rlitschk/wikidir huggingface dataset:
D Sarah Viktoria Frick (* 28. Juli 1982 z Khuur) isch e schwyzerisch-liachtastaanischi Schauspiileri. E Name gmacht het si si dur iri Zämenaarbet mit em dytsche Theaterreschiseer David Bösch. Syter anne 2009 isch si Mitgliid vum Ensemble vum Wiener Burgtheater. D Frick isch e Doochter vun eme tächnische Zaichner un isch in ere chlaine Ortschaft mit drei eltere Gschwischtrig ufgwagse, wu alli drei in chinschtlerischi Beruef gange sin. D Sarah Viktoria Frick het uurspringli Hebamme welle gee, speeter Muureri. Wu si s Gimnasium im Alter vu 16 Johr abbroche ghaa het, het si druf ai Summer uf ere Rinderalp gschafft. Dur Bsuech vu Laietheateruffierig vu lokaale Verain, wu unter anderem iri Schweschter mitgmacht ghaa het, isch d Frick uf d Schauspiilerei chuu un het si bi Schauspiilschuele z Bärn, z Züri un z Minche bewoorbe. Mit 17 Joor isch si bim Voorsprächge vu dr Minchner Otto-Falckenberg-Schuel bis in d Ändrundi chuu, wu si aber as z jung abgläänt wooren isch. Bal druf isch d Frick an dr Hoochschuel fir Musik un Theater Züri aagnuu woore. In dr Zyt vu ire Schauspiiluusbildig z Züri het d Frick dr David Bösch chännegleert, wu an dr nämlige Hoochschuel sy Reschystuudium gmacht het. Dr
Commune déléguée isch dr Status von ere ehemoolige franzöösische Gmäind, wo mit andere sonige Gmäinde zun ere Commune nouvelle zsämmegläit worde isch. D Rächtsgrundlaage für daas isch dr Gsetzardikel 2010-1563, Absatz 21, vom 16. Dezämber 2010. Dä macht Gmäindfusioone per Dekret mööglig, im Allgemäine mit Wirkig zum 1. Januar vom ene Joor. E Commune déléguée isch zwar kä Gebietskörperschaft mee, si blibt aber en administratiivi Äihäit mit eme klar definierte Gebiet, eme Ortsnaame und eme Bürgermäister. D Bevölkerigszaal von ere Commune déléguée wird witer jedes Joor aktualisiert. Franzöösischs Gsetz Nummere 2010-1563 vom 16. Dezämber 2010 zur Reform vo de Gebietskörperschafte Code général des collectivités territoriales : Section 2 : Création, au sein d'une commune nouvelle, de communes déléguées (Articles L2113-10 à L2113-19)
Fähler bir Vorlage * Parametername unbekannt (Vorlage:Infobox Fußballklub): "manager; adresse; spitzname" Dä Grasshopper-Club Züri (abkürzt GCZ oder GC) isch en polysportive Verein us Züri, wo aber hauptsächlich als Fuessballverein bekannt isch. GC isch dä zweitèltischti Fuessballclub i dä Schwiz nach em FC Sanggalle und isch 1886 vom Ängländer Thomas E. Griffith gründed worde. Er isch bis hüt mit 27 Schwiizer Meistertitel und 18 Cupsieg dä erfolgriichst Fuessballverein i de Schwiiz. De gröscht international Erfolg hät er 1977/1978 chönne fiire, woner im UEFA-Cup bis is Halbfinal vorgstosse isch und sich det nur knapp am SC Bastia us Frankriich hät müesse gschlage gäh. De Stadtklub hät während sinere lange Vereinsgschicht einige prominänti Name als Spieler i sine Reihe gha, so zum Biispiel Stéphane Chapuisat, Ciriaco Sforza, Johann Vogel, Giovane Elber, Wynton Rufer, Günther Netzer. Trotz dä beiidruckende Erfolg i dä Vergangeheit hät GC i dä letschte Jahr ihri Vormachtsstellig i dä Schwiiz müesse an FC Basel abgäh. Bis im Jänner 2015 isch de Michael Skibbe de Trainer vo GC gsi. Meischtertitel (27): 1898, 1900, 1901, 1905, 1921, 1927, 1928, 1931, 1937, 1939, 1942, 1943, 1945, 1952, 1956, 1971, 1978, 1982, 1983, 1984, 1990, 1991, 1995, 1996, 1998, 2001, 2003 Cup-Siig (19): 1926,
Dr Johann Jakob Speiser (* 27. Februar 1813 z Baasel; † 8. Oktober 1856 z Baasel) isch e Schwizer Textilkaufmaa, Bankiee und Politiker gsi. Dr Speiser het an dr Münzreform vo 1848 mitgmacht, wo dr Schwizer Franke iigfüert worde isch, und an dr Gründig vo dr Schwizerische Zentralbaan. Dr Johann Jakob Speiser isch z Baasel uf s Gümnasium. Denn het er z Losann e Handelsleer gmacht, und het druf im Undernääme vo sim Vadder Johann Jacob Speiser afo schaffe. Er het denn z Mülhuuse, z Marseille, z Bordeaux und Liverpool gschafft und witerbildet. Z Bordeaux isch er bi dr Firma Mestrezat gsi, wo mit dr Compagnie des chemins de fer du Midi inwolwiert gsi isch, und het eso d Äigenarte vo dr Finanzierig vo Iisebaangsellschafte kennegleert. In Liverpool het er vo 1836 bis 1837 bi dr Handelsfirma Zwilchenbart gschfft, wo Brüeder ghöört het, wo us dr Schwiz cho si. Zrugg z Baasel het er vo 1839 aa zerst änglischi und franzöösischi Handelshüüser verdrätte, under anderem au daas vo de Zwilchenbarts. Dr Speiser isch dank sine Erfaarige im Wälthandel und Wältvercheer sine Kenntniss vom Gäld- und Kreditwääse, won er sich sälber biibrocht het, bekannt worde. 1843 het dr Speiser mit sächzää
D’ Griana Pfärsigblàttlüüs (Myzus persicae) ìsch a Blàttlüüs üss dr Gàttung Myzus ìn dr Fàmìlia vu da Rehrlablàttliis (Aphididae). Dia Tiarer sìnn Schaadlìnga. Sa düan zàhlriicha Vira-n-ìwwertrààga, wo fìr d’ Pflànza gfoohrlig sìnn. Dia Liis hann a Kärwer bis zu zwai Millimeeter làng. Sa känna zwai Fàrwa hàà: d’ Tiarla, wo nìt känna fliaga, sìnn grian gfarbt; bii dana, wo känna fliaga, sìnn dr Kopf un Tailer vum Thorax schwàrzbrüün odd’r sogàr schwàrz gfabrt. Ìm Geegasàtz züa da ahnliga Schwàrza Bohnaliis laawa d’ griana Pfärsigblàttliis nìt ìn Kolonia un wacksa villmol dr Wìrt. D’ Aijer ìwwerwìntra vor àllem àn Pfärsigbaim. D’ Ärwàcksana ìwwerwìntra àn gaigneta Schtälla, wu sa sìch noh-n-em Wìnter witteräntwìckla. Wahrem Summer tratta mehrera Genràzioona uff. Wänn griana Pfärsigblàttliis a Pflànz befàlla, noh rolla sìch d’ Blatter zamma. Bii’ma schtàrka Bfàll känna d’ Blatter vum Summerwìrt gaal wara. Ìm Friahjohr befàlla d’ griana Pfärsigblàttliis vor àllem d’ Pfärsigbaim, ìm Summer vor àllem Sàlàt, Schpinàt, Tomàta, Pàprikà, Ardäpfel, Arbsa un Bohna. Griana Pfärsigblàttliis laawa ìn dr gànza Walt. Ànna 2022 ìsch d’ Àrt ìn dr gànza Schwiiz presänt gsìì. Horst Börner: Pflanzenkrankheiten und Pflanzenschutz, 7. Auflage, UTB 518, Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart, ISBN 978-3540490678 Diemut Klärner: Schädlinge: Die ausgebuffte
D Patricia Plattner (* 22. Jänner 1953 z Gämf; † 5. Septämber 2016 au deert) isch e Schwyzer Filmmacheri gsii. D Plattner het anne 1971 d Matura gmacht un isch druf an d École Supérieure d'Art Visuel (ESAV) z Gämf gange, wu si 1975 en Abschluss gmacht het. Derno het si z Gämf Chunschtgschiicht un Bildendi Chunscht studiert. In dr 1970er- un frieje 1980er-Johr het si an verschiidene Oort in dr Schwyz un im Uusland uusgstellt. Anne 1979 isch si mit eme Stipändium uf Vancouver gange. Iri Produktzioonsfiirma Light Night Production SA het si im Johr 1985 grindet. Si het in dr Johr druf e Hufe Film drait, vor allem Dokumäntazioone. Porträt sin unter anderem em Animazioonsfilmer Georges Schwizgebel, em Schriftsteller Nicolas Bouvier oder em Dirigänt Herbert von Karajan gwidmet gsii. Em Wiener Walzer isch d Filmeri z Wien, z Paris un z Lima noogange. Dr Plattner ire Spiilfilmdebüt Piano Panier ou La recherche de l'équateur (1989) isch im Internazionaale Wettbewäärb vum Locarno Film Festival zaigt woore. D Reschiseeri isch sälbschtkritisch gsii mit irem Wäärch, wu si z Portugal iber e Frauefryndschaft drat het: Si hätt s Draibeuch gäärn umgschriibe un dr Schnitt nomool umgschafft. D Filmkritik he vo dr
D Outner Kabarett-Dääg sin e Satire- un Kabarett-Feschtiwäl, wu all Johr im Maie in dr Schwyzer Stadt Oute duuregfiert wiird. Di eerschte Outner Kabarett-Dääg het s anne 1986 gee. Organisiert wääre d Outner Kabarett-Dääg vu dr Gsellschaft Oltner Cabaret-Tage, wu bim Feschtiwäl als dr Schwyzer Kabarett-Bryys (e Cornichon) vergit. Dernääbe duet si Chinschtler*ne unterstitze un dr Noowugs in dr Chlaitheater- oder Kabarettbranche feerdere. 2012 het mer s 1. Outner Kabarett-Casting veraastaltet. 1988: Elsie Attenhofer 1990: Franz Hohler, César Keiser un Margrit Läubli 1992: Hanns Dieter Hüsch 1994: Georg Kreisler 1996: Münchner Lach- und Schießgesellschaft 1997: Gerhard Polt 1998: Joachim Rittmeyer 1999: Osy Zimmermann 2000: Mathias Richling 2001: Lorenz Keiser 2002: Dieter Hildebrandt 2003: Magdeburger Zwickmühle 2004: Pfannestil Chammer Sexdeet 2005: Georg Schramm 2006: Martin Buchholz 2007: Massimo Rocchi 2008: Andreas Thiel 2009: Urban Priol 2010: Hagen Rether 2011: Andreas Vitásek 2012: Simon Enzler 2013: Knuth und Tucek 2014: schön&gut 2015: Jochen Malmsheimer 2016: Alfred Dorfer 2017: Christoph Sieber 2018: Schertenlaib & Jegerlehner 2019: Max Uthoff 2020: Uta Köbernick 2021: Andreas Rebers 2022: Mike Müller 2023: Josef Hader 1997: Hans-Ueli von Allmen (Schwyzer Cabaret-Archiv) 1998: Fredy Heller (Teufelhof Basel) 1999: Peter Bissegger un Benno Kälin (Radio DRS Spasspartout) 2003: Viktor Giacobbo
D Sonja Hasler (* 20. Juli 1967 z Wauterswiu) isch e Schwyzer Moderatoori un Redakteri. Si schafft as Moorgebroduzänti bi Radio SRF 1. D Hasler het Germanischtik, Theology un Psichology z Bärn un z San José (Costa Rica) studiert. Derno het si as freii Mitarbaiteri bi Radio extraBERN gschafft, bi dr Bärner Zytig un bim Langeter Tablatt. Vu 1994 bis 1996 het si as Sportredakteri bim Schwyzer Radio DRS gschafft. Anne 1997 isch si in d Nochriichteredakzioon vu DRS gwägslet, wu si bi 2000 gschafft het. Bis anne 2005 isch si as Gspräächslaiteri bim Tagesgespräch engaschiert gsii, au bi Radio DRS. 2006 isch si in d Redakzioon vu dr Sändig Rundschau gwägslet un isch deert bis Summer 2013 Moderatoori gsii. 2009 het si derzue d Moderazioon vu dr bolitische Diskussionssändig Arena uf SRF 1 ibernuu, wu si bis 2014 glaitet het. Noch ere berueflige Uuszyt het d Hasler im Augschte 2015 bim Radio SRF 1 mit dr Moderazioon vu dr Gspräächssändig Persönlich aagfange. Im Friejohr 2022 het si d Sonja Hasler entschiide, ass si d Moderazioon vu Persönlich abgit. Mer cha d Hasler allno heere in dr Moorgesändig vu Radio SRF 1 as Moorgebroduzänti. Näbe ire Aarbet bim Radio schafft
Dr Kyrylo Oleksijowytsch Budanow (ukràinisch Кирило Олексійович Буданов; * 4. Janner 1986 z’ Kiew, USSR) ìsch a ukràinischer Generààlmajor un Dirakter vum Militäärnoohrìchtadianscht vu dr Ukràina. Dr Budanow hàt ànna 2007 siina militäärsicha-n-Üssbìldung àm Odessa-n-Ìnschtitüüt vum Ukràinischa Heer àbgschlossa. D’rnooh hàt’r ìn Schpeziààlainhaita vu dr Hàuiptnoohrìchtadiräkzioon vum Vertaidigungsminìschterium vu dr Ukràina diant. Ànna 2014 ìsch’r ìm Kriag ìm Donbas mehrmols verwunda worra. Ìn da Joohra 2018 bis 2020 hàt’r àn Militääroperàzioona mìtgmàcht, wo-n-ìhra Informàzioona ghaim sìnn. Àm 4. Àwrìl 2019 hàt ìm Budanow sii Wààga-n-ekschplodiart — äbber hàt ìm Wààga-n-a Bùmba glajt. Dr Budanow ìsch àwwer nìt verlätzt worra. Wagem Ààschlààg ìsch a verdachtigter Mànn verhàfta worra. Ànna 2020 ìsch dr Budanow schtällvertrattender Dirakter vum Üsslàndsnoohrìchtadianscht vu dr Ukràina worra. Ìm saalwa Joohr hàt’na dr ukràinischa Presidànt Wolodymyr Selenskyj àls Dirakter vum Militäärnoohrìchtadianscht vu dr Ukràina brüafa. Ìn dara Funkzioon hàt dr Budanow ìm Hornung 2022 dr rüssischa-n-Ìwwerfàll uff d’ Ukràina-n-ärlabt — ar hàt vorhar z’racht gsajt ghàà, àss Rüsslànd d’ Ukràina wurd ààgriffa. Ìm Moneet druff ìsch’r Laiter worra vu dr Koordiniarungsschtälla fìr d’ Behàndlung vu Kriagsgfàngana. Ìn dara Funkzioon hàt’r unteràndrem Gfàngana-n-üsstüücha mìt Rüsslànd orgànisiart. Ar hàt àui Sabotaasch-Àkzioona hìnter àn dr Fììndalinia koordiniart. Àm 24. Àuigscht 2021
S Tüütsch Wöörterbuech isch di grööscht läxikograafisch Daarstelig vo de tüütsche Spraach, wo s git. Gründet woorde isch es vo de Grimm-Brüedere, em Jacob und em Wilhälm Grimm, drum säit mer em au de Grimm oder s Grimmsch Wöörterbuech. S Tüütsch Wöörterbuech dokumäntiert de nöihoochtüütsch Woortschatz, und dèm gaat er bis i s früe Mittelalter zrugg naa. De Fokus lyt aber i de Zyt vom Luther bis zum Goethe. Andersch als im Schwyzerischen Idiotikon chömed ekäi Wöörter drin voor, wo scho lenger uusgstoorbe sind. De grooss Täil vo de Beleeg chunt us de Hoochliteratuur, was s Wöörterbuech echli äisytig macht. Aber es hät au dialäktaali Quäle drunder. Mit em Wöörterbuech aagfange händ d Grimm-Brüedere 1838. Mee weder achzg Mitarbäiter händ 600'000 Beleeg defüür gsammlet. Doozmaal händ di beede Grimm gmäint, zum das Wöörterbuech schrybe bruuchi s öppe zää Jaar. Die Aarbet händ s aber gwaltig underschetzt: Wo beed gstoorbe gsy sind, isch s Wöörterbuech eerscht bi Frucht aachoo gsy. A de Furtsetzig händ dänn ganz bikannti Gèrmanischte wie de Rudolf Hildebrand, de Moriz Heyne und de Matthias von Lexer draa wytergschaffet. Fèrtig woorden isch es 1961 – mit 32 Bänd; 1971 isch dänn na en Quäleband dezuechoo. (Es git zwoo
D Voli Geiler (* 18. Novämber 1915 z Winterthur; † 11. Novämber 1992 z Züri; haimetberäächtigt z Bürgle TG) isch e Schwyzer Theater- un Filmschauspiileri un Kabarettischti gsii. D Geiler het z Züri Haute Couture gleert un näbehäär an dr Schauspiil- un Danzschuel vum Rudolf von Laban privaate Schauspiil-, Gsangs- un Danzunterriicht gnuu. Eerschti Ufdritt het si 1935 un 1936 am Summertheater Winterthur un 1936 bim Cabaret Bäretatze Bärn ghaa. Derno isch si uf Paris gange un het deert Haute Couture un Kosmeetik gleert. Vu 1938 bis 1946 isch si Mitgliid vum Cabaret Cornichon gsii, wu si ire speetere Bihnepaartner Walter Morath chänngleert het. 1946 un 1947 isch si mit dr Danz- un Pantomime-Druppe vu dr Trudi Schoop dur Amerika tuurt. Anne 1948 het mer si zäme mit em Werner Finck, dr Olga Gebhardt un em Karl Meier im Brogramm vum Cabaretistische Theater Nebelhorn im Zürcher Hirsche chenne sää. Im nämlige Johr het si ire eerscht Ufdritt mit em Morath (Programm für zwei) im Embassy z Züri ghaa. Bis 1970 isch s Duo mit e Hufe Brogramm ufdrätte, dodrunter A la carte (1953), Adam und Eva (1954), Dolce Vita (1960), European Rendez-vous (1962), Expo – Impo (1963) un Lachende Souvenirs
D Saralisa Volm (* 24. Juni 1985 z Hächenga) isch e dytschi Schauspiileri, Filmproduzänti, Reschiseeri, Kuratoori un Autoori. Mer chännt si unter anderem dur iri Hauptrolle in Finale, Dancing with Devils un Hotel Desire. Ufwagse isch d Saralisa Volm z Freising. Si isch uf s Gimnasium Bad Tölz gange het deert in dr Schueltheatergruppe eerschti Theatererfahrige gsammlet. Si het aafangs as Verchaiferi im Ainzelhandel gschafft. Fir dr Film entdeckt wooren isch si 2006 vum Reschiseer un Draibuechautoor Klaus Lemke, wu si Finale un speeter Dancing with Devils mit em drait het. Anne 2009 isch Dancing with Devils mit em Norddytsche Filmbryys as Bescht Fäärnsehfilm uuszaichnet woore. 2011 het si an dr Syte vum Clemens Schick un em Herbert Knaup im erootische Chuurzfilm Hotel Desire gspiilt, wu du Spände (Crowdfunding) finanziert wooren isch. Im nämlige Joor het d Volm ire Bachelor of Arts in Chunschtgschiicht un Filosofy gmacht. Anne 2014 het si zäme mit drei andere Fraue dr Blog glowbus.de grindet, wu si no aigener Daarstellig „...mit allem bscheftigt, was Fraue inträssiert“. 2016 het si dr Blog verloo go si andere Projäkt widme. In irem Buech Mamabeat us em nämlige Joor verzellt si in zum Dail haiterem Toon vum Elteresyy. D
Dr François Couchepin (* 19. Jänner 1935 z Martigny; haimetberäächtigt z Martigny; † 23. Februar 2023) isch e Schwyzer Jurischt un Bolitiker (FDP) gsii. Ä isch vu 1991 bis 1999 Bundeskanzler gsii. Dr Suhn vum Bundesriichter Louis Couchepin un Kusäng vum Bundesroot Pascal Couchepin het no dr Matura 1954 Räächt an dr Uniawersiteet Lausanne studiert. Anne 1957 het er mit em Lizänziaat abgschlosse, zwai Johr speeter het er im Kanton Wallis d Batänt as Räächtsaawalt un Notaar iiberchuu. Vu 1964 bis 1980 het er e aigeni Aawaltspraxis z Martigny gfiert. Anne 1965 isch dr in Grooße Root vum Kanton Wallis gwehlt woorte un hte däm bis 1980 aagheert, e baar Johr dervu as Bresidänt vu dr freisinnige Frakzioon. Anne 1975 het er ohni Erfolg bi dr Ständerootswahle kandidiert. Derzue isch er stellverdrättende Sekreteer vu dr Schwyzer Verainigung fir dr Root vu dr Gmaine un Regioone vu Europa gsii. Anne 1980 isch dr Couchepin in d Bundeskanzlei yydrätte, as Schef vu dr franzeesische Abdailig vu dr zentraale Sproochdienscht. Im Johr druf het en dr Bundesroot zum Viizekanzler ernännt. Vu Amts wääge het er dodermit em Staab vu dr Gsamtverdaidigung aagheert. Derzue het er d Aarbetsgruppe zur Revisioon vum Bundesgsetz iber di
D Dorothea Liebermann-Meffert (* 6. Mai 1930 z Raschti as Dorothea Meffert; † 3. Septämber 2020 z Opfige) isch e dytschi Chirurgi gsii. D Dorothea Meffert isch e Doochter vum Chirurg Karl Peter Meffert gsii, wu 1934 Schefdokter im Stedtische Chrankehuus vu Säckinge wooren isch. Si isch deert uf d Schuel gange un derzue au uf d Chunschtschuel vum Ernst Honigberger z Wäär. Si het e Hufe Porträt zaichnet, het Eelbilder gmoolt un bi Chunschtuusstellige mitgmacht. Noch em Abituur het si ab 1949 an dr Uniwersiteet Fryburg Mediziin studiert. Z Züri un z Paris het si Uuslandssemeschter gmacht. Si het anne 1955 z Fryburg s Staatsexame bstande un isch deert zur Dr. med. promowiert woore. D Bfliichtassischtänzzyt het si in dr Innere Mediziin vum Uniwersiteetsklinikum Fryburg verbrocht. Derno het si bim Vatewr z Säckinge, z Züri, z Paris un z Fryburg Chirurgi gleert. Anne1964 het si ne wisseschaftlgi Assischtänzstell in dr Fryburger Anatomy iiberchuu. Anne 1965 isch si Fachdokteri fir Chirurgy woore. Ire Gsuech um e Assischtänzstell in dr Chirurgische Uniwersitetsklinik Fryburg isch vum Klinikdiräkter abglähnt woore, wel er kaini Fraue unter dr Dekter het welle. Wäge däm isch d Liebermann-Meffert am Anatoomische Inschtitut bliibe. Ire Schwäärpunkt isch uf dr
D Anna Schreurs-Morét (* 11. Juni 1963 as Anna Schreurs) isch e dytschi Chunschthischtorikeri. Si lehrt zurzyt am Chunschtgschiichtlige Inschtitut vu dr Uniwersiteet Fryburg. D Anna Schreurs-Morét het z Bonn un z Rom Chunschtgschiicht, Iteliänischi Filology un Stadtböu studiert. Si isch Mitgliid vum Bonner Graduiertekolleeg „Die Renaissance in Italien und ihre europäische Rezeption“ gsii un Stipändiati vu dr Fondazione Lemmermann z Rom. Anne 1995 isch d Schreurs-Morét mit dr Dissertazioon „Antikenbild und Kunstanschauungen des Neapolitanischen Malers, Architekten und Antiquars Pirro Ligorio (1513-1583)“ bim Gunter Schweikhart z Bonn promowiert woore. Derno isch s vu 1996 bis 2005 wisseschaftligi Assischtänti am Chunschtgschiichtlige Inschtitut vu dr Uniwersiteet Frankfurt gsii un vu 2006 bis 2011 wisseschaftligi Assischtänti am Chunschtgschiichtlige Inschtitut (MPI) z Floränz. Z Floränz het si au di wissenschftli Laitig vum Projäkt Sandrart.net (Online-Edizioon vu dr „Teutsche Academie der edlen Bau-, Bild- und Mahlerey-Künste“ 1675–1680 mit ere Kummäntierig dur e netzbasierti Foorschigskooperazioon) ghaa. Anne 2010 het si si mit ere Aarbet iber „Joachim von Sandrart zwischen Text und Bild. Malerei und Dichtung in Zeiten des Dreißigjährigen Krieges“ habilitiert un het 2011 e Ruef an d Uniwersiteet Fryburg aagnuu, su si syterhäär as Brofässeri ir Chunschtgschiicht vu dr Frieje Neizyt foorscht un lehrt. Vu
Dr Max Barth (Pseudonym u. a.: Mufti Bufti, Mara Bu, Karl Fehr, Franz Kury, Jack, Knurrhahn, Peng; * 22. Jänner 1896 z Waldkirch; † 15. Juli 1970 au deert) isch e dytsche Schurnalischt un Autoor gsii. Dr Barth isch uf d Realschuel gange un derno uf s Lehrerseminaar z Charlsrue. Im Eerschte Wältchrieg isch er as Soldaat z Belgie gsii, z Frankryych, z Poole un z Rumäänie. Noch em Chrieg het er drei Johr lang as Volksschuellehrer unterriichtet. Ab 1922 het dr Barth as freie Autoor un Schurnalischt gschafft. Eerschti Täxt vun em sin Aafangs 1924 in dr pazifistisch-radikaaldemokraatische „Sonntags-Zeitung“ z Stuegert uusechuu, wu vum Erich Schairer (1887–1956) anne 1920 grindet wooren isch. No im nämlige Johr, 1924, isch dr Barth Mitgliid vu dr Redakzioon vu dr Zytig woore un het in dr Johr druf unter verschiidene Pseudonym gschriibe. Wäge bolitische Differänzte isch er im Augschte 1932 entloo woore un het derno ne aigeni Wuchezytig grindet („Die Richtung“). Gege dr Nationalsozialismus het er in syre zytig no zum Generaalstraik ufgruefe ghaa. Wu d Nazi an d Macht chuu sin, isch er Aafang Meerz 1933 in d Schwyz gflichtet. 17 Johr lang isch er im Exiil gsii un rund um d
D’ Gaitana (ukràinisch Гайтана, ìn làtiinischer Schrìft Hajtana, bìrgerlig Hajta-Lurdes Essami, ukr.: Гайта-Лурдес Ессамі; * 29. Septamber 1979 z’ Kiew) ìsch a ukràinischa Popsangera. Ìhra Müüsik ìsch àui mìt Jazz-, Funk-, Soul- un Folk-Elemanter gepräägt. Mìt ìhrem Liad Be My Guest hàt d’ Gaitana d’ Ukràina biim Eurovision Song Contest 2012 vertratta. Doo ìsch sa àn dr Finààla uff Plàtz 15 ànakumma. D’ Hajta-Lurdes Essami-n-ìsch ànna 1970 ìn dr ukràinischa Hàuiptschtàdt Kiew uff d’ Walt kumma. Ìhra Müatter Tatiana Petrova ìsch Ukràinera, ìhr Vàtter Klaver Essami schtàmmt vu dr Repüblik Kongo. Àls Kìnd hàt sa mìt ìhrer Fàmìlia d’ Ukràina fàraloo un ìsch uff Brazzaville gànga ge laawa — ’s ìsch d’ Haimetschtàdt vun ìhrem Vàtter. Doo ìsch d’ Fàmìlia fìmf Joohra làng blììwa. Ànna 1985 ìsch d’ Essami zamma mìt ìhrer Müatter ìn d’ Ukràina z’ruckkumma. Àm Ààfàng hàt d’ Essami numma Frànzeesch un Lingala kännt, àwwer noh-n-ìhrem Ruckkehr ìn d’ Ukràina hàt sa Ukràinisch un Rüssisch glarnt. Ìn dr Essami ìhr Vàtter ìsch z’ Brazzaville blììwa, wu-n-’r a Transchportgsällschàft glaita hàt. D’ Essami kännt ìhr Vàtter nìt güat. Z’ Kiew ìsch d’ Essami ìn a Müüsikschüal gànga. Doo hàt sa glarnt Saxofon schpììla. Schpeeter hàt sa Wìrtschàftswìssaschàft gschtudiart.
D Alice Bensheimer (* 6. Mai 1864 z Bingen as Alice Coblenz; † 20. Meerz 1935 z Mannem) isch e dytschi Fraueräächtleri un langjehrigi Schriftfiereri vum Bund vu Dytsche Fraueverain (BDF) gsii. D Alice Bensheimer isch e Doochter vum jiidische Wyyhändler Zacharias Coblenz un syre Frau Emilie, geb. Meyer vu Bingen gsii. Mer waißt nyt iber iire Bildigswääg, mer cha aber dervu uusgoh, ass si di nämlig privaat organisiert Halbbildig iiberchuu het, wie s doodmool fir heecherig Deechtere gänig gsii isch. Anne 1885 het si dr Mannemer Verleeger Julius Bensheimer ghyroote. Schyyns het si si, cuum ass diri baide Chinder e wenig greeßer gsii sin, soziaal-, kommunaal- un frauebolitische Ufgaabe zuegwändet. Aafangs vor allem z Mannem, syt dr Wändi zum 20. Jorhundert het si noodiso im BDF uf Ryychseeben engaschiert. Si isch Mitgliid vu dr Fuurtschrittlige Volksbartei (FVP) un dr Dytsche Demokraatische Bartei (DDP) gsii. Ire Mann Julius Bensheimer isch e linksliberaale Kommunaalbolitiker un Verleeger (u. a. Neue Badische Landeszeitung) gsii. E Schweschter vun ere isch d Diichteri Ida Dehmel gsii. Mit em Siigeszuug vum Nazionaalsozialismus isch s still woore um di stolz Mannemeri un frauebeweegt Jiidi. Dr Dood anne 1935 het er er d Verfolgig erspaart, wu bal au
Dr Wayne Shorter (* 25. Augschte 1933 z Newark, New Jersey; † 2. Meerz 2023 z Los Angeles) isch e US-amerikanische Jazz-Saxofonischt un -Kumpenscht gsii. Mit em John Coltrane un em Sonny Rollins het er zue dr „voorderschte Linie“ vu dr Saxofonischte im Modern Jazz gheert. Sy Spiil isch as poetisch, reetselhaft un glyychzytig natyyrli un in sich vellig logisch karakterisiert woore. Dr Saxofonischt zellt zue dr Jazzmuusiker, wu Stil bildet hän. Är giltet as ain vu dr wiichtischte un yyflussryychschte Interpreete vu dr Jazzgschiicht. Dr Shorter het aafangs fir dr Horace Silver un dr Maynard Ferguson gspiilt, voreb er ab 1959 zue dr Jazz Messengers vum Art Blakey chuu isch. Är isch musikaalische Laiter vu dääne woore, voreb er ab 1964 uf Embfählig vum John Coltrane vum Miles Davis abgwoorbe wooren isch. RÄ het aber au unter aigenem Name Albe vereffetligt, wu arg globt woore sin, wie 1964 Night Dreamer as sy eerscht Album fir Blue Note Records. Vu 1964 bis 1969 isch er – näb em Herbie Hancock, em Ron Carter un em Tony Williams – Mitgliid vum zwaite „klassische“ Miles-Davis-Quintett woore. Fir des het er vyl Kumpesizioone gschriibe het, wu zue Klassiker woore sin, dodrunter d Stugg