rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Emozioon bezäichnet e Gmüetsbeweegig im Sinn vom ene Affekt. Si isch e psüchofüsiologischs oder e psüchischs Fenomeen, wo usglööst wird dur die bewussti oder unbewussti Woornäämig vom ene Eräignis oder ere Sitazioon. S Woornää isch begläitet vo füsiologische Verändrige, spezifische Kognizioone, vom ene subjektive Gfüülserläbnis und eme reaktive Sozialverhalte. Emozionalidäät und s Adjektiv emotional si Sammelbegriff für indiwiduelli Äigenarte vom Gfüülslääbe, vom Stüüre vo Affekt und vom Umgang mit ere Gmüetsbeweegig. Commons: Emotions – Sammlig vo Multimediadateie Yytrag in dr Stanford Encyclopedia of Philosophy (änglisch, mit Literaturaagabe)Vorlage:SEP/Wartung/Parameter 1 und weder Parameter 2 noch Parameter 3 Emotionspsychologie (ZPID) Fachgebärdenlexikon Psychologie: Emotion und Gebärde. Marietta Meier, Daniela Saxer: Die Pragmatik der Emotionen im 19. und 20. Jahrhundert. In: Traverse 14/2 (2007). Nina Verheyen: Geschichte der Gefühle, in: Docupedia Zeitgeschichte, 18. Juni 2010 Georgi Schischkoff (Hrsg.): Wörterbuch der Philosophie. 22. Ufl. Kröner, Stuttgart 1991, Lemma Emotion. Wilhelm Karl Arnold, Hans Jürgen Eysenck, Richard Meili: Lexikon der Psychologie. Herder, Freiburg im Brisgau/Baasel 1971, Lemma Emotionalität.
Dr Affekt (vo lat. afficere: aadue; in e Zuestand versetze; versee) isch e Gmüetserreegig (änglisch: occurring emotion öbbis, wo äim bassiert). Si het en Usdrucksdimension, e körperligi Dimension und e motivazionali Dimension. E Lächle zum Bischbil chan e Usdruck für en Affekt Sümpathii si, Rootwärde, im körperlige Beriich, chan en Usdruck für dr Affekt vom Schäme si und wemm mä mit dr Fust uf e Disch haut, cha das von ere Döibi choo. Dr Affekt isch e bsundrigi Kwalidäät vom Füüle. D Merkmol, won en definiere, si e relativi Kwantidäät − in Vergliich zur Grundstimmig, und en Akzidänz vo dr Ufreegig. Wie men em säit (zum Bischbil Iifersucht, Druur, Wunderfiz usw.) chunnt vo dr Emozioon, won er mit were verbunde isch. So cha zum Bischbil Iifersucht nit nume in dr Form vom ene Affekt ufdräte, sondern au as Gfüül, as Zwangsgedanke, as Motiv usw. Us em Konteggst vo wie mä s Wort brucht (zum Bischbil «e Riisewuet») merkt mä, öb en Affekt oder en anderi Kwalidäät vo Gmüetsbeweegig gmäint isch. Affektiv (sünonüüm: emozional) säit men eme Verhalte, wo vor allem vo dr Gmüetserreegig und weniger vo kognitive Brozäss bestimmt wird. Sit em 16. Joorhundert bis zur Gegewart wird Affekt as
Psüchologii (gr. ψυχή psȳchḗ ‚Huuch, Oote, Lääbe, Lääbeskraft, Seel, Gäist, Gmüet‘ und λογία logía ‚s Reede über, s Wüsse vo, s Leere vo‘) isch en empirischi Wüsseschaft. Si beschribt und erklärt s Erlääbe und Verhalte vom Mensch, si Entwigglig im Lauf vom Lääbe und alli innere und üssere Ursache und Bedingige, wo drfür maassgääblig si. Wil d Empirii nit alli psüchologische Fenomeen erfasst, isch au die gäisteswüsseschaftlige Psüchologii vo Bedütig. D Psüchologii as Wüsseschaft umfasst meereri Beriich. Mä cha sä weder nume de Naturwüsseschafte no de Sozialwüsseschafte oder de Gäisteswüsseschafte zueordne. En Anthropologii im witiste Sinn bildet iiri Grundlaag. Us em angelsäggsische Ruum stammt d Iidäilig vo dr Psüchologii im Sinn vo de Behavioural sciences in Verhaltenswüsseschaft, Kognizionswüsseschaft und Nöirowüsseschaft. Näbe dr akademische Psüchologii git s en Alldaagspsüchologii. Si isch nume zum e Däil Gegestand vo dr akademische Disziplin, wo doo d Reed von ere isch. Si brucht Konzept und Begriff, wo ursprünglig akademisch-psüchologisch gsi si und in d Alldaagssprooch iine cho si, und berueft sich gärn uf dr sogenannt „gsund Menscheverstand“. Iiri Erkenntniss si nit guet gnueg für d Aasprüch von ere Wüsseschaft – was öbbe iiri Objektiwidäät, iiri Reliabilidäät und Walididäät aagoot. Psüchologe si Persone, wo psüchologischs Wüsse
Under Dänke fasst mä alli Vorgäng zämme, wo brobiere, us ere innere Beschäftigung mit Vorstellige, Erinnrige und Begriff en Erkenntnis z forme. Mäistens si äim nume d Ändbrodukt vom Dänke bewusst und d Dänkbrozäss, wo si füürebringe, nid. Introspektivi Vermuetige – Luts Dänke – si aber seer unzueverläässig. Mä underschäidet s Dänke allgemäin vo dr Woornäämig und dr Intuizioon. Dr Grund, wo mä für das aagit, isch mäistens, ass mä d Woornäämig und d Intuizion nid chönn begriffe, und Gedänke as begrifflig oder proposizional ufgfasst wärde. Dänke cha uf eme Iifall basiere, spontan dur Gfüül, Situazioone, Sinniidruck oder Persone usglööst wärde, oder es wird abstrakt-konstruktiv entwigglet. Automatischs Dänke, wo umbewusst, absichtslos, unwillkürlig und ooni Müe ablauft, cha underschiide wärde vom kontrollierte Dänke, wo bewusst, absichtlig, freiwillig und ufwändig isch. Dr Daniel Kahneman underschäidet e „Süsteem 1“, wo automatisch und schnäll, mit wenig oder gar käinere Aasträgig verbunde isch und ooni bewussti Kontrolle funkzioniert, vom „Süsteem 2“ mit mentale Aktiwidääte, wo Müe mache und Ufmerksamkäit bruuche. S zwäite Süsteem wird hüfig assoziiert mit Urheberschaft, Waalfreihäit und Konzentrazion. Wie s Dänke genau bassiert, wird vo verschiidene Diszipline erforscht. D Wüssenssoziologii, d Ethnologii, d Psüchologii (bsundrigs d Psüchologii vom Dänke) und d Kognizionswüsseschaft
D Diplomatii isch d Kunst und d Braxis vom Verhandle zwüsche bevollmächtigte Representante vo verschiidene Grubbe oder Nazioone (Diplomate). Dr Begriff bezieht sich mäistens uf die internazionali Diplomatii, also uf die zwüschestaatlige und überstaatlige Beziejige dur Absprooche über Aagläägehäite wie d Sicherig vom Friide, Kultur, Wirtschaft, Handel und Konflikt. Internazionali Verdrääg wärde im Allgemäine vo Diplomate usghandlet, wo im Ufdraag vo iire Regierige handle und deren iiri Inträsse verdräte. Im überdräite Sinn verstoot mä under däm Begriff au d Kontakt zwüsche zwäi oder mee Grubbe vo irgendere Art, wo uf Verhandlige oder Dräffe basiere. Diplomatischs Verhalte säit mä däm, wenn öbber eso verhandlet, dass mä gseet, ass er barat isch für Kompromiss und uf d Absichte und d Wünsch vo de andere iigoot; sogenannti Win-win-Situazione suecht; so guet wie möglig vermiidet, anderi Verhandler z blamiere oder in d Ängi z driibe; gäignet isch, dr langfristig Nutze z maximiere (es weer also undiplomatisch, sich e churzfristige Nutze z sichere, drbii aber langfristig Noochdäil oder Komflikt z riskiere bzw. in Chauf z nee). Änglisch und Französisch gälte hüte (wie scho sit Joorhunderte in Öiropa) as wältwiti Sprooche vo dr Diplomatii. Bäidi si die äinzige Arbetssprooche vo de Veräinte Nazione (UN). Si si
D UNESCO (änglisch United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), d Organisazion vo de Veräinte Nazione für Erziejig, Wüsseschaft und Kultur, isch en Internazionali Organisazion und gliichzitig äini vo de 17 rächtlig sälbstständige Sonderorganisazioone vo de Veräinte Nazioone. Si het iire Sitz in Bariis z Frankriich. Zur Zit si 195 Mitgliider in dr UNESCO verdräte und 9 assoziierti Mitgliider – näbe de 193 Staate vo dr UN mit Usnaam vo Liechtestäi au d Cookinsle, Niue und die Palestinensische Autonomiigebiet, wo nit in de UN verdräte si. Zu de Ufgoobegebiet vo dr UNESCO ghöört d Förderig vo dr Erziejig, dr Wüsseschaft und dr Kultur, dr Kommunikazioon und dr Informazioon. Dr UNESCO ire Gründigsverdraag isch am 16. Novämber 1945 vo 37 Staate z London underschriibe worde und isch am 4. Novämber 1946 noch dr Ratifikazion dur 20 Staate in Chraft dräte. Dr erst Generaldiräkter isch dr Julian Huxley gsi. Sid 2017 isch d Audrey Azoulay d Generaldiräktorin. UNESCO-Wälteerb Klaus Hüfner und Wolfgang Reuther (Hrsg.): UNESCO-Handbuch. 2. Uflaag. Uno-Verlag, Bonn 2005. Philipp Winkler: Standard-setting in der UNESCO. In: NVwZ-Extra 38(12), S. 1-6 (PDF; 105 kB). Commons: UNESCO – Sammlig vo Multimediadateie Internetsite vo dr UNESCO Gründigsverdraag vo dr UNESCO in de authentische änglische
Ettikon isch èn Ortsdeil vo dè badischè Gmeind Küssabärg im Chleggau im Landchreis Waldshuèt. Ettikon isch dè weschtlichschte Ortsdeil vo Küssabärg un lyt am Hochrhy bim Ettikoner Lauffè. Ettikon hèt urschprünglich nu dè Ettikoner Hof umfasst. Mit èm Bau vom Lonza Wärch Waldshuèt am Nordufer vom Hochrhy öppè 1,5 km absi vom Ettikoner Lauffè i dè Höchi vo dè Wuètèmündig isch è Sidlig entschtandè. Ettikon lyt nebbè dè Sidlig Homburg, welli abber èn Stadtdeil vo Düèngè isch. Öschtlich vo Ettikon un südlich vo Homburg hèt sich è Induschtrygebièt etablyrt. Ettikon un Homburg wörred vo dè Landesschtrõß 161 vonènand drènnt, beidi ligèt südlich vom Kaitle, wo d L 161 a d Oscht-Wescht-Fèrnschtrõß am Hochrhy, d B 34 aabundè isch. Emil Müller-Ettikon, Hischtoriker Helmut Vocke (Hrsg.): Chronik des Landkreis Waldshut, 1957 Norbert Nothelfer (Hrsg.): Der Kreis Waldshut, 1979 Waldemar Lutz und Hansjörg Noe (Hrsg.): Kennzeichen WT Heimatkunde für den Landkreis Waldshut, Reinhard Caspers (Mithrsg.), 1989, ISBN 3-12-258330-5 Stadt Tiengen (Hochrhein): Der Klettgau, Franz Schmid (Hrsg.), 1971; 47.61598.2679Koordinate: 47° 37′ N, 8° 16′ O
De Johann Ulrich Hubschmied (* 4. Februaar 1881 z Rüschegg im Bëërner Schwarzeburgerland, † 14. Mäi 1966 z Chüsnacht am Zürisee), isch en Schwyzer Romanischt gsy, wo as Nameforscher zwaar bikant woorde, aber auch starch umstritte gsy isch. D Schrybig vom Naachname wächsled i de Familie zwüsched Hubschmid und Hubschmied. Me säit, das seg drum, das me de Vatter Johann (mit «i»), de Soo Johann Ulrich (mit «ie») und der Änkel Johannes (mit «i») besser heg chönen vonenand underschäide. De Hubschmied – d Familie chunt uursprünglich us em Oberaargau – isch im Schwarzeburgische, ganz ere ländliche Gäged, uufgwachse; syn Vatter isch deet Pfarer gsy. Am Aafang hät en dëë dihäimen underrichtet; eerscht für d Oberstuufen isch er a di öffentlich Schuel ggange. Ab 1896 hät er s stedtisch Gimnaasium z Bëërn bsuecht. Nach de Matuur hät er zeerscht a der Uniwërsitëët Züri bim Heinrich Morf, nachane a der Uniwërsitëët Bëërn bim Louis Gauchat und bim Samuel Singer Romanischtik und Gërmanischtik gstudiert; Usslandsemeschter hät er z Floränz bim Ernesto Giacomo Parodi und z Parys bim Jules Gilliéron und em Mario Roques ygläit. 1904 hät er, wider z Bëërn, s Gimileererdiploom für Französisch, Italienisch und Latyn überchoo. Syni Dissertazioon über d Bildig
De Adolf Bolliger isch en Naturfründ und Naturschützer z Ötwiil am See im Zürcher Oberland gsi. Er isch am 6. Augschte 1910 uf d Wält cho und vor em 3. April 2002 gstorbe. Er häd z Ötwiil i de Psychiatrische Klinik «Schlössli» als Pfleger gschaffed. I sinere Freiziit häd er am Waldrand oberhalb vom Langholz es Naturparadiis gschaffe, won hüt es Naturschutzgebiet isch. Zäme mit Fründe hät er en groosse Weier usgrabe und passendi Pflanze, Schilf und Stuude dri und drumume pflanzt. I de Böim häd er Nischtchäschte ufghänkt. Als guete Vogelkänner häd de Adolf Bolliger au Beziige zu de Storchesidlig z Altreu gha. Zäme mit em Walter Näf und em Heidi und em Hansjörg Katzbach häd er 1979 di erschte Störch vo Altreu uf Ötwiil pracht und da en Ussestation vo de Storchesidlig gründet. Zeitungsmeldung vom 7. August 2000. ETH Life Print 8/2002, 23. August 2002, S. 12. Storch Schweiz, Bulletin 36/2007, S. 10. 47.261698.726621445Koordinate: 47° 15′ 42,1″ N, 8° 43′ 35,8″ O; CH1903: 697478 / 235331
Dè Lauffè bi Ettikon, au Ettikoner Lauffè, Kadelburger Lauffè, meischtens au Koblenzer Lauffè un im Voglych zum Rhyfall (Grossè Lauffè) un zum Chlynè Lauffè bi Laufèburg au Mittlerè Lauffè, früèner au Schièssè odder Schussè, isch e Lauffè im Hochrhy i dè Nôchi vo dè Stadt Waldshuèt-Düèngè im Chleggau un dè Schwiz im Aargau. Benamst isch er nõch Ettikon, èm urschprünglich munzigè Wyler un Ortsdeil vo Kadelburg (Gmeind Küssabärg). Dè Rhy wyst i sellèm Abschnitt è Gfälle vo öppè 2,32 ‰ uff, s Maximum dürft sogar è bitzeli höcher ligè. Obedra isch bi Riete es Naturschutzpeit mit eme alte Sytearm vom Rhy, es heisst «Chly Rhy». Dè Lauffè bi Ettikon isch è belièbts Uusflugszyl. Dè Lauffè un dè Rhyfall sin diè einzigè nò intaktè Stromschnellè im Rhy zwǜsche Schaffhuusè un dè Rhymündig z Holland. Alli anderè Wasserfäll, Lauffè un Felsèriff sin für d Schifffaart gschprengt odder für Chraftwärch gschtaut bzw. übberbaut worrè. Bi Nidrigwasser sin dõ d Felsè un Blattè vom Muschelkalch im Wasser z sää. Crinoidèkalchbänk durchziènèd s Geschtei. S Ufer un diè schöö Natur verlockèt scho mengi Schwimmer. Au Kanufaarer unterschätzèd oftmòls d Gfõr vom Riff un d Strudel, èso hèt s dõ scho Todesopfer gää. S Baddè un
Dè Chlynè Lauffè bi Laufèburg isch èmòl è Stromschnèllè am Hochrhy unterhalb vo dè Laufèbrugg zwische de Städt Laufeburg (Schwiz) und Laufeburg (Dütschland) gsi. Dè Nammè Chlynè Lauffè hèt dè Katarakt für d Unterscheidig zum Grossè Lauffè (Rhyfall) un zum Mittlerè Lauffè (Ettiker Lauffè). I dè Johr 1903 bis 1908 isch dè Chlyne Lauffè zu dè Vobesserig vo dè Schiffbarkeit un zum Chraftwärchsbau gschprèngt worde. Bis zum Bau vom Chraftwärch Laufèburg 1908 isch d Stromschnèllè bi Laufèburg nõch èm Rhyfall dè imposanteschte Lauffè am Hochrhy gsi. S Flussbett isch dõ zwǜschè dè Felsè uff 12 bis 13 Meter Breiti ygèngt gsi, wa zuè nèm Bruggèschlaag in Form vo dè Laufèbrugg graadzuè uffgforderèt hèt. Lauffè bedüttet «Wasserfall, Wasserstrudel, Stroomschnèllè». Uffgrund vo dè seltènè Naturformationè sin aber au für vill einzelni Felsè, Wirbel, Strudèl un suschtigi Bsunderheitè Nämmè vogää worrè. Asè hèt’s im Flussbett dè prismatischè Rote Fluè Felsè gha, wo a mengs Floß zerschellt isch. 1851 hèt è großes Floß èn Deil vom Flüè abdrait. Witer hèt s dè Lauffèfelsè gää, wo nu bi Nidrigwasser z sää gsi isch, un dè Oftringerfels, uff dèm obberhalb annedubaki d Ruinè Oftringè gschtandè isch. Uff èm Lachsfang hèt dè Nammè Lachsloch hygwisè. Jedi vo
S Sousaphon bzw. Sousafon [ˌzuːzaˈfoːn] isch è spezièlli Bauform von èrè Tuba, wo Èndi vom 19. Johrhundert uff d Initiativè vom amrikanischè Komponischt John Philip Sousa erschtmòls baut un au nõch ym benamst worrè isch. S Inschtrumänt isch vo dè Fungtion un dè Mensur hèr è Basstuba bzw. Kontrabasstuba in Grundschtimmig F, Es bzw. C un B mit drei odder vir, sèltè au füüf Ventyl. D Bauform vom Sousaphon stammt vom z Europa früèner favorisyrtè Helikon ab, dèm sin (chlynerè) Schallbècher allerdings sitlich links zu dè Laufrichtig un hinter dè linkè Schulter vom Spiller uusgrichtet isch. Es wörd im Gegèsatz zu dè Tuba nit vor, sondern um dè Körper drait, well s Hauptroor ringförmig wiè bim Helikon gformt isch. Dè hochuffragende Schallbècher vom Sousaphon mit nèm churzè, abber zimli wit uusladendèm, um öppè 90° nõch vornè grichtem Schalldrichter (Durchmessèr öppè 65-70 cm) isch abnèmbar. Bim originalè Sousaphon hèt dè Drichter allerdings nõch obbè zeigt, dõrum hèt mò sèllèm au Raincatcher (Règèfänger) gsait. Sousa hèt èn dirèkt is Publikum abschtraalendè Bass nit wellè, drum isch s hüt gebrüüchliche Modell mit èm nõch vornè grichtetè Drichter unter sinerè persönlichè Leitig niè bruucht worrè isch. Sit dè 1960er Johr sin au Sousaphöner uss
Weidling chan folgendes bedüte: Weidling (Boot), en Bootstyp, wo en keltische Ursprung hät Weidling oder Weitling, e grossi Rüerschüssle, mit oder au ohni Hänkel Weidling isch de Name vo folgende Ortschafte: Weidling, e Katastralgmaind i de Gmaind Klosterneuburg z Nideröschtrych Weidling, e Katastralgmaind i de Gmaind Statzendorf z Nideröschtrych Weidling isch de Familiename vo folgende Persone: Carsten Weidling (* 1966), en Moderator und Schriftsteller Christian Weidling (1660–1731), en dütsche Jurist; anhaltische Kammer- und Hofrat Fritz Weidling (1900–1970), en dütsche Offizier, zletscht Generalrichter vo de Luftwaffe im Zwaite Wältchrieg Helmuth Weidling (1891–1955), en dütsche General vo de Artillerii Herbert Weidling (1920–2015), en dütsche Politiker O. F. Weidling (1924–1985), en dütsche Moderator und Conférencier Lueg au: Weidlinger Weitling Was ist ein Weidling Austria-Forum
Cataract chan folgendes bedüte: Cataract (Band), e ehemolegi Thrash-Metal-Band us de Schwiz (1998–2013) Cataract (Lied), es Lied Cataract (Wisconsin), en Ortschaft im Monroe County, Wisconsin i de Verainigte Staate Cataract (New South Wales), en Ortschaft z Australie Im NRHP glischteti Objekt i de USA: Cataract Covered Bridge, z Cataract, Indiana, ID-Nr. 05000339 Cataract Engine Company No. 3, z Fall River, Massachusetts, ID-Nr. 83000645 Witeri Bedütige: Cataract Falls, de Name vo mehrere Wasserfäll i de USA Cataract River, de Name vo mehrere Flüss z Australie, Kanada und i de USA Lueg au: Katarakt
D Regierig isch äini vo de mächdigste Instiduzioone im ene Staat. Si läitet, länkt und beufsichtigt d Politik gege inne und usse. E Regierig bestoot mäistens us eme Regierigsschef und meerere Minister, wo jede von ene en äignigs Ministerium het. Im ene bresidenzielle Süsteem wie zum Bischbil in de Veräinigte Staate isch s Staatsoberhaupt gliichzitig au dr Regierigsschef. Vilmol isch d Bezäichnig Regierig e Sünonüüm für d Exekutive (die usfüerendi Gwalt) vom ene Staat oder eme politische Gebild, wo eme Staat äänlig isch. D Regierigsgwalt wird au as Gubernative bezäichnet. In Bundesstaate git s Regierige uf verschidnige Eebene: uf dr Eebeni vom Bund und uf dere vo de Mitgliiderstaate wie de Kantöön in dr Schwiz oder de Länder in Dütschland. S zentrale und läitende Organ vo dr Staatsmacht isch in Öiropa mit dr Entwigglig vo dr bürgerlige Gsellschaft entstande. Die erste Aasätz drfür, under ene die zentralisierti Länkig vom Staat und vo sinere Bevölkerig mithilf von ere Armee, Bolizei, Bürokratii, Richderstand usw. het s scho in dr Absolute Monarchii gee. Zwar häi die absolutistische Monarche mit dr Zentralisierig vo de Regierigsfunkzione iiri Posizion gsterkt, si si aber eso finanziell vo de Handwärkerzümft und vom Bürgerdum, wo am Entstoo gsi isch,
Die Rosel vom Schwarzwald ischt a deitscha Filmkomeede (Hoimetfilm mit viil Musik) us-em Jôhr 1956 vom Regisseur Rudolf Schündler. S Drehbuech vorfasst hend dr Werner Eplinius ond d Janne Furch. D Hauptrolla werret vo dr Herta Staal ond vom Helmuth Schneider gschbiilt. Zom erschda Môl ens Kino komma isch der Film am 14. Sebdember 1956 en Deitschland. Dui Gschicht schbiilt e-ma Derfle em Schwarzwald. D Rosel ond dr Martin – sui a Dechterle vo Bauersleit ond er a Soh vom Birgermoischtr, wo gleichzeidich au noh Säagwerksbesitzer ischt – meeget anander ganz arg. Weil dr Martin a berihmder Eishockeyschbiiler ischt ond guad aussiht, schwermet abr au noh an Haufa andre Fraua fir dean Kerle. Mr siht-em au ôô, dass’r sich dô drbei wohl fihlt ond au gern andre Mädla scheene Auga macht, was nadiirlich seira Rosel ibrhaupt et gfellt. Wia de sell a-ma scheena Dag ihrn Freind zo dera vornehma Städtere Vera an dera ihrn schicka Schbortwaga eisteiga siht, nemmt se sich vor, em Martin ois auszowischa. Dr Oskar ond dr „Bambi“, zwoi arbeitslose Werbefachleit, machet a Rascht em Dorfwirtshaus. Dô heeret-se, wia sich am Stammdisch d Honoraziora om dui Vormarkdong vo ihrem Kirschwässerle Sorga machet. Wia dia zwoi nô a
En Ideologii (griechisch ἰδεολογία – Leer vo dr Idee bzw. Vorstellig: vo griechisch ἰδέα (idea, „Erschiinig“) und λόγος (logos, „Leer“)) isch im filosofische Sinn e Wältaaschauig, wo vilmol behauptet, ass si d Wooret wurd verkörpere und wo kuum offen isch, für Mäinige, wo abwiiche. Im gsellschaftlige Sinn wärde us sonige „iigfrornige Leermäinige“ ideologischi Norme, wo die mäiste Aahänger von ene drvo zdiefst überzügt si. D Grundaanaame oder d Uswirkige wärde nit hinderfrogt. Vilmol merkt mä erst denn, ass Norme uf ere Ideologii basiere, wenn sich am ene andere Ort modärneri Erkenntniss etabliere. Dr Begriff wird hüte in ere nöitrale oder ere abwärtende Bedütig verwändet. As wärtnöitrale Begriff si Ideologie usformulierti, „iigftornigi Läitbilder“ vo soziale Grubbe oder Organisazione, wo mit ene iir Handle, iiri Ideä, Erkenntniss, Kategorie und Wärtvorstellige begründe und rächtfertige. Im allgemäine Sproochgebruuch wird dr Begriff Ideologii aber mäistens abwärtend (pejorativ) nume für Ideä-Süsteem und Theorie verwändet, wo manipulativ, unzuelänglig oder wüsseschaftlig nid begründet si und wo im Inträssi vo wältaaschaulige, wirtschaftlige oder politische Ziil brucht wärde, zum zwäckdienligi Inträssi z verschleiere und z rächtfertige. Wüsseschaftligi Erkenntniss wärde glöignet, de Kritiker Schlötterlig aaghänkt und dr Aaspruch uf Allgemäingültigkäit, elläinigi Wooret und Alternativlosigkäit wird erhoobe, au wemm mä s äigetlig
Under Imperialismus (vo latiinisch imperare „herrsche“; imperium „Wältriich“; wie bim Imperium Romanum) verstoot mä, wenn e Staatswääse bzw. si politischi Füerig brobiert, in andere Länder oder bi andere Völker wirtschaftlige und politische Iifluss öberzchoo, au bis zu deren iirer Underwärfig, und si in dr äigeni Machtberiich iigliideret wärde. Vilmol goot das zämme, ass en ungliichi wirtschaftligi, kulturelli oder territoriali Beziejig ufbaut und ufrächterhalte wird. Mä nimmt im Noochiine aa, ass au antiki Groossriich im Sinn vom Imperialismus ghandlet häi. Dr Begriff isch im 16. Joorhundert brägt worde und het dennzumol as negativi Bezäichnig für e Herrschaft gulte, wo uf militärischer Macht und Despotii – im Gegesatz zum Rächtsstaat – basiert het. As s äigentlige Zitalter vom Imperialismus gältet, au under em Iifluss vo de verschidnige marxistische Imperialismustheorie, s spoote 19. Joorhundert. Dr Begriff Imperialismus umfasst mee as dr Kolonialismus und mä muess en vor allem vo dr Kolonisierig drenne. Dr Edward Said gseet bim Imperialismus «d Braxis, Theorii und d Benimmreegle vom ene dominierende stedtische Zentrum gegenüber eme regierte Territorium wit äwägg», dr Browinz. Noch em Said sig d Kolonisierig nume d Besiidlig vo Länder, wo wit äwägg si. Dr Robert J. C. Young gseet das äänlig: Dr Imperialismus operier
S Kapital isch e wirtschaftligs Guet, wo zu jedere Zit cha konsumiert wärde, wenn aber dr Verbruuch ufgschoobe wird, het mä spööter e gröösseri Mängi vo Güeter, wo chönne konsumiert wärde. Dr Adam Smith het s as dä Däil vom Bestand vo öbberem beschriibe, won er drvo erwartet, dass es iim en Iikomme wurd bringe. S Wort chunnt vo latiinisch caput, Chopf wie in 40 Chopf (Stuck) Vee. Es isch spöötistens sit em Aafang vom 16. Joorhundert für alles beweeglige Äigedum vom ene Buurehoof brucht worde. Im Middelalter het mä z Frankriich für alli Darlehe für Zins d Zaalige in Stuck Vee aagee. In de Wirtschaftswüsseschafte cha mä under em Kaptal alli Brodukzionsmiddel verstoo, wo bi dr Brodukzion iigsetzt wärde, d. h. dr Bestand an dr Brodukzionsusrüstig, wo cha iigsetzt wärde, zum Güeter und Dienstläistige z broduziere. Däm Bestand säit mä au Kapitalstock, und er umfasst Güeter wie Wärkzüüg, Maschine, Aalaage u.s.w., also Güeter, wo im ene früenere Brodukzionsbrozäss erzügt worde si. S Kapital in däm Sinn isch dr dritti Brodukzionsfaktor näbe dr Arbet und em Boode. Aber dr Begriff wird nit nume brucht für d Güeter, wo diräkt konsumiert wärde (Realkapital), sondern au für Gäld, wil mä dank Gäld
E Parlemänt (vo altfranzösisch parlement ‚Underreedig‘; franzöösisch parler ‚rede‘) isch d Volksverdrättig im ene Land, wo über die politische Probleem tuet rede und d Gsetz erloot und übers s Budget vo dr Regierig bschliesst. I de mäiste Länder het s Parlemänt äi oder zwoo Kammere. Es git Parlemänt vo Nationalstaate (Äihäitsstaate und Bundesstaate) und au vo Gliidstaate. Z Öschtrych isch s Parlemänt der Nationalroot. Z Dütschland heisst s nazionale Parlemänt zum zeige dass es s Gremium vo der Ebeni über de Bundesländer isch Bundesdaag. I de Bundesländer heisse d Landesparlemänt i de Flächestaate Landdaag, i de Hansestedt Bürgerschaft und z Berlin Abgordnetehus; es Bischbiil isch dr Landdaag vo Bade-Wirttebärg. Z Liechteschtei git’s dr Landdaag vom Fürschtetum Liechteschtei. Das alte dütsche Wort «Daag» het früener algemein s Zämechoo zun ere politische Versammlig bedüütet; i dr Mundart seit me hüt mängisch no für ne politischi Diskussionsrundi: «si tüend daage», wo me drzue im Schwiizer Mundartwörterbuech Idiotikon vil schöni alti Kwellebischpiil cha lääse. I dr alte Äiggnosseschaft isch drum d Zämekumft vo de Kantonsverträtter d Daagsatzig gsii. I dr Schwiiz heisse d Parlemänt vo de Kantöön nid glyych: es git Kantoonsrööt und Grossrööt und Landrööt und im Kanton Jura modärn nach em französische