recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Iú-koan lâng-miâ--ê pō͘-hūn (姓), chhiáⁿ khoàⁿ: Jī-sìⁿ*
*Khoê(khê)-sìⁿ, khoe(khe)-sìⁿ choán kah chia, iú-koan iōng iâ-á-khak chò--ê sìⁿ, chhiáⁿ khoàⁿ kûi-sìⁿ*
choá-sìⁿ
kó͘-ai-li̍p--ê sìⁿ
**sìⁿ** (sìⁿ, hàn-jī: 扇) iah-sī **khoê-sìⁿ** sī chi̍t khoán ēng chhiú ia̍t-hong lâi kàng-jia̍t--ê ke-si. Iōng iâ-á-khak chò--ê kiò kûi-sìⁿ (khoe-sìⁿ, 葵扇), mā ū iōng be̍h-chháu chò--ê be̍h-chháu-sìⁿ, tek-bi̍h-á chò--ê bi̍h-sìⁿ, ēng choá chò--ê choá-sìⁿ, iōng ha̍p-sêng châi-liāu celluloid chò--ê chiuⁿ-ló-sìⁿ, í-ki̍p iōng pin-lêng--ê ha̍h (箬, si̍t-bu̍t pau ki-kut--ê ngē hio̍h-á) chò--ê pīn-lêng-ha̍h-sìⁿ téng-téng.

sìⁿ chè-cho̍k liáu-āu ū-sî ē tī sìⁿ-kut bīn-téng tah choá, kiò "sìⁿ-bah" iah-sī "sìⁿ-hio̍h". Sìⁿ-thâu (sìⁿ--ê ē-té) kiat-liân sìⁿ-kut--ê tek-sim-tiám (軸心-), hō-chò "sìⁿ-sim".

Sui-bóng taⁿ ū khong-tiâu, léng-khì iah-sī tiān-hong (hong-sìⁿ) téng tiān-khì lâi kàng-un, tān-sī sìⁿ mā tī chi̍t-koá bú-tō (舞蹈) iah-sī gî-sek sú-iōng, pí-lūn tī Tâi-oân Hàn-jîn--ê hun-lé sin-niû chhut-kè--ê sî ē kā sìⁿ tàn-tiāu. Iā ē-tàng thê-lâi jia-iam (jia-khàm) ka-tī--ê bīn.

Ín-sin
------

Lēng-goá mn̂g--ê pang-á mā kiò-chò mn̂g-sìⁿ, sìⁿ mā sī mn̂g-sìⁿ--ê liōng-sû (量詞), pí-lûn "nn̄g sìⁿ mn̂g" (siang-sìⁿ-mn̂g). Phah phi̋n-phóng (*ping pong*) sî chhiú the̍h--ê kiû-poe mā hō-chò "kiû-sìⁿ".

* toaⁿ-sìⁿ-mn̂g
* phi̋n-phóng--ê kiû-sìⁿ

chham-khó
---------

* thoân-siàn (團扇, Ji̍t-gí *utiwa*)
* kûi-sìⁿ
* hong-sìⁿ (tiān-hong)
* mn̂g-sìⁿ
* kiû-sìⁿ
**It-lē it-hiu** (一例一休) sī Tâi-oân Chhòa Eng-bûn chèng-hú tī 2016 nî chip-chèng liáu-āu só͘ thui-tōng ê lô-kang kang-chok-jit kái-kek chèng-chhek, chú-iàu sī teh siu-chèng *Lô-tōng Ki-chún Hoat*, hō͘ só͘-ū ê lô-kang ta̍k lé-pài lóng ū chi̍t kang lē-kà-ji̍t kap chi̍t kang hiu-sek-ji̍t. Lē-kà-ji̍t sī kiông-chè hiu-kà, ah hiu-sek-ji̍t pó-liû tio̍h tân-sèng ka-pan ê khong-kan, lâi khak-pó lô-kang ū chiok-gia̍h ê hiu-sek sî-kan.

Kò͘-chú ē-tàng tī teng-sûn lô-kang ê tông-ì liáu-āu, hō͘ lô-kang tī hoat-tēng ê hiu-sek-ji̍t ka-pan. Lē-kà-ji̍t kan-na ē-tàng tī pit-iàu ê sî-chūn, kò͘-chú chiah ē-tàng iau-kiû lô-kang ka-pan; lô-kang tī lē-kà-ji̍t ka-pan liáu-āu, kò͘-chú tio̍h-ài chiàu kui-tēng hō͘ lô-kang soán-te̍k pó-kà. *Lô-ki-hoat* ê siong-koan siu-chèng-àn í-keng tī 2016 nî 12 goe̍h chhe 6 chāi Li̍p-hoat-īⁿ sam-tho̍k thong-kòe. Lēng-gōa, put-koán lô-kang sī tī lē-kà-ji̍t he̍k-chiá sī hiu-sek-ji̍t ka-pan, kò͘-chú lóng ài chi-hù lô-kang ka-pan-hùi.
|  |
| --- |
| Mô͘-se Gō͘ Keng |
| Chhòng-sè-kì |
| Chhut-Ai-ki̍p-kì |
| Lī-bī-kì |
| Bîn-sò͘-kì |
| Sin-bēng-kì |
|  |

A-tàng hô Hā-oa
Chhòng-sè-kì sī Iû-thài Sèng-keng lu̍t-hoat-su ê thâu chi̍t koàn. Tù-chiá sī Mô-se.  

Chhòng-sè-kì sī kì-chài "khí-gôan" ê su. I kì-su̍t í-tiū ê chhòng-chō, jîn-lūi ê khí-gôan, chōe-ok hô jîn-sè khó•-lān ê khai-sí.; tâng-sî kì-su̍t Sîn chóaⁿ-iūⁿ kin jîn-lūi lâi-óng. Chôan-su khó-í hun-ûi lióng pō•-hūn:

* 1. Chi̍t chì cha̍p-it-chiuⁿ kì-su̍t í-tiū ê chhòng-chō hô jîn-lūi chá-kî ê le̍k-sú, pau-koat A-tàng hô Hā-oa, Kai-ín hô A-peh, Nô•-a kah hông-chúi; í-ki̍p Pa-pia̍t-thah téng sū-chek.

* 2. Cha̍p-jī chì gō•-cha̍p-chiuⁿ kì-su̍t Í-sek-lia̍t chu sian-chó• ê le̍k-sú. Siú-sian sī í sìn-sim hô sūn-ho̍k tù-chheng ê A-pek-la̍h-hán, chiap-tio̍h sī i ê lâm-jî Í-sat, chú-sun Ngá-koh, hô Ngá-koh ê cha̍p-jī lâm-jî——chiū-sī kò•-sêng Í-sek-lia̍t cha̍p-jī chi -cho̍k ê cho̍k-tiúⁿ——ê le̍k-sú, te̍k-pia̍t tio̍h-tāng Iok-sek ê keng-le̍k í-ki̍p Ngá-koh hô kî-thaⁿ î ê lâm-jî chóaⁿ-ē hê-tòa kòan-sio̍k chiân-óng Ai-ki̍p ki-chū ê kò•-sū.

Tē-it-chiuⁿ
-----------

Kì-chài Siōng-tè chhòng-chō thiⁿ-tē ú-tiū bān-bu̍t ê thâu la̍k-ji̍t.  

Thâu-chi̍t-ji̍t, chō kng, hun ji̍t mîⁿ. （SÎ）  

Tē-jī-ji̍t, chō kiong-chhong. (KHONG)  

Tē-saⁿ-ji̍t, hun tē kah hái, chō si̍t-bu̍t.(MIĀ)  

Tē-sì-jit, chō ji̍t, goe̍h kah chhiⁿ-sîn.(KÙI-CHIAT, NÎ-JI̍T, SÒE-GOA̍T)  

Tē-gō͘-ji̍t, chō hî kah chiáu.(HIAT-KHÌ)  

Tē-la̍k-ji̍t, chō tōng-bu̍t kah lâng.(HIAT-KHÌ vs LÊNG-MIĀ)

Tē-jī-chiuⁿ
-----------

Tiōng-ho̍k Siōng-tè chhòng-chō ê tōa-kang, tān-sī kah chiau-tiám chi̍p-tiong tī lâng.
Khí-thâu saⁿ-chat chiap-sòa tē-it-chiuⁿ, siá tē-chhit-ji̍t. Che sī An-hioh-ji̍t ê iû-lâi. 
Soah-lâi kóng-khí chō lâng chìn-chêng ê sè-kài i-ki̍p Siōng-tè ūi lâng só͘ pī-pān ê khoân-kéng, iah-tio̍h-sī Ài-tiān-hn̂g. Siōng-tè chō lâng liáu-āu, beh chhōe chi̍t-ê pang-chān ê lâi phit-phòe i, chóng-sī chhōe bô, só͘-í Siōng-tè ûi chi̍t-ê lâng chō chi̍t-ê cha-bó͘-lâng chòe i ê bó͘.

Tē-saⁿ-chiuⁿ
------------

Lâng siū ín-iú lâi hoān-chōe. Lâng hoān-chōe liáu-āu hām Siōng-tè ê koan-hē sán-seng ê piàn-hòa. Siōng-tè tùi hoān-chōe liáu-āu ê lâng só͘ hē ê chiù-chó͘ kah têng-hoa̍t.

Tē-sì-chiuⁿ
-----------

A-tong ê nn̄g-ê hāu-siⁿ ê kò͘-sū. Chi̍t ê sī siū Siōng-tè khòaⁿ-kò͘ ê A-pek, lēng-gōa chi̍t ê bô, miâ kiò Kai-ún. Kai-ún in-ūi án-ne lâi Thâi-sí A-pek. Āu-poàn pō͘-hūn kài-siāu nn̄g ê ka-cho̍k, chi̍t ê sī chhiong-móa sio̍k-sè sek-chhái ê Kai-ún ka-cho̍k, chi̍t-ê sī sìn Siōng-tè ê Siat ê ka-cho̍k. Siat sī A-tong ê tē-saⁿ-ê hāu-siⁿ, tī Kai-ún thâi-sí A-pek í-āu só͘ siⁿ.

Tē-gō͘-chiuⁿ
------------

Siông-sè kì-chài A-tong ka-cho̍k cha̍p-tāi ê thâu-chiūⁿ-siⁿ. Tē-cha̍p-tāi sī Na-a.

Tē-la̍k-chiuⁿ
-------------

In-ūi lâng sim-lāi só͘ siūⁿ ê liām-thâu ta̍k-ji̍t lóng sī pháiⁿ, Siōng-tè beh ēng Tōa-chúi châu-bia̍t tōe-chiūⁿ ê siok jio̍k-thé ê oa̍h-mih. Siōng-tè hoan-hù Na-a chō tōa-chûn, lâi pó-chûn in chi̍t-ke kap chi̍t-kóa tōng-bu̍t ê sìⁿ-miā.
**Bán-bīn** sī 1-khóan chū kó·-chá tō ū ê bí-iông-su̍t. Bán-bīn tō sī ēng ìu mî-soàⁿ kap pe̍h-hún kā bīn--ni̍h ê mn̂g, thiâu-á-chí kap tēng-phôe kháu--lo̍h-lâi, hō· bīn pìⁿ kah kng-ku̍t koh iù-phôe. Tī Tiong-tang, Lâm-a, Tang-a lóng ū bán-bīn ê thoân-thóng.

Bán-bīn ê thôan-thóng
---------------------

### Tâi-oân

Éng-chá pēng m̄-sī lóng-chóng ê cha-bó·-lâng lóng ē-sái bán-bīn--ê, nā chiàu thôan-thóng ê hong-sio̍k, iáu-bē chhut-kè ê siàu-liân cha-bó·-gín-á tō bē-sái bán--tit. In tio̍h tán kah beh chhut-kè chìn-chêng, chó·-sian pài-liáu, chiah hō· chhin-chiâⁿ lāi-té ū-hòe koh ū hok-khì ê cha-bó· sī-tōa thè sin-niû-á chò thâu-chi̍t-kái ê bán-bīn, soah liáu-āu cha-po· chit-pêng chiah pau âng-pau hō· bán-bīn ê sī-tōa chò lé.

Khah-chá hū-jîn-lâng tû-khì chiàu sî-kan kò·-tēng bán-bīn, koh ū kúi-ê-á te̍k-pia̍t ê ji̍t-chí mā ē bán-bīn. Pí-lūn sin-chiaⁿ ê sî, 24 sàn-sîn liáu-āu, keh-tńg-kang ài bán-bīn, piáu-sī kái-thâu-ōaⁿ-bīn, nā gō·-go̍eh-cheh, tiong-gôan-cheh téng-téng ê cheh-ji̍t mā ē thiau-kang khì bán-bīn.

In-ūi khah-chá ê lâng jīn-ûi bán-bīn ē-tàng kā pháiⁿ-ūn tàn-hìⁿ-sak, só·-í nî-á-cheh-á tō khah ē khì bán-bīn.

Bán-bīn ê pō·-sò·
-----------------

Bán-bīn ê ke-si chin kán-tan, kan-taⁿ 1-khûn iù mî-sòaⁿ kap 1-a̍p hō-chò **phòng-hún** ê pe̍h-hún niā-tiāⁿ.

Chit-khí-khiàn ē seng kā phòng-hún boah tī bīn--ni̍h, thang khip-siu bīn iû, hō· mî-sòaⁿ khah hó thang kā mn̂g khau--khí-lâi. Koh lâi tō ēng 1-tiâu mî-sòaⁿ sio-chhé, ēng chhùi tùi sòaⁿ tiong-ng kā--leh, chiah siang-chhiú lia̍h siang-thâu, chì-la̍t lâi khau bīn, kā mn̂g, thiâu-á-chí kap tēng-phôe khau--khí-lâi. Gâu bán-bīn ê lâng bán-liáu chin chheng-khì koh bē thiàⁿ, mê-kak ū 3-tiám, tē-it sī ài ē-hiáu chì-la̍t, tē-jī sī mî-sòaⁿ ài peⁿ-ân óa hō· bā, koh ka-siōng kha-chhiú mé-lia̍h, án-ne tō ē khah-sūn-sī.

Goā-pō͘ liân-kiat
-----------------

* Google Answers (Eng-gí)
tóng-àn:Russian Revolution of 1917.jpg
**Lō͘-se-a Kek-bēng** (Lō͘-se-a-bûn: Русская революция) sī 1917 nî tī Lō͘-se-a hoat-seng ê hē-lia̍t kek-bēng ūn-tōng ê thóng-chheng. Chit pái kek-bēng chòe-āu ê kiat-kio̍k sī kā Lō͘-se-a Té-kok thui-hoan, khí-chō So͘-liân. Tī 1917 nî 3 goe̍h hoat-seng ê Jī-goe̍h Kek-bēng sú-tit Romanov Ông-tiâu pī thui-hoan, iû lîm-sî chèng-hú chiáng-khoân. Kāng chi̍t nî 11 goe̍h, koh hoat-seng Cha̍p-goe̍h Kek-bēng, sú-tit lîm-sî chèng-hú koh-chài pī thui-hoan, iû Bolshevik kiōng-sán chèng-hú chhú-tāi.

Tī Sèng Peterburg po̍k-hoat ê Jī-goe̍h Kek-bēng (1917 nî 3 goe̍h) sī chi̍t tiûⁿ chū-jiân phó͘-ki̍p khok-sàn ê kek-bēng ūn-tōng. Lō͘-se-a Té-kok Gī-hōe tī hūn-loān tong-tiong chiáng-ak chèng-koân, sêng-li̍p Lō͘-se-a Lîm-sî Chèng-hú. Kok-ka kun-tūi jīm-ûi in bô-hoat-tō͘ ap-chè kek-bēng ê lōng-tiâu, lîm-sî chèng-hú tī Lō͘-se-a boa̍t-tāi Sa-hông Nikolai 2-sè thè-ūi liáu-āu, chèng-sek chhú-tit Lō͘-se-a ê chèng-khoân.

Pōe-kéng
--------

1917 nî chhe, Lō͘-se-a ê kek-bēng sî-ki í-keng sêng-se̍k; i thè siā-hōe tòa-lâi liáu choán-piàn ê khè-ki, soah mā tòa-lâi liáu chiâⁿ tōa ê bī-ti. Sàn-chhiah ê chng-kha ki-bîn tī lông-gia̍p kap kang-gia̍p khoân-kéng tiong-kan óng-lâi ê chêng-hêng jú-lâi-jú pîn-hoân, sīm-chì soán-te̍k poaⁿ-chhù, tì-sú to͘-chhī lô-tōng-la̍t chhî-sio̍k chòng-tāi. Tiong-sán kai-kip ê pe̍h-niá chit-oân, seng-lí-lâng kap choan-gia̍p jîn-sū (pau-hâm āu-kî ê i-seng, lu̍t-su, kàu-su, kì-chiá, kang-têng-su téng-téng) tē-ūi tau̍h-tau̍h-á thê-seng. Tio̍h-sǹg sī kùi-cho̍k, mā pit-su tī chit-ê put-toān piàn-hòa ê keng-chè chè-tō͘ tiong chhōe chhut sin ê seng-chûn hong-sek. Tong-tāi lēng-gōa ū sin kai-kip heng-khí (pí-lūn bû-sán kai-kip kap chu-pún-ka), chia-ê kai-kip iū-koh chiàu sin-hūn tē-ūi ê bô-kāng ū chha-ī.

Lō͘-se-a ê siā-hōe kûn-thé ia̍h-sī siā-hōe pian-kài piàn kah jú-lâi-jú bô hó chheng-chhó͘ kài-tēng. M̄-nā cho̍k-kûn í kok-chióng hong-sek hun-lia̍t, in-ê tēng-kài mā in-ūi poaⁿ-sóa ê lông-bîn, lô-tōng tì-sek hūn-chú, sū-sin choan-ka téng lâi tau̍h-tau̍h-á bô͘-hô͘. Khok-tián ê siong-gia̍p bûn-hòa í-keng tì-sú lâng ê seng-oa̍h kái-piàn, tiông-kiàn liáu bu̍t-chit seng-oa̍h ê bīn-māu (kiàn-tio̍k, tiàm-bīn, kóng-kò, sî-cheng kap ki-hāi), pēng pôe-io̍k liáu sin ê bu̍t-chit io̍k-bōng.

### Keng-chè kap siā-hōe piàn-chhian
sè tâi ê La-jí-oh
**La-jí-oh** (Ji̍t-pún-gí: ラジオ, Eng-gí: radio) sī 1 chióng bû-soàⁿ (bô chiap soàⁿ) thoân-sàng sìn-hō ê ki-su̍t kap ke-khì, nā it-poaⁿ kóng "la-jí-oh", sī chí chiap-siu ê ke-khì khah-chē. Ki-su̍t-tek iōng-sû, sī "hòng-sàng", "la-jí-oh hòng-sàng" iah-sī "kóng-pò". La-jí-oh thoân-sàng--ê sìn-sit chú-iàu sī siaⁿ-im, thoân-sàng ê hong-sek, sī kā pîn-lu̍t khah-kē koè khó-kiàn-kng (lâng ba̍k-chiu khoàⁿ-ē-tio̍h ê kng-soàⁿ) ê tiān-chû-pho, thàu-koè tiâu-piàn kòng-chè, lâi thoân-chhut bô-kâng ê sìn-hō.

Thâu-chêng kóng ê tiān-chû-pho sī ēng tiān-chû-tiûⁿ chín-tōng ê hong-sek, thong-koè khòng-khoah ê khong-kan lâi thoân-sàng--ê, i pún-sin bô-su-iàu lēng-goā ê mûi-kài. Chu-sìn in-ūi tiān-pho ê bó͘-chi̍t-koá sèng-chit (pí-lūn-kóng chín-pak kap pîn-lu̍t), keng-koè tiâu-piàn sán-seng ū-hē-thóng ê piàn-hoà, ta̍t-sêng chih-chài bô-kâng ê sín-sit ê bo̍k-tek. La-jí-oh hòng-sàng ê tiān-pho nā thoân lâi tī tiān-tō-thé (chiap-siu ê ke-khì ê chú-iàu pō͘-hūn), chín-tōng ê tiān-chû-tiûⁿ tō ē ín-khí tō-thé lāi-té ê kau-liû-tiān piàn-hoà, che tiān-liû ē-tàng koh chìn-chi̍t-pō͘ choán-oāⁿ chò im-siaⁿ he̍k-chiá-sī pa̍t-hāng tài chu-sìn ê sìn-hō. Í-siōng tō-sī la-jí-oh ê ki-pún goân-lí.
Nn̄g-ê chhiⁿ-thé ê hē-thóng ōe-tàng chhōe-tio̍h 5-ê só͘-chāi thang-hó koh khǹg 1-ê chit-liōng khah sòe ê chhiⁿ-thé jı̍p-·khì, hō͘ in 3-ê ê siong-tùi ê ūi sī kò͘-tēng ê, chit-5-ê só͘-chāi tō hō-chò **Lagrange tiám**.

5-ê Lagrange tiám.
Pí-lūn-kóng, goe̍h-niû kap tē-kiû se̍h in-ê chit-liōng tiong-sim teh kiâⁿ, lán ōe-tàng kā jîn-chō oē-chhiⁿ khǹg-tī goe̍h-tē hē-thóng ê Lagrange tiám, hō͘ i mā se̍h goe̍h-niû kap tē-kiû ê chit-liōng tiong-sim teh kiâⁿ. nā án-ne tāng-la̍t tō ōe tú-á-hó hō͘ jîn-chō ōe-chhiⁿ pó-chhî tī Lagrange tiám ê só͘-chāi. Ùi tē-kiû lâi khoàⁿ, goe̍h-niû kap ōe-chhiⁿ siong-tùi ê ūi bōe kái-piàn, ùi goe̍h-niû lâi khoàⁿ, tē-kiû kap ōe-chhiⁿ siong-tùi ê ūi bōe kái-piàn, ùi ōe-chhiⁿ lâi khoàⁿ, tē-kiû kap goe̍h-niû siong-tùi ê ūi mā bōe kái-piàn.

Le̍k-sú
-------

 *Chit pha iáu-bōe ū lâng siá. Chhiáⁿ tàu pó͘-chhiong lōe-iông.*

Ūi
--

Lán kā 2-ê chhiⁿ-thé tiong-kan chit-liōng khah tōa-·ê hit-ê hō-chò M1, khah sòe-·ê hō-chò M2.

### L1

L1 tiàm-tī 2-ê chhiⁿ-thé tiong-ng, khah óa M2 ê só͘-chāi. NASA tī ji̍t-thâu kap tē-kiû ê L1 an 1-ê Advanced Composition Explorer, beh koan-chhat jı̍t-thâu ê oa̍h-tōng.

### L2

L2 tiàm-tī M1 kap M2 khan-·khí·lâi ê hit-tiâu soàⁿ téng-bīn, tī M2 ê gōa-kháu. NASA tī tē-kiû ê L2 an 1-ê Wilkinson Microwave Anisotropy Probe.
Nā-sī M1 phēng M2 tōa chiâⁿ-chōe, L1 kap L2 lî M2 tō chha-put-to pîⁿ hn̄g, lóng tī Hill kiû-bīn téng-koân. Hill kiû-bīn ê poàⁿ-kèng *r* sī

{\displaystyle r\approx R{\sqrt[{3}]{\frac {M\_{2}}{3M\_{1}}}}}
### L3

L3 tiàm-tī M1 kap M2 khan-·khí·lâi ê hit-tiâu soàⁿ téng-bīn, tī M1 ê gōa-kháu, mā tī M2 ê kúi-tō gōa-kháu. 

### L4 kap L5

L4 kap L5 tiàm-tī M2 ê kúi-tō tēng bīn, kap M1 ōe-tàng chiâⁿ-sêng chiàⁿ-saⁿ-kak-hêng ê 2-ê só͘-chāi. Chit-2-ê tiám mā hō-chò Trojan tiám, he sī in-ūi bo̍k-chhiⁿ kúi-tō ê L4 kap L5 ū 2-tīn sió-he̍k-chhiⁿ, lóng ēng Homer siá ê Iliad lāi-tóe ê kha-siàu lâi hō-miâ, só͘-í lâng kā kiò-chò Trojan sió-he̍k-chhiⁿ.

Ún-tēng-sèng
------------

 *Chit pha iáu-bōe ū lâng siá. Chhiáⁿ tàu pó͘-chhiong lōe-iông.*
**Cho̍k-kûn bîn-cho̍k-chú-gī** (Eng-gí: *ethnic nationalism*) sī bîn-cho̍k-chú-gī ê chi̍t khoán, chú-iàu te̍k-sek sī chiàu cho̍k-kûn (*ethnicity*) lâi tēng-gī bîn-cho̍k (*nation*).

Cho̍k-kûn bîn-cho̍k-chú-gī chú-tiuⁿ ta̍k-ê jîn-lūi ê cho̍k-kûn lóng ū koân ka-tī koán-lí kap to̍k-li̍p. Bîn-cho̍k-chú-gī-chiá jīn-ûi beh ta̍t-sêng thâu-chêng chit-ê bo̍k-phiau, siōng-hó ê hong-sek tō sī hō͘ ta̍k-ê cho̍k-kûn lóng ū in ka-tī ê kok-ka he̍k-chiá sī chū-tī ê siā-hoē, bô siū-tio̍h pa̍t-ê cho̍k-kûn iah koân-le̍k-chiá ê khòng-chè kap ap-pek.

Chiaⁿ chē bîn-cho̍k-chú-gī-chiá lia̍h-kóng bîn-cho̍k-chú-gī sī chín-kiù sè ê iah nńg-lio̍h ê cho̍k-kûn siōng-hó ê chhiú-lō͘, in jīn-ûi chiah-ê sè ê kap pí-kàu-tek khah bô le̍k-liōng ê cho̍k-kûn in-ūi kap pa̍t-ê cho̍k-kûn sio-lām siū-tio̍h ui-hia̍p. Bîn-cho̍k-chú-gī-chiá mā siūⁿ-kóng chit-ê sè-kài ē in-ūi bûn-hoà to-iūⁿ-sèng ê cheng-ka piàn-chò koh-khah hó, in mā kā choân-kiû-sèng ê éng-hióng kap thàu-lām khoàⁿ-chò tùi to-iūⁿ-sèng ê sńg-tn̄g.
**Put-kui-chek tōng-sû** sī bô-ha̍h chi̍t-ê chòng-ha̍p-gí (pí-lūn kau-tio̍k-gí (膠著語) kap khut-chiat-gí (屈折語)) lāi-té--ê tōng-sû piàn-hòa kui-chek--ê tōng-sû.

Pí-lūn, Eng-gí--ê tōng-sû kòe-khì-sek tong-siông sī "*goân-hêng tōng-sû*-ed", chhin-chhiūⁿ repeat (koh chò) → repeat**ed**. M̄-koh do (chò)--ê kòe-khì-sek--sî did, só͘-í "do" sī put-kui-chek tōng-sû.

Ìn-au gí-hē
-----------

### Eng-gí

* Chit-kóa tōng-sû sui-bóng sī put-kui-chek piàn-hòa, tān-sī mā ū chit-kóa kui-chek. Chún-nā chiàu "goân-hêng - kòe-khì-sek (*past tense*) - kòe-khì hun-sû (*past principle*)" lâi pâi, kui-chek tōng-sû--ê piàn-hòa sī: "goân-hêng - goân-hêng + ed - goân-hêng + ed" (pí-lūn: repeat - repeated - repeated), m̄-koh put-kui-chek tōng-sû--ê piàn-hòa nā chiàu án-ne pâi thang hun-chò ē-kha--ê hun-lūi:
	+ ABC hêng (chit 3-ê piàn-hòa lông bô-kâng).
		- Lē: sing - sang - sung (chhiùⁿ)
	+ ABB hêng (kòe-khì-sek hām kòe-khì hun-sû sio kâng).
		- Lē: leave - **left - left** (lī-khui, lâu)
	+ ABA hêng (goân-hêng kap kòe-khì hun-sû sio kâng).
		- Lē: **become** - became - **become** (piàn-chò)
	+ AAA hêng (chit 3-ê piàn-hòa pheng-hoat lóng kâng-khoán):
		- Lē: put - put - put (khǹg)

Ū-sî-á in-ūi tōng-sû--ê lâi-goân bô-kâng, tiō ū bô-kâng ì-sù, jî-chhiáⁿ mā ū bô-kâng--ê tōng-sû piàn-hòa. Pí-lûn "lead" nā chí "léng-tō, chhōa"--ê ì-sù, piàn-hòa sī:

* lead - led - led

M̄-koh nā chí "iân-hòa, ke iân (kim-sio̍k)"--ê ì-sù, tio̍h-sī:

* lead - leaded - leaded

### Ài-ní-lân-gí

Ài-ní-lân-gí tōng-sû ū nn̄g khoán piàn-hòa, 11-ê put-kui-chek tōng-sû. Kok hong-giân tùi chi̍t-ê put-kui-chhek tōng-sû--ê piàn-hòa khó-lêng ū chha-piat.

* abair: kóng
* beir: lia̍h
* bí: sī
* clois/cluin: thiaⁿ
* déan: chò
* faigh: the̍h
* feic: khoàⁿ
* ith: chia̍h
* tabhair: (pun-)hō͘
* tar: lâi
* téigh: khì

Kî-thaⁿ
-------

### Ji̍t-gí

Hiān-tāi Ji̍t-gí Piâu-chún-gí--ê tōng-sû piàn-hòa (oa̍h-iōng, 活用), tû-liáu ū-kui-chek--ê gō͘-toāⁿ oa̍h-iōng (五段活用) kap it-toāⁿ oa̍h-iōng (一段活用) hit nn̄g lūi í-gōa, chhun--ê tōng-sû lióng-sī bô kui-chek--ê piàn-keh oa̍h-iōng (変格活用), pí-lūn: 来る (*kuru*, lâi), 〜する (*~suru*, kiâⁿ ~).

Tān-sī, tiō-sǹg sī it-toāⁿ tōng-sû, iā sī ū bô chiàu piàn-hòa kui-chek--ê sû.

Chhan-chhiūⁿ いく (*iku*, kiâⁿ) sī Ka-hâng gō͘-toāⁿ oa̍h-iōng (カ行五段活用) nā chiàu kui-chek kap im-piàn (音便), kòe-khì sî-thài èng-kai sī いいた (*iita*), m̄-koh che m̄-tio̍h, si̍t-chè-siōng sī いった (*itta*). とう (*tou*, thàm-thiaⁿ) nā chiàu Wa-hâng gō͘-toāⁿ oa̍h-iōng kap im-piàn, kòe-khì sî-thài èng-kāi sī とった (*totta*), tān-sī si̍t-chè-siōng sī とうた (*tôta*).

### Sè-kài-gí

Uī-tio̍h hō͘ ha̍k-si̍p-chiá khah khuài o̍h, chū sè-kè tio̍h kui-tēng jīm-hô tōng-sû lóng ài chiàu kui-chek piàn-hòa, só͘-í bô put-kui-chek tōng-sû.
Sī Microsoft khai-hoat, chi̍t-ê tì-le̍k tī bín-chia̍t nńg-thé khai-hoat（agile software development）、khoài-sok èng-iōng khai-hoat（rapid application development）、pîⁿ-tâi to̍k-li̍p-sèng kap bāng-lō͘ thàu-bêng-hòa ê nńg-thé kheng-khak. .NET sī Microsoft ūi 2000 nî-tāi ùi server kap Kò-jîn tiān-náu nńg-thé kang-têng kiâⁿ-chhut ê tē-it-pō͘. .NET pau-koat chē-chē tùi Internet kap lōe-pō͘ bāng-lō͘ èng-iōng liú-lia̍h khai-hoat ū pang-chān ê ki-su̍t.

.NET kheng-khak sī Microsoft kong-si chiap-sòa Windows DNA í-āu ê sin khai-hoat pîⁿ-tâi. .NET kheng-khak sī iōng chi̍t-chióng chhái-iōng hē-thóng hu-gí-ki ūn-hêng ê phian-têng pîⁿ-tâi, í thong-iōng gú-giân ūn-hêng khò͘（Common Language Runtime）chóe ki-chhó͘，chi-chhî to-chióng gú-giân（C#、F#、VB.NET、C++、Python téng）ê khai-hoat.

.NET iā ūi èng-iōng thêng-sek kài-bīn（API）thê-kiong sin kong-lêng kap khai-hoat kang-kū. Chit-kóa kek-sin hō͘ thêng-sek siat-kè jîn-oân ē-tàng kâng-sî chìn-hêng Windows èng-iōng nńg-thé kap Bāng-lō͘ èng-iōng nńg-thé í-kip goân-kiāⁿ kap ho̍k-bū（web ho̍k-bū）ê khai-hoat. .NET thê-kiong chi̍t-ê sin ê hoán-siā-sèng--ê jî-chhiáⁿ sī Bu̍t-kiāⁿ tō-hiòng thêng-sek siat-kè phian-thêng kài-bīn. .NET siat-kè kah kàu-gia̍h thong-iōng-hòa, chiū-an-ni hō͘ chē-chē bô-kâng ê Ko-chàn thêng-sek gú-giân lióng ē-tàng hông phian-e̍k.

Oracle kong-si ê Java thêng-sek gú-giân kap Java pîⁿ-tâi khì-gia̍p pán ki-su̍t sī .NET pîⁿ-tâi ê kèng-cheng tùi-chhiú chi-it.

2014 nî 11 goe̍h 12 hō，Microsoft soan-pò͘ beh oân-choân khai-hòng .NET Framework ê goán-sī-bé，koh thê-kiong hō͘ Linux kap macOS sú-iōng.

1. ↑  Scott Guthrie (2007-10-03). "Releasing the Source Code for the NET Framework". goân-loē-iông tī 2010-09-07 hőng khó͘-pih. 2010-09-15 khòaⁿ--ê.
2. ↑  ".NET Core is Open Source". *.NET Framework Blog*. Microsoft. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2014-12-31. 2014-11-12 khòaⁿ--ê.
3. ↑  Foley, Mary Jo. "Microsoft to open source more of .NET, and bring it to Linux, Mac OS X". *ZDNet*. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2014-11-12. 2014-11-12 khòaⁿ--ê.
**Ì-tôo (huat-lu̍t)** (tik-gú: Absicht, hi̍k-tsiá kiò-tsò **bo̍k-tik** ) sī Au-lio̍k huat-hē [en] hîng-huat tang-tiong tsit-tsióng ti̍k-sû ê tsú-kuan kòo-sîng iàu-kiānn, tsûn-tsāi teh tsi̍t-kuá-á ti̍k-tīng ê huān-tsuē, kiò-tsò ì-tôo-huān hi̍k-tsiá bo̍k-ti̍k-huān. Teh kòo-sîng iàu-kiānn tsân-tshù tang-tiong, Ì-tôo sio̍k-ú tshiong-hun tiâu-kiānn jî-hui pit-iàu tiâu-kiānn. Îng-bí huat-hētang-tiong ê 的 "huān-tsuē ì-sik" (mens rea) sui-jiân iah-ē hông huan-i̍k tsò "huān-tsuē ì-tôo", m̄-kù kah pún tiâu-bo̍k sóo kóng-tio̍h sī siong-ī ê khài-liām.

Khài-suat
---------

Teh hîng-huat-ha̍k tang-tiong, "kòo-ì" (dolus) sī teh kóng huān-tsuē hîng-uî-jîn tuì kòo-sîng iàu-kiānn sū-si̍t kū-pī "ti" kah", tio̍h-sî hîng-uî-jîn jīn-ti kàu tsuân-pōoê khik-kuan kòo-sîng iàu-kiānn pīng iú-ì lâi si̍t-hiān, tse tō sī kòo-sîng huān-tsuē ê pit-iàu tiâu-kiānn (tû-hui sī kuè-sit-huān); tsì-u "ì-tôo" (Absicht) tsik-sī teh bóo tsi̍t-kuá-á ti̍k-tīng huān-tsuē tang-tiong, li̍p-huat-tsiá tsiam-tuì hîng-uî-jîn tsi tōng-ki bo̍k-tik gia̍h-guā tsing-siat ê ti̍k-sû iàu-kiānn, bo̍k-ti̍k teh hān-sok huān-tsuē ê sîng-li̍p. Lióng-tsiá sui-jiân lóng sī tsú-kuan kòo-sîng iàu-kiānn iàu-sòo, m̄-kù tsiân-tsiá tshik-tiōng teh hîng-uî sū-si̍t ê jīn-ti tsân-bīn, hiō-tsiá tsikn thé-hiàn teh hîng-uî sóo beh si̍t-hiān ê bo̍k-ti̍k-sìng tsân-bīn. Jî ì-tôo-huān ê sîng-li̍p , tû-liáu pit-su kū-pī guân-pún ê kòo-ì tsi-guā, koh-tsài tông-sî buán-tsiok ti̍k-tīng ê huān-tsuē ì-tôo, kòo-sîng iàu-kiānn tio̍h kiò-tsò "kai-tong" (該當).

Tsù-kái
-------

1. ↑  柯耀程 (2021-11). "意圖犯意圖涵攝範圍之認定－評臺中地方法院 106 年度智訴字第 11 號刑事判決". *月旦裁判時報*. 元照出版公司 (113期): 頁52-59. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2022-08-29. 2022-08-29 khòaⁿ--ê – via 法源法律網.  (Hàn-gí)

Tsham-khó bûn-hèn
-----------------

* Claus Roxin [de]: *Strafrecht. Allgemeiner Teil.* (Band 1). 3. Auflage. Beck Verlag, München 1997, ISBN 3-406-42507-0, S. 366–371. (Tek-gú)
* Johannes Wessels (Jurist) [de], Werner Beulke [de]: *Strafrecht Allgemeiner Teil.* C.F. Müller Verlag, Heidelberg, 41. Auflage, ISBN 978-3-8114-9822-8. (Tek-gú)

Tsham-ua̍t
----------

* Vorsatz (Recht)
* Mens rea
* Dolose Handlung (fraudulent act)

Guā-pōo liân-kiat
-----------------

* 意圖--Legispedia (Hàn-gí)
* 意圖 - lawsWIK (Hàn-gí)
* 本案例乃在闡釋故意，動機與意圖之區別 - Libra law center (Hàn-gí)
* 意圖與動機―評最高法院九十六年台上字第五九八號判決 (Hàn-gí)
|  |
| --- |
| Le̍k-sú-su |
| Iok-su-a-kì |
| Sū-su-kì |
| Lō·-tek-kì |
| Sat-bó·-jíⁿ-kì chiūⁿ hā |
| Lia̍t-ông-kì chiūⁿ hā |
| Le̍k-tāi-chì chiūⁿ hā |
| Í-su-láh-kì |
| Nî-hi-bí-kì |
| Í-su-thiap-kì |
|  |

**Sat-bó·-jíⁿ-kì-chiūⁿ** ê chú-tê kin Kū-iok kî-thaⁿ ê le̍k-sú-su sio-tâng, to kiông-tiāu tùi Sîn tiong-sêng chiū pit-tēng sêng-kong, lî ûi-pōe Sîn ê bēng-lēng pit-tēng cho-iàⁿ. Chit chi̍t-tiám chāi Sîn kip Í-lī ê sìn-chū tiong chheng-chhó tē chí-chhut: "*in-ūi chun-tiōng Góa ê, Góa beh chun-tiōng I, biáu-sī Góa ê, i beh siū khòaⁿ-khin*". Pún-su sū-su̍t Í-sek-lia̍t jîn-bîn tùi kiàn-li̍p ông-kok chit-ê sū-kiāⁿ ê ho̍k-cha̍p chêng-sū. Iâ-hô-hoa sī Í-sek-lia̍t ê si̍t-chè kun-ông, tān-sī ûi-liáu bóan-chiok jîn-bîn ê gōan-bōng, Iâ-hô-hoa ûi im sóan-li̍p chi̍t-ê kun-ông. Sū-si̍t siāng kok-ông (Sò-lô) kap jîn-bîn to siū Sîn ê lu̍t-hoat hā, só·-iú jîn-bîn to siū sio-tâng ê thāi-gū.

**Sat-bó·-jíⁿ-kì-hā** sī chiūⁿ kòan ê sio̍k-phiⁿ, kì-su̍t Tāi-pi̍t chok ông ê le̍k-sú chiông i thóng-tī lâm-hong ê Iû-tāi khai-sí kàu i thóng-tī chôan-kok pau-koat pak-hong ê Í-sek-lia̍t ûi-chí. Tāi-pi̍t ê seng-pêng kah i hui-hông ê kong-gia̍p kip Í-sek-lia̍t lâng lâu-hā liáu chhim-khek ê yìn-chhiūⁿ. In-chhú chāi āu-sè, múi-chhù tang kok-ka cho-gū chai-lān, jîn-bîn khoah-bāng hiân-kun chhut-lâi kái-kiù sî-kan, im to kî-bōng chiông Tāi-pi̍t ê chú-sun tiong-kan ū ná-chhiūⁿ siōng Tāi-pi̍t ê chi̍t-ūi léng-siù chhut-hiān.
**It-sim-lō͘**（Eng-gí: **Yisin Rd.**）sī Ko-hiông-chhī ê tang-sai-hiòng tiōng-iàu tō-lō͘. Pún tō-lō͘ hun-chòe nn̄g-ê pō͘-hūn, tang-pêng ùi Khái-soân-lō͘ khai-sí chiap Sūi-liông-lō͘, kàu-tī sai-pêng ê Tiong-san-jī-lō͘ kap Sam-to-saⁿ-lō͘ kháu, kan-na keng-kòe Chiân-tìn-khu.

Keng-kòe ê Hêng-chèng Khu-he̍k
------------------------------

* Chiân-tìn-khu

Hun-tōaⁿ
--------

It-sim-lō͘ lóng-chóng hun-chòe nn̄g-ê pō͘-hūn:

* It-sim-it-lō͘: Tang-pêng ùi Khái-soân-saⁿ-lō͘, Khái-soân-sì-lō͘ kháu chiap Sūi-liông-lō͘, sai-pêng tī Bîn-khoân-jī-lō͘ kháu chiap It-sim-jī-lō͘
* It-sim-jī-lō͘: Tang-pêng ùi Bîn-koân-jī-lō͘ kháu chiap It-sim-it-lō͘, sai-pêng soah tī Tiong-san-jī-lō͘ kap Sam-to-saⁿ-lō͘ kháu.

Le̍k-sú
-------

Lō͘-miâ ùi *Siōng-su: Chîn-sē* só͘ kì: "Ú sîn sam-chhian ûi it-sim." (予臣三千惟一心) *Koán-chú: Hoat-kim*: "Bú-ông iú sîn sam-chhian jī it-sim." (武王有臣三千而一心) Chhú "Bān-chiòng it-sim (萬眾一心)" ê ì-sù. Chiu-bú-ông ê tiâu-sîn sui-jiân ū kúi-nā chheng miâ, m̄-ko lóng ē-tàng thoân-kiat chi̍t-tiâu sim, só͘-í kok-ka it-tēng chhiong-sèng.

2014 nî 7goe̍h 31 ji̍t àm-mê in-ūi hoat-seng Ko-hiông Khì-po̍k Sū-kò͘ ê éng-hióng, hō͘ It-sim-lō͘ kui-tiâu (ùi Khái-soân-lō͘ kháu kàu Kong-hôa-lō͘ kháu) bōe thong. Keng-kòe saⁿ kò goe̍h ê tiông-kiàn liáu-āu, tī kâng-nî 11 goe̍h 20 ji̍t pòaⁿ-mê 12 tiám oân-kang, tông-sî khai-hòng thong-chhia.

Chham-ua̍t
----------

* Ko-hiông-chhī chú-iàu tō-lō͘ chheng-toaⁿ (高雄市主要道路列表)
**It-kok-lióng-chè** (一國兩制) ê pe̍h-ōe ì-sù sī **chi̍t ê kok-ka, nn̄g chióng chè-tō͘** (Eng-bûn: *one country, two systems*), sī Tiong-kok tē-jī tāi léng-tō-jîn Tēng Siáu-pêng tī 1980 nî-tāi, ūi-tio̍h beh si̍t-hiān Tiong-kok thóng-it ê bo̍k-phiau, só͘ thê-chhut ê hiàn-hoat goân-chek. Goân-chāi sī ūi-tio̍h beh kái-koat Tiong-hoâ Bîn-kok chèng-hú choán-chìn kàu Tâi-oân liáu-āu ê lióng-hoāⁿ koan-hē, Chiúⁿ Keng-kok ēng it-kok-liông-chè hôe-èng Tēng Siáu-pêng. Chit-ê kháu-hō lo̍h-bóe tī Hiong-káng kap Ò-mn̂g te̍k-pia̍t hêng-chèng-khu chin-chiàⁿ si̍t-si. Kî-tiong, Tēng Siáu-pêng chú-tiuⁿ tī si̍t-hiān Tiong-kok hô-pêng thóng-it ê sî, kan-na ū Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ē-tàng tāi-piáu chi̍t ê Tiong-kok, pēng-chhiáⁿ sī ûi-it ha̍p-hoat ê Tiong-kok chèng-hú. Tiong-kok mā chē-chē pái tùi-goā piáu-ta̍t chū-sin tùi Hiong-káng kap Ò-mn̂g ê chú-koân chèng-chhek ê chú-tiuⁿ, pēng-chhiáⁿ iau-kiû hām chit nn̄g ê tē-khu ū goā-kau hō͘-tōng ê kok-ka èng-kai ài thé-jīn tio̍h it-kok-lióng-chè chèng-chhek ê chûn-chāi. Tī it-kok-lióng-chè ê hong-chiam tiong, pau-hâm Hiong-káng kap Ò-mn̂g lóng ē-sái pó-liû chu-pún-chú-gī keng-chè kap siā-hōe chèng-tī chè-tō͘, ah Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ê kî-thaⁿ só͘-chāi ē kè-sio̍k si̍t-hêng Tiong-kok-sek siā-hōe-chú-gī chè-tō͘.

Kin-kì chit-hāng goân-chek, Hiong-káng kap Ò-mn̂g ē-tàng kè-sio̍k ióng-iú ka-kī ê chèng-tī chè-tō͘, hoat-lu̍t thé-hē, keng-chè chèng-chhek, kim-iông sū-bū í-ki̍p tùi-goā koan-hē 50 tang.
Philips
**Hông-ka Philips** (Hô-lân-gí: *Koninklijke Philips N.V.*), kán-chheng **Philips**, it-poaⁿ Hàn-bûn im-e̍k chò **Hui-lī-phó͘** (飛利浦), sī Hô-lân ê khòa-kok tiān-chú kong-si, chóng-pō͘ siat tī Amsterdam. Philips iû Gerard Philips hām in lāu-pē Frederik Philips tī 1891 nî tī Hô-lân Eindhoven sêng-li̍p. Philips tī 2010 nî ū 254.2 ek Au-îⁿ ê siu-ji̍p, hō͘ i chiâⁿ-chò sè-kài siōng siāng tōa ê tiān-chú kong-si chi it. I tī choân sè-kài 60 kúi ê kok-ka kò͘-iōng iok 114,500 ê oân-kang.

Philips ū saⁿ ê chú-iàu pō͘-bûn: Philips siau-hùi tiān-chú sán-phín, Philips i-liâu pó-kiān kap Philips chiò-bêng. Chia̍t-chì 2012 nî, Philips sī sè-kài siāng tōa ê chiò-bêng chè-chō-siong.

Philips chú-iàu tī Amsterdam ê Euronext chiūⁿ-chhī, sio̍k-î AEX chí-sò͘ ê sêng-hūn kó͘-phiò. Jī-chhù sī tī New York Chèng-koàn Kau-e̍k-só͘ chiūⁿ-chhī.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 156603850
* LCCN: n2015046106
* ISNI: 0000 0004 0398 9387
* GND: 20044-X
* SELIBR: 271651
* MusicBrainz: 98009f86-2783-4173-9a0d-dc1655dd3229
* NKC: osa2014836056

 |

 |
**Sat-thâng-che** sī chi̍t khoán tùi thâng-thōa sú-iōng ê llông-io̍h, tī lông-gia̍p, i-io̍h, kang-gia̍p kah khiā-ke khoân-kéng. Sat-thâng-che ē-tàng chiam-tùi só͘-ū hoat-tián kai-tōaⁿ ê thâng-thōa, chhin-chhiūⁿ sat-nn̄g-che chham sat-iù-thâng-che.

Le̍k-sú
-------

Tī se-goân-chêng 2500 nî chìn-chêng, jîn-lūi tō ū leh sú-iōng lông-io̍h lâi ū-hông lông-chok-bu̍t ê sún-hāi. Chá-kî ê lông-io̍h èng-iōng sī tāi-iok 4,500 nî chêng sī liû. Tī 15 sè-kí, chhiūⁿ phi-sò͘, chúi-gîn kah iân chi-lūi, ū to̍k ê hòa-ha̍k bu̍t-chit tō hŏng iōng tī lông-chok-bu̍t téng lâi thâi-sí hāi-thâng. Tī 17 sè-kí, ū-lâng ùi hun-chháu thê-liān chhut nî-ko-tin chham Sulfate lâi tòng-chò sat-thâng-che sú-iōng. 19 sè-kí ín-chìn-liáu nn̄g-khóaⁿ koh-khah thian-liân ê lông-io̍h pyrethrum chham reoenone.

Sú-iōng sat-thâng-che hŏng jīn-ûi sī jī-cha̍p sè-kí lông-gia̍p seng-sán-le̍k seng-koân ê chú-iàu in-sò͘ chi-it. Tī 20 sè-kí, lông-gia̍p hoat-tián-liáu chok kín--ê, sat-thâng-che hō͘ lông-gia̍p ê sán-liōng chhèng-koân. Iah-m̄-koh, chha-put-to só͘-ū ê sat-thâng-che lóng ē hō͘ seng-thài-hē kái-piàn chok tōa, kî-tiong tāi-pō͘-hūn tùi jîn-thé iú-hāi, kî-thaⁿ ê ē lâu tī si̍t-bu̍t-liān tang-tiong.

Lông-gia̍p-iōng Sat-thâng-che ê Hun-lūi
---------------------------------------

Sat-thâng-che chin chē chióng, só͘-í ū chin chē bô-kâng ê hun-lūi hong-sek:

* Chiàu sú-iōng hong-sek hun:
	+ Hē-thóng-sèng: chham ti̍t-bu̍t kap-chò-hóe. Thâng-thōa kā ti̍t-bu̍t chia̍h--khì ê sî ē sūn-sòa khip-siu sat-thâng-che.
	+ Chiap-chhiok-sèng: thâng-thōa chham ti̍t-bu̍t ti̍t-chiap chiap-sio̍k ê sî-chūn, ē khip-siu-tio̍h sat-thâng-che. Tiāⁿ-tiāⁿ kah hóe-hun-che chò-hóe iōng.
* Chiàu lâi-goân hun-lūi:
	+ Thian-jiân: thian-jiân ê lông-gia̍p sat-thâng-che, chhiūⁿ nî-ko-tin kah âng-hoe pyrethrum, sī ùi ti̍t-bu̍t chū-jiân chè-chō--chhut-lâi--ê.
	+ Bû-ki: chham kim-sio̍k ha̍p-sêng, pau-koat arsenate, tâng chham hut-sò͘ ê ha̍p-sêng (chió iōng) chham liû-hông (chia̍p-chia̍p iōng).
	+ Iú-ki: hiān-chhú-sî siōng ū bī-lâi-sèng ê sat-thâng-che.
* Chiàu hòa-ha̍k te̍k-sèng hun-lūi:
	+ Iú-ki iâm-sò͘ sat-thâng-che
	+ Iú-ki lîn sat-thâng-che
	+ Carbamate lūi sat-thâng-che
	+ Khòng-bu̍t-sèng sat-thâng-che
* Chiàu chok-iōng ki-chè: chok-iōng ki-chè sī lēng-gōa chi̍t-chióng kā sat-thâng-che hun-lūi ê hong-sek. Ē-tàng ùi sat-thâng-che ê chok-iōng ki-chè liáu-kái io̍h-che tùi bo̍k-phiau hāi-thâng ê chó͘-hāi chok-iōng-tiám, mā ē-tàng lī-iōng io̍h-che ki-chè ê bô-kâng lâi chè-tēng hāi-bu̍t hông-tī ê chhek-lio̍k, lâi phiah-bián tan-it io̍h-che ê liân-sòa sú-iōng chō-sêng hāi-bu̍t ê nāi-io̍h-sèng he̍k-chiá-sī khòng-io̍h-sèng lâi sán-seng.

Ka-iōng Sat-thâng-che ê Hun-lūi
-------------------------------

  

Thong-siông ē chè-sêng chhiūⁿ pe̍h-hiā-hún ê hún-che. Hông-tī pe̍h-hiā tio̍h-ài sú-iōng ū thoân-jiám-sèng koh bān-sèng ê pe̍h-hiā-hún, tio̍h sī lī-iōng pe̍h-hiā pún-sin ê nn̄g-tōa phiah-sèng lâi thòaⁿ-khui.

Chu-liāu Lâi-goân
-----------------
**Lûn-lí-ha̍k** sī tiat-ha̍k ê 1-ê hun-ki, lûn-lí-ha̍k gián-kiù ê bo̍k-tek sī beh liáu-kái tō-tek ê pún-chit, piān-pia̍t sím-mi̍h sī tio̍h, sím-mi̍h sī m̄-tio̍h--ê. Tī Se-kok thoân-thóng lāi-té, lûn-lí-ha̍k ū-sî-chūn hông kiò-chò tō-tek tiat-ha̍k(Eng-gí: *moral philosophy*). Phó-thong ēng "lûn-lí-ha̍k" chit-ê jī-sû, sī chí gián-kiù hām hun-sek sī-hui (tio̍h kap m̄-tio̍h), hó kap pháiⁿ ê ha̍k-kho.

Lûn-lí-ha̍k It-poaⁿ ê chióng-mn̂g
---------------------------------

**Lûn-lí-ha̍k** ê kài-hān chin khoah, m̄-koh ē-tàng iok-kî-lio̍k kā hun-chò **aū-siat lûn-lí-ha̍k**(Eng-gí: *meta-ethics*) kap **kui-hoān lûn-lí-ha̍k**(Eng-gí: *normative ethics*) chit 2-ki.

Chóng--sī lán hán-tit kóng toh-chi̍t-ê ha̍k-chiá sī aū-siat lûn-lí-ha̍k-chiá ia̍h kui-hoān lûn-lí-ha̍k-chiá, toā-pō·-hūn ê lûn-lí-ha̍k-chiá ê tù-chok lāi-té, chit 2-pō·-hūn lóng ē ke-ke-kiám-kiám siá--tio̍h.

### Aū-siat lûn-lí-ha̍k

**Aū-siat lûn-lí-ha̍k** gián-kiù--ê, sī lûn-lí seng-bêng ê pún-chit. Iā-chiū-sī choan-mn̂g tùi ū tō-tek phoàⁿ-toān ê koan-liām chò hun-sek ê lûn-lí-ha̍k-kho. In-ūi 20-sè-kí gí-giân tiat-ha̍k kap hun-sek tiat-ha̍k ê éng-hióng choaⁿ-á toā-heng.
### Kui-hoān lûn-lí-ha̍k

**Kui-hoān lûn-lí-ha̍k** sī khe-khó sím-mi̍h-khoán ê tō-tek (kui-hoān) hām phoàⁿ-toān sī hó--ê (chèng-gī--ê, tio̍h--ê téng-téng) ê lûn-lí-ha̍k-kho.
Kui-hoān lûn-lí-ha̍k tō chhin-chhiūⁿ aū-siat lûn-lí-ha̍k kap si̍t-iōng lûn-lí-ha̍k tiong-kan ê 1-tiâu kiô, chit-ê ha̍k-kho ti̍t-ti̍t teh cháu-chhoē si̍t-iōng ê tō-tek piau-chún, hō· lâng ē-tàng piān-pia̍t ti̍oh kap m̄-tio̍h, koh lâng beh án-choáⁿ chiah ē-tàng koè ū tō-tek ê seng-oa̍h.

Si̍t-iōng lûn-lí-ha̍k
---------------------

**Si̍t-iōng lûn-lí-ha̍k** sī kā aū-siat lûn-lí-ha̍k kap kui-hoān lûn-lí-ha̍k gián-kiù ê sêng-chek, chìn-chi̍t-pō· khoàⁿ tī hiān-tāi si̍t-hêng ē ū sím-mi̍h būn-tê, koh ē ha̍h bē ha̍h ê ha̍k-kho.

Nā chiàu si̍t-hêng ê bô-kâng kài-hān lâi hun, siōng-bô ū ē-kha chiah-ê hun-ki:

* Sèⁿ-miā lûn-lí-ha̍k
* I-liâu lûn-lí-ha̍k
* Khoân-kéng lûn-lí-ha̍k
* Keng-chè lûn-lí-ha̍k
* Chu-sìn lûn-lí-ha̍k
Phaù hó ê ka-pi
**Ka-pi** (咖啡), iah **ko-pi** (㗝呸) sī ka-pi-châng ê koé-chí ka-pi-taū, keng-koè chhú-lí liáu, iōng sio-chúi phaù chhut-lâi ê ím-liāu.

Ka-pi ê le̍k-sú
---------------

Ka-pi siāng-chá sī chhut-sán tī *Ethiopia* (埃塞俄比亚) sai-lâm hong ê Kaffa koân-phiâⁿ tē-khu. Ū 1-chióng thôan-soat kóng, gôan-pún ū 1-ê kò· iûⁿ-á ê sin-lô (Hàn-jī :牧羊人) tī-leh bô-ì-tiong hoat-hiān iûⁿ-á nā-sī chia̍h-tio̍h 1-chióng si̍t-bu̍t liáu-āu, ta̍k-pái piàn-kah hui-siông ê hèng-hùn, sì-kè cháu, phut-phut-thiàu, chit-chióng si̍t-bu̍t to̍h-sī ka-pi. Lēng-gōa mā-ū lâng kóng sī ka-pi-nâ tio̍h-hóe-sio liáu-āu, chháu-hóe-hun bī ín-khí chāi-tē lâng ê chù-ì, chū-án-ne soah-lâi hoat-hiān ka-pi chit-chióng mi̍h-á. Siāng-chá hit-chūn, lán lâng pō· ka-pi-tāu sī beh thê-sîn, āu--lâi keng-kòe hang, géng-bôa, chiah-koh lām mī-hún lo̍h-khí chò-chiâⁿ mī-pau. Kā chit-khóan mī-pau hō· chiàn-tiûⁿ téng ê ióng-sū chia̍h-kòe liáu-āu, to̍h ē-tàng thê-seng in chok-chiàn ê ióng-khì. Kàu-kah kong-gôan 1000 nî chó-iū, chiah khai-sí iōng chúi lâi kā chú chiâⁿ ím-liāu. Kong-gôan 13 sè-kí ê sî-chūn, *Ethiopia* ê kun-tūi chhim-lio̍k *Yemen* (也门), ka-pi mā liû-thôan kàu Arab (阿拉伯) ê só·-chāi. Hit-tng-sî Islam (伊斯兰) kàu-gī kìm-chí kàu-tô· chia̍h-chiú, ū-ê chong-kàu-kài ê jîn-sū jīn-ûi ka-pi chit-chióng ím-liāu ē chhì-kek lâng ê sîn-keng, hām kàu-gī bô-ha̍h, in-chhú kìm-chí jîn-bîn keng-êng ka-pi-tiàm. Āu--lâi, *Egypt* (埃及) kah *The Sudan* (苏丹), jīn-ûi che bô-sǹg ûi-pōe kàu-gī, in chhú-siau kìm-lēng, chū án-ne, ka-pi mā chin-kín tī *Arab* tē-khu sî-kiâⁿ--khí-lâi. Ka-pi (咖啡, Coffee) chit-ê miâ-sû, to̍h-sī tùi *Qahwa* (阿拉伯语) thòaⁿ--chhut-lâi-ê, ì-sù sī "si̍t-bu̍t ím-liāu". Āu--lâi, thôan khì Thó·-ní-kî píⁿ-chiâⁿ "Kahve", che mā-sī Au-chiu (Europe) gí-giân tang-tiong piau-sī "coffee" chit-ê sû ê bú-gí. Ah, ka-pi chèng-choh, ka-kang ê chhiú-gē mā tit-tio̍h A-la-pek lâng put-tōan ê kái-chìn kah ôan-siān.

Ka-pi-châng
-----------

 *Chit pha iáu-bōe ū lâng siá. Chhiáⁿ tàu pó͘-chhiong lōe-iông.*

Ka-pi-taū ê chhú-lí
-------------------

 *Chit pha iáu-bōe ū lâng siá. Chhiáⁿ tàu pó͘-chhiong lōe-iông.*

### Hang ka-pi-taū

### Boâ ka-pi-taū

### Phaù ka-pi
| ?Chiuⁿ-pà |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Chordata |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Mammalia |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Carnivora |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Felidae |
| A-kho: | Pantherinae |
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Neofelis* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***N. nebulosa*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Neofelis nebulosa***(Griffith, 1821) |
|
|
|
| Siâng-ì-miâ |
| *Felis macrocelis**Felis marmota* |
| Se-thoàⁿ tē-kài |

**Chiuⁿ-pà** ê ha̍k-miâ hō-chò *Neofelis nebulosa*, sī 1-chíong tiong-hêng ê niau-kho tōng-bu̍t, tn̂g-tō· tī 60 kàu 110-kong-hun chi-kan, thé-tāng chha-put-to 11 kàu 20-kong-kin.

**Chiuⁿ-pà** mā hō· lâng kiò-chò **o·-hûn-pà**, **niau-pà**.

Chiuⁿ-pà seng-khu sī ka-pi-sek hām thô·-sek--ê, téng-thâu ū chin tia̍t-sû ê hoe-chháu, sī 1-tè 1-tè hêng-chōng bô-it-tēng, kîⁿ-á khah àm-sek ê tn̂g-ko-îⁿ. It-poaⁿ hō· lâng khoàⁿ-chò chhin-chhīuⁿ hûn, só·-í tī Hoâ-gí kap Eng-gí lāi-té, i ê miâ lóng choaⁿ-á kap hûn ū tī-tāi.

Chiuⁿ-pà ê thâu-khak-oáⁿ ê kiat-kò· hām kāng-kho ê tōng-bu̍t lóng bô-kâng, só·-í tī tōng-bu̍t-ha̍k sī kā tòng-chò to̍k-li̍p ê 1-ê sio̍k.

Hun-pò· ê khu-he̍k
------------------

Chiuⁿ-pà seng-oa̍h ê khu-he̍k chú-iàu sī tī Tang-lâm-a, pau-koah Lâm-Tiong-kok, Himalaya Soaⁿ-lêng tang-pō·, hām Ìn-nî Kûn-tó téng-téng.

Chiuⁿ-pà kah-ì tī jia̍t-tài kap a-jia̍t-tài, chha-put-to hái-poa̍t 2,000 kong-chhioh ê chhīu-nâ lāi-té seng-oa̍h, m̄-koh ū-sî-chūn mā ē tī âng-chhīu-nâ ê làm-tē hām chháu-po· khoàⁿ--tio̍h.

Chiuⁿ-pà ê a-chéng
------------------

Chiuⁿ-pà tī hun-pō· ê ta̍k-só·-chāi, koh ū chē-chē khoán ê a-chéng, kî-tiong ū 4-chíong khah chhut-miâ--ê, che lāi-té ê Tâi-oân chiuⁿ-pà (*Neofelis nebulosa brachyurus*) chin ū khó-lêng í-keng khu̍t-chèng--khì-ah:

* *Neofelis nebulosa brachyurus*: Hun-pò· tī Tâi-oân. Hō-chò **Tâi-oân chiuⁿ-pà**.
* *Neofelis nebulosa diardi*: Hun-pò· tī Ìn-nî.
* *Neofelis nebulosa macrosceloides*: Hun-pò· tī Nepal kàu Myanmar.
* *Neofelis nebulosa nebulosa*: Hun-pò· tī Lâm-Tiong-kok.
**"Tâi-ôan Ū Kôan Ka-ji̍p Liân-ha̍p-kok" ê Soan-giân** sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe tī 2007 nî 12 goe̍h 7 hoat-piáu ê soan-giân, ēng 3 chióng gí-giân, 4 chióng pán-pún hoat-piáu.

Choân-bûn
---------

"Tâi-ôan Ū Kôan Ka-ji̍p Liân-ha̍p-kok"

Kià hō͘ Liân-ha̍p-kok kok hōe-ôan-kok tāi-piáu, sè-kài àì hô-pêng ê kok-ka jîn-bîn, kap phó͘͘-sè ê kàu-hōe: 

Tī Liân-ha̍p-kok 59-nî-chêng hoat-piáu "Jîn-kôan Soan-giân" ê chiân-se̍k, pún Tâi-ôan Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe, kun-kù i ê 1977-nî "Jîn-kôan Soan-giân" kap 1985-nî "Sìn-gióng Kò-pe̍k" ê cheng-sîn, hoat-piáu ē-bīn ê soan-giân:

Tùi 1945-nî, Tē-2-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kiat-sok liáu-āu, chôan-kiû hō͘ lâng kóan ê si̍t-bîn-tōe jîn-bîn, chiàu chū-koat ê ki-pún jîn-kôan, saⁿ-kè-sio̍k cheng-chhú tio̍h chòe to̍k-li̍p kok-ka ê toē-ūi. To̍k-to̍k Tâi-ôan 2300-bān jîn-bîn, it-ti̍t kàu kim-jît in eng-kai ū ê kok-chè jîn-keh, iáu pī hut-lio̍k, siū pâi-tû tī Liân-ha̍p-kok tōa-mn̂g-gōa. Che m̄-nā hián-chhut Liân-ha̍p-kok "Sè-kài Jîn-kôan Soan-giân", iáu bô lo̍k-si̍t chôan-kiû--ni̍h, siōng-chhiáⁿ lō͘-chhut Liân-ha̍p-kok tùi Tâi-ôan jîn-bîn ki-pún jîn-kôan ê chhim-hāi. 

Tâi-ôan jîn-bîn sui-jiân tāi-tāi siū gōa-lâi si̍t-bîn thóng-tī khiok ōe-tit-thang ēng bô liû-hiat ê bîn-chú thêng-sū, tī 1996-nî tē-it-pái keng-iû jîn-bîn ti̍t-sóan Tâi-ôan ê chóng-thóng. M̄-nā kan-ta án-ni, koh tī 2000-nî, tī hô-pêng-tiong ôan-sêng chèng-kôan ê î-chóan, chiū-sī iû pún-thó͘ chèng-thôan "Bîn-chú Chìn-pō͘-tóng" chip-chèng, lâi thè-ōaⁿ ēng kài-giâm si̍t-bîn thóng-tī sò͘-cha̍p-nî ê "Tiong-kok Kok-bîn-tóng". Taⁿ kin-á-ji̍t Tâi-ôan jîn-bîn kiông-lia̍t iàu-kiû ēng Tâi-ôan ê miâ-gī ka-ji̍p Liân-ha̍p-kok. 

Chóng--sī Tâi-ôan sai-pêng ê kiông-kôan Tiong-kok, ēng ah-pà ê chok-hong khòng-chè kok-chè siā-hōe, it-chài bú-jio̍k, táⁿ-ap, koh ko͘-li̍p Tâi-ôan, tì-kàu Tâi-ôan ê ki-pún jîn-kôan siū thún-ta̍h. Tùi án-ni góan kám-kak pi-siong ê hùn-khài, nā-sī góan iáu-kú khak-sìn jîn-kôan sī Siōng-tè só͘-sù, Tâi-ôan ū kôan ka-ji̍p Liân-ha̍p-kok, hō͘ Tâi-ôan jîn-bîn ê chun-giâm siū kok-chè siā-hōe, tit eng-kai ū ê chun-tiōng.

In-ūi án-ni góan kiōng-kèng sêng-khún, koh giân-siok-tōe hiòng Liân-ha̍p-kok kok hōe-ôan-kok tāi-piáu, sè-kài ài kong-gī hô-pêng ê kok-ka jîn-bîn, kap phó͘-sè ê kàu-hōe ho͘-io̍k: Chhiáⁿ ióng-kám ūi pī kū-cho̍at tī Liân-ha̍p-kok mn̂g-gōa ê Tâi-ôan-lâng chú-chhî chèng-gī, chi-chhî koh chhiok-sêng hō͘ Tâi-ôan chiâⁿ-chòe Liân-ha̍p-kok ê hōe-ôan-kok, kiōng-tông lâi chhiok-chìn kong-gī kap sè-kài hô-pêng.

"Sè-kan-lâng ah, Siōng-Chú bat chí-sī lí sím-mi̍h sī hó, I ài lí sím-mi̍h? To̍k-to̍k ài lí kiâⁿ kong-gī, sim chûn lîn-bín, khiam-pi kap lí ê Siōng-tè saⁿ-kap kiâⁿ." (Bí-ka 6:8)

Gōan Siōng-tè chiok-hok Liân-ha̍p-kok, sè-kài kok-kok jîn-bîn, kap phó͘-sè ê kàu-hōe. Amen 

  

Tâi-ôan Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chóng-hōe

Gī-tiúⁿ: Phoaⁿ Khèng-chiong

Chóng-kàn-sū: Tiuⁿ Tek-khiam

2007-nî 12-go̍eh 7-ji̍t
| ?Thó͘-tī-kong-koái |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Zingiberales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Costaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Costus* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***C. speciosus*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Costus speciosus***(J.Koenig) C.D.Specht, 2006 |
|
|
|
|

Thó͘-tī-kong-koái ê hoe
**Thó͘-tī-kong-koái** he̍k kiò-chò **chúi-chio-hoe** (Hàn-jī: 土地公拐, 水蕉花; Hôa-gí: 閉鞘薑, 絹毛鳶尾; Eng-gí: crepe ginger, wild ginger; ha̍k-miâ: *Costus speciosus* ) sī to-nî-seng chháu-pún si̍t-bu̍t. Tī Tâi-oân hun-pò· tī tiong-pō·, lâm-pō· ê pêⁿ-tē kàu kē-hái-poa̍t ê soaⁿ-khu; seng-tióng tī chhia-lō·-piⁿ he̍k chhiu-nâ-kîⁿ. Kui-kang ū-ji̍t he̍k pòaⁿ-kang ū-ji̍t sī i kah-ì ê seng-tióng khoân-kéng. Hoe-kî ùi la̍k-go̍eh kàu cha̍p-jī-go̍eh.

Hêng-thāi
---------

Ū kho·-pé-khoán ê tē-hā cháu-keng, lāu-hòe-á-ki tiāⁿ-tiāⁿ ē hun-chhe-khui-ki.

Hio̍h-á hō·-seng, tiāⁿ iân keng pâi-lia̍t chò kńg-lê-hêng ê se̍h-lê-thui ê khoán-iūⁿ; hio̍h-á pho̍ah-chiam-hêng, kha-chiah-phiaⁿ hit-pêng moa jiông-á-mo·.

Hoe pe̍h-sek, ū-sî-á chhián-chhián ê hún-âng-sek; hoe-koan lio̍h-lio̍h-á oai-khi ê lêng-liang-khoán, ti̍t-kèng ē-sái tōa-kàu 60 mm; sūi-chōng hoa-sū ba̍t-chi̍p téng-seng.

Kóe-chí sī sok-kó (蒴果), lio̍h-lio̍h-á chiâⁿ kiû-hêng, ū 3 chōa lêng-sòaⁿ, go̍k-phìⁿ siù-chûn (萼片宿存); kóe-chí ta-tiú pìⁿ âng-sek. 

Chéng-chí sī o·-sek--ê.
Ēng Pak-hong-ōe La-teng-hòa Sin Bûn-jī pheng-siá ê Tāi-chiòng Pò (Dazhong Bao 大眾報)
**La-teng-hòa Sin Bûn-jī** (Ē-mn̂g-ōe La-teng-hòa Sin Bûn-jī: **Latinxua Sin Bhundzi**; Pak-hong-ōe La-teng-hòa Sin Bûn-jī: **Latinxua Sin Wenz**) sī 1930 nî-tāi kàu 1950 nî-tāi tiong-kan, tī Tiong-kiōng khòng-chè kap So͘-liân éng-hióng ê tē-khu lāi, hiòng Tiong-kok-lâng thui-hêng ê chi̍t chióng Hàn-gí pheng-im bûn-jī. Che sī ēng lô-má-jī pheng-siá Hàn-gí ê tiōng-iàu hong-àn chi-it. 1944 nî liáu-āu, pī Tiong-kiōng hòe-chí. La-teng-hòa Sin Bûn-jī bat chhiok-chìn Tiong-kok bûn-jī kái-kek ūn-tōng ê hoat-tián.

La-teng-hòa Sin Bûn-jī tī 1931 nî tī Hái-sim-ui kí-hêng ê Tiong-kok Sin Bûn-jī Tē-it-chhù Tāi-piáu Tāi-hōe tiong sán-seng. 1932 nî, Siōng-hái-ōe La-teng-hòa Sin Bûn-jī kong-pò͘ thui-hêng, lo̍h-bóe kái hō-chò Kang-lâm-ōe La-teng-ōe Sin Bûn-jī. 1933 nî liáu-āu, kóng-hoàn tī Tiong-kok kok-tē1 thui-kóng, 1955 nî thêng-chí sú-iōng.

La-teng-hòa Sin Bûn-jī hong-àn ê te̍k-tiám sī bô piau-kì siaⁿ-tiāu.

Siong-koan
----------

* Pak-hong-ōe La-teng-hòa Sin Bûn-jī
* Sù-chhoan-ōe La-teng-hòa Sin Bûn-jī
* Iông-chiu-ōe La-teng-hòa Jī-bó-piáu
* Ē-mn̂g-ōe La-teng-hòa Sin Bûn-jī

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

* Overview of Latinxua Sinwenz
Ernest Rutherford
**Ernest Rutherford** (1871 nî 8 goe̍h 30 – 1937 nî 10 goe̍h 19) sī Liân-ha̍p Ông-kok ê bu̍t-lí-ha̍k-ka.

Ernest Rutherford tī Sin Jia̍t-lân-jia oá Nelson ê Brightwater chhut-sì. I tī hia tha̍k bu̍t-lí-ha̍k kap sò͘-ha̍k. 1895 nî i khì kàu Liân-ha̍p Ông-kok ê Cambridge Tāi-ha̍k kè-sio̍k chò gián-kiù. 1898 nî khì tī Canada ê Montreal kà-chheh, 1907 nî khì Manchester Tāi-ha̍k kà-chheh. 1908 nî the̍h tio̍h Nobel Hoà-ha̍k Chióng. 1919 nî hū-chek Cavendish Si̍t-giām-sek. 

Ernest Rutherford thê-chhut goân-chú kúi-tō lí-lūn, koh chhoē tio̍h hòng-siā-sèng ê goân-thâu; sī hu̍t-chú bu̍t-lí-ha̍k ê sian-hêng-chiá.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 66546175
* LCCN: n50024959
* ISNI: 0000 0001 2137 3664
* GND: 118750488
* SELIBR: 318218
* SUDOC: 027711978
* BNF: cb123759185 (data)
* BIBSYS: 3011863
* MusicBrainz: e3a26aeb-272e-48ce-aa55-32063ffc8391
* MGP: 50699
* NLA: 35183523
* NDL: 00551327
* NKC: skuk0004924
* BNE: XX1468782
* CiNii: DA05916938

 |

 |
**Gī-hōe keng-lí-lâng chèng-hú hêng-sek** (*council–manager government form*) sī Bí-kok nn̄g khoán chú-liû ê tē-hng chèng-hú hêng-sek chi it (lēng-gōa chi̍t khoán sī chhī-tiúⁿ gī-hōe chèng-hú). Gī-hōe keng-lí-lâng chèng-hú tī Bí-kok ê kūn chèng-hú mā ū leh ēng. Tī Kha-ná-tah kap Ài-ní-lân mā ū chit khoán chèng-hú leh ūn-choán.

Hêng-sek
--------

Gī-hōe keng-lí-lâng hêng-sek kap kong-khai kong-si (*public company*) ū beh kâng. Chit khoán hêng-sek ū siat chi̍t-ê soán-kí sán-seng ê tī-lí ki-koan, it-poaⁿ hō chò *council* ("gī-hōe"), iā *board of aldermen* téng-téng, sī hū-chek tī li̍p-hoat-khoân lō͘-iōng pí-lūn kiàn-li̍p chèng-chhek, tē-hng tiâu-lē (*local ordinance*), tâu-phiò koat-tēng hun-phòe (*appropriation*), kap hoat-tián lí-sióng, kap kong-si ê táng-sū-hōe beh kâng.

Li̍p-hoat ki-koan chí-tēng chi̍t-ê choan-gia̍p ê keng-lí-lâng (*manager*) khì kàn-tok hêng-chèng ūn-choán, si̍t-hêng chèng-chhek, kiam thê-chhut ì-kiàn. Chit-ê keng-lí-lâng ê khang-khòe toh kap kong-si ê chi̍t-hêng-tiúⁿ (CEO) beh kâng. Ùi pún khoán hêng-sek ê chèng-hú, "chhī-tiúⁿ" (*mayor*) ūi tiāⁿ-tiāⁿ sī gî-sek sèng-chit ê hâm-thâu, ē-tàng tùi gī-hōe gī-oân lāi-té kéng, mā ū keng-kòe soán-kí soán chò bô chi̍t-hêng lō͘-iōng ê gī-oân, kap kong-si bô chi̍t-hêng khoân ê chóng-chhâi beh kâng.
**Ka-tī** ia̍h **ka-kī** sī chi̍t-ê kò-thé tùi i kò-jîn pún-sin ê jīn-ti khài-liām.

Siā-hōe-ha̍k lí-lūn
-------------------

Charles Horton Cooley thê-chhut kiàⁿ lāi ka-tī (eng. *looking-glass self*) ê khài-liām, jin-ûi lâng tùi ka-tī ê jīn-sek sī tī jîn-chè kau-liû chi tiong hoat-tián seⁿ-sêng--ê, mā sī hoán-èng pa̍t-lâng ê khoàⁿ-hoat. 

George Herbert Mead thê chhut it-poaⁿ-hoà tha-chiá (*generalized other*) ê koan-liām, kóng lâng ē kā kûn-thé lāi-bīn kò-piat ê tha-jîn ha̍p chò chi̍t-ê chéng-thé, pēng-chiá hoán-èng chit-ê chéng-thé tùi ka-tī ê thāi-tō͘.

Lēng-goā, Erving Goffman mā thê chhut ìn-siòng koán-lí (*impression management*) ê koan-tiám, jîn-ûi lâng ē khó-lū pat-lâng ê koan-kám, tio̍h ná chhiūⁿ chò-hì lâi piáu-hiān ka-tī siūⁿ-beh hō͘ lâng kám-siū ê ka-tī.

Siong-koan
----------

* Siā-hoē-hoà
* Jīn-ti
* Ì-sek
* Sim-lí

Chham-khó
---------

* Richard T. Schaefer. *Sociology* (9 pán.). McGraw-Hill. ISBN 0-07-295299-7.
**Ka-èng Ti̍t-lē-chiu** (Hàn-jī: 嘉應直隸州), kán-chheng **Ka-èng-chiu** (嘉應州), sī Chheng-kok Kńg-tang-séng ê chi̍t ê ti̍t-lē-chiu.

Le̍k-sú
-------

### Chheng-kok

Iong-chèng 11 nî (1733 nî) seng Tiô-chiu-hú Têng-hiong-koān (程鄉縣) tī **Ka-èng Ti̍t-lē-chiu**, lé-sio̍k tī Kńg-tang-séng. Tī-sò͘ chāi taⁿ Mûi-chiu-chhī Mûi-kang-khu, ti̍t-hat goân-pún ê Têng-hiong koān-tē. Lēng hat goân-pún Tiô-chiu-hú ê Pêng-oán-koān (平遠縣), Tìn-pêng-koān (鎮平縣) kap Hūi-chiu-hú ê Heng-lêng-koān (興寧縣), Tiông-lo̍k-koān (長樂縣). 

Ka-khèng 11 nî (1806), seng-ûi **Ka-èng-hú** (嘉應府).

Ka-khèng 17 nî (1812), koh kàng-ûi ti̍t-lē-chiu.

Kàu hit-sî, Ka-èng Ti̍t-lē-chiu ti̍t-hat kap hat-ē sì koān jû-hā:

|  Chheng-kok Kńg-tang-séng
Ka-èng-chiu |  Tiong-kok Kńg-tang-séng
Mûi-chiu-chhī | Pī-chù |
| --- | --- | --- |
| ti̍t-hat | Mûi-koān-khu, Mûi-kang-khu | goân Têng-hiong-koān |
| Pêng-oán-koān (平遠縣) | Heng-lêng-chhī pak-pō͘ chió-sò͘ tē-khu kap Pêng-oán-koān |  |
| Tìn-pêng-koān (鎮平縣) | Chiau-niá-koān |  |
| Heng-lêng-koān (興寧縣) | Heng-lêng-chhī tōa-pō͘-hūn |  |
| Tiông-lo̍k-koān (長樂縣) | Ngó͘-hoâ-koān |  |

### Tiong-hôa Bîn-kok

Bîn-kok goân-nî (1912) kái-chò **Mûi-chiu** (梅州), sûi kàng-ûi **Mûi-koān** (梅縣).
Chhiūⁿ chit-khoán só-liān sī í-chá ēng lâi sok-po̍k lô͘-lē--ê.
**Lô͘-lē chè-tō͘** sī chi̍t khoán keng-chè ê chè-tō͘. Tī chit-ê chè-tō͘ ē-kha, ū chi̍t-koá lâng sui-jiân tio̍h chò khang-khoè m̄-koh bô kang-chîⁿ hō͘--in, chit-hō lâng, tō sī *lô͘*.

Kin-kì gián-kiù, tī lâng ū bûn-jī tāi-seng, tō ū lô͘-lē chè-tō͘--ah. Chit-khoán chè-tō͘ chha-put-to tī ta̍k-ê bûn-hoà, tāi-lio̍k lóng ū, koh ū kúi-nā ê khoán-sek. Ū chi̍t-koá siā-hoē ū tēng koan-hē lô͘-lē ê hoat-lu̍t, ū-ê ê keng-chè tō sī kiàn-li̍p tī chit téng-bīn.
Hiān-chú-sî ê sè-kài, toā-pō͘-hūn kok-ka tēng hoat-lu̍t kìm-chí ū lô͘-lē. Sè-kài Jîn-koân Soan-giân tō ū siá-kóng lô͘-lē chè-tō͘ sī m̄-tio̍h--ê, chóng--sī tī chi̍t-koá kok-ka iû-goân ū bó͘-mih-khoán hêng-sek ê lô͘-lē.

Lô͘-lē ē-sái kóng sī bô jîn-koân ê lâng.

Chham-khó
---------

1. ↑  Historical survey > Slave-owning societies. *Encyclopædia Britannica.*
2. ↑  BBC Millions 'forced into slavery'
**Lysistrata** sī Hi-lia̍p ê hí-chhut chok-ka Aristophanes siá ê hoán-chiàn chhiò-kio̍k. Siá-chok ê nî-tāi tī kong-goân-chêng 411-nî.

Chit-chhut hì ê chú-kak sī Lysistrata chhoā-thâu ê 1-tīn cha-bó·-lâng. In chò-hoé kā hē kong-ke chîⁿ-hāng ê chhù-the̍h chiàm--tiâu-leh, koh sûi-lâng lóng m̄ hām in ê ang-sài khùn, thàu-koè chiah-ê chhiú-lō·, choaⁿ-á kā Peloponnesos Chiàn-cheng tòng-tiām, khoe-ho̍k hô-pêng.

Lysistrata kó·-chhui Sparta, Boeotia kap Corinth ê hū-jîn-lâng lâi tàu chi-chhî, chiah-ê hū-jîn-lâng chi̍t-khí-khiàn lóng tùi Lysistrata ê kiàn-gī: mài kap ang-sài khùn (mài kiâⁿ-pâng) kám-kak gông-gia̍h, m̄-koh boé--ah lóng tông-ì koh chiù-choā beh tàu-saⁿ-kāng.

Hì-bûn mā khan-sia̍p-tio̍h cha-bó·-lâng kám ē-ēng-tit chham-ka tī siā-hoē kap chèng-chhek chè-tēng lāi-té, chiah-ê tāi-chì hit-tang-chūn sī cha-po·-lâng chiah ū ê koân, lán ē-sái tī Lysistrata hām lâi háⁿ-heh--in ê koaⁿ-oân ê tùi-oē lāi-té, khoàⁿ-tio̍h chit-khoán thó-lūn.

Hì lāi-té siōng-kài khoe-hâi ê só·-chāi, sī chú-iàu ê cha-po· ián-oân chhēng lān-chiáu-hêng ê hì-saⁿ, lâi piáu-hiān lâm-sèng ê kò·-sèng.

Chit-chhut hì aū--lâi tī 1953-nî, hō· Hoat-kok ê kàm-tok Christian Jaque phah-chò tiān-iáⁿ.
| ?Gōng-á-soa |
| --- |
|
|  |
| Georgia Súi-cho̍k-koán ê kiàn-pún. |
| Pó-io̍k chōng-hóng |
| Gûi-kip （IUCN 2.3） |
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Chordata |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Chondrichthyes |
| A-kong: | Elasmobranchii |
|
|
|
|
| Bo̍k: | Orectolobiformes |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | **Rhincodontidae** |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | ***Rhincodon***Smith, 1829 |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***R. typus*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Rhincodon typus***(Smith, 1828) |
|
|
|
| Gōng-á-soa ê hun-pò͘ tô͘ |

**Gōng-á-soa** ia̍h-sī kiò **Tāu-hū-soa** (ha̍k-miâ: *Rhincodon typus*, Eng-gí: Whale Shark) sī sè-kan siāng toā chiah ê oa̍h hî. Chit chióng soa-hî sèng-tē un-sûn, tōng-chok sô, oân-choân khò thai (filter) sió seng-bu̍t chhoē chia̍h. I sī ***Rhincodon* sio̍k** kap **Rhincodontidae kho** î-it ê chéng. Gōng-á-soa tī jia̍t-tāi hù-kīn ê sio-lo̍h hái-chúi ū tè chhoē. Kho-ha̍k-kài jīn-ûi í-keng tī-teh 6-chheng-bān nî.

Gōng-á-soa ê toā-sè khó-pí hái-ang, thó-chia̍h ê hêng-ûi mā chhan-chhiūⁿ chi̍t-koá hái-ang.

Kap lâng phēng toā-sè

Chham-khó Chu-liāo
------------------

1. ↑  "鯨鯊數量漸增加 海洋保育見成效". Kong-sī. 2010-04-27.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Category:Rhincodon typus*** |