recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pó-hōo tshòng-sin kè-uē** (ing-gú:Defend Innovation) sī tiān-tsí tsiân-iân ki-kim-huē [en](EFF) tī 2012-nî 6-gue̍h huat-khí ê tsi̍t-hāng tsuan-lī kái-kik kè-uē. Tsit-ê kè-uē siōng-thâu-á the̍h-tshut Bí-kok tsuan-lī tsè-tōo ê 7-hāng kái-kik, pau-kuat sok-té nńg-thé tsuan-lī [en] ê kî-hān, iau-kiû teh sin-tshíng tsuan-li ê sî-tsūn the̍h-kiong ūn-hîng ê nńg-thé tāi-bé; í-ki̍p phiah-bián to̍k-li̍p hi̍k-tik tsuan-lī huat-bîng ê tshim-kuân jîn ê tsik-jīm.

Kiat-kó
-------

Uì 2012-nî 6-gue̍h í-lâi, tsit-ê kè-uē uì lu̍t-su, nńg-thé kang-tîng-su, huat-īnnàn-kiānn kah kî-thannlâi-guân siu-tsi̍p iú-kuan tsuan-lī tsè-tōo ê sìn-sit. Siu-tsi̍p ê sìn-sit hām EFF tsū-sin ê tsuan-gia̍p tì-sikb siong kiat-ha̍p; pīng-tshiánn huē-pian tsò tsi̍t-hūn kiò-tsò "Beh án-tsuánn siu-ho̍k lán phò-tshuì ê tsuan-lī hē-thóng" ê pe̍h-phuê-su. Kî-tiong siông-sè kài-siāu se̍h teh tsuan-lī hē-thóng ê būn-tê; pīng-tshiánn the̍h-tshut kok-huē, tsuan-lī-kio̍k kah nńg-thé kong-si ē-sái si̍t-si ê kái-kuat hong-àn. Tsit-ê pe̍h-phuê-su ē-tàng teh Defend Innovation ê bāng-tsām ting-kua hi̍k-tshú.

Tsù-kái
-------

1. ↑  "EFF Launches New Patent Reform Project to Defend Innovation". *Electronic Frontier Foundation*. 13 December 2015 khòaⁿ--ê.  (Eng-gí)
2. ↑  "Proposals". *Defend Innovation*. goân-loē-iông tī 22 December 2015 hőng khó͘-pih. 13 December 2015 khòaⁿ--ê.  (Eng-gí)
3. ↑  "Patents". *Electronic Frontier Foundation*. 13 December 2015 khòaⁿ--ê.  (Eng-gí)
4. ↑  "Defend Innovation". *Defend Innovation*. 13 December 2015 khòaⁿ--ê.  (Eng-gí)

Tsham-ua̍t
----------

* Electronic Frontier Foundation
* Patent troll
* Software patent debate

Guā-pōo liân-kiat
-----------------

* Koaⁿ-hong bāng-chām  (Eng-gí)
* Electronic Frontier Foundation (Eng-gí)
**Ú-lîm** sī tī hō·-chúi chiâⁿ kāu ê só·-chāi ê chhiū-nâ. "Ú" sī "hō·" ê tha̍k-chheh-im, "lîm" sī chhiū-nâ ê "nâ" ê tha̍k-chheh-im.

In-ūi jia̍t-tài tōa-pō·-hūn ê só·-chāi kāu-hō· koh sio-joa̍h, só·-í jia̍t-tài sī tē-kiû-téng ú-lîm siōng-kài chē ê khu-he̍k, chit-tah ê ú-lîm hō-chò **jia̍t-tài ú-lîm**. Chóng--sī tī un-tài tē-khu mā kāng-khóan sī ū ú-lîm--ê (chham-khó un-tài ú-lîm).

Ú-lîm tû-khì hō·-chúi kāu í-gōa, ú-lîm lāi-té ê seng-bu̍t chióng-lūi mā put-chí-á chē, seng-bu̍t ê to-iōng-sèng chin koân.

Sè-kài-siōng siōng-tōa ê ú-lîm sī tī Brasil Amazon Phûn-tē ê Amazon Ú-lîm, hām Hui-chiu ê jia̍t-tài khu-he̍k, tùi Cameroon kàu Congo Kiōng-hô-kok ê ú-lîm. Tī Tang-lâm-a ê tōa-pō·-hūn tē-khu, pau-koah Myanmar, Ìn-nî, Papua Sin Guinea kap Australia mā ū jia̍t-tài ú-lîm.

Nā un-tài tē-khu, British Columbia, Bí-kok Alaska ê tang-lâm pō·, Kavkaz (Caucasus) se-pō· (Sakartvelo ê Ajaria tē-khu), kap Balkan ê chi̍t-pō·-hūn mā ū ú-lîm.

Chiàu kó·-kè tāi-khì lāi-té ū 40% ê sng-sò· sī ú-lîm sán-seng--ê, chin-chē khó-ha̍k-ka jīn-ûi ú-lîm tùi tē-kiû ê khì-siōng ū chin tōa ê éng-hióng.

Gōa-pō· liân-kiat
-----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Rainforest*** |
| ?Sió-bûn-chheng-pan-tia̍p |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Arthropoda |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Insecta |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Lepidoptera |
|
|
|
|
|
|
|
| Chhiau-kho: | Papilionoidea |
| Kho: | Nymphalidae |
| A-kho: | Danainae |
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Tirumala* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***T. septentronis*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Tirumala septentronis***? |
|
|
|
|

**Sió-bûn-chheng-pan-tia̍p** (Hàn-jī: 小紋青斑蝶; ha̍k-miâ: *Tirumala septentronis*) sī chi̍t-chióng bóe-ia̍h-á, si̍t-kó· thíⁿ--khui ū 75 kàu 95 mm. Si̍t-kó· chhim ka-pi-sek, koh-ū chheng-sek sòaⁿ-tiâu ê pan-bûn; nā-sī-kah kīn-sū-chéng pí-kàu--khí-lâi, pún-chéng si̍t-kó· piáu-bīn (kha-chiah-phiaⁿ hit-bīn) ê sek-chúi siāng-chhim, chheng-sek pan ê bīn-chek siāng-sió. Kang--ê kap bó--ê ê pan-bûn sio-siâng, m̄-koh hiông-tia̍p ē-kha-si̍t-kó· pak-tó·-bīn ū ke seⁿ chi̍t-phìⁿ ka-pi-sek ê liû (瘤).

Sêng-thâng ji̍t--sî chhut-lâi o̍ah-tāng chhōe-chia̍h, si̍t-chháu-sèng, seng-o̍ah tī chháu-châng ê khoân-kéng, chiâⁿ ài sì-kè pài-hóng hoe-châng; tī Tâi-oân hun-pò· tī tiong-pō· kap pak-pō· kē-hái-po̍at ê soaⁿ-khu, lâm-pō· khah-hán-tit khòaiⁿ.
Tēⁿ Hô Hā Se-iûⁿ sî ê pó-chûn
**Tēⁿ Hô Hā Se-iûⁿ** (鄭和下西洋) sī Tiong-kok Bêng-tiâu chá-kî 1405 nî kàu 1433 nî tiong-kan ê 7 pái liân-sio̍k ê tōa kui-bô͘ oán-iûⁿ hâng-hái, hāⁿ-kòe liáu Tang A tē-khu, Ìn-tō͘ chhù-tāi-lio̍k, A-la-pek poàn-tó kap Tang Hui kok-tē, sī hit-tang-chūn sè-kài siōng kui-bô͘ siōng-kài tōa ê oán-iûⁿ hâng-hái hāng-bo̍k. Ùi 1405 nî kàu 1433 nî, Bêng Sêng-chó͘ bēng-lēng Tēⁿ Hô kap Ông Kéng-hông niá 240-gōa chiah hái-chûn kap 27400 ūi chûn-oân, pài-hóng 30-gōa ê Se Thài-pêng-iûⁿ kap Ìn-tō͘-iûⁿ kok-ka kap tē-khu. Chit tōaⁿ kî-kan sī Bartolomeu Dias hoat-hiān Hó-bāng-kak ê 70 tang chêng, Christophorus Columbus hoat-hiān Bí-chiu Tāi-lio̍k ê 80 tang chêng. Tēⁿ Hô ê chûn-tūi 7 pái hā Se-iûⁿ ê chóng hâng-têng ū 7-bān-gōa hái-lí, tn̂g-tō͘ chhiau-kòe Tē-kiû îⁿ-chiu ê 3 pōe.

Tēⁿ Hô ê chûn-tūi bat hâng-hêng kàu Tang-hái, Lâm-hái, Thài-kok-oan, se̍h kòe Bâ-la̍k-kak Hái-kiap chìn-ji̍p Andaman Hái kap Bēng-ka-lá Oan, koh se̍h kòe kui-ê Ìn-tō͘ lâm-pō͘ kàu A-la-pek Hái kap Pho-su Oan, jiân-āu ùi Aden Oan chìn-ji̍p Âng Hái. Lēng-gōa, koh ū hâng-hêng kàu Tang Hui ê Madagascar pak-pō͘ hái-he̍k. Pài-hóng liáu 30-gōa ê kok-ka kap tó-sū, pau-hâm Tang-lâm A ê Jiáu-oa, Sumatera, Sulu, Pahang, Kampuchea kap Siam-lô; Ìn-tō͘ ê Kozhikode kap Bēng-ka-lá; A-la-pek poàn-tó ê Aden, Makka, Oman kap Hormuz; Tang Hui ê Mogadishu kap Mozambique. Tēⁿ Hô lām-tūi ê 7 pái oán-iûⁿ hâng-hêng ū 6 pái sī tī Bêng Sêng-chó͘ Éng-lo̍k nî kan (1402 nî kàu 1424 nî) khai-sí, ah chòe-āu chi̍t pái sī tī Bêng Soan-chong Soan-tek goân nî (1425 nî kàu 1435 nî) khai-sí. Thâu 3 pái oán-iûⁿ hâng-hái siōng-hn̄g kàu Ìn-tō͘ se-lâm hái-hōaⁿ ê Kozhikode, ah tē-4 pái siōng-hn̄g kàu Pho-su Oan ê Hormuz Hái-kiap; choè-āu, chûn-tūi bat kiâⁿ kàu A-la-pek poàn-tó kap Tang Hui ê Kenya.

*Tēⁿ Hô Hâng-hái Tô͘* sī sè-kài hiān-chûn siōng-chá ê hâng-hái tô͘.
**Tēⁿ Keng** (鄭經; 1642 nî 10 goe̍h 25 ji̍t – 1681 nî 3 goe̍h 17 ji̍t), piáu-jī **Hiân-chi** (賢之) kah **Goân-chi** (元之), hō **Sik-thian** (式天), sī Tang-lêng-kok ê tē-saⁿ uī kok-ông, chêng-āu chāi-uī chiong-kīn 20 nî, sè-hō **Bûn-ông** (文王). I sī Tēⁿ Sêng-kong ê tik-tióng-lâm, bú-chhin sī Ông-hui Táng--sī. 1655 nî, siū Tāi Bêng hông-tè chheh-hong sêng-uî ông-sè-chú (王世子).

Seng-pêng
---------

### Chá-nî

Chū-chiông 1661 nî hū-ông tī lâm Tâi-oân kiàn-kok liáu-āu, Tēⁿ Keng tō khai-sí khòng-chè Ē-mn̂g kah Kim-mn̂g ê hái-kun sè-li̍k. Tēⁿ Keng tī Ē-mn̂g ê sî-chūn, hām sió-tī ê ling-bú -- Tân Chiau-liông (陳昭娘) thong-kan, seⁿ ông-sun Tēⁿ Khek-chong. Chit ê siau-sit thoân-hoê Sêng-thian-hú liáu-āu, Tēⁿ Sêng-kong pún-lâi sī chin hoaⁿ-hí; m̄-koh, Ông-hui Tn̂g--sī (王妃唐氏) ê a-kong Tn̂g Hián-oa̍t (唐顯悅) kā thong-kan ê tāi-chì kóng chhut-lâi, Tang-lîng ê kuì-cho̍k kah bûn-jîn lóng teh thí-chhiò ông-sik. Tēⁿ Sêng-kong kám-kak kiàn-siàu, hā-līng beh kā Tân Chiau-liông kah ông-sun lóng thâi-sí, Tēⁿ Keng chó͘-tòng. Tēⁿ Sêng-kong soah kā huì-uī, hā-līng liân i kah Ông-hui Táng--sī mā lóng ài thâi-sí, tān-sī Ē-mn̂g bô lâng káⁿ chò.

Kuí kò goe̍h āu, Tēⁿ Sêng-kong koè-sin, thoân-uī hō͘ sió-tī Tēⁿ Si̍p, N̂g Chiau (黃昭) kah Siau Kióng-sîn (蕭拱宸) chi-chhî. Tēⁿ Keng liâm-mi mā tī Ē-mn̂g ka-kī kè-sîng ông-uī, chū-chheng **Sè-phoan**(世藩), toà-niá kun-tuī hāⁿ-koè Bân-hái (閩海) chìn-kong Sîng-thian-hú; thâi-sí N̂g Chiau kah Siau Kióng-sîn, loán-kìm Tēⁿ Si̍p.

### Chāi-uī

### Sí-bông

Kòng-hiàn
---------

Si-chok
-------

Tēⁿ Keng tī 1664 nî kàu 1674 nî ê kî-kan, choān-siá kó͘-tián hàn-bûn si-chi̍p -- *Tang-piah-lâu Chi̍p*(東壁樓集). Choân-pō͘ lóng-chóng 8 koàn, siu-lo̍k 480 siú si-chok; tī tong-sî Tang-lêng kok-lāi ê bûn-jîn tang-tiong, sī chok-phín siōng chē ê si-jîn.

Ka-tîng
-------

* Pē-bú:
	+ Tēⁿ Sêng-kong (鄭成功)
	+ Ông-hui Táng--sī (王妃董氏)

* Hiō-kiong:
	+ Ông-hui Tn̂g--sī (王妃唐氏)
	+ Tân hu-jîn (陳夫人)
	+ Loā hu-jîn (賴夫人)
	+ Lí hu-jîn (李夫人)
	+ N̂g hu-jîn (黃夫人)

* Ông-chú:
	+ Tēⁿ Khek-chong (鄭克𡒉)
	+ Tēⁿ Khek-sóng (鄭克塽)
	+ Tēⁿ Khek-ha̍k (鄭克壆)

Pī-chù
------



|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tang-lêng-kok ê kok-ông |
| --- |
|  |
| Tēⁿ Sêng-kong  → Tēⁿ Si̍p  → Tēⁿ Keng  → Tēⁿ Khek-chong  → Tēⁿ Khek-sóng |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 86404956
* LCCN: no2009064997
* ISNI: 0000 0000 5913 1866
* GND: 1044667532
* SUDOC: 231393482
* NDL: 00625614

 |

 |
Tēng Ú-hiân
**Tēng Ú-hiân** (Hàn-jī: 鄧雨賢, Kheh-gí: Then Yí-hièn, 1906 nî Liông-thâm – 1944 nî Tek-tang), Ji̍t-pún sî-tāi Tâi-oân liû-hêng-koa ê chok-khek-ka. Tī 1933 nî kàu 1935 nî tiong-kan chhòng-chok chhut kúi-nā-tiâu chhut-miâ ê koa, pau-koat "Bāng Chhun-hong". Liông-thâm-hiong ūi i li̍p 1 sian tâng-siòng kì-liām.

Poē-kéng
--------

I seⁿ tī Thô-á-hn̂g Liông-thâm chit ê Kheh-lâng chng. Lāu-pē sī Hàn-o̍h-á-sian. 3-hoè sî kui-ke poaⁿ khì tī Tâi-pak siâⁿ-lāi. Tha̍k Báng-kà Kong-ha̍k-hāu. Tùi Tâi-pak Su-hoān Ha̍k-hāu pit-gia̍p liáu-āu, hông phài khì Tâi-pak Ji̍t-sin Kong-ha̍k-hāu kà-chheh.

24 hoè khì Ji̍t-pún liû-ha̍k.

1932 nî tâu-ji̍p liû-hêng-koa ê chhòng-chok. I sī Kó·-lûn-bí-a (古倫美亞) Chhiùⁿ-phìⁿ Kong-si ê choan-jīm chok-khek-ka. I it-seng ê chhòng-chok liōng chhiau-koè 50 siú. M̄-koh i ê khek lóng phoè Hō-ló-oē a̍h-sī Ji̍t-pún-oē ê koa-sû, m̄-bat ū Kheh-oē--ê.

Āu--lâi tńg khì chng-kha, Sin-tek Kiong-nâ kà-chheh.

1944 nî in-ūi hì-pēⁿ kiam sim-chōng-pēⁿ lâi koè-sin.

Koa-iâu
-------

Kài-giâm sî-tāi ê Tiong-hoâ Bîn-kok koaⁿ-hong tùi i hit siú "Sù-kùi-hông" (四季紅) ê koa-miâ ū ì-kiàn, só·-í ū kúi-nā-10-tang ê sî-kan sī hō-chò "Sù-kùi-iâu" (四季謠). 1980 nî-tāi khai-sí kái tńg-khì goân-miâ.

Tâi-oân tó-goā ê o·-miâ-toaⁿ siā-khu kā "Bāng Chhun-hong" ê ì-gī choán kàu chèng-tī ê chân-chhù.

Chhut-miâ ê chok-phín
---------------------

* Bāng Chhun-hong
* Ú-iā-hoe (雨夜花)
* Chhun-siau-gîm (春宵吟)
* Sù-kùi-hông (四季紅)
* Boán-bīn Chhun-hong
* Chhùi-sim-hoe

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 222130215
* LCCN: no2009149870
* ISNI: 0000 0003 6101 3043
* BNF: cb15783204c (data)
* MusicBrainz: 14b5347b-a49d-4a17-80af-187ec33331a2
* NLA: 49863243
* NCL: 000750379

 |

 |
**Tēng-sè hāu-èng** (Eng-gí: Einstellung effect), chi̍t-chióng jīn-ti phian-gō͘, lâng kheng-hiòng kè-siok iōng se̍k-sāi ê hong-hoat lâi kai-koatbūn-tê, chiū-sǹg-sī ū kî-thaⁿ ê "khak hó--ê" iah-sī "khah sek-ha̍p--ê" kai-koat hong-hoat. Chit-ê sim-lí hiān-siōng tī 1964 nî hông hoat-hiān, pēng-chhiáⁿ siat-kè chhut chē-chē sim-lí si̍t-giām lâi giām-chèng.

Khài-lūn
--------

Einstellung sī chi̍t-ê Tek-bûn jī-sû, ì-sù sī siat-tēng hó-sè--ê, an-chng hó-sè--ê, iā ē-tàng iōng-lâi chí chi̍t-ê lâng ê thāi-tō͘.

Tùi Tēng-sè hāu-èng ê gián-kiú, ùi 1940 nî-tāi khai-sí. Abraham S. Luchins [en] bat siat-kè chhut sim-lí si̍t-giām lâi chèng-si̍t chit-ê hāu-èng.

Sim-lí si̍t-giām
----------------

Tùi Tēng-sè hāu-èng, siōng ū-miâ ê sim-lísi̍t-giām, sī Abraham S. Luchins [en] ti 1942 nî siat-kè ê chúi-koàn si̍t-giām. Chit-ê si̍t-giām si, seng khǹg 3 ê chúi-koàn, iau-kiû si̍t-giām-chiá lī-iōng che 3 ê koàn-á, khì niû-chhut bó͘ chit-ê te̍k-tēng teng-liōng ê chúi. Tong pī-si̍t-giām-chiá chhōe-chhut hong-hoat liáu-āu, kái-piàn che 3 ê chúi-koàn ê iông-liōng. Tī kái-piàn iông-liōng liáu-āu, kan-ta su-iàu sú-iōng kî-tiong 2 ê koàn-á chiū ē-tàng niû-chhut iau-kiû ê chúi-liōng. M̄-koh si̍t-giām-chiá tiāⁿ-tiāⁿ ē kè-siok sú-iōng goân-lâi ê têng-sū, iōng 3 ê koàn-á hō͘-siong tó-chúi ê hong-hoat, lâi niû-chhut iau-kiû ê liōng.
**Tēⁿ Khek-chong** (鄭克𡒉; 1662 nî  – 1681 nî ) sī Tâi-oân Tang-lêng-kok sî-tāi Iân-pêng-ông Tēⁿ Keng ê sè-chú, pún-miâ **Tēⁿ Khim** (鄭欽).

In-ūi Tēⁿ Keng ê tiong-kiong Ông-hui Tn̂g--sī pēng-bô hāu-siⁿ, só͘-í Tân Chiau-liông só͘-seⁿ ê tōa-hàn ông-chú Tēⁿ Khim sêng-ûi goân-chú. Put-kò, Tēⁿ Khim chhut-sì ê sî-chūn, chin chē lâng iâu-thoân i sī "*Lí--sī chi chú*" (李氏之子), m̄-sī Tēⁿ Keng ê chhin-siⁿ hāu-siⁿ, tān-sī Tēⁿ Keng pún-lâng pēng-bô siong-sìn chit khoán kóng-hoat. Tēⁿ Khim ê chhut-sì āu-lâi pìⁿ-chòe sī Tang-lêng sū-tāi-hu tùi Tēⁿ--sī ông-sek ê chhiò-khoe, in-chhú chō-sêng Tēⁿ Sêng-kong hui-siông ê put-boán, hā-lēng beh thâi-sí Tēⁿ Keng bú-á-kiáⁿ.

Tēⁿ Khim sòe-hàn ê sî-chūn, Tēⁿ Keng chiū bēng-lēng Chu-gī chham-kun Tân Éng-hôa lâi kā kà-sī. Tēⁿ Khim tōa-hàn liáu-āu, chiū kah Tân Éng-hôa ê cha-bó͘-kiáⁿ kiat-hun, i chiū-sī Sè-chú-hui Tân--sī (世子妃陳氏).

1679 nî, Tēⁿ Khim chiap-siū Tēⁿ Keng ê chheh-hong sêng-ûi sè-chú kiam kàm-kok, hō-chòe **Kàm-kok Sè-sun** (監國世孫).

1681 nî 3 goe̍h, Tēⁿ Keng phòa-pīⁿ eng-khì, Pâng Sek-hoān tī Ông-hui Táng--sī ê hòng-chiòng chi-hā, liân-ha̍p Tang-lêng chong-chhin sat-hāi Tēⁿ Khim.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tang-lêng-kok ê kok-ông |
| --- |
|  |
| Tēⁿ Sêng-kong  → Tēⁿ Si̍p  → Tēⁿ Keng  → Tēⁿ Khek-chong  → Tēⁿ Khek-sóng |

 |
*"I-su-lân" sóa kàu chia. Nā-sī chí Au-chiu kok-ka kiam tó-sū, chhiáⁿ khoàⁿ Peng-tó.*
Islam-kàu chāi hiān-tāi sè-kài ê hun-pò͘ .
**Islam** (A-lá-peh-gí: الإسلام *islām* Óa-im: "*í-sir-làm*"), Hàn-bûn im-e̍k-gí **I-su-lân** (伊斯蘭), kū-sek hō-miâ **Hôe-kàu** (回教) ia̍h **Hôe-hôe-kàu**, sī chi̍t-khóan Abraham chong-kàu, mā-sī it-sîn chong-kàu. Islam-kàu gôan-chū Islam sian-ti Muhammad ê kà-sī, sìn-gióng ê sîn sī ēng Allah (a-lá; 阿拉, 安拉) chò chheng-ho͘, khí-gôan-tē sī A-lá-peh pòan-tó ê Mecca-siâⁿ, chú-iàu ê keng-tián hō-chòe Qur'an. Islam sī hiān-chhú-sî sè-kài sìn-tô͘ tē-jī-chōe ê chong-kàu, ū 1 kàu 1.8 ek, chú-iàu hun-chòe Sunni (85%) chham Shia (15%) nn̄g-ê phài-pia̍t.

Le̍k-sú
-------

Chiàu Islam thoân-thóng koan-tiám, Muhammad (iok 570 nî – 632 nî) sī chu sian-ti chi hong-ìn (*Khatam an-Nabiyyin*; siáng bóe chi̍t ūi sian-ti ê ì-sù). Chū 610 nî khai-sí, chiàu hiān-chûn ê siāng chá kì-lio̍k, Muhammad pò-kò ka-tī siū keng-kòe thiⁿ-sài Gabriel thoân--lâi ê Sîn ê khé-sī. Chia ê khé-sī, hō͘ Muhammad chi̍t phài lâng kì-lio̍k chò hō-miâ *Quran* ê bûn-su.

Chham-khó
---------

1. ↑  Ogawa Naoyosi, pian. (1931). "回回教". *Tai-Nichi Dai Jiten* 臺日大辭典 [*Tâi-Ji̍t Tōa Sû-tián*] (ēng Ji̍t-pún-gí).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 5237148997646559870007
* LCCN: sh85068390
* GND: 4027743-4
* SUDOC: 027266834
* BNF: cb13318428q (data)
* HDS: 011392
* NDL: 00564585
* NKC: ph114798

 |

 |
**Lopado­temacho­selacho­galeo­cranio­leipsano­drim­hypotrimmato­silphio­paraomelito­catacechymeno­cichl­epi­cossypho­phatto­perister­alectryon­opte­cephallio­cigclo­peleio­lagoio­siraio­baphe­tragano­pterygon**(Kó͘ Hi-lia̍p-gú: λοπαδο­τεμαχο­σελαχο­γαλεο­κρανιο­λειψανο­δριμ­υπο­τριμματο­σιλφιο­καραβο­μελιτο­κατακεχυ­μενο­κιχλ­επι­κοσσυφο­φαττο­περιστερ­αλεκτρυον­οπτο­κεφαλλιο­κιγκλο­πελειο­λαγῳο­σιραιο­βαφη­τραγανο­πτερύγων) sī Hi-lia̍p Aristophanes ê Chia̍h-mi̍h miâ[1]. Iōng Hi-lia̍p-gú siá ê ōe , kai tan-sû pau-koat 171 ê jī-bó , piàn ûi Latin-gí ê ōe pau-koat 182 ê jī bó-gí, sī sè-kài chòe tn̂g ê tan jī. Chit-ê tan-jī sī sè-kài chòe tn̂g ê tan-jī[1].

Chham-khó bûn-hiàn
------------------

1. 1 2  McFarlan, Donald; McWhirter, Norris D.; Boehm, David A. (1989), *Guinness book of world records, 1990* (Rev. American pán.), New York: Sterling Pub. p. 129, ISBN 9780806957906
Nā í chèng-tī-ha̍k lâi kóng, tī chē-chē kok-ka ê hiàn-hoat kap chè-tō͘--ni̍h, **hêng-chèng** sī chèng-hú ê 1 ê koân-le̍k pō͘-hūn, it-poaⁿ sam-koân hun-li̍p ê chè-tō͘ siat-kè, tû-khì hêng-chèng, tō sī su-hoat kap li̍p-hoat chit 2 ê koân-le̍k hun-ki. Hêng-chèng-koân só͘ hū-chek--ê, sī chèng-hú ta̍k-ji̍t ê toā-sè hāng koán-lí ê khang-khoè.

Tī chin chē kok-ka lāi-té, kiàn kóng-tio̍h "chèng-hú", tō sī teh chí hêng-chèng pō͘-mn̂g, chóng--sī chit-ê iōng-hoat tī kok kap kok chò pí-kàu ê sī, bē-bián-tit ē éng-khí khùn-jiáu. Kin-kì sam-koân hun-li̍p ê goân-chek, hêng-chèng-koân bē-sái chè-tēng hoat-lu̍t (li̍p-hoat-koân), mā bô chu-keh khì chò hoat-lu̍t ê kái-soeh (su-hoat-koân), hêng-chèng-koân kan-taⁿ ū chip-hêng hoat-lu̍t ê koân. Si̍t-bū-siōng sam-koân hun-li̍p tī chiaⁿ chē kok-ka pēng bō chiat kah chin chám-choe̍h, khah cheng-chó͘ thang jīn-chhut hêng-chèng-koân ê siōng-teng, sī hêng-chèng-koân ê toā-thâu-lâng, chit-ê thâu-lâng, í chóng-thóng-chè ê kok-ka lâi khoàⁿ, tō sī chí chóng-thóng.

Tī loē-koh-chè ê kok-ka--ni̍h, hêng-chèng-koân ê toā-thâu-lâng sù-siông tō sī li̍p-hoat-koân pō͘-mn̂g (kok-hoē) lāi-té siōng-toā chèng-tóng ê léng-tō-chiá, tī chit-ê chêng-hóng chi-hā, i sī cheng-chò siú-siòng khah chē. Si̍t-chè-tek ta̍k-ê kok-ka tùi hêng-chèng-koân ê thâu-lâng ê cheng-ho͘ lóng bô sio-siâng.

Hêng-chèng pō͘-mn̂g pún-sin lóng ē àn kong-lêng iah jīm-bū koh chò cho͘-chit ê thiah-hun, pí-lūn kàu-io̍k, kok-hông, goā-kau, keng-chè t.t. ta̍k-ê ē-chân ê cho͘-chit koh ē phah-phài thâu-lâng chú-chhî.
**Chit phiⁿ bûn-chiuⁿ ê gí-giân, gí-hoat, sû-lūi, pheng-im iah-sī bûn-jī hêng-sek khó-lêng ū su-iàu lán poah-kang tōa siu-kái.**  
Chhiáⁿ chiam-tùi chit ê būn-tê thiam-tī thó-lūn-ia̍h kì gī-lūn. To-siā. 

|  |
| --- |
| **Uetersen***Rosenstadt Uetersen* |
|  |  |
| Ki-pún chu-liāu |
| Kok-ka: | Tek-kok |
| Jîn-kháu: | 17.865 (2006-nî thóng-kè) |
| Biān-chek: | 11.43 Pêng-hong kong-lí |
| Iû-chèng phian-má: | 6 |
| Tiān-ōe khu hō-má: | (+49) 4122 |
| Keng-hūi-tō·: | Tang-kiⁿ09°40′Pak-kiⁿ53°41′ |
| Khì-chhia chhia hō-pâi: | `PI` |
|
| tē-hong kóan-lí chiáng-koaⁿ pō· |
| Chhī-tiúⁿ: | Andrea Hansen  (2009-nî)  |
| Tōe-chí: | Wassermühlenstr. 7  25436 Uetersen |
|  |

Museum Uetersen
**Uetersen** (Kok-chè Im-phiau:ˈyːtɐzən) sī chi̍t-ê chhoan-chng tī tang-lâm Tek-kok. Uetersen-chhi sī Hamburg hêng-chèng-khu ê siú-to·, pēng-chhiáⁿ ū 17865 ui ki-bîn. Kai-tē ū mô·-phôe kah phôe-kek chè-phín kang-chhiúⁿ.


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Category:Uetersen*** |
**Lâm-to͘ Iā-khek** (南都夜曲), sī Tâi-oân chhut-miâ--ê chok-sû-chiá Tân Ta̍t-jû (陳達儒) kap chok-khek-ka Tân Chhiu-lîm (陳秋霖) ê Tâi-oân Hō-ló-oē koa-khek. Chit koa tī Ji̍t-pún sî-tāi Chiau-hô (昭和) 13 nî (1938 nî) siá--chhut, pún-miâ **Lâm-kiaⁿ Iā-khek** (南京夜曲), kóng-tio̍h Tiong-kok Lâm-kiaⁿ chi̍t ūi ian-hoe-lú (煙花女) ê pi-ai. Jī-chhù tāi-chiàn liáu-āu, Tâi-oân hō͘ Tiong-hoâ Bîn-kok kok-bîn chèng-hú chiap-siu (接收), thiaⁿ-kóng ū chi̍t miâ koaⁿ-oân tiaⁿ che āu, chhai-gî (猜疑) *Lâm-kiaⁿ Iā-khek* ū àm-chí Ji̍t-pún ê ka-lé chèng-khoân (傀儡政權) Lâm-kiaⁿ kok-bîn chèng-hú, chhe lâng pò-ti Tân Ta̍t-jû, i sò͘-siông kín-sīn (謹慎) giân-hêng, tio̍h kā "Lâm-kiaⁿ" kái-choè "Lâm-to͘" (南都), Hú-siâⁿ Tâi-lâm ê ngá-chheng (雅稱). Koa-sû lāi Lâm-kiaⁿ ê hong-thó͘, jû Chîn-hoâi (秦淮) kang-chúi, Chí-kim-soaⁿ (紫金山) téng, iā kā kái chò An-pêng-káng, tang-pêng-soaⁿ téng Tâi-lâm ê kéng.

Chham-khó chu-liāu
------------------

* *精選臺灣歌謠* (Cheng-soán Tâi-oân Koa-iâu)

Koan-liân bûn-chiuⁿ
-------------------

* Lâm-to͘
* Lâm-kiaⁿ
* Tân Ta̍t-jû
* An-pêng Tui-sióng-khek (安平追想曲)
Kiô-á-thâu Kang-tiûⁿ ê sū-bū-só͘
**Tâi-oân Chè-thn̂g Tu-sek Hōe-siā** (臺灣製糖株式會社), kán-chheng **Tâi-thn̂g** (臺糖), sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi iû Sam-chéⁿ Châi-hoa̍t chhòng-li̍p ê chè-thn̂g hōe-siā; kai hōe-siā kiàn-chō liáu Tâi-oân tē-it chō sin-sek thn̂g-chhiúⁿ Kiô-á-thâu Kang-tiûⁿ, ē-tàng kóng sī Tâi-oân sin-sek chè-thn̂g ê sí-chó͘. I kî-hā ê A-kâu Kang-tiûⁿ bat in-ūi ko sán-lêng pī hō-chò "Tâi-oân chè-thn̂g ê Sin-ko-san", pēng tī Ji̍t-pún sî-tāi bóe-kî chiáng-ak Chan-bûn-khe í lâm ê só͘-ū chè-thn̂g-só͘ kap goân-liāu khu. Chiàn-āu, Tâi-oân Chè-thn̂g tī Tâi-oân ê chu-sán hām Tāi Ji̍t-pún Chè-thn̂g, Bêng-tī Chè-thn̂g, Kiâm-chui-káng Chè-thn̂g ê chāi Tâi chu-sán lóng-chóng pèng-ji̍p Tâi-oân Thn̂g-gia̍p Kong-si; ah tī Ji̍t-pún lāi-tē ê chu-sán iû **Tâi-thn̂g Tu-sek Hōe-siā** (台糖株式會社) kè-sêng, ti̍t-kàu 2005 nî 4 goe̍h hām Sin Sam-chéⁿ Chè-thn̂g Tu-sek Hōe-siā kap Tu-sek Hōe-siā KS ha̍p-pèng sêng-li̍p Sam-chéⁿ Chè-thn̂g.
| ?Pêng-ho̍k-keng pe̍h-hoe-chhài |
| --- |
|
|  |
| *Cleome rutidosperma* |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Brassicales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Capparaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | Cleome |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***C. rutidosperma*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Cleome rutidosperma*** |
|
|
|
|

**Pêng-ho̍k-keng pe̍h-hoe-chhài** (Hàn-jī: 平伏莖白花菜, ha̍k-miâ: *Cleome rutidosperma*) kui-sio̍k-tī Pe̍h-hoe-chhài-kho (Capparaceae), sī chi̍t-nî-seng chháu-pún si̍t-bu̍t. I tī Tâi-oân ê tē-1-chhùi hoat-hiān kì-lo̍k sī 1979 nî Koeh Tiông-seng (郭長生) kàu-siū tī Sêng-kong Tāi-ha̍k hoat-hiān, só·-í tī Tâi-oân koh kiò-chò **sêng-kong pe̍h-hoe-chhài** (成功白花菜). Hun-pò· tī tiong-pō· kap lâm-pō· ê pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t soaⁿ-khu, seng-tióng tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē, kap chhân-hn̂g. I ê hio̍h-á sī Tâi-oân bûn-pe̍h-tia̍p, bûn-pe̍h-tia̍p, o·-tiám-hún-tia̍p, kap pat-tiông-san hún-tia̍p iù-thâng ê si̍t-chháu. 

I kah-ì kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng, kui-tang lóng-ū khui-hoe. 

Cleome rutidosperma

Hêng-thài
---------

Keng ū chiòng-koàn lêng-chiah (縱稜), phoē se-se lang-lang ê mo·. 

Hióh-á sī hō·-seⁿ, saⁿ-chhut ho̍k-hióh; sió-hióh lêng-kak-hêng he̍k thó-îⁿ-hêng, siang-bīn phoē se-sàm ê iù-mo·.

Hoe sī chiáⁿ chí-sek he̍k hún-âng-sek, hoe-hióh 4 phìⁿ ko·-chi̍t-pêng, hoe khoah ū-kàu 15 mm; hoe ū tn̂g hoe-pèⁿ, ùi hió-á-pèⁿ ê koh-ē-lang hoat-chhut, chi̍t-tah kan-taⁿ hoat 1 ki hoe. 

Koé-chí sī soàⁿ-tiâu-hêng ê sok-kó, ū chiòng-koàn ê bûn-me̍h.
Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu Thâm-siâⁿ-tìn
**Hok-kiàn-séng Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu** (福建省平潭綜合實驗區), kán-chheng **Pêng-thâm Si̍t-giām-khu**, sī Hok-kiàn-séng hā-sio̍k ê chi̍t ê chong-ha̍p si̍t-giām-khu, ūi-tī Hok-kiàn-séng Hok-chiu-chhī Pêng-thâm-koān.

2009 nî 7 goe̍h, Hok-chiu-chhī Jîn-bîn Chèng-hú tī Pêng-thâm-koān siat-li̍p Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu. 2012 nî, kái-miâ chò Hok-kiàn-séng Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu. 2013 nî 7 goe̍h, Pêng-thâm Si̍t-giām-khu chhú-tit hêng-sú siat-khu-chhī ê koán-lí koân-hān, put-chài sī Hok-chiu-chhī Chèng-hú ê hā-sio̍k ki-kò͘, kái iû Hok-kiàn-séng Chèng-hú ti̍t-sio̍k.

Pêng-thâm sī iû 126 ê tó-sū cho͘-sêng ê, chú-tó Hái-tân-tó ê bīn-chek ū 271 pêng-hong kong-lí, sī choân-kok tē-gō͘ toā tó-sū, mā sī kī-lī Tâi-oân siōng-kīn ê lio̍k-tē. 2009 nî 5 goe̍h 14 hō, Kok-bū-īⁿ chèng-sek hā-hoat Koan-î Chi-chhî Hok-kiàn-séng Ka-khoài Kiàn-siat Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu tek Jio̍k-kan Ì-kiàn, Hái-se Keng-chè Te̍k-khu kiàn-siat ùi khu-he̍k chiàn-lio̍k chiūⁿ-seng chiâⁿ-chò kok-ka chiàn-lio̍k. Kāng-nî 7 goe̍h té chiau-khai ê Hok-kiàn Séng-úi Pat-kài Lio̍k-chhù Choân-hōe téng chèng-sek chò-chhut siat-li̍p Hok-chiu (Pêng-thâm) Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu ê koat-tēng, kiàn-li̍p lióng-hoāⁿ kēng-ka kín-bi̍t ha̍p-chok kau-liû ê khu-he̍k pêng-tâi, koat-gī kā Pêng-thâm kaìn-siat chiâⁿ-chò thàm-soh Lióng-hoāⁿ ha̍p-chok sin bô͘-sek ê sī-hoān-khu.

Le̍k-sú
-------

2009 nî , Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Kok-bū-īⁿ hoat-piáu liáu Koan-î Chi-chhî Hok-kiàn-séng Ka-khoài Kiàn-siat Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu tek Jio̍k-kan Ì-kiàn, sûi-āu tī Hok-kiàn Séng-úi八Pat-kài Lio̍k-chhù-hōe soan-pò͘ Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu chèng-sek sêng-li̍p. Kok-bū-īⁿ chóng-lí Un Ka-pó tī Cha̍p-it-kài Choân-kok Jîn-tāi Ngó͘-chhù Hōe-gī téng chò chèng-hú kang-chok pò-kò sî chí-chhut, ài choân-bīn chhim-hoà keng-chè kim-iông ha̍p-chok, thui-tōng Lióng-hoāⁿ keng-chè ha̍p-chok kheng-kè hia̍p-gī āu-sio̍k siong-tâm chhú-tit sin chìn-tián; ka-khoài Hái-se Keng-chè-khu kiàn-siat; chek-ke̍k khok-tāi kok-kài óng-lâi, khai-tián bûn-hoà, kàu-io̍k ê kau-liû. Lo̍h-bóe Hok-kiàn tùi Pêng-thâm tâu-chu ta̍k-nî cheng-tióng, iû 2010 nî ê 100-ek îⁿ Jîn-bîn-pè kàu 2011 nî ê 303-ek îⁿ, Si̍p-jī-ngó͘ kui-ōe kî-kan koh ta̍t-tiò 2500-ek îⁿ ê kui-bô͘.
**Tâi-oân Chhùi-chhiⁿ** sī Tīⁿ Jî-gio̍k siá-ê si. 1988 nî Siau Thài-jiân thè i chok-khek, āu-·lâi koh kā an-pâi tī i-ê *1947 Sū-khek* chò siu-bé ê tōa-ha̍p-chhiùⁿ. Chit-tè koa tī Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng chin ū tē-ūi, chiâⁿ-chōe-lâng kā tòng-chò sim-ba̍k tiong Tâi-oân-kok ê kok-koa.

Lōe-iông
--------

Thài-pêng-iûⁿ se-lâm hái-piⁿ, bí-lē-tó Tâi-oân chhùi-chhiⁿ.
Chá-chêng hō͘ gōa-pang thóng-tī, kiàn-kok taⁿ teh chhut-thâu-thiⁿ.
Kiōng-hô-kok hiàn-hoat ê ki-chhó͘, sù cho̍k-kûn pêng-téng saⁿ hia̍p-chō͘.
Jîn-lūi bûn-hòa, sè-kài hô-pêng, kok-bîn hiòng-chêng kòng-hiàn châi-lêng.
Choè goân-thâu Siōng-tè chhòng-chō, bí-lē-tó Tâi-oân choè-hó.
Siúⁿ-sù hō͘ chó͘-sian khiā-khí, kiàn-kok taⁿ Siōng-chú liap-lí.
Chú Ki-tok kok-ka ê kun-ông, lí-sióng-pang bo̍k-phiau ê kià-bōng.
Lán beh kiàn-siat jîn-ài kong-gī, chó͘-kok moá-toē chhin-chhiūⁿ tī thiⁿ. (A-men.)

Pán-pún ê cheng-chha
--------------------

* Tē-2-chat sī kaù-hoē-pán chiah ū --ê.
* Tē-3-kù ê "hō͘", pún-toé chiàu Tâi-gú hàn-jī tha̍k sī "siū", Tīⁿ Jî-gio̍k jīn-ûi tī chhiùⁿ-koa ê sî-chūn chhiùⁿ "hō͘" khah hó.
* Tē-4-kù ê "kiàn-kok" goân-tóe sī "to̍k-li̍p", āu-·lâi Tīⁿ Jî-gio̍k chiah kā kái-chò "kiàn-kok".
* Tē-11-kù ê "chó͘-sian", pún-toé sī "chó͘-kong".

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Tâi-oân Chhùi-chhiⁿ*** |

1. Kòng-thûi-phó͘ kap MP3
2. Hiû San-hiùng kā i hoan-e̍k chò Hak-fa
3. Lâi chhiùⁿ lán ê kok-koa -- Tâi-oân Chhùi-chhiⁿ, ū to̍k-chhiùⁿ kap ha̍p-chhiùⁿ.
4. kaù-hoē-pán, ū 2 chat.
"x ê pêng-hong-kin" ê sò͘-ha̍k piáu-ta̍t hong-sek
Tī sò͘-ha̍k siōng, sò͘-ba̍k *a* ê **pêng-hong-kin** (平方根) sī *y*, ah *y* 2 = *a*. Iā tio̍h sī kóng, sò͘-ba̍k *y* ê pêng-hong téng-î *a*. Pí-lūn kóng, 4 hām -4 lóng sī 16 ê pêng-hong-kin, in-ūi 42 = (−4)2 = 16. Só͘-ū hui-hū-sò͘ ê si̍t-sò͘ lóng ū chi̍t ê te̍k-tēng ê hui-hū-sò͘ pêng-hong-kin, hō-chò *chú-pêng-hong-kin* (主平方根), siá chò √*a*; kî-tiong √ chit-ê hû-hō hō-chò kin-hō. Pí-lūn kóng, 9 ê chú-pêng-hong-kin sī 3, siá chò √9 = 3, in-ūi 32 = 3 · 3 = 9, ah 3 sī hui-hū-sò͘.

Só͘-ū chiàⁿ-sò͘ lóng ū 2 ê pêng-hong-kin: √*a* hām −√*a*, mā ē-tàng chò-hóe siá chò ±√*a* (khòaⁿ chiàⁿ-hū-hō). Sui-jiân chú-pêng-hong-kin chí sī kî-tiong chi̍t ê pêng-hong-kin, m̄-koh it-poaⁿ "pêng-hong-kin" tio̍h sī teh kóng *chú-pêng-hong-kin*. Chiàⁿ-sò͘ *a* ê chú-pêng-hong-kin mā ē-tàng siá chò be̍k ūn-sǹg *a*1/2.

Hū-sò͘ ê pêng-hong-kin sī ho̍k-cha̍p-sò͘ thó-lūn ê hoān-ûi.

Chham-khó
---------

1. ↑  Zill, Dennis G.; Shanahan, Patrick (2008). *A First Course in Complex Analysis With Applications* (2nd pán.). Jones & Bartlett Learning. p. 78. ISBN 0-7637-5772-1. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2016-09-01.  Extract of page 78 Archived 2016-09-01 at the Wayback Machine.
**Tâi-oân Bûn-gē-ka Hia̍p-hōe** (台灣文藝家協會), 1939 nî 12 goe̍h 4 hō, iû Tâi-oân Si-jîn Hia̍p-hōe kái-cho͘, tī Tâi-pak sêng-li̍p. Hōe-oân chóng-kiōng 62 lâng, iû N̂g Tek-sî kap Se-chhoan Boán chò tiû-pī úi-oân. Hit-sî chham-ú ê Tâi-oân chok-ka ū Ông Io̍k-lîm, Ông Phek-chiau, Koeh Chúi-thâm, Khu Sûn-kong, Khu Éng-hàn, N̂g Tek-sî, Ngô͘ Sin-êng, Chiu Kim-pho, Chng Pôe-chho͘, Tiuⁿ Bûn-khoân, Iûⁿ Chhì-chhiong, Iûⁿ Hûn-phêng, Nâ Ìm-téng, Lêng Eng-chong, Lîm Hong-liân kap Lîm Bōng-liông téng lâng. Keh-nî ê 1 goe̍h chhe 1, hia̍p-hōe ê ki-koan cha̍p-chì Bûn-gē Tâi-oân chhòng-khan, iû Ji̍t-pún chok-ka Se-chhoan Boán tam-jīm chú-pian kiam hoat-hêng-jîn. 1941 nî 2 goe̍h hoat-hêng 2 kǹg 1 hō liáu-āu, hia̍p-hōe ūi-tio̍h beh phòe-ha̍p Ji̍t-pún tè-kok-chú-gī ê soan-thoân kap hiáng-èng hông-bîn-hòa ūn-tōng lâi kái-cho͘, hōe-tiúⁿ sī Tâi-pak Tè-tāi kàu-siū Sú-iá Hong-jîn, sū-bū cho͘-tiúⁿ sī Se-chhoan Boán. Kái-cho͘ āu, Se-chhoan Boán lēng-gōa tiû-cho͘ Bûn-gē Tâi-oân Siā, Bûn-gē Tâi-oân mā kái iû Bûn-gē Tâi-oân Siā hoat-hêng, hia̍p-hōe hêng-tông kái-sàn. Bóe-á, Bûn-gē Tâi-oân si̍t-chè-siōng chiâⁿ-chò Se-chhoan Boán chi̍t chhiú chú-tō ê cha̍p-chì, pī sok-chō chò Ji̍t-pún-lâng gōa-tē bûn-ha̍k ê siòng-teng, í lōng-bān kap iu-bí ê gē-su̍t chì-siōng chú-gī ûi-chú.
1945 nî liáu-āu ê Tâi-oân tē-hng kái-chè tiong, 12 ê chhī kap 30 ê koān ê io̍k-lio̍k ūi-tì.

***Tâi-oân Chiap-koán Kè-ōe Kong-iàu Tē-hng Kái-chè*** (臺灣接管計劃綱要地方政制) sī chiam-tùi Tâi-oân tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn liáu-āu ê hêng-chèng-khu kè-ōe ê chi̍t hūn chhó-àn. Che sī *Tâi-oân Chiap-koán Kong-iàu* ê kî-tiong chi̍t pō͘-hūn, tī 1945 nî 3 goe̍h chèng-sek thong-kòe. I-ê lōe-iông chú-iàu sī kā Ji̍t-pún sî-tāi kū-chè ê 5 ê chiu (州), 3 ê thiaⁿ (廳) kap 9 ê chhī (市) kái-chè chò 11 ê chhī (市), 9 ê it-kip koān (縣), 18 ê jī-kip koān kap 3 ê saⁿ-kip koān, koh kā chi̍t-koá tong-kio̍k jīn-ûi "bô-hó-sè" ê tē-miâ hō sin miâ. Lēng-goā, che mā chiàu-goân ēng Ji̍t-pún sî-tāi ê pó-kah chè-tō͘ lā ê lîm-lí (鄰里) kiàn-chè.

Tiong-hoâ Bîn-kok ê Tiōng-khèng Kok-bîn Chèng-hú chè-tēng thong-kòe chit-ê tē-hng kái-chè sī chiàn-chêng hoat-pò͘ ê chiap-siu Tâi-oân tiau-cha gián-kiù ê kî-tiong chi̍t pō͘-hūn. Lo̍h-bóe in-ūi chiàn-āu Tâi-oân si̍t-si kun-chèng it-goân, úi-jīm li̍p-hoat, hêng-chèng choan-chè, koh ka-siōng Tâi-oân ê si̍t-chè thóng-tī-chiá Tân Gî jīn-ûi chit-ê chè-tō͘ bô-hó-sè, só͘-í che pēng-bô chin-chiàⁿ si̍t-si kòe.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tâi-oân Chiap-koán Kè-ōe Kong-iàu Tē-hng Kái-chè lāi ê tē-hng hêng-chèng-khu |
| --- |
|  |
| Chhī | Tâi-pak-chhī | Ke-lâng-chhī | Gî-lân-chhī | Sin-tek-chhī | Tâi-tiong-chhī | Chiong-hoà-chhī | Tâi-lâm-chhī | Sóng-bûn-chhī | Ko-hiông-chhī | Pîn-tong-chhī | Hoa-liân-káng-chhī | Gô͘-chhe-chhī |
|  |
| It-kip koān | Lô-tong-koān | Chhit-chhiⁿ-koān | Tām-chúi-koān | Thô-hn̂g-koān | Oân-lîm-koān | Pak-káng-koān | Chan-bûn-koān | Iân-pêng-koān | Hōng-soaⁿ-koān |
|  |
| Jī-kip koān | Séng-sam-koān | Tiong-le̍k-koān | Chhong-hái-koān | Tek-lâm-koān | Hok-seng-koān | Tāi-kah-koān | Hong-goân-koān | Bū-hong-koān | Lo̍k-káng-koān | Pak-táu-koān | Lâm-tâu-koān | Táu-la̍k-kūn | Chheng-hong-koān | Tang-chio̍h-koān | Pak-mn̂g-koān | Ian-têng-koān | Tang-káng-koān | Hōng-lîm-koān |
|  |
| Saⁿ-kip koān | Hêng-chhun-koān | Phêⁿ-ô͘-koān | Tâi-tang-koān |

 |
**Tâi-oân Bîn-chú Tóng** (台灣民主黨) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê chi̍t ê kéng-gōa chèng-tóng, 1932 nî iû Lîm Hûn-liân, Lâu Pang-hàn, Tēⁿ Kàm-chiu téng lâng tī Tiong-hôa Bîn-kok Kńg-tang-séng Kńg-chiu-chhī sêng-li̍p. Chú-tiuⁿ bîn-cho̍k chū-koat kap Tâi-oân to̍k-li̍p, koh kiông-tiāu Tâi-oân ū chiâⁿ-chò to̍k-li̍p kok-ka ê chin hó ê tiâu-kiāⁿ, m̄-koh phō-chhî tio̍h kiông-lia̍t ê tōa Hàn-cho̍k su-sióng.

Tâi-oân Bîn-chú Tóng ê cho͘-chit tāi-kong khai-chong bêng-gī chú-tiuⁿ "kin-kì bîn-cho̍k chū-chú cheng-sîn, thui-hoan ī-bîn-cho̍k Ji̍t-pún tè-kok-chú-gī-chiá thóng-tī, í kiàn-siat Tâi-oân Bîn-cho̍k ê bîn-chú-kok ûi bo̍k-tek." Tâi-oân Bîn-chú Tóng keng-iû tóng-oân tāi-hōe thui-kí 15 ūi chip-hêng úi-oân, cho͘-chit chip-hêng úi-oân-hōe, chò-ûi chèng-tóng ê chòe-ko chí-hui ki-koan. Chip-hêng úi-oân-hōe hā-hat 5 ê chhù, pau-hâm chóng-bū-chhù, soan-thoân-chhù, châi-chèng-chhù, kun-sū-chhù kap kiù-chhat-chhù téng, pān-lí kok chhù sū-bū. Lēng-gōa, siat ū kàm-chhat úi-oân-hōe chò-ûi chèng-tóng ê chòe-ko kàm-chhat ki-koan, iû 7 ūi kàm-chhat úi-oân cho͘-sêng.

M̄-koh, Tâi-oân Bîn-chú Tóng sio̍k-î Ji̍t-pún sî-tāi ê Tâi-to̍k su-sióng, chham kin-á-ji̍t ê Tâi-to̍k su-sióng siāng tōa ê bô-kāng sī: hit-ê sî-kî ê Tâi-to̍k ūn-tōng ū kiông-lia̍t ê Hàn-cho̍k jīn-tông kap Tiong-kok su-sióng; tī chèng-tī siōng hi-bāng thàu-kòe Tâi-to̍k ê kòe-tō͘ kai-tōaⁿ lâi ta̍t-sêng hôe-kui Tiong-kok chèng-koân koán-hat ê chòe-chiong bo̍k-tek.
**Hu-ūi goân-siú** (虛位元首) sī bô chián-ak si̍t-chè chèng-tī koân-le̍k ê kok-ka goân-siú. Hu-ūi goân-siú bô tī kok-ka chèng-tī tiong pān-ián koat-tēng-sèng ê chok-iōng, hām si̍t-koân goân-siú ê khài-liām siong-tùi. Chit-má si̍t-hêng kun-chú li̍p-hiàn chè-tō͘ ê kok-ka ê kun-chú hām gī-hōe lōe-koh chè-tō͘ tiong ê chóng-thóng tī it-poaⁿ ê chêng-hòng hā lóng sio̍k-î hu-ūi goân-siú. Chia-ê kok-ka ê si̍t-chè koân-le̍k sī chiáng-ak chāi gī-hōe kap lōe-koh ê chhiú-lāi.

Put-kò hu-ūi goân-siú iu-goân sī kok-ka ê siōng-koân tāi-piáu, iā sī kok-ka thóng-it ê siōng-teng, ū-tang-sî ē chiap-thāi goā-kok chèng-iàu, chhut-sek tiōng-iàu tiûⁿ-ha̍p, pan-siū kok-ka êng-ū kap chìn-hêng kok-sū hóng-mn̄g téng-téng oa̍h-tāng. Kin-kì bô-kāng kok-ka ê chèng-tī chè-tō͘, ū-tang-sî iáu ē kin-kì kok-hōe ê koat-tēng jīm-bēng kap pà-bián chèng-hú siú-náu, kin-kì chèng-hú siú-náu ê thê-àn kái-sàn kok-hōe téng-téng lé-gî-sèng ê chèng-tī kang-chok.
Liāu-tī chháu-po͘ ū--lâng-chhī--ê choh-sit-iōng--ê **chhiah-gû**. (Phîⁿ-ô͘)
**Chhiah-gû / N̂g-gû** hiān-chú-sî eng-kai í-keng bô iá-seng--ê. Keng-kè lán-lâng kú-nî--ê iúⁿ-chhī, kâng-chéng (*Bos taurus*) kah sio-oá-chéng (*Bos indicus*) ê phòe-chéng thàu-lām, kah ū-kè-oē--ê khan-kà, chit-chióng í-keng kái-liông-ka̍h khah un-sûn--ê choh-sit-gû tī sió-lông keng-chok, hn̂g--ê bīn-chek siuⁿ-soè, hn̂g--ê só͘-iú-koân hun-soàⁿ, tē-hêng koân-kē bô-pîⁿ, bô ki-hâi-hoà ê lông-chhoan, sī ū i-ê bô-hoat-tō͘ tāi-toè ê hong-piān kap si̍t-iōng.

Chit-chióng choh-sit-gû boh hō͘ choh-sit-lâng khan-kà chìn-chêng. Tī gû 2-hè chó-iū tio̍h thang-hó kǹg-phīⁿ, chhng gû-kǹg-á, pa̍k gû-liāu-soh hō͘ chhin-chhái toā-siò, lâm-lú lóng oē-tàng khan-lâi-khan-khì lâi chhe-khián sú-iōng, tìⁿ-lôe, thoa-gû-chhia. Ūi-tio̍h boh hō͘ gû-káng ū ún-tēng ê sèng-sò͘, tī i khí-chhio chìn-chêng tio̍h ài kā-i iam-tiāu. Nā-sī su-iàu, ū-thang-sî-a iâu-koh ài-koà gû-hâm. Chiah-oē sūn-chhiú hó-ēng.
Âng-soàⁿ tāi-piáu chhiah-tō
**Chhiah-tō** sī 1 tiâu sióng-siōng ê îⁿ-kèng-soàⁿ, kho· tī 1 lia̍p hêng-seng ê lâm-pak-ke̍k ê tiong-ng ūi-tī; hit tah ê tē-bīn kap tńg-se̍h ê te̍k-sim (*axis of rotation*) pêng-hêng. Chit tiâu soàⁿ sī 1 ê tōa-îⁿ. Chhiah-tō kā kiû ê piáu-bīn chhiat chò Pak-poàⁿ-kiû kap Lâm-poàⁿ-kiû. I ê hūi-tō· hông tēng chò 0-tō·. Tē-kiû ê chhiah-tō ū 40070 km tn̂g.

Khì-hāu
-------

Jia̍t-tài, chhiah-tō ê kùi-cheh hām un-tài, hân-tài chha chin chē. Tiàm jia̍t-tài khiā-khí ê lâng it-poaⁿ kā kùi-cheh hun-chò 2 ê: sip--ê kap ta--ê. Chóng--sī, tōa-pō·-hūn óa-kīn chhiah-tō ê só·-chāi thàu-nî-tang sip, sui-bóng kî-tha ê in-sò· (koân-tō·, lī hái ê kī-lī) ē éng-hióng kùi-cheh ê piàn-hòa.

Chhiah-tō kap thài-khong
------------------------

Óa-kīn chhiah-tō ê tē-tiám sek-ha̍p siat thài-khong-káng a̍h-sī thài-khong tiān-thui, in-ūi hiah ê tiám tín-tāng ê sok-tō· siū tē-kiû tńg-se̍h éng-hióng, pí tē-kiû jīm-hô só·-chāi koh khah kín. Tùi hia hoat-siā thài-khong-chûn ē-tàng kiám iōng jiân-liāu. Khó-sioh tē-kiû ê chhiah-tō lo̍h tī hái-bīn khah chē, hán-tit keng-kòe lio̍k-tē.

Keng-kòe ê tē-tiám
------------------

* São Tomé kap Príncipe - keng-kòe Ilhéu das Rolas (kûn-tó ê 1 lia̍p sió-tó)
* Gabon
* Congo Kiōng-hô-kok
* Congo Bîn-chú Kiōng-hô-kok
* Uganda
* Kenya
* Somalia
* Maldives - khó-lêng bô tú-tú keng-kòe jīm-hô 1 ê tó
* Pini - Sumatra hū-kīn ê sió-tó
* Sumatra
* Lingga - Sumatra hū-kīn ê sió-tó
* Borneo - Kalimantan
* Sulawesi
* Halmahera
* Halmahera tang-pêng ê sió-tó-kûn
* Gilbert Kûn-tó - khó-lêng bô tú-tú keng-kòe jīm-hô 1 ê tó
* Phoenix Kûn-tó - Baker-tó hū-kīn
* Line Kûn-tó - Jarvis-tó hū-kīn
* Galápagos Kûn-tó - keng-kòe Isabela-tó.
* Ecuador
* Colombia
* Pa-se
**Chhiah-soaⁿ-á** (赤山仔, -子) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Jîn-bú-khu lāi ê chi̍t khu ke-chhī, hêng-chèng siōng sio̍k **Chhiah-soaⁿ-lí** koán-lāi.

Tē-lí
-----

Pún tē óa ùi Chiáu-chhêng-khu ê Chiáu-chhêng-kha pak-pêng, Oan-á-lâi sai-lâm-pêng, Tōa-oan tang-pêng. Lâm-pêng sī chi̍t chōa tùi Khó-thâm (考潭) chhun--kòe-lâi ê soaⁿ-lūn-tē.

Le̍k-sú
-------

Chhiah-soaⁿ-á ê chá-kî Hàn-bîn-cho̍k î-bîn chú-iàu sī goân Tēⁿ-sī Sî-tāi Tông-an-koān ê Lîm-sī kap Chiang-chiu-hú Lêng-khe-koān ê Hong-sī khún-hō͘.

Ùi Chheng-kok sî-tāi 1894 nî goân-sêng ê Hōng-soaⁿ-koān Chhái-hóng-chheh lāi-bīn, ū kì-lio̍k "Sió-chhiah-soaⁿ" tē-hō-miâ, sī Koan-im-lí lāi chi̍t lia̍p sió soaⁿ-á.

Kàu Ji̍t-pún sî-tāi, Chhiah-soaⁿ-á iân nn̄g-tiâu tō-lō͘ hoat-tián, chi̍t tiâu tùi Pat-kòa-liâu thàng--lâi; lēng-gōa chi̍t tiâu tùi Tōa-oan thàng kòe Bāng-lí (夢裡). Pún tē-hng chiàu 1939 nî thóng-kè, ū khiā-khí jîn-kháu 208 lâng.

Chham-khó
---------

* 葉雅芬 (2013). *高雄市仁武區開發的歷史變遷* (sek-sū thesis). 國立臺南大學 臺灣文化研究所.

### Chù-kha

1. ↑  臺灣總督官房企畫部 (1940). *昭和十四年末 臺灣常住戶口統計*.
**Chhiah-sek lú-ông ká-soat** (赤色女王假說, Eng. Red Queen's Hypothesis, Ji̍t. 赤の女王仮説) ia̍h **Âng hông-hiō ká-soat (紅皇后假說)** sī chi̍t ê seng-bu̍t chìn-hòa ê ká-soat.

John Tenniel ê chhah-ōe

Gí-gôan
-------

**Chhiah-sek lú-ông** sī Lewis Carroll ê sió-soat *Through the Looking-Glass, and What Alice Found There* (Hôa. 愛麗絲鏡中奇遇) ê teng-tiûⁿ jîn-bu̍t, i káng ê tâi-sû ''To̍k-to̍k put-toān cháu lo̍h-khì, lí chiah tek thêng-liû tī goân-tē'' (''It takes all the running you can do, to keep in the same place'') ho͘ iōng-lâi pí-lūn bu̍t-chióng, kò-thé, ûi-thoân-chú ài kè-sio̍k chìn-hòa chiah tek seng-chûn lo̍h-khì.

Cheng-gī
--------

Chhiah-sek lú-ông ká-soat kiông-tiâu seng-bu̍t ê hia̍p-tông chìn-hòa, put-lî-kò hut-sī seng-bu̍t chìn-hòa ê gōa-bō· in-sò·.

Chham-khó bûn-hiàn
------------------

* マット・リドレー 『赤の女王』 翔泳社 <翔泳選書>、ISBN 4-88135-146-X、ISBN-13: 978-4-88135-146-8。

Iú-koan bûn-hiàn
----------------

* Hamilton, W. D. "Sex versus non-sex versus parasites" 1980. Oikos 35,282-290.
* Hamilton, W. D. et al. "Sexual reproduction as an adaptation to resist parasites" 1990. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) 87:3566-3573.

Chham-kiàn
----------

* Hia̍p-tông chìn-hòa (協同進化)
* Hek-sek lú-ông ká-soat
**Tâi-to̍k tóng-kong** sī Tâi-oân Bîn-chìn-tóng tī 1991 nî 10 goe̍h 13 hō tē-gō͘ kài tē-it chhù choân-kok tóng-tāi-piáu tāi-hōe thong-kòe ê siu-tēng tóng-kong lāi ê chi̍t ê tiâu-bûn, i-ê chhó-àn sī iû chhòng-tóng tóng-oân Lîm Cho̍k-súi khí-chhó. Che kap Tâi-hái hiān-chōng bi̍t-chhiat siong-koan, i-ê lōe-iông sī chú-tiuⁿ thàu-kòe kong-bîn tâu-phiò si̍t-hiān Tâi-oân to̍k-li̍p ê lí-liām. Chit-ê tóng-kong ê thong-kòe, hō͘ Bîn-chìn-tóng chèng-sek chiâⁿ-chò chú-tiuⁿ Tâi-oân to̍k-li̍p ê chèng-tóng, mā hō͘ Tâi-oân chèng-tī chiông-chhú tī Tiong-kok thóng-it kap Tâi-oân to̍k-li̍p ê ì-sek hêng-thài tiong tùi-li̍p. In-ūi kí-hêng thóng-to̍k kong-tâu ê tōa-tōa éng-hióng Tâi-oân hái-kiap lióng-hōaⁿ koan-hē, Bîn-chìn-tóng tī Tân Chúi-píⁿ kap Chhòa Eng-bûn chip-chèng sî-tāi it-ti̍t bô-ì chiū thóng-to̍k chìn-hêng kong-tâu, î-chhî hiān-chōng, bô-ài bong tio̍h Tiong-kok ê chèng-tī bín-kám sîn-keng.
**Tshian-jîn kè-uē** (hàn-gú: 千人計劃; hái-guā ko-tsân-tshù jîn-tsâi ín-tsìn kè-uē (海外高層次人才引進計劃)) sī Tiong-kok kiōng-sán-tóng tiong-iong uí-guân-huē tsoo-tsit-pōo, Tiong-huâ jîn-bîn kiōng-hô-kok jîn-li̍k tsu-guân hām siā-huē pó-tsiong-pōo tsú-kuán, Tiong-iong jîn-tsâi kang-tsok hia̍p-tiāu sió-tsoo 2008-nî 12-gue̍h khí tsoo-tsit si̍t-si kè-uē, kè-uē sì-khoo-liàn-tńg tio̍h Tiong-kok huat-tián tsiàn-lio̍k bo̍k-piau, tiōng-tiám ín-tsìn teh hái-guā ha̍k-si̍p tsō-si̍t ê ko̍-tsân-tshù jîn-tsâi. Teh 2018-nî 9gue̍h 29-ji̍t, tshian-jîn kè-uē tshing-liân hāng-bo̍k phîng-sím kang-tsok sió-tsoo in-uī khó-liông tio̍h kàu hái-guā jîn-tsâi ê an-tsuân pó-tsiong; jî-lâi iau-kiû put-tik tuì-guā kong-khai the̍h-tio̍h "Tshian-jîn kè-uē" tsia--ê jī-gán. Tī 2020-nî 4-gue̍h 18-ji̍t, "Tshian-jîn kè-uē" teh Tiong-kok tāi-lio̍k ê Baidu, Sogou tíng-tíng ê tshiau-tshuē e̋n-jín í-ki̍p Weibo, WeChat tíng-tíng ê siā-kau bāng-lōo ê tshiau-tshuē kiat-kó í-king hông pîn-pâi. (Hàn-gí)

Tī 2018-nî liáu-āu, Bí-kok liân-pang tiâu-tsa-kio̍k jīm-uî tsit-ê kè-uē sī-iû Tiong-kok kiōng-sán-tóng tsú-tō; kè-uē sîng-uân khan-kha̍p iû Tiong-huâ jîn-bîn kiōng-hô-kok tsìng-hú tsí-hui hā ê kàn-tia̍p hîng-uî.

Tsù-kái
-------

1. ↑  "2010中国大陆"千人计划"名单全文". goân-loē-iông tī 2011-06-11 hőng khó͘-pih. 2011-07-16 khòaⁿ--ê.  (Hàn-gí)
2. ↑  "分析：中国"千人计划"". *金融時報*. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2019-01-16. 2019-01-16 khòaⁿ--ê.  (Hàn-gí)
3. ↑  鍾麗華 (2018-10-14). "中國千人計畫 涉間諜". 自由時報. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2019-08-09. 2019-08-09 khòaⁿ--ê.  (Hàn-gí)
4. ↑  楊之瑜 (2018-10-14). "美國FBI已盯上中國「千人計劃」，台灣傳出有33位專家在內". 關鍵評論. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2019-08-09. 2019-08-09 khòaⁿ--ê.  (Hàn-gí)
5. ↑  "多人被美国通缉逮捕后"千人计划"突然消失中国网络". 法國國際廣播電台. 2020-05-07. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2021-11-23. 2022-01-09 khòaⁿ--ê.  (Hàn-gí)

Tsham-ua̍t
----------

* Tiong-kok hêng-tōng kè-ōe
* Changjiang Scholars Program (長江學者獎勵計劃)
* Siang-têng tui-sò͘ [en]（siang-tîng tui-sòo; 雙重追訴、雙重危險、雙重危險禁止原則）
* Choa̍t-tùi-sèng tap-piān [en] (tsua̍t-tuì-sìng tap-piān; 絕對性答辯)
* Ok-mô͘ kah Amorth sîn-hū

Guā-pōo liân-kiat
-----------------

* Chinese Talent Program Tracker at the Center for Security and Emerging Technology
Tâi-tiong Chia̍t-ūn ê lō͘-sòaⁿ-tô͘
**Tâi-tiong To͘-hōe-khu Tāi-chiòng Chia̍t-ūn Hē-thóng** (臺中都會區大眾捷運系統), kán-chheng **Tâi-tiong Chia̍t-ūn** (臺中捷運) ia̍h **Tiong-chia̍t** (中捷), sī Tâi-oân chi̍t chō heng-kiàn tiong ê tāi-chiòng chia̍t-ūn hē-thóng, ho̍k-bū Tâi-tiong to͘-hōe-khu.

Tâi-tiong Chia̍t-ūn bāng-lō͘ hoān-ûi hâm-kài Tâi-tiong-chhī, Chiang-hòa-koān kap Lâm-tâu-koān, lō͘-sòaⁿ pau-koat Le̍k-sòaⁿ, Nâ-sòaⁿ, Ki-tiûⁿ-sòaⁿ kap Tāi-pêng-bū-sòaⁿ, lēng-gōa ū Le̍k-sòaⁿ iân-sin chì Chiang-hòa, Tōa-kheⁿ, í-ki̍p Nâ-sòaⁿ tē-jī kai-tōaⁿ téng kè-ōe. Tâi-tiong-chhī jîn-kháu cheng-ka khoài-sok, hō͘ Tâi-tiong Chiang-hòa to͘-hōe-khu ê jîn-kháu chóng-sò͘ í-keng chiâⁿ-chò Tâi-oân tē-jī tōa ê to͘-hōe-khu, tāi-chiòng ūn-su ê su-iàu-sèng kap pek-chhiat-sèng ji̍t-ek cheng-ka, chia̍t-ūn hē-thóng tng-teh heng-kiàn kap kui-ōe tiong.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tâi-oân ê thih-lō͘ ūn-su |
| --- |
|  |
| To͘-chhī-kan | 
* Tâi-oân Ko-sok Thih-lō͘
* Tâi-oân Thih-lō͘

 |
|  |
| Chia̍t-ūn | 
* Ko-hiông Chia̍t-ūn
* Sin-pak Chia̍t-ūn
* Tâi-tiong Chia̍t-ūn
* Tâi-pak Chia̍t-ūn
* Thô-hn̂g Chia̍t-ūn

 |
|  |
| Choan-iōng kap koan-kong | 
* A-lí-san Lîm-gia̍p Thih-lō͘
* Thài-pêng-soaⁿ Sim-lîm Thih-lō͘
* Tâi-oân Thn̂g-gia̍p Thih-lō͘

 |

 |
Tâi-tiān Tōa-lâu Chām ê goa̍t-tâi.
**Tâi-tiān Tōa-lâu Chām** (Hàn-jī: 台電大樓站; Eng-bûn: Taipower Building Station) sī Tâi-pak Chia̍t-ūn Siông-san Sin-tiàm Sòaⁿ ê chi̍t ê chia̍t-ūn-chām. Chhia-chām ê ūi-tì tiám Tâi-oân Tâi-pak-chhī Tiong-chèng-khu kah Tāi-an-khu ê kau-kài só͘-chāi.

Kài-siāu
--------

Tâi-tiān Tōa-lâu Chām ê chhia-chām khí tī-leh Roosevelt-lō ē-kha kah Su-tāi-lō-kháu hām Sin-hāi-lō-kháu ê tiong-kan. Chhia-chām tāi-bé sī **G9**.

1980 nî-tāi, chhia-chām ê bêng-chheng goân-pún beh hō-chòe "Sam-chóng Chām" (三總站), āu-lâi in-ūi Sam-kun Chóng-pēⁿ-īⁿ chóng-pō͘ poaⁿ-sóa kàu Lāi-ô͘-khu, m̄-chiah kái hō-chòe **Tâi-tiān Tōa-lâu Chām**. Put-kò, Tâi-tiān Tōa-lâu Chām kah Tâi-tiān Tōa-lâu si̍t-chè sīong sī bô-kâng só͘-chāi, Tōa-lâu ê ūi-tì sī tī Tâi-tiān Tōa-lâu Chām kah Kong-koán Chām chi-kan.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   **Tâi-pak Chia̍t-ūn Siông-san Sin-tiàm Sòaⁿ** |
| --- |
|  |
| 

---

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| **Siông-san Sòaⁿ** | Siông-san - Lâm-kiaⁿ Sam-bîn - Tâi-pak Sió-kū-tàn - Lâm-kiaⁿ Ho̍k-heng ■  - Siông-kang Lâm-kiaⁿ ■  - Tiong-san ■  - Pak-mn̂g ■■■ (→ Se-mn̂g) |
|  |
| **Sió-lâm-mn̂g Sòaⁿ** | (Pak-mn̂g ←) Se-mn̂g ■  - Sió-lâm-mn̂g - Tiong-chèng Kì-liām-tn̂g ■ (→ Kó͘-têng) |
|  |
| **Sin-tiàm Sòaⁿ** | (Tiong-chèng Kì-liām-tn̂g ←) Kó͘-têng ■  - Tâi-tiān Tōa-lâu - Kong-koán - Bān-liông - Kéng-bí - Toā-pêⁿ-nâ ■  - Chhit-tiuⁿ ■  - Sin-tiàm Khu-kong-só͘ - Sin-tiàm |

 |

 |
|  |
| 

---

 |
|  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | * hián
* lūn
* pian
 |

 |

 |
**Norbert Wiener** (1894 nî 11 goe̍h 26 ji̍t tī Missouri, Bí-kok – 1964 nî 3 goe̍h 18 ji̍t tī Stockholm, Sūi-tián) sī Bí-kok sò͘-ha̍k-ka. I sī Khòng-chè-lūn ê chhòng-sí-jîn.

I tī Bi̍t-so͘ -lí chiu Ko-lûn-pí-a chhut-sì, hū-chhin Lí ò· ûi-la̍p sī pho-lân che̍k iû-thài î-bîn, bó-chhin sī tek kok-che̍k iú-thài-lâng. Lí-ò sī ha-hu̍t-tāi-ha̍k su-lá-hu gí-cho̍k ê káng-su, i ēng i chū chhòng ê ko-ap hong-hoat poê-io̍k lo̍k peh te̍k. pîn i ê thian-hūn koh ka-siōng hū-chhin ê poê-io̍k, i chiâⁿ-choè sîn-tông. 1903 nî, i khai-sí ha̍k-hāu tha̍k-chheh; 1906 nî (12-hoè) , ko-tiong pit-gia̍p, tâng-nî 9-ge̍h ji̍p to̍k thah hu-si ha̍k-īⁿ siu-tāu sò͘-ha̍k; 1909 nî (15-hoè) sî i í chhú-tit ha̍k-sū ha̍k-ūi, ji̍p to̍k ha-hu̍t-tāi-ha̍k gián-kiù tōng-bu̍t-ha̍k. chi̍t nî liáu-āu i óng khang tùi-án-ne ní tāi-ha̍k tńg-tiō tiat-ha̍k. 1912 nî, 18-hoè ê i chhú-tit sò͘-lí lô-chip ê phok-sū ha̍k-ūi. 

I kàau Eng-kok Kiàm-kiô toè Lô-sò͘, Ha-tāi ha̍k-si̍p, 1914 nî koh tio̍h tek-kok ko têng-kun kap Toā-oē ·Hi-ní-peh-te̍k kap Ia-tek-bông ·Lân tō. liáu-āu i tńg lâi-kàu kiàm-kiô, koh chài tńg lâi-kàu bí-kok. 1915 kau 16 nî, i tī ha-hu̍t kàu-siū tiat-ha̍k, kî liáu-āu ūi thong-iōng tiān-khì kap toā bí pah kho choân chheh kang-chok. Chiàn-cheng kî-kan teh bé lí lân chiu a-peh teng chhì-giām-tiûⁿ chǹg géng tân-tō ha̍k. Chiàn-āu i tī moâ séng lí kong kàu-siū sò͘-ha̍k. I káng-khò ki-khiáu ok-loat, siông-siông nāu chhiò-oē he̍k-sim bô tī teh-iân. 

Teh Bâ-séng-lí-kong jīm-kàu sî, i put-sî kàu au-chiu. 1926 nî kap chi̍t e5 tek-kok î-bîn kiat-hun. In-ū-nn̄g ê cha-bó͘-kiáⁿ. I chú-iàu tī ko têng-kun kap kiàm-kiô, gián-kiù pò͘-lang ūn-tōng, hū li̍p ia̍p piàn-oāⁿ, tiāu kap hun-sek, te̍k lī khek lûi būn-tê kap Tauber hêng tēng-lí tán. 

Jī-chiàn sî, i tī chhiuⁿ-phàu khòng-chè hong-bīn kang-chok, ín-hoat liáu i tùi thong-sìn lí-lūn ê hèng-chhù, chhiok-sêng liáu khòng-chè lūn ê tàn-seng. Chiàn liáu-āu hoat-seng liáu chi̍t-kiāⁿ koài-sū. i iau-chhiáⁿ liáu jîn-kang tì-hūi, tiān-náu kho-ha̍k kap sîn-keng sim-lí-ha̍k ê siàu-liân ha̍k-chiá kah-moâ séng lí kong. tng-chit-phe ha̍k-chiá lâi kàu-sî, i khah tu̍t-jiân toān-choa̍t só͘-ū lâi-óng. chit khó-lêng iû i ê sîn-keng chit sèng-keh ín-khí. i ê chhù cho̍k-tiong pau-koat sió-tī tán, ū giâm-tiōng ê cheng-sîn hun-lia̍t chèng pīⁿ-sú, á ûi la̍p pún-sin chiah ū-tāng tō͘ ê kīn-sī(teh-bâ séng lí kong jīm-kàu sî, chha-put-to tit-ēng-chhiú-bong-tio̍h chhiûⁿ-piah kiâⁿ-lō͘)kap giâm-tiōng ê sò ut-chèng. sò chèng hoat-choh sî, i hong kông sāi ê cháu piàn hāu-hn̂g, ǹg pa̍t-lâng soan-thoân i ê hoat-hiān. Á ut-chèng chèng-chōng sán-seng sî, i chek-kúi nā pái-hiòng-moâ séng ê tông-sū lia̍t bûn sim soat-bêng ka-kī ê chū-sat liām-thâu. 

Jī-chiàn chi-āu, i tùi kho-ha̍k gián-kiù ê chèng-tī éng-hióng kap kho-ha̍k ê kun-sū iōng-tô͘ koh khah koan-chù. i kū-choa̍t ūi kun-sū ki-hâi kang-chok. 

1964 nî i tī sūi-tián su tek ko ní mô óng-seng.
Norah Jones (2007)
**Norah Jones** (pún-miâ **Geetali Norah Shankar**; 1979 nî 3 goe̍h 30 ji̍t chhut-sì ) sī chi̍t ūi Bí-kok ê cha-bó͘ koa-chhiú, chok-khek-ka kiam ián-oân. I ū Eng-kok-hē Bí-kok-lâng kap Ìn-tō͘-hē Bēng-ka-la-lâng ê hiat-thóng. I sī ián-chàu-ka Ravi Shankar ê cha-bó͘-kiáⁿ, iā sī Anoushka Shankar ê bô-kāng lāu-bú ê a-ché. I tī 2002 nî hoat-piáu i-ê tē-it tiuⁿ choan-chi̍p *Come Away with Me*, che sī i ián-gē seng-gâi ê thâu-chhut. Chit tiuⁿ su-chêng chiok-sū-ga̍k choan-chi̍p thè i iâⁿ-tit 5 hāng Grammy Chióng. Jones jiân-āu tī 2004 nî hoat-piáu i-ê tē-jī tiuⁿ choan-chi̍p *Feels Like Home*. 2007 nî, i hoat-piáu i-ê tē-saⁿ tiuⁿ choan-chi̍p *Not Too Late*, kāng chi̍t nî iā chham-ú *My Blueberry Nights* ê ián-chhut, che sī i tē-it pái ê tiān-iáⁿ chhut-ián. 2009 nî, hoat-piáu choan-chi̍p *The Fall*. I tī Bí-kok kap thong-sè-kài hun-pia̍t ū chhiau-kòe 2000-bān kap 5000-bān ê choan-chi̍p siau-siû-liōng, sī 2000 nî-tāi siōng-kài thiòng-siau ê cha-bó͘ chiok-sū-ga̍k koa-chhiú.

Goā-pō͘ liân-kiat
-----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Norah Jones*** |

* Koaⁿ-hong bāng-chām
* Norah Jones tī Bāng-lō͘ Tiān-iáⁿ Chu-liāu-khò͘

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 84228225
* LCCN: no2002031942
* ISNI: 0000 0001 1476 1570
* GND: 129256706
* SUDOC: 078062551
* BNF: cb14056888n (data)
* BIBSYS: 3089655
* MusicBrainz: 985c709c-7771-4de3-9024-7bda29ebe3f9
* NLA: 49782513
* NKC: js20030331002
* BNE: XX4815983

 |

 |
Hun-in ha̍p-hoat khai-hòng hō͘ tông-sèng phoāⁿ-lī
  Sêng-jīn kî-thaⁿ kok-ka / tē-hng ê tông-sèng hun-in
  Chèng-hú / hoat-īⁿ sêng-jīn tông-sèng hun-in
  Bîn-sū kiat-ha̍p / chù-chheh phoāⁿ-lī koan-hē
  Hui ha̍p-hoat

**Tông-sèng hun-in** (同性婚姻; *same-sex marriage*) sī kāng-khoán sèng-pia̍t ê nn̄g lâng chi-kan tè-kiat hun-in koan-hē. Che mā hō͘ tông-sèng hun-in chi-chhî-chiá hō-chò **hun-in pêng-khoân** (婚姻平權). Bo̍k-chiân, thong-sè-kài ū 20 ê kok-ka kap 13 ê chū-tī léng-tē tī choân léng-he̍k lāi ê hoat-lu̍t tiong siat ū tông-sèng hun-in chè-tō͘; 2 ê kok-ka kap 1 ê chū-tī léng-tē ê pō͘-hūn tē-khu ū chit-khoán chè-tō͘. Lēng-goā, ū 16 ê kok-ka, 1 ê chū-tī léng-tē choân-kéng, í-ki̍p 6 ê kok-ka ê pō͘-hūn tē-khu, tī hoat-lu̍t siōng bô hō-chò "hun-in", tān-sī ióng-iú hām hun-in si̍t-chè kāng-khoán ia̍h-sī chi̍t pō͘-hūn hun-in khoân-lī gī-bū ê tông-sèng bîn-sū kiat-ha̍p he̍k-chiá seng-oa̍h phoāⁿ-lī ê chè-tō͘.