rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D’r Àbsanker kummt vu d’r Verwurzlung har vu ma Näschtla, wu vum Hurscht har àwa hangt, bis àn d’r Booda, wu d’r noh tailwis schpontàn Wurzla düat fàssa. Wänn ma vu Hurscht düat reeda, esch’s will sina Näschtla vu-n-allai bis àn d’r Booda hancka, so dàss noh n’ra gwessana Zitt, ohna äbbis gmàcht z’hà, àm Untertail vu ma-n-Aigla sech fànga Wurzla-n-a belda. Wänn awer s’Holtz hächter esch un Näschtla net vu àsa sech bis àn d’r Boda biaga, müass d’Mänschahànd igriffa. Dàss haist ma d’r noh s’Ableegerverfàhra, wu ärlàuibt, Triwer vu Nutz- un Ziarpflànza z’vemehrera. Ma nemt d’unterschta Trib vu d’r Pflantza un biagt sa länglig en a 10 cm tiafa Grundrenna un befäschtigt sa met zwai Klàmmra so brait üssnànd wia meglig. Boll amol schleen d’Knäschpla üss, d’r wilscht àss unta-n-àn da Knäschpla, Werzala fanga a z’wàcksa. Wänn d’näija Schässleng ewer d’Boodaheera kumma senn, däckt ma d’r noh d’Renna züa un losst da Àpparàt ewerwentra. Em Friahjohr kà ma riawig dàs näija Pflanzla vum Müatterschtock tränna, dänn d’r Wenter dura hann sech sina Werzala so verschtärkt, dàss’s salbschtandig worra-n-esch. Salamols wu d’Falder noch àbgedrännt gseh senn mett Häcka, wu d’Vegala hann känna dren naschta, wu s’Klaiveh Unterkunft gfunda hàtt
47.6830555555568.0286111111111Koordinate: 47° 40′ 59″ N, 8° 1′ 43″ O Engelschwand isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Innerhalb vo säller Gmeind litt’s im üsserschte Nordweste, nördlig vom Ortsdeil Segete und noch an de Gränze zu de Gmeind Herrischried. Näbe de Gmeind erhebt sich d’Gugel (998 Meter). Im Ortsdeil wird vor allem Landwirtschaft bedrybe. Es ghöre keini Wyler oder Ortsdeil meh dezüe. Engelschwand hät scho immer zu de Grafschaft Hauenstein ghört. Sini erschti Erwähnig goht uff s Johr 1281 zrugg, wo’s „Aloswende“ ghyße hät. D’Entstehig Ort isch uff d’Rodige vo de Freiherre vo Tiefenstein zruggzfiehre. De Marzin Arzner, wo bi de Salpetererunrujje e wichtigi Rolle gspylt hät, isch vo Engelschwand gsi. Er isch 1755 in s Banat verbannt worre. Bis zu de Gründig vo de Kuraty Strittmatt im Johr 1924 hät de Ort zu de Pfarrei Strittmatt ghört. Am 1. Januar 1975 isch Engelschwand zämme mit Nyderwihl, Oberwihl, Rüeßell, Segete und Strittmatt uff Gerbel ygmeindet worre. S Wappe vo de ehemolige Gmeind zeigt in de linke Hälfti e Danne, wo uff d’Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst. Rächts devo sin zwei gähli Stärn uff blauem Grund z seh, wo de „Engel“ im Ortsname symbolisiere. De
47.6697222222228.0655555555556Koordinate: 47° 40′ 11″ N, 8° 3′ 56″ O Hartschwand isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Es litt im Höllbachdal nordöstlige bis östlige Deil vom Gmeindgebiet, westlig vo Rotzige. De Ortsdeil bstoht numme uss em glychnamige Dorf; es ghöre keini Ortsdeil oder Wyler dezüe. Hartschwand isch 1281 zum erschte Mol erwähnt worre; es hät sällemols „Hartolswende“ gheiße und zu de Pfarrei Gerbel ghört. Bis 1844 isch hät's zu de selbständige Gmeind Strittmatt, wo hütt au e Ortsdeil vo Gerbel isch, ghört und isch deno bis zu siner Ygmeindig uff Gerbel am 1. Juli 1972 selbständig gsi. D'Ywohnerzahl vo 312 in säller Zit isch deno wäge Abwanderige gsunke, nochdem d'Mühle am Höllbach nümmi brucht worre sin. Mit sine hütt 149 Ywohner isch Hartschwand de chleinst Ortsdeil vo Gerbel. Uff em Wappe isch e grieni Danne z seh, wo uff d'Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst. Friehner isch under ihre au e Anker z seh gsi, wo aber 1901 abgschafft worre isch. Zu de Zit vom Dorf siner erschte Erwähnig isch d'Existänz vo mehrere Mühle belegt. Im Gmeinderoot vo Gerbel wird de Ortsdeil vom Andreas Matt verdrätte, wo sit de Kommunalwahle im Johr 2004 eine
Dr Dieter Vogellehner (* 31. Dezämber 1937 z Ellwange; † 14. März 2002 z Fryybeg) isch e dydsche Botaniker gsii. Dr Vogellehner isch z Sigmaringedorf ùfgwagse ùn hed ab 1957 an dr Universideed Diibenga Biologii, Chemii, Geologii ùn Geografii schdudierd. Yyflùsryychi Lèèrer vùn em sin dr Walter Zimmermann ùn dr Karl Mägdefrau gsii. Bim Mägdefrau hed er ane 1965 promoviert mid em Thema "Untersuchungen zur Anatomie und Systematik der verkieselten Hölzer aus dem fränkischen und südthüringischen Keuper". Ane 1965 isch er wisseschaftlige Assischtänt am Botanische Inschtitut vù dr Universideed Fryybeg woore, wùn er iber d Anatomii ùn d Phylogenii vù dr Gymnosperme gforschd hed ùn iber d Karbonflora vùm Schwaarzwald. Ane 1969 hed er habilitiert ùn isch im glyyche Joor Diräkter vùm Botanische Gaarde vù dr Universideed woore, wùn er im Lauf vù dr Joore ganz nèi gschdalded hed. Im Joor 1975 isch dr Vogellehner userblaanmääsige Brofässer woore, ane 1978 derno Brofässer fir Systematischi Botanik ùn Paläobotanik. Dr Vogellehner isch dùr zaalryychi Schrifde ùn Biecher international bekand woore. E Schieler vù iim, wù au byyn em promoviert hed, isch dr Volker Mosbrugger, schbeeder Diräkter vùm Senckenberg-Museum z Frankfurt. E andere Schieler vù iim isch dr Thomas Speck, wù syy Noochfolger
De Kanton Aargou, yhäimisch (bsunders für de früener bärnisch Teil) s Aargöi oder der Aargäu oder – no im 19. Johrhundert – s Äärgöi (resp. i der alte Kanzleisproch «Ergö[u]w») (hochdütsch: Aargau; französisch: Argovie; italiänisch: Argovia; rätoromanisch: Argovia), isch en Kanton vo de Schwyz. Syn Name het de Kanton vo der Aare, wo vo den Alpe häär chunt und bi Murgeten und Rootrischt in Kanton Aargau chunt. S Kantonsgebiet goot im Norde bis an Rhy; vo Chaiserschtuel bis uff Chaiseraugscht isch s lingge Rhyufer im Aargau. D Aare mündet bim aargauische Choblänz in Rhy. Der Aargau lyt im Norde vo der Schwiiz. Er isch im Mittelland zwüsche de Kantöön Bäärn und Soledurn im Weschten und Züüri im Oschte. Uf em Kantonsgebiet sind die öschtleche Uuslöifer vom Jura bis zu der Lägere oben a Weddige und zum Stuudeland im Zurzibiet. Im Jura und bis an Rhy ufe chunt der Kanton im Nordweschte an Kanton Baselland. Der Charakter vo der Landschaft isch im ganze Gebiet vo Bäärgen und Hügel und vo de Tääler derzwüsche prägt. Em Jurafuess noo lyt s Aaretal, wo vo der Kantonshauptstadt Aarau bis uf Brugg au es paar Vercheerswääg derduur laufe, und vo der Gägend vo Brugg uus
Udmurtisch (Eigebezeichnig: удмурт кыл [udmurt kɨl], friehner Wotjakisch) isch e permischi Sproch und ghört dodemit zu de finno-ugrische und de uralische Sproche. De nöchst Verwandt devo isch Komi. D'Grammatik vom Udmurtische isch vo Agglutination, d. h. vo de Verwändig vo Ändige, brägt. Wie in allne finno-ugrische Sproche git's kei grammatischs Gschlächt. Au s Fehle vo Artikel deilt's mit allne finno-ugrische Sproche usser em Ungarische. Udmurtisch isch zämme mit Russisch Amtssproch vo Udmurtie (Russland). Di meiste Udmurtischsprochige chönne genauso güet Russisch; Lüt, wo numme Udmurtisch chönne, sin höchstens no under de ältere Mänsche z finde. In dialektale Variante heiße d'Udmurte au udmort, ukmort oder utmort. S ud- bedütet „Fäld“ oder „Wyse“, chunnt uss em Komi und existiert uff Udmurtisch nit. S murt heißt eigetlig „främd“, cha aber au „Mänsch“ bedüte (vgl. mort uff Komi). Die Etymology isch numme e Vermüetig und nit bewyse, eini wo meh überzügt git's aber momentan nit. D'Mari nänne d'Udmurte odo-marij, überesetzt „odo-Mänsche“ I me russische Tekscht werre d'Udmurte under em Name vjada gnännt, sälle Name chunnt vom Fluss Vjatka. Friehner isch d'Bezeichnig Wotjakisch bzw. Wotjake für s Volk gsi: de erscht Deil chunnt vom udmurtische ud-, woby s v epentethisch isch und de Name vom Volk
D Otti Wilmanns (* 24. Ogdoober 1928 z Breme as Ottilie Wilmanns; † 29. Ogdoober 2023 z Fryybeg) isch e dydschi Botanikeri gsii, wù an dr Universideed Fryybeg gfoorschd ùn glèèrd hed. D Otti Wilmanns chùnd us ere alde hanseatische Chaufmans- ùn Glèèrdefamilie ùn isch z Breme ùfgwagse. Si isch e Doochder gsii vùm Hans Rudolf Wilmanns gsii, eme Schduudierood, ùn dr Eva Wilmanns geb. Wolff. Brieder vù irem Vader sin dr Bsichiaader Karl Wilmanns ùn dr Cheemiger Gustav Wilmanns gsii. Ire Groosvader vù dr Vadersyde häär, dr Franz Rudolph Florenz August Wilmanns, isch Chaufman gsii un Dailhaaber an verschiidene Handelshyyser z Durango, z Torreón (baidi z Mexiko) ùn z Honolulu (Hawaii), iri Groosmueder Elise Ottilie Delius isch e Doochder vum Täxtiilundernämer ùn Guedsbsizer Heinrich Anton Delius gsii. Im Chrieg isch d Otti Wilmanns e Zydlang z Duttlinge ùf d Schuel gange. Noch em Abitur hed d Otti Wilmanns im Augschde 1948 zèèrschd e landwiirdschafdligi Lèèr uf eme Hoofd im Boodeseebied gmachd, ab em Juuli 1949 hed si derno an dr Universideede Diibenga ùn Göttingen Biologii, Geologii ùn Chemii schdudierd. Yyflùsryychi Lèèrer sin d Botaniker Walter Zimmermann ùn Konrad Buchwald gsi ùn dr Geolog Georg Wagner. Ane 1955 hed si
D Botanik (griechisch βοτανική (επιστημή) botaniké (epistemé) ‘Bflanzekùnd’, vù βοτανή botáne ‘Waid, Fuederbflanze’) isch e Dailgebied vù dr Biologii, wù s Ryych vù dr Bflanzewäld erfoorschd. Dr Uusdrùg Botanik isch vùm Dioskurides im erschte Johrhundert breegd woore. D Botanik bschäfdigd sich mid em Lääbenszyklus, em Schdofwägsel, em Wagsdùùm ùn em Ùfböu vù dr Bflanze, mid iire Inhaldsschdof, iire Ökologii ùn iirem wiirschafdlige Nùze. Zue dr Bflanze im ängere Sin zele nääbe dr Gfeesbflanze au d Miesch ùn d Grienalge. Friejer hed mer au Schwim, Fläächde, Bakterie ùn Archaebakterie zue dr Bflanze zeld. Droz as mer hid wais, as die nid nèècher mid dr Bflanze verwand sin, wie au ali Alge (uuser dr Grienalge), wääre d Roodalge, d Chiiselalge, d Bruunalge, d Schwim ùn d Fläächde alno vù dr Botanik erfoorschd. Nùme d Bakterie (mid dr Blaualge) ùn d Archaebakterie ghèère midlerwyyli zem Foorschigsgebied vù dr Mikrobiologe. Wäg dr ùnderschiidlige Froogeschdelige ùn Methode hän sich fimf Chäärngebied endwigled: Bflanzemorfologii: erfoorschd d Struktur ùn d Form vù dr Bflanze mid dr Dailgebied Morfologii im ängere Sin – dr ùser Böu vù dr Bflanze Anatomii – dr iner Böu vù dr Bflanze Histologii – Gwääbslèèr Cytologii – Böu vù dr Zäle Bflanzefysiologii: erfoorschd
Dr Friedrich Kluge (* 21. Juni 1856 z Köln; † 21. Mai 1926 z Fryybeg) isch e dydsche Schbroochwiseschafdler ùn Lexikograf gsii. Är isch vor alem bekand woore dùr syy 1883 verefendligd Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, e Standardwäärch vù dr dydsche Etymologii, wu s bis hide zaalryychi Nèiùflaage dervù gee hed (ane 2002 di 24. Ùflaag). Mid syym Name sin au d Aafäng vùm Baadische Wèèrderbuech verbùnde. Dr Friedrich Kluge hed ab 1874 an dr Universideede Leipzig, Schdroosbeg ùn Fryybeg Verglyychendi Schbroochwiseschafd ùn klassischi ùn modäärni Filologii schdudierd. Ane 1878 hed er z Schdroosbeg promoviert ùn im Joor 1880 habilitiert fir d Fächer Germanischtik ùn Anglischtik mid ere schbroochgschiichdlige Aarbed (Zum indogermanischen Vocalismus). Ab 1884 isch er an dr Universideed Jena zèèrschd ùseroordendlige, ab 1886 derno oordendlige Brofäser gsii. Ane isch er em Ruef an d Universideed Fryybeg gfolgd ùn isch dèèrd Noofolger vù syym Lèèrer Hermann Paul as Brofäser fir dydschi Schbrooch ùn Lideraduur woore. As aine vù dr èèrschde Germanischte hed dr Kluge sich zem aine in syym Wèèrderbuech aber au in verschiidene ainzelne Verefendlichùnge mid Sonderschbrooche bschäfdigd, wie zem Byyschbel mid dr Seemansschbrooch, em Roodwälsch oder dr Schdudändeschbrooch. In dr Joore 1894/95 hed dr Friedrich Kluge
47.6191666666678.0736111111111Koordinate: 47° 37′ 9″ N, 8° 4′ 25″ O Nyderwihl isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Es litt südlig vo Rüeßell und östlig vo Oberwihl und hät 479 Ywohner. Näb em Dorf sälber ghöre no d Zinke Schildbach und s Hus Sägehof zu Nyderwihl. E erschti Erwähnig vo Nyderwihl findet mer im Johr 1275 als „Wile“; sällewäg vermüetet mer, dass es zämme mit em benochberte Oberwihl entstande isch. E „nidern Wile“ findet mer erscht im Johr 1328. Zwüsche sälle beide Ort isch d Sydlig Schlächewihl gläge, wo 1383 in re Urkunde uffdaucht. S Chloster St. Blasie hät scho frieh Höf z Nyderwihl gha. Uff em Wappe vo de ehemolige Gmeind isch e grieni Danne uff silbrigem Grund und drunder e grieni Flächi. Links und rächts vo de Danne, wo uff d Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst, sin d Büechstabe G und N z seh, wo für „Gemeinde Niederwihl“ stönn. Sit em 1. Januar 1975 isch Nyderwihl e Ortsdeil vo Gerbel. Nyderwihl wird im Gerbeler Gmeindroot vom Klaus Brunner und em Klaus Watzinger verdrätte. www.goerwihl.de
Komitat sin Verwaltigseiheite vo Ungarn und vom ehemolige Chönigrych Ungarn. Di ungarischi Übersetzig isch megye [ˈmɛɟɛ], woby bis zum Zweite Wältchrieg no de Begriff vármegye [ˈvaːrmɛɟɛ] in Gebruch isch, wo im Alemannische (sinngmäß) mit em Begriff „hisdorischs Komitat“ widdergee wird. Sälle friehner Name, wo „Schloss-Komitat“ bedütet, chunnt dodevo, dass di friehnere Komitat um Schlösser umme entstande sin. Jedes Komitat hät e Komitatssitz (uff Ungarisch megyeszékhely). S Wort „Komitat“ chunnt vom latynische comitatus und vom mittellatynische comes (säll hät diverse Adelstitel entsproche); friehner isch no s Wort „Grafschaft“ brucht worre. Bsunders noch 1867 hät mer d'Komitat au als Gspanschafte bezeichnet. D'Komitat vom Chönigrych Ungarn sin wohrschints um s Johr 1000 umme entstande. Ab 1867 hät's 64 Komitat gee, spöter hän sich zwei Komitat zu Abaúj-Torna vereinigt. Z Kroatie und z Slowenie hät's no mol 8 Komitat gee, dezüe chunnt d'Stadt Fiume und ihr Gebiet. D'Komitat sin in Bezirk underdeilt gsi. An de Spitze vom Komitat isch de Obergspan (főispán, ispán) gstande. Ab 1867 hät d'Regierig sälli Position vergee, zum Deil hät mer si aber au gerbt. Hütt bstoht Ungarn uss 19 Komitat mit je me Komitatssitz und de Hauptstadt Budapest. Di meiste andere größere Städt hän au s Komitatsrächt, werre aber
Komitatssitz (uff Ungarisch megyeszékhely [ˈmɛɟɛˌseːkhej] isch sälle Ort vo me ungarische Komitat, wo d'Verwaltig und d'Regierig ihr Sitz hän. In de Verfassig vo Ungarn werre d'Komitatssitz und d'Näme vo de Komitat sit 1990 vo de Regle 67/1990 (VIII. 14.) bstimmt. Im Chönigrych Ungarn sin d'Komitat um d'Schlösser umme entstande, drum isch es als selbstverständlig aglüegt worre, das sälli de Komitatssitz darstelle. De Adel vo sälle Schlösser hät de Komitatssitz bis 1723 sälber chönne bstimme. Ab Johr 1723 hät s Gsetz 1723:LXXIII.tc. d'Azahl vo de Komitat bstimmt. Zwar hät s Gsetz au e Komitatssitz vorgschrybe, sälle hän d'Komitat aber witerhy sälber bstimmt. Erscht noch em Östrychisch-Ungarische Usglych (1867) isch de Regierig vom Komitat sälli Freiheit eweggnoh worre und s Gsetz hät d'Komitatssitz bstimmt. Sälli Situation hät sich sither nit gändert, allerdings hät de Inhaber vom Rächt, de Komitatssitz z bstimme, mehreri Mol gwechselt. Sit 1990 legt si d'Verfassig fest. In Chlammere stönn di züeghörige Komitat Békéscsaba (Békés) Budapest (Pest) Debrecen (Hajdú-Bihar) Eger (Heves) Győr (Győr-Moson-Sopron) Kaposvár (Somogy) Kecskemét (Bács-Kiskun) Miskolc (Borsod-Abaúj-Zemplén) Nyíregyháza (Szabolcs-Szatmár-Bereg) Pécs (Baranya) Salgótarján (Nógrád) Szeged (Csongrád) Szekszárd (Tolna) Székesfehérvár (Fejér) Szolnok (Jász-Nagykun-Szolnok) Szombathely (Vas) Tatabánya (Komárom-Esztergom) Veszprém (Veszprém) Zalaegerszeg (Zala) Komitat Chleigebiet Städt mit Komitatsrächt Tekscht vom Gsetz,
Dr Ernst Ochs (* 27. Augschde 1888 z Ättene; † 12. Jäner 1961 z Fryybeg) isch e dydsche Germanischt gsii. Är isch langi Joor dr Rusgeeber vùm Baadische Wèèderbuech gsii. Dr Ochs isch z Ättene ùfgwagse as Sùùn vùm Karl Ochs (1858–1929), eme Ooberlèèrer z Ättene, un dr Anna Ochs geb. Wehrle (1864–1914). Vù 1894 bis 1907 isch er ùf d Schuel gange, zèèrschd ùf d Volksschuel ùn derno ùf s Realgymnasium z Ättene. Är hed an dr Universideede Heidelberg (1907–1908), Münche (1908–1909) ùn Fryybeg (1909–1911) Germanischtik ùn Anglischtik schdudierd. Ane 1911 isch er z Fryybeg bim Friedrich Kluge zùm Dr. phil. promoviert woore mid ere schbroochgschiichdlige Aarbed (Lautstudien zu Notker von St. Gallen. Zum Oberdeutschen des 11. Jahrhunderts). 1912 hed er d Schdaadsbriefig in Dydsch ùn Änglisch fir s Lèèramd an hèèchere Schuele z Charlsrue abglaid. Noch em Staats- ùn Assessorexame isch er vù 1912 bis 1914 Privatlèèrer z Schduegerd gsii, ane 1914 hed er vù dr Baadische Regierig dr Ùfdraag iiberchùù, in Zämeaarbed mid em Friedrich Kluge ùn em Alfred Götze e Baadischs Dialäktwèèrderbuech z erschdele. Wel dr Ochs 1914 as Soldad in dr Èèrschde Wäldchrieg yyzooge woore isch, hed er mid dääre Aarbed zèèrschd im Joor 1919
47.6611111111118.0855555555556Koordinate: 47° 39′ 40″ N, 8° 5′ 8″ O Rotzige, uff Hochdütsch Rotzingen, isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil im Norde vo Gerbel. Es litt nördlig vom Ortskärn und östlig vo Hartschwand und glydert sich in d'Dörfer Rotzige im Norde und Burg im Süde. Im Dorf Burg isch bisher aber no kei Burg gfunde worre. D'Ortspadronin vo Rotzige isch di heiligi Agatha. Di erschti urkundligi Erwähnig vo Rotzige chunnt uss em Johr 1266, wo de Ort Racingen gheiße hät. Es hät scho lang zum Chirchspyl Gerbel und de Einig Gerbel ghört, wo's bis 1805 gee hät. Es isch di erschti Gmeind gsi, wo uff Gerbel ygmeindet worre isch (1. Juli 1971). S Wappe isch vertikal deilt und zeigt uff de linke Site e schwarzi Fackle mit re Flamme uff gählem Grund, uff de rächte Site e silbrigi Danne uff grienem Grund. D'Fackle stoht für d'Ortspadronin Agatha, wo als Schutzpadronin gege Für gältet, d'Danne, bis 1956 grien dargstellt, wyst uff d'Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hy. Rotzige isch de Ursprungsort vom Name „Rotzinger“, wo im Hochrhygebiet hüfig isch. D'Dräger vo de Verbreitig vom Name sin Abwanderer gsi. Rotzige isch im Gerbeler Gmeinderoot mit em Otto Huber
Kroneburri isch e Brauerei wu vum Elsàss schtàmmt. Mit ere Johrproduktion vun ungfähr 8 Millione Hektoliter, esch se vun wittem d'r erschte Bierhersteller vum ganze Frankriich. 1664 esch d'Familieunternehme vum Stossburier Geronimüs/Jérome Hatt gegrendet worre N.B. 's bekànnschte Bier vun Kroneburi heisst 1664, sales esch iweràll vertriiwe. 1850 esch d'Produktion nàch Cronenbourg verlägt worre, een Vorort vun Strossburi. 's Bier isch Hiit in Owernah gebraüt. Zitter 2000 esch Kroneburi e Filiale vun d'r Firma Scottish & Newcastle Erschtens sin d'Nome Brasserie Hatt, Tiger Bock, Kronenburg gsi, dann Cronenbourg dann schliessendli Kronenbourg. Brasseries Kronenbourg
E Chleigebiet (uff Ungarisch kistérség [ˈkiʃˌteːrseːg]) isch z Ungarn e Gebiet, wo uss mehrere Gmeinde bstoht und vor allem de Entwicklig und de Statistik dient. Zwar entspräche d'Chleigebiet vo de Größi her in etwa de friehnere ungarische Bezirk, mer cha si aber nit als Nochfolger vo sälle bezeichne, wyl nit vo de Verwaltig vo de Komitat bstimmt wird, was zu wellem Chleigebiet ghört. E Chleigebiet umfasst immer di ganzi Flächi vo allne Gmeinde, wo dezüeghöre; e Gmeind cha numme zu einem Komitat ghöre. Es git keini Gmeinde, wo nit Bstanddeil vo me Chleigebiet sin. Me Chleigebiet chönne usserdem numme Gmeinde vo einem Komitat züegordnet sy. Momentan git's z Ungarn 174 Chleigebiet. 1994 hät de Bräsidänt vom Statistikamt KSH (Központi Statisztikai Hivatal) mitdeilt, dass er für statistischi Zwäck neui Bezirke ygfiehrt gha hät. In säller Mitdeilig isch vo 138 Bezirk d'Red, ab em 1. Januar 1998 vo 150. E Erlass vo de Regierig uss em Johr 2003 hät zu sälle 150 Chleigebiet neui züegfiegt und bis zum Septämber 2007 isch d'Azahl uff 168 gstyge. S Parlamänt hät spöter sechs neui Chleigebiet züegfiegt. I me witere Erlass vo 2004 hät d'Regierig Organisatione in s Läbe grüefe, wo jewyls innerhalb vo einem Chleigebiet
47.6333333333338.0708333333333650Koordinate: 47° 38′ 0″ N, 8° 4′ 15″ O Rüeßell isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Es litt zwüsche Gerbel und em Ortsdeil Nyderwihl und isch Bstanddeil vo de Pfarrei Nyderwihl. De Ort bstoht uss de Dörfer Rüeßell (412 Ywohner) und Diefestei (199 Ywohner). 1241 isch Rüeßell zum erschte Mol erwähnt worre, wyl do de Hugo von Tüffenstein e Güet an e Aargauer Chloster verchauft hät. De Ort isch wäge sine fruchtbare Äcker vo Freibure bsydelt gsi, d'Entstehigszit isch aber nit bekannt. Wie z Nyderwihl hät s Chloster vo St. Bläsi d'Grundherrschaft und d'Grichtbarkeit gha. No im 13. Johrhundert hät's de Chönig Konrad IV., wo über de Freibure gstande isch, an de Graf Rudolf vo Habsburg verpfändet. Im 18. Johrhundert sin vyli Bürger vo Rüeßell an de Salpetererunrujje bedeiligt gsi. Ihr Afiehrer, de Martin Mutter von Rüßwihl, isch uff Ungarn verbannt worre. S Wappe - wo's sit em 19. Johrhundert git - zeigt e grieni Danne mit me schwarze Stamm uff wißem Grund. Sälli Danne erinnert dra, dass Gerbel friehner e Bstanddeil vo de Grafschaft Hauenstein gsi isch. Z Rüeßell findet sit 1976 jedes Johr am 2. Juli s Dorffest statt, wo vo
Milch oder Milich isch d Flüssikeit, wo Süügedier drmit ihri Junge düen ufzieh. Si wird im Utter (bim Mensch in dr Brust) produziert und d Jungdier suuge an dr Zitze zum dringge. Dr Mensch bruucht Milch au vo Dier, won er domestiziert het, die wichdigste z Europa si d Chüeh, d Geisse und d Schoof. Es git Kulture, wo Kamel, Ross, Büffel und anderi Süüger gmulche wärde. Im dütsche Sproochruum meint me mit Milch im allgemeine d Chuehmilch, bi andere Milchsorte erwähnt me s Dier, vo si von em chunnt, z. B. Geissemilch, Schoofsmilch usw. Das isch au d Regelig in dr EU. In der Milch het s Chohlehydrat, Eiwyss, Vitamin und Spurenelemänt. D Adeil vo de einzelne Inhaltsstoff si aber vo Dierart zu Dierart underschiidlig. Bi Dierarte, wo e sehr energiiintensive Stoffwächsel hai, isch d Milch bsundrigs riich an Fett, Protein und Chohlehydrat. Do dezue ghört z. B. d Milch vo Walfisch und Iisbäre. Innerhalb von ere Art hai au s Fuetter, d Haltig, d Laktationsziit und dr Gesundheitszuestand und s Alter vo de Tiere Iifluss uf d Zsämmesetzig vo der Milch. Die hüfigste Protein, wo öbbe 80 Prozänt vo der Gsamtproteinmängi usmache, si d Casein. Die übrige Protein
47.6627777777788.0227777777778860Koordinate: 47° 39′ 46″ N, 8° 1′ 22″ O Segete oder Sägädä isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo de Gmeind Gerbel. Zum Ort ghöre näbem Dorf Segete no s Ghöft Hetzlemühli (Hetzlenmühle) und s Hus Sägi (Säge). Segete litt im Weste vo de Gmeind Gerbel, westnordwestlig vom Ortskern, und gränzt im Oste an de Ortsdeil Strittmatt und im Weste an d'Gmeind Herrischried. Segete wird zum erschte Mol im Johr 1491 als „Segeden“ erwähnt und spöter no mol als „Segenthal“. Es hät zu de Grafschaft Hauenstein und zu de Einig Gerbel ghört. De Johann Wasmer us Segete, wo bi de Salpetererunrujje zu de Afiehrer ghört hät, isch no vor siner Verbannig uff Ungarn im Gfängnis gstorbe. Im 19. Johrhundert isch de Joseph Schäuble eine vo de rund 300 witere Ywohner gsi, wo in d'USA usgwandert sin. Er hät spöter z St. Benedict (Louisiana) e Chloster gründet und isch dört Abt gsi. Vor de Igliederig i d' Gerbler Gmeind (Gde. Görwihl) 1975 isch de Josef Stoll de letschd Bugemeischder gsii. S Wappe vo de ehemolige Gmeind isch 1897 festglegt worre. Es zeigt e silbrigi abgsägti Danne und e Sägi uff blauem Hindergrund. D'Sägi wyst uff de
47.6211111111118.0475700-750Koordinate: 47° 37′ 16″ N, 8° 2′ 51″ O Oberwihl im Hotzewald het etwa 480 Iwohner un isch de südwestlichst Ortsdail vu Gerbel im dytsche Landkrais Waldshuet am Hochrhi, uwit vu de Schwizer Gränze. Es gränzt im Oste an de Ortsdeil Nyderwihl. Im Gerbeler Roothus isch Oberwihl mit de Gmeindröt Christian Denz, Ralf Mutter und Klaus Boenke verdrätte. Die geographische Koordinate vum Ort (Chilchturm) sin 47° 37′ N, 08° 03′ O Oberwihl lit uf etwa 700-750 m ü. NN am Ostang vu de Hoheeck, vu wo mer ä scheene Blick uf d'Schwizer Alpe het. S'Dörfli het dri Bezirk: D'Schmitti, s'Underdorf un s'Usserdorf. Dur Oberwihl fließt d'"Hochsaler Wühre", ä im Middelalder agleggte un vu de Murg gspiiste, 19 km lange Chanal, wo si Wasser näbe de Mattebwässerig zahlriiche Gwerbebetriibe als Atribschraft dient het. 1280 isch Oberwihl zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre, zämme mit em Konrad von Obenwihl. Es isch aber scho wesentlig friehner bsydelt gsi, wie Fünd uss de Steizit bewyse. Spöter hän sich d Freibure do nyderglo und au s Chloster vo St. Bläsi hät Bsitzige gha. S Wappe zeigt drei grieni Danne uff gählem Grund, wo uff di ehemoligi Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst. Es sin erscht