rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D' Pilz oder Schwümm (latynisch:Fungi) bilde näbe dr Dierer, Pflanze un Protischte e eiges Riich. Als Eukaryote bsitze Pilzzelle mindischtens ei echte Zellchern (Nukleus) un e Cytoskelett. D'Vermehrig und d'Usbreitig erfolgt gschlechtlich un ugschlechtlich dur Spore oder vegetativ dur Usbreitig (eventuell mit Fragmentierig) vu dr Myzelie bzw. Mykorrhize, wo in verschidene Fäll sehr langläbig sin. Pilz sin im Gegesatz zue Pflanze heterotroph un ernähre sich meischtens dur s'Usschide vu Enzyme in die umiddelbar Umgäbig, wo Nährstoff dedur ufgschlosse un in d'Zelle ufgnu werre chenne. Me het sä lang zue dr Pflanze grechnet, hüt aber gelte Pilz ufgrund vu genetische un physiologische Eigeschaften als wesentlich nächer mit dr Dierer verwandt. Pilz chemme wie d'Bakchhäfe als Eizeller oder wie ebe de Steipilz als Mehzeller vor. Vu de Pflanze underscheide sich d'Pilz dur ihri heterotrophi Läbenswiis, wo ohni s'Pigment Chlorophyll uschunnt, un dur s'Vorchu vu Chitin in de Zellwand. Vu de Dierer underscheide si sich under anderem drdur, dass Pilzzälle wie d Zälle vo Pflanze Vakuole und Zellwänd häi. D Gruppe, wo früeher als „Nideri Pilz“ bezeichnet worre isch, also Schliimpilz, pilzähnlichi Protiste wie d'Eipilze (Oomycota) oder Hypochytriomycota, werre hüt nimmi zue dr Pilz (Fungi) zellt. D'Lehri vu de Pilz isch d'Mykologi. S'Wort
S nit-materielle Kulturerb – uf Änglisch seit men em intangible cultural heritage – meint jedi Art vo Sachen i der Kultur, wo tradizionell, also über d Gänerazioone übere bi de Lüüt vorchöme und wo men als nit-materielli Objäkt im Gägesatz zu de Hüüser und andere feschten Yrichtigen und de bewegliche Gägestand und Gräät nit chan alänge. Das meint öppe d Sache, wo me weiss und cha und wo me meischtens nume mündlich a die Junge wytergit, und d Brüüch und Gwoonete mit allem, was si de Mönsche vonnere Gmeinschaft bedüüte. Und jetz het d UNESCO gmerkt, ass au die riisegi Gruppe vo kulturelle Forme öppis ganz Wichtigs und Wärtvolls isch, wo me derzue muess luege. Drum het si e Lischte, wo druff stoot, was es bi de Völker und i de Länder alls für so nit-materielli Kulturgüeter git. Und d UNESCO seit, me müess scho au gseh, ass me für die meischte söttige Sache sit langem Hilfsmittel und Gägeständ und Simbol bruucht, und alli die materielli Ruschtig, wo eso diräkt mit ere nit-materielle Traidzioon verchnüpft isch, nääm men au als Teil dervo uf d Lischte, mit der Meinig, s Ganze müsst im Inträssi vo der Mönscheit wyter erhalten und pflägt
D Katrin Schütz (* 20. Meerz 1967 z Ettlinge) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Si isch vu 2006 bis 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii un vu April 2014 bis Juni 2016 Generalsekreteeri vu dr CDU Bade-Wirttebärg. Syter Mai 2016 isch si Staatssekreteeri im Wirtschaftsminischterium vu Bade-Wirttebärg. D Schütz isch as eltschs vu acht Gschwischtrig ufgwachse. Si het di mittler Ryfi gmacht un derno Dameschnyderi glehrt. Vu 1988 bis 1991 het si as Yychaiferi un Abdailigslaiteri gschafft un vu 1991 bis 2006 isch si Gschäftsfiereri vu dr Firma Sport Schütz z Charlsrue gsii. In ihrer Freizyt duet d Schütz Langstreckine laufe, si isch scho ne baar Mol bi Marathon un Halbmarathon mitglofe, unter anderem z Paris, z Berlin un z New York. Si isch kadolisch un het zwee Sihn (* 1991 un 1994). Anne 2005 isch d Schütz stellverdrättendi Chraisvorsitzeri vu dr Fraue-Union z Charlsrue wore un 2009 Bezirksvorsitzeri vu dr Fraue-Union Nordbade. Im nämlige Johr isch si Mitglid vum Landesvorstand vu dr CDU Bade-Wirttebärg un Stellverdrättendi Landesvorsitzeri vu dr Fraue-Union Bade-Wirttebärg wore. Anne 2011 het si s CDU-Projäkt Frauen im Fokus initiiert, wu s Zyyl het, mit Fraue z discpetiere un si fir d CDU z ginne. Am
Dr Alexander Boris de Pfeffel Johnson (* 19. Juni 1964 z New York City, USA) isch e britische Publizischt, Bolitiker vu dr Conservative Party un vum 24. Juli 2019 bis am 6. Septämber 2022 Premierminischter vum Verainigte Chenigrych gsi. Vu 1999 bis Dezämber 2005 het dr Johnson s konservativ Nochrichtemagazin The Spectator uusegee. Syter 2015 verdritt er dr Wahlchrais Uxbridge and South Ruislip im Weschte vu Greater London im Unterhuus, wun er vu 2001 bis 2008 scho fir dr Wahlchrais Henley aagheert ghaa het. Vu Mai 2008 bis Mai 2016 isch er Burgermaischter vu London un vu Juli 2016 bis Juli 2018 britische Usseminischter gsii. Dr Johnson het d Kampagne fir e EU-Uusdritt vum Verainigte Chenigrych vor em Referändum am 23. Juni 2016 aagfiert. Dodmol het er as ain vu dr Favorite fir d Noofolg vum Premier David Cameron gulte, isch aber glyych nid i d Chränz chu. Wu speeder d Premierminischterin Theresa May denn aber e Raie Abstimmige im Barlamänt verlore het und drum zrugdrätten isch, isch er am 23. Juli 2019 denn doch no zum Barteifierer vu dr Conservative Party gweelt woore. Ai Dag speter het er s Amt as Premierminischter ibernuu. In dr vorzogne Wahle vum Underhuus
Uff dr Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz het’s 199 usgwäälti Arte vo der läbige Kultur i der Schwiiz. Es paar vo dene Sache ghööre au scho zu der Lischte vom nit-materielle Wälterb vo dr UNESCO. Wäge der plaanete wältwyte UNESCO-Dokumäntazioon het d Schwiiz wie alli Länder z’eerscht für sich sälber gluegt, was me so für «nit-materiells Kulturguet» het; do drfüür het jede Kantoon ufzellt, was es i sym Gebiet für tradizionelli Kulturforme git, zu vilne sind au früener scho volchskuntlichi Arbete gschribe worde; und us dene Vorschleeg het d Bundesverwaltig öppis gnoo für uf die nazionali Lischte, wo de s eerschte Mol anne 2012 usecho isch. Es het drby es paar Sache, wo i mee as eim Kantoon vorchöme. Zu allne dene usgwäälte Brüüch het’s uf der Websyte vom schwiizerische Bundesamt für Kultur e churzi Beschryybig, und dr Bund het drzue es paar Büecher usegää. Es isch drzue z sääge: Bi allem isch es nume chly kurioos – eso eifach us der Sicht vom Mundartlexikon – , ass men i die so wie zuefellig zämegstifleti Ufzellig fascht nüüt vo der ryychen und vilfältige Schwiizer Sproochlandschaft mit all dene Dialäkt und Idioom und Patois und au nume ganz
D Gabriela Hug-Glanzmann (* 22. Juni 1979 z Bade) isch e Schwyzer Eläktroinschenieeri. Si isch Brofässeri fir Informationstächnology un Eläktroinschenieerwääse an dr Aidgnessische Tächnische Hochschuel Züri. Vu 1986 bis 1988 isch d Gabriela Hug z Würlinge uf d Primarschuel gange un derno bis 1991 uf d Primarschuel z Söuze. Ab 1991 isch si uf d Kantonsschuel z Soledurn un het dert anne 1999 d Matura gmacht. 1996/1997 isch si im Rame vun eme Schueleruusdusch fir ai Johr an d Delano High School, Minnesota, USA. Vu 1999 bis 2004 het si an dr ETH Züri Informationstächnology un Eläktroinschenieerwääse studiert un derno ab 2004 as Wisseschaftligi Assischtanti an dr ETH am Power Systems Laboratory gschafft. Anne 2008 het si dert bim Göran Andersson iber Coordinated Power Flow Control to Enhance Steady-State Security in Power Systems promoviert. Parallel zue dr Promotion het si Pedagoogik und Diadaktik an dr ETH studiert. Anne 2008 het si bim Unternäme Hydro One fir ai Johr as Assistant Network Management Engineer gschafft. Ab 2009 bis 2015 isch si Assistant Professor am College of Engineering vu dr Carnegie-Mellon University z Pittsburgh (USA) gsii. Syter anne 2015 isch si Brofässeri am Power Systems Laboratory vu dr ETH Züri. ETH Züri:
De Bachfischet isch en Bruuch vo de Stadt Aarau. Er isch all Joor im Septämber voor de Herbschtfeerie. Me kännt de Bachfischet scho sit Joorhunderte. Wämmen äeinisch im Joor de Stadtbach, wo vo de Suure heer chunt, abgschlage hät zum ne chönne putze und wänn druufaben am Oobig s Wasser wider chunt, so waartet d Schuelchind und die Chlyyne vo de Chindsgi uf em Wääg näbetem Bach mit iirne Latäärne a de Stäcken uff d Papyyrschiffli, wo d Suurer Chind uf em Bach i d Stadt abelönd. Dänn lauffen alli dur d Gasse vo de verdunklete Stadt. Zletscht chunt der Zuug in Schachen abe, wos es schööns Füürwäärch git. Uf em Wääg rüeffet d Klassen i de Stadt de Väärs: «De Bach isch do, de Bach isch do. Sind alli mini Buebe do? Jo, jo, jo! De Bach isch do, de Bach isch do. Sind alli mini Mäitli do? Jo, jo, jo! Füürio, de Bach brönnt. D Suurer händ ne’n aazündt! D Aarauer händ ne glösche. D Chüddiger, d Chüddiger, Riitet uff de Frösche.» d Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz Bachfischet uf aarau.ch Der Bachfischet uf aarauinfo.ch Bachfischet uf wirrizunft.ch
D Abbayes vaudoises (Wadtländer Abteie) sind e spezielli Form vo Verein oder private Gsellschaften i gwüssne Wälschschwiizer Kantöön. Es git se bsunders im Wadtland und im Nöieburgische. Es sind Schützegsellschafte, und me könnt iiri Gschicht sit em Mittelalter. Der eltischt vo dene Verein, wo me von em öppis i der Gschicht weiss, isch d milice bourgeoise de Grandcour; die isch schon anne 1381 im ene Dokumänt erwäänt. Die meischte abbayes üebe s Schiesse mit de Gweer, es git aber au no anderi, wo mit dr Ambruscht schiesse. Me bruucht der Name abbaye de au für es Volchsfäscht, wo vo sonnere Schützegsellschaft i de Döörffer organisiert wird. D Abbayes vaudoises sind uf de Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz. Jean-Jacques Fiechter, Maurice Clavel: Les abbayes vaudoises. 1991. ISBN 978-2-88295-057-4 Gilbert Marion, David Auberson, Paul Bissegger: Abbayes, vie associative et tir à l'arc à Lausanne (XVIIIe-XXe siècles). 2014. Waadtländer Abteien uf lebendige-traditionen.ch Fédération des Abbayes Vaudoises (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/www.tir-vd.ch uf tir-vd.ch
S Albanifäscht isch s Stadtfäscht vo Winterthur. Der Naame chunt vom Häiligen Alban, eim vo de drüü Winterthurer Stadthäilige zäme mit em Loränz und em Pankraz. Es gaat uf es Eräignis im Drizääte Jaarhundert zrugg: De Graf Ruedolf vo Habsburg hät anne 1264 de Winterthurer s Stadträcht gää, es isch am 22. Juni gsii, und wägedämm hät me sider all Jaar am 21. Juni s «Albanimaal» ghalte und vorhèèr de Schultheiss und de Stadtraat gwäält. Das isch eso ggange bis anne 1874; dänn hät me demit uufghöört. Eerscht sit 1971 gits s Albanifäscht wider. Es gaat drei Täg, und me chan i de Altstadt, im Stadtpark und bim Stadthuus bi meh weder hundert Fäschtwirtschafte, i de Fäschtzält, bi de Ständ vo Veräin und vo Määrtfahrer und uff de Chilbibaane öppis go erlääbe. Es chömet schynts immer öppe hunderttuusig Lüüt a das Fäscht. S Albanifäscht isch uf de Lischte vo de läbige Tradizioone vo de Schwiz. Alexandre-Michel Hoster: Wie das Albanifest wieder belebt wurde. In: Winterthurer Jahrbuch 2004, S. 60–61. Commons: Albanifest – Sammlig vo Multimediadateie d Websyte vom Winterthurer Albanifäscht
Der Büchel isch es Bloosinstrumänt, wo me tradizionell i teil Bärglandschafte vo der Schwiiz spiilt. Es ghöört zu der Familie vo de Naturtrumpeete. Er isch vo der Konstrukzioon häär verwandt mit em Alphorn. Er het aber e bogeni Rööre, fascht wie nes zämegleits Alphorn, und drum isch er chüürzer und me chan en i de Händ hebe wie nen Signaltrumpeeten und muess ne nit a Bode stelle wie s Alphorn. Meischtens macht me der Büchel us Holz, tiypologisch zellt men en aber doch zu de Bläächbloosintrumänt. d Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz
D Torrée isch e tradizionelle Bruuch im Kanton Nöieburg. Es isch es Füür, wo me früener im Herbscht nach em Rüüte uf de Fälder mit de abgschnittene Pflanzeteili azündet. Uf em Füür tuet me Saucisson, da sind Rohwürscht, wo typisch sind i de Romandie, und Härdöpfel bröötle. Dezue gits Brot, Salat und e Gläsli Wii. Hüt isch es zum e Familiefescht oder eme Fescht under Fründ worde. Der Aalass isch für d Region so populär und bedütigsvoll worde, as d Stadt Le Locle all Johr für d Neuzuezüger e grossi Torrée durefüert und so di neue Iiwohner für d Wirkig vom ene söttige Grillfäscht, wo identitätsstiftend isch, sensibilisiere möcht. d Torrée i der Dokumäntazioon „Lebendige Traditionen der Schweiz“ d Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz
Dr Karlfrieder Elsner (* 30. Meerz 1925 z Efrige-Chilche; † 6. Jänner 2014 z Wyyl) isch e dytsche Zaandokter un alemannische Dialäktautor gsii. Dr Elsner isch z Efrige-Chilche ufgwachse. No dr Schuel het er an dr Universiteet Fryburg Zaanmedizin studiert. Syter anne 1954 het er z Wyyl gläbt un do 30 Joor lang e Zaandokterpraxis gfiert. Anne 1989 isch er mit 64 Joor in Ränte gange. Är isch langi Joor Mitglid vum Briefigsuuschuss vu dr IHK gsii, zytwys au as Vorsitzer. Zäme mit em Dieter Buchheimer het er z Wyyl e Stammdisch fir Zaandekter grindet go dr Uusdusch ferdere. Fir d Weiler Zeitung het er 35 Joor lang bis 2010 unter em Pseudonym „Öbber vo Neume“ all Wuche d Mundartkolumne „Guckehuus“ gschriibe (Markgreflerisch). Är isch Mitgliid bi dr Muettersproch-Gsellschaft gsii. Syter anne 1961 isch dr Elsner Mitgliid vu dr Naarezumft Wiler Zipfel gsii. Är het iber 50 Joor lang Täxt gschriibe fir d Zumft, unter anderem fir d Rotssuppe am Faasnetsmeendig im „Lachefass“. In syre Freizyt het dr Elsner au Aquaräll gmoolt, vor allem mit Motiv us em Markgreflerland. Dernäbe het er Musik gmacht, het Klavier un Akkordeon gspiilt. Är isch ghyrote gsii un het mit syre Frau zwai Chinder
Egerchinge isch e politischi Gmeind im Bezirk Göi vom Kanton Soledurn i dr Schwyz. Die Erschtmaligi urkundlichi Erwähnig isch vom Johr 1201 us Egrichen, 1212 us Egerchingen, was sovöu wie bi de Aghörige vom Egirich bedüted. Bsidlet gsi isch d Gägend aber scho frühener. S git Fund us de Jungsteiziit un us de Römerziit. Au es alemanischs Gräberfäld het me im Johr 1957 gfunde. Uf Blau e grüene Zwöibärg mit je einere grüene Tanne; obe besyted vo drei gääle Lilie, di mittleri drvo isch gchert. Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Hett Egerkinge no 1837 nume 949 Ywohner gha, isch d Zahl im 20. Joorhundert agstiige, zerscht moderat uff 1440 anne 1950. Zwüsche 1950 und 2000 het sich denn d Bevölkerig aber verdopplet und zellt hüt knapp 3000 Seele. De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,1 % gläge. 22,2 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 53,4 % römisch-katholisch. Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,7 %, CVP 24,2 %, EDU 1,4 %, EVP 1,3 %, FDP 23,5 %. GLP 2,3 %, GP 2,5 %, SP 8,1 %, SVP 31,2 %, Suschtigi 1,9 %. Gmeindspresidäntin isch d Johanna Bartholdi (Stand 2012). Bi dr Volkszellig 2000
Der Hugo Schuchardt, wo am 4. Februar 1842 z Gotha uf d Wält cho und am 21. April 1927 z Graz gstorben isch, isch e düütsch-öschtrychische Romanischt gsi. Er het z Jena un Bonn Filology studiert und 1864 mit der Arbet De sermonis Romani plebei vocalibus s Dokterexame gmacht. Die Schrift isch es paar Joor spöter uf düütsch mit em Titel Der Vokalismus des Vulgärlateins im Truk usecho. Der Schuchardt het es Wyli i der Wälschschwiiz gläbt, anne 1870 het er sech a der Uni z Leipzig mit eren Undersuechig über s Bünderromanische habilitiert. Er isch de 1873 z Halle Profässer woorde und isch 1876 a d Uni Graz. Er het die romanische Sprooche, s Baskische und verschideni Mischsproochen erforscht. Em Schuchardt syni Arbet isch öppis Wichtigs gsi zum besser verstoo, wie usem Volchslatyn die romanische Sprooche usecho sind. Er het dänkt, me müess bsunders d Gschicht vo de Wörter aluege, wemme wott wüsse, wie das mit der Sproochentwicklig ggangen isch. Un derby töörff me nit vergässe, ass d Wörter und d Sache zämeghööre. Und so isch sys Würke für en Afang vo der Dialäktology und vo der Sproochgeografy zu synere Zyt ganz wärtvoll gsi. Er het mit vil anderne
Dor Fritz Holder (* 7. April 1932 enn Dibenga; † 6. September 1996) isch a deitscher Journalist ond schwäbischer Dialektdichter gwäa. Er isch am 7. April 1932 enn Dibenga uff d Wäld komma ond dord enn dor Bachgass uffgwaggsa. Är isch uffs „Raupegymnasium“ (Uhland- und Silcherschule) ganga. Glärnd hådd-or dor Beruf vom-a Schrifdsetzor. Ănna 1959 isch-or als Volontär zom Schwäbischen Tagblatt gwäggsled ond dord nå Redakteer wårda. Zuasdendich isch-or fir dor Lokaldåel Raodaburg gwäa. Dor Holder hådd eddliche Liador ond Chansons gschriiba, vo saem Sõ Christian Holder efdors uffgfiird, ond a baar Heersbill firs Radio. Saene Biachla „Raupeviertel“ ond „Gôgenmusik“ zaeged a guad formulirds Zendralschwäbisch, wia-s d aldaegsässene Leid en Dibenga gschwäzzd hend, ond zomm Dåel haed noo schwäzzed. Saene Biachla send älle emm Vorlag vom Schwäbischen Tagblatt enn Dibenga rausgaä wårda. Raupeviertel, Räse Verse aus der Tübinger Altstadt. Tübingen 1990 Gôgenmusik. Neue räse Verse aus der Tübinger Altstadt. Tübingen 1992 Geliebtes Pflaster. Tübingen o. J. Das kurze Jahr. Monatsgeschichten., Tübingen 1994 Fritz Holder uf tuepedia.de Raupen, Holder, Hölderlin uf reklamekasper.de
E Lauffe isch en Oort amene Fluss, wo s Wasser uf emene churze oder lengere Wägstück zimli staarch und schnäll abegheit; das bassiert döört, wo der felsig Boden i der Landschaft bsunders hert isch und vom Fluss nit so eifach cha wäggerodiert wäärde. Oben und undedraa flüsst s Wasser rueiger durs Land. S Wort «Lauffe» chunt vom althochdüütsche loufa, wo au scho so s glyche, nämli e wildi Stell im Fluss bedüütet het, es schynt hüt bsunders als Örtlichkeitsnaamen im alemannische Sproochruum vorzchoo. D Forme vom Felsgrund imene Lauffe sind wäge der Arbet vom Wasser ganz unregelmässig, es het grossi Schteine und mängisch ganzi Felschöpf, wo zum Wasser uusluege, im Flussbett unden sind töifi Löcher und Schründ und Grääben und der Fluss cha ganz schmaali Stelle und änggi Schluchten und Insle haa. Und s Wasser isch wild und ruuschet, schuumet und sprützt, eerscht rächt wenn s hööch chunt. Es isch schön zum zueluegen und drum sind immer wider Mooler die spektakulärschte Plätz go zeichne, wäär e Reis macht i die Gägend muess dörthii goo, und me macht äxtra Sache für die frömde Bsuecher wie d Bootsfahrten und d Ussichtspünkt bim Rhyfall, em grööschte Lauffe am Rhy. Vom Naame vo dene
Der Sebastian Fahrländer, wo am 17. Jänner 1768 z Ättene i der Ortenau uf d Wält choo und am 19. Februar 1841 z Aarau gstorben isch, isch e Schwiizer Arzt und Politiker gsi. Er het z Wien Medizin und Filosofy studiert. 1792 isch er z Waldshuet Stadtphysicus woorde. Wo anne 1797 s Fricktal vo Vorderöschtrych wäggnoo und Frankreich agschlosse woorden isch, het sech der Fahrländer z Münchwile lo ypürgere. 1801 isch s Fricktal zu der Helvetische Republik choo; es isch der Fahrländer gsi, wo s durebroocht het, ass das Gebiet en eigete Kanton wäärdi: der Kanton Fricktal, und der Fahrländer isch grad der helvetisch Statthalter vom Kanton woorde. Er isch aber als vehemänte Verfächter vo der nöie Staatsornig bi teil Lüüt im Fricktal gar nit beliebt gsi, und änds 1802 het men iin z Rhyfälden is Chefi too und am 2. Jänner 1803 usem Kanton furtgjagt. Der Fahrländer het de z Aarau als Dokter gschaffet und isch im nöie Kanton Aargau nach 1803 wider als Politiker aktiv gsi; s Aargauer Volch het en zum Groossroot und de au id Regierig gwählt. Erwin Dittler: Karl und Dr. Sebastian Fahrländer von Ettenheim und die revolutionäre Bewegung am Oberrhein. In: Die Ortenau: Zeitschrift
D Hailiecher isch e Anthology mit alemannischer Dialäktliteratur, wu anne 1987 vum Markus Manfred Jung im Name vu dr Muettersproch-Gsellschaft im Morstadt Verlag uusgee woren isch. S Buech versammlet 14 Autorne un Autore, wu anne 1985 bim Dialäkt-Wettbewärb „Jungi Mundart 84“, wu dr Arbeitskreis Alemannische Heimat zäme mit dr Muettersproch-Gsellschaft duregfiert het, mitgmacht un zum große Dail au Bryys gwunne hän. Noch eme Vorwort vum Klaus Poppen un em Gedicht „D Hailicher“ vum Rolf Asal (lueg Hailiecher) as Widmig chunnt en Essay vum Markus Manfred Jung iber d Situation vum Alemannisch z Sidbade aafangs 1980er Johr. Derno cheme alfabetisch ufzellt Gedicht un churzi Verzellige vu dr Autor*ne, d Bydreg vum Jung sälber stehn ganz am Änd. Verdrätte sin dr Rolf Asal, dr Uli Führe, dr Lutz Götzmann, dr Kalle Jung, dr Johannes Kaiser zäme mit sym Brueder Magnus Kaiser, dr Michael Koschmider, dr Rolf Lorenz, d Susanne Preuß, dr Martin Schley, d Angelika Schmider, dr Michael Schneider, dr Wendelinus Wurth un ebe dr Markus Manfred Jung. E jedes Kapitel fangt aa mit eme Schwarz-Wyss-Foto vum Autor/vu dr Autori un ere churze, sälber gschribeni Vorstellig un het derno drei bis acht Syte mit Gedicht, Liedtäxt un Verzellige. D Hailiecher isch di
D Tanja Gönner (* 23. Juli 1969 z Semmerenga) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Si isch vu 2004 bis 2005 Sozialminischteri un vu 2005 bis 2011 Umwältminischteri vum Land Baade-Wiirtebäärg gsii, derzue vu 2010 bis 2011 zuesätzli au Verchehrsminischteri. Syt em 1. Juli 2012 isch si Vorstandssprächeri vu dr Dytsche Gsellschaft fir Internazionali Zämenaarbet. D Gönner isch mit drei Gschwischtrig, ere eltere Schweschter, ere jingere Schweschter un eme jingere Brueder, z Bingen bi Semmerenga ufgwachse. Si isch z Bingen uf Grundschuel gange un derno z Semmerenga uf d Liebfraue-Schuel, e kadoolischi Maidlischuel, wu si anne 1989 s Abitur gmacht het. No dr Schuel het si Räächtspfläägeri gleert un 1992 mit em Diplom abgschlosse. Vu 1992 bis 1995 het si in eme Bedriibsberootigsbiroo gschafft mit Schwäärpunkt Insolvänzräächt, ab 1996 het si mit em glyche Schwäärpunkt in ere Räächtsaawaltskanzlei gschafft,. Dernääbe het si anne 1993 an dr Universiteet Dibenga aafange Räächtswisseschaft studiere. Noch em eerschte juristische Staatsexaame 1997 un eme Referendariat am Landgriicht Raveschburg het si 1999 s zwait Staatsexaame gmacht. Si isch as Aawälti zuegloo woore un het derno vu 1999 bis 2004 as Partneri in ere Aawaltskanzlei as Insolvänzverwalteri gschafft. D Gönner isch kadoolisch un leedig. Anne 1986 isch d
Ds Äbhöi oder wie me nöier seit dr Efföi (Hedera helix L.; alemannischi Näme) isch e Pflanzenaart und grad au no der Name von ere grössere Gruppe, ere Gattig vo Pflanze, wo me zu der biologische Familie vo den Araliaceae zellt. Der Carl von Linné het däre Pflanze der latynisch Name Hedera helix gää, und uf Hoochdüütsch heisst si ussert eifach Efeu au no gnöier Gemeiner Efeu oder Gewöhnlicher Efeu. Es git vonnere verschideni alemannischi Mundartnäme oder es hät si ämel vor hundert Jaar no ggää: Abhöi seit mer im Aargöi, am Zugersee, am obere Zürisee, im Zürioberland und z Valzeina Aabhai im Badische zwüsche Frybeg und Karlsrueh Äbhöi, Ebhöi i fascht de ganze Dütschschwiiz und au z Löörech und z Singe Ääbhai, Ebhai (und ähnlich) wytume im Badische Èbhöö im Liechtastäi Ebhae, Eaphae (und ähnlich) wytume im Württebärgische Neäbae im Allgäu und im Nordvoradlbärg Jäbhöi im Luzärnbiet Räbhöi im Aargöi, Appezälische und Luzärnbiet Äbech, Äbuech im Bärnbiet und bsunders i der Innerschwyz Ebloob im Voradlbärg Lürrunulaub z Eischeme im Augschttal Chreser im Appezälische Di hoochtüütsch Schrybig und Uussprooch Efeu, wo hütt au i de Mundaart vil voorchunt, isch äigetli faltsch: S p-h i früenöihoochtüütsch Ebheu, Epheu het mer ab
Dr Peter-Huchel-Bryys isch e Literaturbryys fir Lyrik, wu syter anne 1984 all Joor vum SWF, ab 1999 vum SWR, un vum Land Baade-Wirtebäärg vergee wird. Uuszaichnet wääre in Maanig an Peter Huchel (1903–1981) rusraagendi Gedichtbänd, wu zue dr Entwicklig vu dr Lyrik im dytsche Sproochruum byydraage. D Uuszaichnig isch mit 10.000 Euro dotiert (Stand 2019) un wird all Joor am. April, em Huchel sym Geburtsdaag, z Staufe vergee. 1984 Manfred Peter Hein, Gegenzeichnung 1985 Guntram Vesper, Die Inseln im Landmeer und neue Gedichte 1986 Michael Krüger, Die Dronte 1987 Wulf Kirsten, Die Erde bei Meißen 1988 Elke Erb, Kastanienallee 1989 Luise Schmidt, Die Finsternis die freie Existenz 1990 Ernst Jandl, Idyllen 1991 Günter Herburger, Das brennende Haus 1992 Ludwig Greve (postum), Sie lacht und andere Gedichte 1993 Sarah Kirsch, Erlkönigs Tochter 1994 Jürgen Becker, Foxtrott im Erfurter Stadion 1995 Durs Grünbein, Falten und Fallen 1996 Gregor Laschen, Jammerbugt-Notate 1997 Thomas Kling, morsch 1998 Brigitte Oleschinski, Your Passport is Not Guilty 1999 Raoul Schrott, Tropen. Über das Erhabene 2000 Adolf Endler, Der Pudding der Apokalypse 2001 Oskar Pastior, Villanella & Pantum 2002 Wolfgang Hilbig, Bilder vom Erzählen 2003 Rolf Haufs, Ebene der Fluß 2004 Hans Thill, Kühle Religionen 2005 Nicolas Born