rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Di Iberischi Halbinsle isch e Halbinsle im Südweste vo Europa. Si werd im Norde vo de Pyernäe begrenzt, wo d Halbinsle vom öbrige europäische Festland trened. Im Nordweste, Weste und Südweste stoosst d Halbinsle an Atlantik und im Südoste und Oste as Mittelmeer. Am Süüdspitz trennt d Stroos vo Gibraltar, wo 14 km brait isch, Europa vo Afrika. Politisch tailt sich di Iberischi Halbinsle i Spanie, Portugal, Andorra, e chline Teil vo Frankrich und di britischi Kolonii Gibraltar. Di Iberischi Halbinsle het de Name vo de Iberer, emene antike Volch. Die hend sich spööter mit de Kelte zu de Keltiberer vermischt, wo e grosse Tail vo de Halbinsle bisidlet hend. Di ethnischi Zueghörigkait vo de Iberer cha wie bi andere vor- und früehistorische Völcher nöd bistimmt were. D Baske geltet as d Noofaare vo de Vascone und anderne Stämm. D Grieche hend de südwestlichi Tail Tartessos gnennt, und hend dem Land sagehaft Züüg zuegschribe. Di iberischi Mittelmeerchüste isch aber vor alem vo de Phönizier kolonisiert wore und isch denn spööter zu Karthago choo. De Julius Cäsar het den di Iberischi Halbinsle underworfe und is Römische Riich iiglideret. I de Völkerwanderig isch d Halbinsle vo Wandale, Alane und Suebe öberrennt wore,
Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli Dreger vum Nobelbryys fir Chemii uf mit dr Begrindig vum Nobelkomitee. 1901–1910 • 1911–1920 • 1921–1930 • 1931–1940 • 1941–1950 • 1951–1960 • 1961–1970 • 1971–1980 • 1981–1990 • 1991–2000 • 2001–2010 • 2011–2020 • 2021–2030 1901–1910 • 1911–1920 • 1921–1930 • 1931–1940 • 1941–1950 • 1951–1960 • 1961–1970 • 1971–1980 • 1981–1990 • 1991–2000 • 2001–2010 • 2011–2020 • 2021–2030 Sin bin ere Person e baar ( n {\displaystyle n} ) Länder aagee, no zellt des bi allne Länder zue glyche Dail ( 1 n {\displaystyle {\tfrac {1}{n}}} ). Offiziälli Lischte vu dr Nobelbryysdreger fir Chemii (änglisch) Informatione vum Dytsche Historische Museum Land no dr Aagab uf nobelprize.org. S Land cha abwyyche vu dr Nationalitet vum Uuszeichnete.
Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli Dreger vum Nobelbryys fir Fysiologii oder Medizin uf mit dr Begrindig vum Nobelkomitee. 1901 bis 1910 • 1911 bis 1920 • 1921 bis 1930 • 1931 bis 1940 • 1941 bis 1950 • 1951 bis 1960 • 1961 bis 1970 1971 bis 1980 • 1981 bis 1990 • 1991 bis 2000 • 2001 bis 2010 • 2011 bis 2020 • 2021 bis 2030 Sin bin ere Person zwei Länder aagee, no zellt des bi beide Länder as halbe Punkt. Land no dr Aagab uf nobelprize.org. S Land cha vu dr Nationalitet vum Uuszeichnete abwyyche. Blackburn wird in dr offiziälle Lischte vu dr Nobelstiftig al US-Amerikaneri gfiert, het aber au di australisch Staatsburgerschaft. Dr Steinman isch churz vor dr Entscheidung vu dr Bryysvergab gstorbe. E posthumi Vergab widerspricht aber dr Statute vu dr Nobelstiftig. Wel s Vergabegremium nit vum Dod gwisst het, het d Nobelstiftig entschide, dass dr Steinman dr Bryys posthum iberchunnt. Ralph Steinman Remains Nobel Laureate Archivlink (Memento vom 5. Oktober 2011 im Internet Archive) bi nobelprize.org (schwedisch; abgruefen am 3. Oktober 2011) Offizielle Liste der Nobelpreisträger für Physiologie oder Medizin (englisch) Informationen des Deutschen Historischen Museums
S Baltikum isch e Piet vo Nordosteuropa, wo im Norde an Finnische Meerbuse und im Weste a d Ostsee grenzt. D Abgrenzig ufem Festland geg Oste und Süüde isch nöd festglait. Zum Baltikum ghöred di drai baltische Staate Estland, Lettland, Litaue, sowie di russischi Exklave Kaliningrad und de nordöstlichi Tail vo Pole. De höchsti Berg vom Baltikum isch de Suur Munamägi und de grösst See de Peipussee. S Baltikum werd vo verschidnige Völcher bisidlet. De Name het s vo de Balte, emene indoeuropäische Volch, wo i de Antiki as Aestii bikannt gsii sind. Zo de Balte ghöred d Lette und d Litauer und früener ono d Prusse, wo a Preusse de Name ggee hend. D Este ghöred zu de Finnugrier, emene nödindoeuropäische Volch. Jüngeri politischi Verändrige hend dezue gfüert, as de Aatail a Slawe im Baltikum starch agstigen isch. Michael Garleff: Die baltischen Länder. Estland, Lettland und Litauen vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Regensburg 2001, ISBN 3-7917-1770-7. Gert von Pistohlkors [Hrsg.]: Baltische Länder, Bd. 7 der Reihe Deutsche Geschichte im Osten Europas, Siedler-Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-88680-774-6. Ralph Tuchtenhagen: Geschichte der baltischen Länder München 2009, ISBN 978-3-406-50855-4. Zigmantas Kiaupa et al.: Geschichte des Baltikums. Avita, 2. verb. Auflage, Tallinn 2002.
Dr Thilo Sarrazin (* 12. Februar 1945 z Gera) isch e dytsche Volkwirt, Autor un ehmolige Bolitiker (SPD). Vu 1975 bis 2010 het er im effetlige Dienscht gschafft. Är isch vu 2000 bis 2001 bi dr Dytsche Bahn AG bschäftigt gsi. Vu 2002 bis April 2009 isch er Finanzsenator im Berliner Senat gsi, un derno bis Septämber 2010 Mitgliid vum Vorstand vu dr Dytsche Bundesbank. Dr Thilo Sarrazin isch dr Suhn vun eme Doktor, wu us ere hugenottische Familie stammt, wu vu Burgund iber Gämf uf Weschtfale chuu isch. D Mueter isch us ere Familie vu friejere weschtpreußische Guetsbsitzer chuu. Dr Sarrazin isch z Recklinghausen un ab syym sibte Läbensjahr in eme Chinderheim z Bayern ufgwagse. Noch em Abitur im weschtfälische Recklinghausen am altsprochlige Gymnasium Petrinum un em Ableischte vum Wehrdienscht het er vu 1967 bis 1971 Volkswirtschaftslehr studiert an dr Universitet Bonn. Derno isch er Assischtänt am Institut fir Industri- un Verchehrsbolitik vu dr Universitet Bonn gsi un isch dert anne 1973 zum Dr. rer. pol. promoviert. Vu Novämber 1973 bis Dezämber 1974 isch dr Sarrazin wisseschaftlige Aagstellte vu dr Friedrich-Ebert-Stiftig gsi. In däre Zyt isch er au in SPD yydrätte. Ab 1975 het dr Sarrazin im effetlige Dienscht
f De Suur Munamägi ("Groosse Aierberg") isch de höchsti Berg vo Estland und o vom Baltikum. Er isch 318 Meter hööch und litt im Südoste vom Land im Chrais Võrumaa. De Berg wo inere hüglige Landschaft mit Wise und Tanewälder ibettet isch, cha z Fuess ufeme Wanderweg erraicht were. Ufem Berg isch en Uusichtsturn miteme Lift. Im Turn isch e Museum mit Uusstelige öber d Natur vo Võrumaa.
Võrumaa (estn.: Võru maakond oder Võrumaa; Võro: Võro maakund oder Võromaa) isch ann vo de 15 estnische Landchrais. Er litt im Südoste vo Estland und grenzt im Norde an Peipussee und an Landchrais Põlva und im Weste an Landchrais Valga. Im Oste grenzt er a Russland und im Süüde a Lettland. Im Landchrais Võrumaa lebet 37'888 Mensche (2009) uf ere Flächi vo 2,305 km², wa nume knappi 3% vo de estnische Bivölkerig uusmacht. D Sprooch isch s Võro, wo eng verwandt mit em Estnische isch. De Landchrais het ai Stadt und 12 Gmainde: Stadt: Võru (Werro) Gmainde: Antsla (Anzen) Haanja (Hahnhof) Lasva (Eichhof) Meremäe Misso (Illingen) Mõniste (Menzen) Rõuge (Rauge) Sõmerpalu (Sommerpahlen) Urvaste (Urbs) Varstu Vastseliina (Neuhausen) Võru (Werro) Commons: Võru maakond – Sammlig vo Multimediadateie
De Peipussee (estn. Peipsi-Pihkva järv; russ. Чудско-Псковское озеро / Tschudsko-Pskovskoe ozero) isch de föftgrööst See vo Europa. Er litt a de Grenze zwöschet Estland und Russland. De Peipussee het e Flächi vo 3'555 km² und isch dodemit öppe sibemol grösser as de Bodesee. Er litt ufere Höchi vo 30 m.ü.M. und isch im Durchschnitt sibenhalb Meter tüüff. Di tüffst Stell litt im Pleskauersee und messt 15 Meter. De See messt i de Längi 143 km und a de braitiste Stell 50 km. 44% vom See ghöret zu Estland und 56% zu Russland. De Peipussee het öppe drissg chlinneri Zueflüss, entwässeret werd er vo de Narwa, wo in Finnische Meerbuse mündet. De See tailt sich i drai Seee: de Peipsisee (estn. Peipsi järv; russ. Чудское озеро / Tschudsko ozero; dt. Grosse See) isch mit 2'611 km² (73%) de grössti Tail und litt im Norde. de Pihkvasee (estn. Pihkva järv; russ. Псковское озеро / Pskovsko ozero; dt. Pleskauersee) litt im Süüde un het e Flächi vo 708 km² (20%). de Lämmisee (estn. Lämmijärv; russ. Тёплое озеро / Teploe ozero; dt. Warmensee) verbindet di beede andere See und het e Flächi vo 236 km² (7%)
S Rätische isch en antiki Sprooch gsii, wo im 1.Jh.n. Chr. uusgstorben isch. S isch i öppe 100 Inschrifte öberliferet, wo inere aigne Schrift gschribe wore sind, wo zu de Gruppe vo de norditalische Alphebet ghört. De Bigriff "Rätischi Sprooch" isch e moderne Uusdruck vo de Wösseschaft, s isch aber nöd ganz sicher öb die Sprooch au wörkli vo de historische Räter gredt woren isch. Di rätische Inschrifte sind im Tirol, im Südtirol und im Trentino gfunde wore, aber au um Verona ume. Us de Schwiz stammt ai Inschrift, nämli us Ardez im Underengadin. D Inschrifte sind entweder im Alphebet vo Sanzeno oder im Alphebet vo Magrè gschribe. Degege zaiget d Inschrifte vom Val Camonica offesichtlich en anderi Sprooch. Di rund 100 Inschrifte bifindet sich uf chliine Objekt, wo as Votivgoobe gopferet wore sind. Si bistönd nu us wenige Wörter, vili devo sind Näme. E vollständigi Sammlig vo de rätische Inschrifte het ane 1992 de Stefan Schumacher usegee. Römischi Schriftsteller hend öberliferet, as d Räter vo Etrusker abstammid, wo sich i d Alpe zruggzoge hebid. Au di maiste moderne Wüsseschaftler vertretet d Mainig, ass s Rätische mitem Etruskische verwandt isch. De Noowiis, as s Rätische nöch zum Etruskische stoot, het
D Ästier (lat. Aestii) sind en antiks Volch gsii, wo im Baltikum glebt het. Gnennt werd da Volch (Aestiorum gentes "Stämm vo de Astier") zerstmol bim römische Schriftsteller Tacitus i de Germania. D Ästier hend enet de Weichsel a de Chüste vom Mare Suebicum (Ostsee) glebt. Si söled Chlaider und Sitte gha ha, äänlich wie die vo de Suebe, eri Sprooch söll aber äänlich sii. wie die vo de Brite. Si bauet Chorn und anderi Feldfrücht aa, und sammled a de Chüste Bernstai, wo binene glesum haiist. De verchaufet si för tüürs Geld a Händler. Nochem Cassiodor het e Gsandtschaft vo de Ästier em Theoderich em Grosse Gschenk us Bernstai broocht. Vereert hend si d Göttermuetter (mater deum) und in erem Kult sind Eberbilder wichtig gsii, wo d Mensche astell vo Waffe schütze tüend. D Ästier sind denn au e fridfertigs Volch gsii, Waffe us Ise sind binene selte gsii, degege hend si hüüfig Chüüle brucht. D Ästier chönet ahand vo de Laag mit de Baltische Stämm, aso de Prusse, Litauer und Lette gliichgsetzt were. De Name, wo spööter uf di finnugrischi Este öbertrait woren isch, chönnt vo de Gote bildet wore sii (got. aisteis "achtbar, eerevoll"). De Name vom
Dr Marron Curtis Fort (* 24. Oktober 1938 z Boston, USA; † 18. Dezämber 2019 im oschtfrisische Leer) isch e amerikanisch-dytsche Germanischt un Spezialischt fir di saterfrisisch un di niderdytsch Sproch gsii. Dr Fort het di dytsch Staatsburgerschaft gha un isch dur d Verleihig vum Indigenat vu dr Oschtfrisische Landschaft e „yyburgerete Oschtfrise“ gsii. Är het z Leer (Oschtfrisland) gläbt. Noch em Internatsbsuech z New Hampshire (USA) het dr Marron C. Fort ab 1957 an dr Princeton University d Fächer Germanischtik, Anglischtik, Niderlandischtik, Skandinavischtik un Mathematik studert. Anne 1961 isch er as Woodrow-Wilson-Stipendiat an d Universitet vu Pennsylvania (Philadelphia) gwächslet. Im Ramme vun eme universitere Uusduschbrogramm isch er 1963 an d Universitet Fryybeg chuu. Eigetli het er e Doktorarbet welle schrybe iber „Gschlächtsschwankige im Hekschtalemannisch“ aber aber an däm Thema het do scho eber ander gschafft. Wäge däm het em aagfange iber s Niderdytsch z forsche. Anne 1965 het dr Fort bim Prof. Alfred Senn an dr University of Pennsylvania schließli zum Ph. D. promoviert mit ere Dissertation iber s Niderdytsch vu Vechta. Vu 1969 bis 1985 het dr Marron C. Fort e Professur fir Germanischtik an dr University of New Hampshire gha. In däre Zyt, 1976/77 un 1982/83, het
Tyrsenisch isch e Sproochfamili, wo vom Etruskolog Helmut Rix ane 1998 vorgschlage woren isch. Binennt isch si noch de Tyrsener, em altgriechische Name vo de Etrusker (altgriech. Τυρσηνοί, Tyrsēnoí). S Tyrsenische bistoot us drai bikannte Sprooche, wo ali i de Antiki uusgstorbe sind: Etruskisch (8.Jh.v. Chr. - 1.Jh.n. Chr.) isch im mittlere und nördliche Italie gredt wore. S Etruskische isch em beste bikannt vo dene drai, aber au no nöd vollständig erschlosse. Rund 10'000 Inschrifte im Etruskische Alphebet sind gfunde wore. Rätisch (500v. Chr. - 1.Jh.n. Chr.) isch im Tirol, Südtirol und Trentino und Umgebig gredt wore. Rund 100 Inschrifte imene norditalische Alphabet sind öberliferet. Lemnisch (6.Jh.v. Chr.) uf de ägäische Insle Lemnos. Die Sprooch isch dör d "Grabstele vo Lemnos" und merere chlinnere Inschrifte uf Gfäss bikannt. De Helmut Rix postuliert e hypotetischi Ursprooch, s Proto-Tyrsenische, wo öppe um 1000 v. Chr. im ägäische Ruum gredt woren isch. Di drai Sprooche gliichet sich i de Syntax und Morphologii. All drai Sprooche hend en Genitiv uf -s und en Pertinentiv (Lokativ zum Genitiv) uf -si oder -le. Au d Luutsystem vo de drai Sprooch sind äänlich. Im Wortschatz chönet au Gmainsamkaite festgstellt were, obwoll vom Rätische und Lemnsiche nume wenig
Di Norditalische Schrifte umfasset e Gruppe vo lokale Schrifte, wo i de Antiki nördlich vom Po und i de südliche Alpetäler, bruucht wore sind. Do si vo de Etruskische Schrift abglaitet sind, wered si mengisch au Nordetruskischi Schrifte gnennt. Di norditalische Schrifte chönet i drai Gruppe tailt were. D Schriftrichtig goot maist vo rechts geg links. Si sind im 1.Jh.n. Chr. vo de latinische Schrift abglöst wore. Di venetischi Schrift isch a de nördliche Adria, zwöschet em Po und Triest gschribe wore. Si tailt sich i meriri lokali Variante (Alphabet vo Este, Padua, Vicenza, Cadore, Gailtal, Isonzo). D Sprooch vo dene Inschrifte isch s Venetischi, wo zu de Italische Sprooche ghört. Di ältiste venetische Inschrifte datiered is 6.Jh.v. Chr. Di rätischi Schrift isch zwöschet em Comersee im Weste, em Etsch im Ooste und em Tirol im Norde verbraitet gsii. Si chunnt i drai Variante vor: s Alphabet vo Bozen isch im Tirol, Vintschgau und Südtirol verbraitet gsii, und deckt sich vom Piet her mit de archäologische Fritzens-Sanzeno-Kultur, wo a de Räter zuegschribe werd. D Sprooch isch s Rätische, wo zu de nödindoeuropäische Tyrsenische Sprooche ghört. s Alphabet vo Magré um Verona ume zaigt au rätischi Inschrifte. s Alphabet vo Sondrio
S Vancouver-Murmeli (Marmota vancouverensis) isch e Hörnli-Art, wo nume uf de Insle Vancouver vorchunnt. Für Nagedier si d Vancouver-Murmeli ehnder gross: Si hai je noch dr Art e Chopf-Rumpf-Lengi vo 30 bis 60 Santimeter, drzue chunnt e 10 bis 25 Santimeter lange Schwanz. S Gwicht lit zwüsche drei und siibe Kilogramm. D Farb vom Fäll underscheidet sich vo Art zu Art, isch aber meistens e Bruundon; s Vancouver-Murmeldier isch eifarbig schwarz. Murmeldier wärde bis zu 15 Johr alt. Luise Kruckenhauser, Wilhelm Pinsker, Andrew Bryant: Die Murmeltiere auf Vancouver Island (Marmota vancouverensis, Rodentia Sciuridae): Bedrohung einer seltenen Art durch Habitatverlust und genetische Verarmung. In: Monika Preleuthner, Gerhard Aubrecht (Hrsg): Murmeltiere (= Katalog des Oberösterreichischen Landesmuseums. NF Nr. 146 = Stapfia. Bd. 63). Biologiezentrum, Linz 1999, ISBN 3-85474-044-1, S. 159–168, online (PDF; 1 MB). Monika Preleuthner, Gerhard Aubrecht (Hrsg): Murmeltiere (= Katalog des Oberösterreichischen Landesmuseums. NF Nr. 146 = Stapfia. Bd. 63). Biologiezentrum, Linz 1999, ISBN 3-85474-044-1. Marmota vancouverensis in dr Rote Lischt vu dr gfehrdete Arten vu dr IUCN 2013.2. Yygstellt vu: Nagorsen, D.W. & NatureServe (Cannings, S. & Hammerson, G.), 2008. Abgruefe am 21. Dezember 2013 en englischi Syte öber s Vancouver-Murmeli
D Räter (latinisch. Raeti; altgriech. Ῥαιτοί, Rhaitoí) sind e historisches Volch gsii, wo i de mittlere Alpe glebt hend. Si hend uugföör zwöschet em Comersee im Weste und de Brenta im Oste und em Bodesee im Norde gsidlet. Noch ene isch di römischi Provinz Raetia binennt. A de Räter wered vo de moderne Archäologii mindestens drai Kulturgruppe zuegschribe: d Fritzens-Sanzeno-Kultur im Underengadin, im Tirol, im Oschttirol und im Südtirol. d Magrè-Gruppe zwösched em Gardasee und de Brenta, d Südgrenze litt bi Verona. d Valcamonica-Gruppe im Vältlin und i de Alpetäler vo de italienische Provinze Bergamo und Brescia. As vierti Gruppe werd no diskutiert: d Alperhiitaler-Guppe, wo d Täler vom Alperhii bis zum Bodesee umfasst. D Fritzens-Sanzeno-Kultur werd a de aigetliche Räter zuegschribe. Die Kultur het sich um 500 vor Chrischtus us de ältere Melauner-Kultur entwicklket, und cha i zwoo Gruppe tailt were, i d Südgruppe im Südtirol und d Nordgruppe im Inntal. D Südgruppe het scho abem dritte Joorhundert vor Chrischtus venetischi und etruskischi Eliment uufgnoo, und ab 100 v. Chr. isch si immer stärcher kulturell romanisiert wore. Noch de Underwerfig vo de Räter ane 15 vor Chrischtus im Alpefäldzug vom Drusus und em Tiberius isch au d Nordgruppe schnell
Kalukone (lat. Calucones; altgriech. Καλούκωνες, Kaloúkōnes) isch de Name vo zwee verschidnige Stämm gsii. De Ptolemäus nennt i sinnere Bischriibig vo de röömische Provinz Raetia d Kalukone zäme mit de Vennonte, wo südlich vo de Brixantier und nördlich vo de Suanete und de Rigusker lebet. D Brixantier wered i de Regle mit de Brigantier gliichgsetzt, wo am Bodesee um Bregez (lat. Brigantia) ume glebt hend, d Vennone möglicherwiis im Sanggaller Rintl, d Suanete und d Rigusker weret degege im Bündenerland lokalisiert. De Plinius de Älteri zellt d Kalukone zu de Stämm, wo im Alpefeldzug vom Drusus und vom Tiberius 15 v. Chr. underworfe wore sind. Er nennt si noch de Rigusker und Suanete und vor de Brixenete. Vo de Forschig wered d Kalukone um Chur ume agsidlet. E Lokalisierig im Vorarlbergische isch aber au mögli. Si chöned zu de Räter grechnet were. Nume bim Ptolemäus wered d Kalukone gnennt, wo e germanische Stamm gsii sind, wo südlich vo de Silinge und Semnone uf baidne Site vo de Elbe ghuuset hend. Regula Frei-Stolba: Calucones. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Gerold Walser: Studien zur Alpengeschichte in antiker Zeit (= Historia Einzelschriften. Heft 86). Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-515-06498-2, S.
D Vennone (lat. Vennones, Vennonenses; altgriech. Οὐέννωνες, Ouénnōnes; Οὐέννοντες, Ouénnontes) isch de Name vomene antike Stamm gsi, wo vermuetli im Rintl oder Vorarlberg glebt het. Si hend entweder zu de Räter oder zu de Kelte ghört. De Ptolemäus nennt d Vennonte zäme mit de Kalukone, wo südlich vo de Brixantier und nördlich vo de Suanete und de Rigusker lebet. De Strabon rechnet d Vennone zu de keltische Vindeliker und sait, si saiet bsunder tapfer. De Plinius de Älteri maint degege, ass d Vennonense und Sarunete im Quellpiet vom Rhii glebt hebid, wobii Sarunete woll i Suanete verbesseret were sött. Ahand vo de Quelle werd vermuetet, as d Vennone im Rintl glebt hend. Eri nördliche Noochbure, d Brixenete, wered mit de Brigantier gliichgsetzt, wo am Bodesee um Bregez (lat. Brigantia) ume ghuuset hend. D Rigusker und Suanete, wo de Plinius Sarunete nennt, chönet im Bündnerland loklisiert were. D Kalukone wered entweder um Chur ume oder im Vorarlbergische lokalisiert. Do i früemittelalterliche Uurchunde vom 9. bis is 12. Joorhundert Rankwil Vinomna und Vinonna gnennt werd, werd vermuetet, as do s Zentrum vo de Vennone glege ha chönnt; en Ablaitig vo lat. vindemnia "Wimmet" isch aber woorschiinlicher. De Name het scho i de
D Suanete (lat. Suanetes; altgriech. Σουάνητες, Souánētes) sind en antiks Volch i de Bündner Alpe gsii und wered zu de Räter grechnet. Si chöned am Hinderrhii lokalisiert were. De Ptolemäus nennt d Suanete zäme mit de Rigusker, de Kalukone, de Vennone und de Brixantier. De Plinius de Älteri zällt d Suanete zu de Völcher, wo 15 v. Chr. im Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius underworfe wore sind. Denebet sait er ono, as d Sarunete a de Quelle vom Rhii gwont hebi, wobii hütt aber agnoo werd, as er d Suanete gmaint heb. Ptolemäus, Geographika 2,12,2 Plinius: n.h. 3,137
Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli Dreger vum Bryys vu dr schwedische Ryychsbank fir Wirtschaftswisseschafte im Gedänke an dr Alfred Nobel uf mit dr Begrindig vu dr Schwedische Ryychsbank. 1969 bis 1980 • 1981 bis 1990 • 1991 bis 2000 • 2001 bis 2010 • 2011 bis 2020 • 2021 bis 2030 1969 bis 1980 • 1981 bis 1990 • 1991 bis 2000 • 2001 bis 2010 • 2011 bis 2020 • 2021 bis 2030 Sin bin ere Person zwei Länder aagee, no zellt des bi beide Länder as halbe Punkt. Offiziälli Lischt vum Wirtschaftsbryys (änglisch) Land no dr Aagabe uf nobelprize.org. S Land cha vu dr Nationalitet vum Uuszeichnete abwyyche. D Geburtsdate vum Leontief sin lang uuchlar gsi. Är sälber het in dr vu dr Nobelstiftig zitierte Autobiografi aagnuu, är sej anne 1906 uf d Wält chuu, speter het mer aber uusegfunde, ass er scho anne 1905 uf d Wält chuu isch. Syyni Aagherige hän syyni Geburtsurkund Archivlink (Memento vom 14. Jänner 2007 im Internet Archive) iberchuu, wu as Geburtsort Minche uuswyyst un as Geburtsdatum dr 5. Augschte 1905. D Nobelstiftig brucht aber allno d Date, wu zum Zytpunkt vu dr Bryysvergab bekannt gsi sin.
D Rigusker (lat. Rigusci, Rugusci; altgriech. ῾Ριγοῦσκαι, Rhigouskai) sind en antiks Volch i de Bündner Alpe gsii und wered zu de Räter grechnet. Si chöned nöd gnau lokalisiert were, vermuetet werd aber, ass si im Oberengadin ghuuset hend. De Ptolemäus nennt d Rigusker zäme mit de Suanete, de Kalukone, de Vennone und de Brixantier. De Plinius de Älteri zällt d Rugusker zu de Völcher, wo ane 15 v. Chr. im Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius underworfe wore sind. Regula Frei-Stolba: Rigusci. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Gerold Walser: Studien zur Alpengeschichte in antiker Zeit (= Historia Einzelschriften. Heft 86). Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-515-06498-2, S. 67f. Ptolemäus, Geographika 2,12,2 Plinius: n.h. 3,137
D Bergaleer (lat. Bergalei) sind en antiks Volch im Bergell gsii. Si chönet zu de Kelte grechnet were. D Bergaleer wered nume innere latinische Inschrift us Cles im Val di Non (Trentino, Italie) gnennt, wo e Striitfall zwöschet ene und de Stadt Como bihandlet. Si hend scho vorem Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius im Joor 15 v. Chr. zum Römische Riich ghört. En Inschrift us Castelmur im Begell isch em Gott Mercurius Cissonius gwidmet, wa zaigt, as si e keltische Stamm gsii sind. Dodeför sprecht au, as s Bergell zu de Golasecca-Kultur ghört het. CIL V 5050 HM 28 Regula Frei-Stolba: Bergalei. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli Dreger vum Nobelbryys fir Fysik uf mit dr Begrindig vum Nobelkomitee. 1901–1910 • 1911–1920 • 1921–1930 • 1931–1940 • 1941–1950 • 1951–1960 • 1961–1970 • 1971–1980 • 1981–1990 • 1991–2000 • 2001–2010 • 2011–2020 • 2021–2030 1901–1910 • 1911–1920 • 1921–1930 • 1931–1940 • 1941–1950 • 1951–1960 • 1961–1970 • 1971–1980 • 1981–1990 • 1991–2000 • 2001–2010 • 2011–2020 • 2021–2030 Sin bin ere Person zwei Länder aagee, no zellt des bi beide Länder as halbe Punkt. Offiziälli Lischt vu dr Nobelbryysdreger fir Fysik (änglisch) Informatione vum Dytsche Historische Museum Land no dr Aagab uf nobelprize.org. S Land cha vu dr Nationalitet vum Uuszeichnete abwyyche.
Lemnisch isch e Sproch wo i de Antiki uf de ägäische Insle Lemnos gredt woren isch. Si isch verwandt mit em Etruskische und ghört zäme mit dem und em Rätische zu de Tyrsenische Sproochfamili. S Lemnische isch vo Inschrifte us em 6.Jh.v. Chr. bikannt, wo ali uf de Insle Lemnos gfunde wore sind. Em bikanntiste isch d Grabstele vo Lemons, wo drai längeri Inschrifte trait. Dezue chömet no nüü chlinneri Inschrifte uf Gfääss. D Schrift isch äänli wie s älteri Etruskische Alphebet. D Inschrifte chönet zwoor glese were, aber en aidüttigi Öbersetztig isch bis hüt no nöd glunge. D Stele isch ane 1885 im Dorf Kaminia gfunde wore. Debi handlets sich um e Grabstai. Uf de Vordersiite isch d Büste vomene Chrieger mitere Lanze abbildet und zwoo Inschrifte (A+B), wo au as ai anzigi Inschrift agluegt wered. Uf de rechte Siite isch e dritti Inschrift (C) miteme andere Duktus vo de Schrift, wa bsunder bi de eggige o und φ düttlich usechunnt. De Text isch tailwiis bustrophedon gschribe und bruucht Worttrenner. Di drai Inschrifte luutet transkribiert: A1 ← holaies:naφoθ siasi A2 ← maras:mav A3 → śialχveis:avis A4 ← eviśθo:seronaiθ A5 → sivai B1 ← aker:tavarsio B2 ← vanalaśial:seronai:morinail C1 ←