispano lo qual già luce in dodici libelli", auf Schwäbisch: Petrus Hispanus, dem sei Liacht au scho en da zwelf Biachla leuchda duat. Seine Trakdad send emmer wieder aufglegt und kommendiert worra. Bis ens 17. Johrhondert hot ma se an da Universidäda studierd. Sei
Plaffeie isch di gröschti Gmiin im Seisebezirk vom Kanton Friburg i dr Schwiiz. S Dorf Plaffeie, wo grad überem Rand vom Seisegraabe ligt, isch ufgnoo is Inventar vo de schützenswärte Ortsbilder vo dr Schwiiz. D Gmiin ligt im Oschde vom Kanton und chunnt a Kanton Bärn a. D Gmeind- und d Kantonsgränze sind i dr Seise. Bym Wiiler vo Zouhuus, wo zu Plaffeie ghört, chäme us de Bärge di Chauti Seisa ù di Waarmi Seisa zäme. S Taau vo de Warmi Seisa hiist im undere Tüu Seeschlund ù hed witer obe de Schwarzsee. Ganz hinder im Taau Muschereschlund giit a Fuesswääg über de Chänelpass uf Oberwil im bärnische Simmetaal übere. De grösser Tüu vom Gmiinbann im Süde ligt i de Bärge vo de Voraupe, wo mee aus 2000 Meter hoi sy. De markantist isch d Chaiseregg (2185 m). Vo Plaffeie us giit a Bärgstrass übere Gurnigelpass uf Riggisbärg ù i z Gürbetaal. Bym Schwarzsee chunt de Gmiinbann a d Gmiin Val-de-Charmey a, wo im Friburger Greyerzbezirk ligt. Grad a de Gmiingrenza isch as inderessants sprachlìchs Grenzgebiet zwüsche de Dütschschwiiz und de Wäutschschwiiz. Dütschi Fluernäme und settigi, wo vom Friburger Patua prägt si, vermüsche sich i där topografisch zümlich bewegti Bärglandschaft.
Syllogismus isch an Fachbegriff aus dr Logik vom Aristoteles, dr sognannta Syllogischdik, en der er seine Argument als Syllogisma bezoichnet hot, ond zwar Argument mit gewisse Prämissa ond oiner draus folgenda Konklusio; des hot er scho en dr Topik gsait, en der er sei dialekdische Method firs folgerichtiche Argumentiera entwigglet hot. Späder hot er in seira Analytik dui Method ausbaut als Beweiswissaschaft ond domit d eigentliche Logik begrindet. Do hot er sei alde Definitio wiederholt, aber noh dazua gsait, dass zwoi Prämissa langat; ond des hoißt: Wenn d erschd Prämiss ond d zwoid Prämiss geldet, no gilt auch d Konklusio. Ma ka also an Syllogismus no kurz schreiba: Prämisse 1, Prämisse 2 → Konklusion An Syllogismus vom Aristoteles isch zom Beispiel: Wenn jeder Mensch a Lebewesa isch ond wohr isch, dass seller a Mensch isch, no isch au wahr, dass seller a Lebewesa isch. Spädere Logiger hänt sein Syllogismus so omformuliert: Sokrates isch an Mensch. Jeder Mensch isch a Lebewesa. Also: Sokrates isch a Lebewesa. Ma sieht: Aristoteles hot an Syllogismus als oin Wenn-Satz aufgfasst. Spädere hänt no draus Regla mit drei Sätz gmacht ond dia oft au onderanander gschrieba und mit 'Also' verknüpft. Sodde Syllogisma en Regelform hot ma
Als Narremess (au „Hästrägermess“) wèrd e remisch-kadolische heilige Mess bezeichned, die èn dr Zeid vo dr schwäbisch-alemannische Fasnet mit Åkläng am fasnetliche Brauchdum gfeirat werd. Bei schier alla Landschaftsdreffe vo dr Zènft fènded am Obad odr Morge vor am Narresprong èn dr örtliche Kèrch en Häsdrägergoddesdienschd statt. D Liturgie vo dr Mess kôô dann folgende Bsonderheida aufweisa: Einzug, Auszug und weidere Deil vo dr heilige Mess werded musikalisch begleided durch e Narrekapèll odr Guggemusik aschdell vo dr Orgla. Deilnemer vom Goddesdienschd erscheined kostümiert èm „Häs“ (abbr ohne d Gsichdsverhüllong durch Maschga). Dr Zelebrant halded d Predigt èn Reimform ond/odr èm ördlichè Dialäggt. Fürbiddè wèrded vo Häsdräger vorgläse. Commons: Narrenmesse – Sammlig vo Multimediadateie Im Häs in die Kirche gehen, in: Freiburger Fasnetlexikon der Badischen Zeitung Narrenmesse vereint Bewohner und Besucher, Schwäbisch Zeidong vom 12. Februar 2013, ufgruefa am 20. Februar 2013.
Dr Armin Lang (* 26. März 1928 en Holzkirchen (Oberbayern); † 12. Mai 1996 en Schduagert) isch a deutscher Fernsehproduzent ond Synchronsprecher gwea. Äffle und Pferdle Bekannd worra isch dr Armin Lang mid Äffle und Pferdle, ama Werbetrenner, des isch a klois Trennschdickle zwischa oinzlne Werbonga mo n r fir da Siddeitsche Rondfonk (heid hoißd r Siweschtrondfonk) produziert hot. Drvo hod s 1500 Folga gea. Gschbrocha hod r d Texd au. Zoichnede Driggfilm R hod au Driggfilm gmachd. Nach seim Dod hod sei Soo dia Serie weidr gmachd, zsemma mid am Heiko Volz ond em Volker Lang. Biachr mir über ons. Aus dem Fernsehalltag von Pferdle und Äffle Pferdle und Äffle. Viecher sind au bloss Menscha Das große Buch vom Pferdle und Äffle mit Julius Senderski: Pferdle & Äffle, Bd. 1: Viecher send au blos Menscha! mit Julius Senderski: Pferdle & Äffle, Bd. 2: Lieber gschwätzt wie gar nix gsagt! Pferdle & Äffle, Bd.3: Spaß muß sei mit Heiko Volz: Äffle & Pferdle: Des isch, was man haben muuß! Video, CD S’ Äffle isch heit net dr’hoim: ein Jubiläum ganz besonderer Art, mit Dieter Schlotterbeck Pferdle & Äffle go Techno, (CD) Äffle & Pferdle, Vol. 1, (DVD) Äffle & Pferdle,
Sankt Moritz (uf französisch offiziell: Saint-Maurice; i de frankoprovenzalische Mundart [a ʃɛ̃ muˈri]); dr alt dütsch Name Sankt Moritz wird hüt chuum me pruucht) isch e Munizipalgmeind im Bezirk vo Sankt Moritz im Kanton Wallis i dr Schwiiz. Ane 2013 isch di ehemoligi Nochbrgmeind Mex zu Sankt Moritz cho. S Gmeindgebiet goot vo dr Roone, wo au d Kantonsgränze zum Kanton Waadt bildet, bis uf d Bärge linggs vom Roonetaal ufe. En Felse macht bi Sankt Moritz s Taal ganz äng, d Roone flüsst dört dur en Schlucht und d Ysebaan hed en Dunel. D Autobaan goot bi Sankt Moritz über d Roone und den uf em Biet vo dr Waadtländer Gmeind Bex grad au dur en Dunel. Im Taalbode a dr Roone hed dr Barthélémy-Bach e mächtige Schuttfächer gschaffe, wo dr grösser Deil zu Sankt Moritz ghört, dr chlyner uf dr Südsyte zu dr Nochbergmeind Evionnaz. Dr Bärgbach chunt vo dr Oschtflanke vo de Dents du Midi abe. Dr Oschtgipfel vo däm Bärgmassiiv, d Cime de l'Est, isch dr höchscht Punkt vom Gmeindbann vo Sankt Moritz. S Dorf Epinassey im Taal unde und d Dörfli Mex und Les Planets uf ere Terrasse oben a dr Felswand weschtlech vom Taal
D Lozärner Fasnacht isch de grööscht Aalass e de Schtadt Lozärn und de Zentralschwyz, wo all Johr stattfendt. Si esch noch de Basler Fasnacht und vor de Bärner Fasnacht die zweitgrööscht Fasnachtsveraaschtaltig vo de Schwyz. D Fasnacht foht am Schmotzige Donnschtig, em Donnschtig vor em Güdismäntig, aa. Met de Tagwach am Morge am föifi foht s Volchsfäscht e dr Altstadt aa. Es Boot mit em Brüeder Fritschi und synere Fritschifamilie fahrt uf em Vierwaldstättersee z Lozärn am Schwyzerhofquai y. De Brüeder Fritschi esch s imaginär Oberhoupt vo de grööschte und elteschte Zonft vo Lozärn, de Zonft zu Safran, wo um 1400 gründet worden esch. Dr «Urknall», e rüüdig luuti Detonation, get de Guuggemusege und allne Fasnächtler s Signal zom Schreye ond Umecheibe. De Fritschivater als Zouftmeister zu Safran empfoht de Brüeder Fritschi und gleitet ihne zom Fritschebronne uf em Chappuplatz. Begleitet wärded sie vo de Ehregescht, de Fritschifamilie (d Fritschene, die Frou vom Brüeder Fritschi, met em Narr, em Bajazzo, de Chendsmagd und de Puure) ond ou vo Harschthornblöser ond e paar Guuggene. Uf em Chappelplatz träffed sich denn die tuusige Fasnächtler, wo scho am Morge uf de Beine send, zom «Fötzälirääge» , wo us Millione vo Papierschnipsu beschtoht. D
D Rosemarie Bauer (* 16. April 1936 z Metzenga), ischt a deitscha Kunschtmolere ond Autorin, wo ondr andrem – meischdens zamma mit dr Doris Oswald – Gedicht em schwäbischa Dialekt vorfasst. D Rosemarie Bauer ischt am 16. April 1936 z Metzenga uff d Welt komma. Ihr erlernder Beruef ischt Kunschtmolere. Neabaher schreibt se noh, meischdens mit dr gleichaltriga ond us dr gleicha Stadt stammenda Doris Oswald, Gedicht em schwäbischa Dialekt ond illuschtriirt Kenderbiacher. Ihr erschda Lyrik-Voreffentlichong ischt em Johr 1958 rauskomma. Se ischt au Teilnehmere an dr schwäbischa Mundart-Akademii gwäa. 1986 ischt ihr erschts Buech uff Schwäbisch rauskomma: Do lieg i ond träum. Beiträg vo sellra Frau send au en vorschiidene Antologiia, en Zeitschrifda, Zeidonga ond em Radio erschiina. 1970: Der Wettlauf zwischen Hase und Igel (zamma mit dr Doris Oswald) 1972: Zwei kleine Negerlein, a Bilderbuech fir Kender (zamma mit dr Doris Oswald) 1986: Do lieg i ond träum, schwäbische Gedicht (zamma mit dr Doris Oswald) 1990: Klärle, ons lauft d Zeit drvo, schwäbische Gedicht (zamma mit dr Doris Oswald) 2003: Ein Lächeln bleibt, Gedichtband A Leseprob fendet mr em Ardikl Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora. Kurzbiografii em Biachle Klärle, ons lauft d Zeit drvo – Schwäbische Gedichte, S.
D Doris Oswald (* 9. Januar 1936 z Metzenga als Doris Hauber; † 30. Oktober 2020), ischt a deitscha Humorischdin ond Autorin gwä, wo ondr andrem – meischdens zamma mit dr Rosemarie Bauer – Gedicht em schwäbischa Dialekt vorfasst hot. D Doris Hauber ischt am 9. Januar 1936 z Metzenga uff d Welt komma. Mit ihrer Heirat hot se da Familianama vo ihrem Moo Karl, Oswald, ognomma. Dr Doris Oswald ihr erlernder Beruef ischt Kaufmennische Ogschdellde gwä. Neabaher hot se noh gschriba, oft mit dr gleichaltriga ond us dr gleicha Stadt stammenda Rosemarie Bauer, Gedicht uff Hocheitsch ond em schwäbischa Dialekt. Selle zwoi ihr erschdr Lyrik-Band em schwäbischa Dialekt ischt em Johr 1986 rauskomma: Do lieg i ond träum. Mit ihrer Schreib-Partnere hot Doris Oswald an dr Mundart-Akademii teilgnomma. Hin ond wiider hot-ma dui Frau au en dr Sendong »Radiolaube« em 4. Programm vom Sidweschtrundfunk (SWR) heera kenna. Em Johr 2002 hot d Doris Oswald beim Wettbewerb om da Sebastian-Blau-Preis da dridda Platz erronga. Fir ihr grauß Engagement om da Tiirschutz z Metzenga isch dr Doris Oswald en-ra effentlicha Ronde vom Metzenger Obrbirgermoischtr mit-ma Buach- ond Weinpräsent geehrt worra. Doris Oswald, Rosemarie Bauer: Der Wettlauf zwischen Hase und Igel. Titania-Verl.,
Dr Karl Kurrus (* 25. Oktober 1911 z Ändinge; 6. Jänner 1993 ebedert) isch e dytsche Dialäktdichter gsii. Dr Kurrus isch z Ändinge uf d Wält chuu un ufgwachse. No dr Volksschuel het er in sym Haimetstedtli ne chaufmännischi Lehr gmacht. No verschidene Aastellige, unter anderem in dr Ändinger Stadtverwaltig isch er schließli Stedtische Diräkter bi dr Stadtverwaltig vu Fryburg wore, wun er bis zue syre Pänsionierig anne 1976 gschafft het. Iber sy Verhalte in dr Zyt vum Nationalsozialismus het dr Helmut Eitenbenz, Honorarkonsul un Altburgermaischter vu Ändige, anne 2011 bi me Feschtakt zum 100. Geburtsdag vum Kurrus gsait, dr Kurrus heb „keinen Hehl daraus gemacht, dass ihm in jungen Jahren der klare Blick versagt“ gsii sei. „Zeit seines Lebens hat er an dieser Lebensphase schwer getragen“. No dr Hochzyt mit dr Elisabeth Schwer isch er im Zweete Wältchrieg as Soldat yyzoge wore un an d Oschtfront chuu. Anne 1945 isch er in amerikanischi Gfangeschaft chuu. Scho as Soldat het er Gedicht uf Hochdytsch gschribe. Noch em Chrieg het er ab 1950 aagfange au uf Alemannisch z schrybe. Sy erschte Gedichtband, „Üs em Griagli“, isch anne 1969 erschine. Näbe dr Täxt im Dialäkt het er au in verschidene Zytschrifte Artikel
Dr Verband Oberrheinischer Narrenzünfte (V.O.N., alemannisch Verband vu Oberrhynische Naarezimft) isch e Verband vu Naarezimft vu dr Fasnet z Bade un isch no dr VSAN dr zweeteltscht Verband vu Naarezimft. Är isch anne 1937 in dr Harmoniesääl z Fryburg grindet wore. Vu 1948 bis 1954 het er Verband badischer Narrenzünfte ghaiße. D Mitgliderschaft isch – wie d Fastnetstradition im Verbraitigsbiet – vylgstaltig un goht vu chlainere derflige Naarezimft mit ere ainzelne Heesdregergruppe bis zue stedtische Dachverbänd wie z Ämmedinge, z Fryburg, z Rhyfälde, z Schopfe, z Dodtnau, z Wäär, z Wyyl oder z Zäll, wu alli e Hufe Naaregruppe un Clique umfasse. Dr Verband isch in Form vun eme yydraite Verain organisiert. Gschäftsfierende Vorstand (Naaremaischter) isch dr Klaus-Peter Klein vu Wyyl am Rhy. Dr Verband dailt sy Verbraitigsbiet in sechs „Vogteie“ yy: Ortenau Nerdlige Brysgau/Elzdal Fryburg Mittlere un Sidlige Brysgau Hochschwarzwald Albgau Dreiländereck (entspricht uugfähr em Landchrais Löörech). D Vogteie un dr Gsamtverband dien regelmäßigi Naaredräffe veraastalte. D Verbandszytschrift Oberrheinischer Narrenspiegel chunnt zwaimol im Johr uuse. Dr Verband bedrybt s 1976 ufgmacht Fasnetsmuseum Oberrheinische Narrenschau z Känzinge. Ainzelfigure wären in dr Tabelle kursiv dargstellt. E Dail Zimft hän zue dr gnännte Figure au no Zumftfigure wie Naareneltere, Naarebittel, Fasnetuusruefer un
D Friedel Scheer-Nahor (* 1956 z Fryburg) isch e dytschi Germanischti un Autori. D Friedel Scheer isch z Freiamt ufgwachse, wu ihri Eltere ne Buurehof ghaa hän. Noch em Abitur het si ab 1977 an dr Katholische Fachhochschuel Nordrhy-Weschtfale z Köln Sozialpädagogik studiert un het anne 1981 mit em Diplom abgschlosse. Derno het si aafangs z Köln as Sozialpedagogi gschafft un derno zwai Johr z Melle gwohnt. Wu si Mitti 1980er Johr uf Fryburg chuu isch, het si kai Stell as Pedagogi gfunde un het derno bi dr Universitet Fryburg im Rektorat un ab 1988 bim Badische Werterbuech as Sekretäri aagfange. Ab do het si dert halbdägig gschafft. Si het si 1992 fir Germanischtik un Volkskund an dr Universitet Fryburg yygschribe un dert anne 1999 mit ere Magischterarbet iber „Hebraismen im Badischen Wörterbuch“ abgschlosse. Fir dr viert Band vum Badische Werterbuech het si ab em Buechstab S au sälber Wortartikel gschribe. Vum Septämber 2021 bis zu irer Bänsionierig Ändi Merz 2022 isch si fescht aagstellti Wisseschaftligi Mitarbaiteri am Badische Werterbuech gsi; syterhär schafft si no as „Minijobberi“ mit. Vu 1993 bis 2006 het si fir di Badisch Zytig as freii Mitarbaiteri gschafft un vor allem fir dr Lokaldail Artikel gschribe.
S Fliäli (oi Fliäli-Ramft) isch än Oord im Kanton Obwaldä und gheerd zur Gmäind Sachslä. Wills guäd zwäihundert Meter heecher liid als ds Dorf Sachslä, hend friäner d Liit vom Dorf dänä vom Fliäli oi d Bärger gsäid. Dr Orts-Chärn vom Fliäli gilt als «Ortsbild vo nazionaler Bediitig». Bekannt isch s Fliäli vor allem wäg em Bruäder Chlois, wo hiä 1417 uf d Wäld cho isch, hiä gläbd hed und sich 1467 als Äinsidler i d Melchaaschlucht, i Roift (niiwer oi z Obwaldä Ramft oder Ranft), zruggzogä hed. Gschtorbä isch är 1487. Sis Grab isch z Sachslä unnä, s Fliäli und dr Roift sind aber wichtigi Pilgerschtett. D Zälle, wo im d Obwaldner Regiärig 1468 hed la buiwä, cha mä bsuächä. Äs markants Gebiiw im Fliäli isch s Hotäll «Paxmontana» (churz äifach oi «s Pax», wo 1896 als Nobelhotäll und Kuirhuis «Ninalphorn» ereffned wordän isch. D Fliäli-Chappälä isch uf ämä Felsä obä Diä ober Roiftchappälä mit der Zällä vom Bruäder Chlois S Hotäll «Paxmontana» vo hinnä S Huis «z Fliä» Commons: Flüeli-Ranft – Sammlig vo Multimediadateie Dorfverein Freunde Flüeli-Ranft mit Informazione zum Ort Sachseln · Flüeli-Ranft · Älggi-Alp d Website vo Obwalden Tourismus uf flueliranft.ch Die Ortsbilder von nationaler Bedeutung.
Dini Mundart – Schnabelweid (bis Ändi 2020 Schnabelweid) isch de Name von ere wüchentliche Sändig vo Radio SRF 1. D Sändig, wo alig am Dunnschtigaabig usgstrahlet wird, faht nach de Nüüni-Nachrichte aa und duuret e knappi Schtund, und ires Thema isch d Wält vo de Dialäkt vo de Dütschschwiiz. Es sind Läsige vo Mundartautore oder Lieder vo Mundartsänger deby, aber au anderi Gschichte und Byträg zur Mundartkultur und -forschig. Nach eme lengere Hauptbytrag chömed chlineri Sache us eme «Briefchaschte» dra, vor allem Erchläärige vo Nääme. Im Morgeprogramm vo SRF 1 und de SRF Musigwälle wärded churzi sogenannti Satellite usgschtrahlet, zum mit de Byträg nid numen es isolierts Sparteprogramm z haa. Näbe Sache vom Schwiizerdüütsch bringt d Schnabelweid glägentlech au öppe Bricht über anderi Sproochregioone vo dr Schwiiz – so wie s Rätoromanische – und us Sproochpiet im Ussland. D Mundartredaktore Markus Gasser und André Perler und dezue ane im Uuftraagsverheltnis au de Christian Schmutz stelled d Byträg, wo vom ene Radiomoderator oder ere Moderatoorin ygleitet wärded, zäme und schtönd für Aafrage vom Publikum zur Verfüegig. De langjährig Redakter Christian Schmid het d Sändereihe 1991 gründet. Sie het am 1. Dezämber 2016 mit ere Livesändig s 25-jährige Beschtah gfyret. Z Gascht
D Baanschtreggi Turgi–Choblez–Waldshuèt isch am 18. Auguscht 1859 vo dè Schwizerischè Nordoschtbaan (NOB) eröffnet worrè. Si füürt vo Turgi im Kanton Aargau übber Choblez i s südbaddische Waldshuèt. D Baanschtreggi Turgi–Choblez–Waldshuèt isch diè èrscht Ysèbaavobindung zwǜschè Dütschland un dè Schwiz. Z Turgi bschtòt d Möglichkeit, uff d Baanschtreggi Baadè–Brugg(–Aarau) umzschtygè un z Waldshuèt bschtòt Aaschluss a d Hochrhybaan vo dè Dütschè Baan. Ab èm Choblezer Baanhof exischtyrèd zwei witteri Streggè: diè am 1. Auguscht 1876 uffgmachti Streggi übber Eglisau un Bülach gu Winterthur sowiè diè am 1. Auguscht 1892 uffgmachti Streggi gu Stei-Säckingè. D Entschtehungsgschichtè fangt zwei Johr vor dè Eröffnung vo dè Spanisch-Brötli-Baan i dè Schwiz aa. 1845 isch è Delegation uss Züri nõch Baddè chò, um bi dè Konzessionsvogaab vo dè Ysèbaaschtreggi Basel–Waldshuèt mitzvohandlè. Si het vor allem ein vo dè Wäg in Richtung Züri bosityv beyflussè söllè. Annedubaki isch dè Flussübbergang (übber d Aarè) abber no im Berych vo Döttingè vorgsää gsi. Diè Unteri Aardalbaan isch als Vobindungsschtreggi für d Zuèfaart zuè dè dõmòlig brojèktyrtè Splügè- odder Lukmanier-Baan denkt. In Züri hèt mò allerdings s Gotthard-Brojèkt favorisyrt. Trotzdèm isch 1847 è Lukmanièr-Brojèkt gnemigt worrè, so dass è Übberykumpft «zwecks Gründung von èrè Lukmanièr-Baangsellschaft» zschtand chò isch. Dõ
Centre-Val de Loire ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region ungfähr in dr Mitti vum Land, sidli vu Paris. Bis 2015 hat sa numma Centre gheissa. Dr Fluss Loire fliasst vu Oschta har dur d Region Centre-Val de Loire, vorbii an dr Häuptstadt Orléans und wìtersch zur Region Pays de la Loire. Näbefliss wie Cher, Indre und Vienne cheme drzüè. In dara Region sìn aui d beriehmta Loire-Schlesser, wu zum UNESCO-Wältkulturerb ghèèra. Dia Region isch 1956 grìnda worra. Bis 2015 hat sa numma Centre gheissa. Das ìsch a neutrala Nama wil sa üs drey historischa Provinza Berry, Orléanais und Touraine zamagsetzt worra ìsch. dr Pont Wilson vu Tours d Kathedralè vu Bourges s Schloss Chenonceau d Statue vu dr Jeanne d’Arc, dr Jungfrau vu Orléans di inoffizielli Fahne Commons: Centre-Val de Loire – Sammlig vo Multimediadateie Offiziell Websitt vu dr Region Centre-Val de Loire (fr) 47.5355555555561.5516666666667Koordinate: 47° 32′ N, 1° 33′ O
Èn Tunell odder Tunellbauwärch isch è unterirdischs Bauwärch ähnlich von èrè Röörè, wo d Unterquerig vo Hinderniss wiè Bärg, Gwässer odder anderè Vokeerswäg diènt. Sèltener diènèd Tunell andrè Zwèck wiè èm Schutz vo dè Aawohner vor èm Strõßè- odder Schinnèvokeerslärm. Tunell zellèd zuè dè Ingenieursbauwärch. I dè DIN-Norm 1076 – Ingenieurbauwerke im Zuge von Straßen und Wegen; Überwachung und Prüfung sin Tunell unterhalb vo dè Èrd- odder Wasserobberflächi ligendi Bauwärch. Obberirdischi Yhuusungè vo Vokeerswäg mit mindeschtens 80 m Längi un Galerybauwärch geltèd ebbèfalls als Tunell. Unterführungè zellèd nõch dè Norm nit zuè dè Tunellbauwärch, wenn si in offner Bauwys hèrgschtellt worrè un chürzer als 80 Meter sin. Dè Begriff tunnel isch zum èrschtè Mòl im früènè 15. Johrhundert im änglisch uffdaucht un hèt è drichterförmigs Vogelnetz benamst. S isch nit klar, ob dè Begriff vo franzöösisch ‚tonnelle‘: Netz odder franzöösisch ‚ton‘: chlyns Fass stammè duèt. I dè 1540er Johr isch tunnel èrschtmòls für Röörè un i dè 1660er Johr denn für unterirdischè Durchgang vowendet worrè. Uss èm Änglischè isch dè Begriff zrugg is Französische chò un hèt dört s dèvor für unterirdischi Bauwerke vowendete Wort mine vodrängt. Im Dudè wörd näbbè m Stichwort dè Tunnel au s Tunell als üblichè