recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kōng** ia̍h-sī **khiò** sī éng-hióng tāi-chì ê hoat-tián kap si̍t-chè ê hiān-siōng ê chhiú-lō· he̍k-chiá-sī ki-su̍t, jî-chhiáⁿ chiah-ê chhiú-lō· (ki-su̍t) sī chhiau-chū-jiân, sîn-pì, kap hui-chèng-siông--ê.

"Kōng" kap "khiò" ê ì-sù chiâⁿ-chē, mā ē in-ūi hoan-e̍k, kóng-ōe / siá-chok ê chú-tê, kò·-jîn ê chong-kàu sìn-gióng, kè-ta̍t-koan cheng-chha, he̍k-chiá-sī téng-ē-bûn ê lōe-iông, soah ū bô-kāng-khóan ê ì-sù..

Nā tī chhiau-sim-lí-ha̍k lâi kóng, "kōng" ( khiò ) tiāⁿ-tiāⁿ sī tēng-gī-chò "ha̍k-si̍p kap sú-iōng chhiau-chū-jiân ê le̍k-liōng ia̍h-sī lêng-gôan". Chi̍t-kóa chong-kàu, te̍k-pia̍t sī Ki-tok-kàu, kóng-tio̍h kōng ê sî sī ū 1-chióng kā khòaⁿ-bô-tiám ê ì-sù tī leh--ê, mā sù-siông sī ēng lâi kóng hui-Ki-tok-tô· ê chong-kàu gî-sek.

Tī sîn-pì-chú-gī-chiá ê khòaⁿ-hoat lāi-té, "kōng" ( khiò ) tō bô téng-kôan chit-khóan kè-ta̍t phòaⁿ-tōan, in kā "kōng" koh hun-chò pe̍h-khiò kap o·-khiò, pe̍h-khiò sī tùi lâng ū lī-e̍k--ê, o·-khiò chiah sī ēng lâi kā lâng hāi--ê.

"Kōng" mā kóng-chò **kōng-thâu**, nā ēng kōng ê gî-sek kap tōng-chok, hō-chò pàng-kōng, chò-kōng, ēng kōng kā lâng chiù hō-chò liām-kōng.
Pak Sòng ê léng-thó͘
**Pak Sòng** sī Tiong-kok Sòng-tiâu sî-tāi ê chi̍t ê sî-kî, tùi 960 nî kàu 1127 nî. Khai-kok hông-tè sī Sòng Thài-chó͘ Tiō Khong-īn, kiàn-to͘ Piān-kiaⁿ (汴京, taⁿ Hô-lâm-séng Khai-hong-chhī).

Le̍k-sú
-------

### Siân-ian chi Bêng

Sòng Chin-chong Kéng-tek goân nî 12 goe̍h (1005 nî), Tâi-sòng kap Tāi-liâu tī Siân-chiu (澶州) kau-chiàn, lo̍h-bóe kóng-hô, chhiam-tēng bêng-iok, sú chheng Siân-ian chi Bêng (澶淵之盟).

### Khèng-le̍k Sin-chèng

### Hi-lêng Piàn-hoat

: Hi-lêng Piàn-hoat kap Sin-kū Tóng-chengSòng Sîn-chong ūi-tio̍h beh siau-tû Pak-sòng kiàn-kok í-lâi ê chek-pè, jīm-iōng kái-kek-phài tāi-sîn Ông An-se̍k chìn-hêng kái-kek, sú chheng Hi-lêng Piàn-hoat (熙寧變法). Piàn-hoat ê kiat-kó chō-sêng kái-kek-phài (Sin-tóng) kap pó-siú-phài (Kū-tóng) chi-kan ê chèng-tī tàu-cheng, sú chheng Sin-kū Tóng-cheng (新舊黨爭).

### Chēng-khong chi Piàn

Siông-sè chhiáⁿ khoàⁿ: Chēng-khong chi Piàn
Chēng-khong goân-nî kū-le̍k 8 goe̍h (1126 nî), Tāi-kim lâm-hā kong-hām Piān-kiaⁿ, hu-ló͘ Sòng Hui-chong kap Sòng Khim-chong téng-téng hông-sek sêng-goân, Pak-sòng bia̍t-bông. Kāng-nî Sòng Khim-chong ê sió-tī Tiō Kò͘ tī Lâm-kiaⁿ Èng-thian-hú (南京應天府, taⁿ Hô-lâm-séng Siong-khiu-chhī) chheng-tè, kái-goân "Kiàn-iām", kiàn-li̍p Lâm-sòng.
Lietuva ê chū-tī-thé
Lietuva choân-kok pun chò saⁿ chân hêng-chèng-khu. Tē-it chân sī 10 ê kūn (Lietuva-gí: *apskritis*). Chia-ê kūn ē-té koh pun chò tē-jī chân ê **60 ê chū-tī-thé** (*savivaldybė*), ah chia-ê chū-tī-thé iū-koh chài pun chò tē-saⁿ chân ê tiúⁿ-ló-khu (*seniūnija*), chóng-kiōng ū chhiau-kòe 500 ê í-siōng.

Hiān-tāi Lietuva ū 9 ê **chhī chū-tī-thé** (*miesto savivaldybė*), 43 ê **koān chū-tī-thé** (*rajono savivaldybė*), kap 8 ê chū-tī-thé (*savivaldybė*).

Chham-oa̍t
----------

* Lietuva ê hêng-chèng-khu
	+ Lietuva ê kūn
	+ Lietuva ê tiúⁿ-ló-khu
	+ *Seniūnaitija*
	+ Lietuva ê chng-thâu

Chham-khó
---------

1. ↑  Local Economic and Employment Development (Program); Organisation for Economic Co-operation and Development (April 2007). *Baltic partnerships: integration, growth and local governance in the Baltic Sea Region*. OECD Publishing. p. 75. ISBN 978-92-64-02928-6. 23 February 2011 khòaⁿ--ê.
| ?Bō-á-tún |
| --- |
|
|  |
| Bō-á-tún |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Malvales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Malvaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Abutilon* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***A. indicum*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Abutilon indicum***(L.) Sweet |
|
|
|
|

**Bō-á-tún** (Hàn-jī: 磨仔礅; Hôa-gí: 冬葵子; ha̍k-miâ: *Abutilon indicum var. indicum*) kui-sio̍k-î kím-khoê-kho (錦葵科), iū-koh kiò-chò **pho̍k-á-chháu**, **bí-nâ-chháu**, **sù-bí-chháu**, he̍k-chiá-sī **bō-á-chháu-tún**, sī chi̍t-nî-seng he̍k to-nî-seng kē-é he̍k ti̍t-li̍p-hêng ê koàn-bo̍k. I kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê só·-chāi.

Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t ê soaⁿ-khu, seⁿ tiàm ta-sò ê lō·-piⁿ, pha-hng-tē. Khui-hoe-kî 4--goe̍h kàu 12--goe̍h, chhiu-thiⁿ khui siāng-chē.

Hêng-thāi
---------

Kui-châng phi iù-mô·. Hio̍h-á sī sim-hêng, he̍k îⁿ-hêng, kì-á khí ê piⁿ.

Hoe n̂g-sek, ti̍t-kèng siāng-tōa kàu 20 mm, hoe-pān 5 hio̍h; hoe tan-seng tī hio̍h-á-pìⁿ ê kòe-hī-khang.

Kóe-chí sī sok-kó, chē-chē pān chi̍p-ha̍p chiâⁿ-chò bō-á-tún ê hêng, téng-koân ū chiam-chiam ê tu̍t-khí; siù-chûn go̍k-phìⁿ (宿存萼片) pí kóe-chí khah-té.

Bō-á-tún ê hoe

Wikispecies
Wikispecies ū koan-hē 
***Bō-á-tún*** ê chu-liāu.
Pythagorean tēng-lí.
**Pythagoras tēng-lí** (Eng-bûn: Pythagorean theorem) sī Euclidean kí-hô-ha̍k ê chi̍t-ê chin tiōng-iàu ê tēng-lí. Tiong-bûn hō-chòe **Ko͘-kó͘ tēng-lí** (勾股定理)

Pythagorean tēng-lí soeh-bêng: Tī chi̍t-ê pîⁿ-bīn koâiⁿ-téng, ti̍t-kak saⁿ-kak-hêng ê 2-tiâu lîn-pian ê chū-sēng-ha̍p kah siâ-pian ka-kí-ê chū-sēng sī kâng-khoán-ê. Nā-sī tian-tò-thâu kóng, ū chi̍t-ê saⁿ-kak-hêng ê 2-tiâu pian ê chū-sēng-ha̍p kah tē-3-tiâu ê chū-sēng sio-kâng, chit-ê saⁿ-kak chiū-sī ti̍t-kak saⁿ-kak-hêng. 

Ē-tàng siá chò:

{\displaystyle a^{2}+b^{2}=c^{2}}  

Téng-bīn *c* tāi-piáu siâ-pian tn̂g-tō͘, *a* kap *b* sī lîn-pian.

Le̍k-sú
-------

Le̍k-sú siōng si̍t-chè thâu kái pún tēng-lí ê hoat-hiān kap chèng-bêng sî-kan sī bô chheng-chhó--ê. Le̍k-sú-ka Jöran Friberg sī jīn-ûi ū chèng-kù chí chhut Chêng 20 kàu Chêng 16 sè-kí, ia̍h tio̍h sī Pythagoras ê chheng-gōa tang chêng, Tē-it Pa-pí-lûn Ông-tiâu sî-kî tio̍h í-keng ū-lâng bat--ah.

Ùi Ìn-tō͘ kap Tiong-kok ia̍h ū tùi chi̍t khoán sò͘-ha̍k koan-hē ê kì-lio̍k kap te̍k-sû chêng-hêng ê chèng-bêng.

Tāi-khài tī Chêng 300 nî ê sî, ùi Euclid ê Goân-lūn lāi-bīn, siāng kó͘ ê kong-lí-te̍k chèng-bêng (*axiomatic proof*) hông kì-lio̍k.
Sè-kài Gîn-hâng Chi̍p-thoân ê piau-chì
**Sè-kài Gîn-hâng Chi̍p-thoân** (Eng-gí: *World Bank Group*), sok-siá **WBG**, sī chi̍t ê pau-hâm ū 5 ê kok-chè cho͘-chit ê chi̍p-thoân, i-ê chóng-pō͘ tī Bí-kok Hôa-sēng-tùn Te̍k-khu. WBG tī Jī-chiàn bóe-kî (1944 nî) sêng-li̍p, i siāng chi̍t khai-sí ê sú-bēng sī pang-chō͘ tī sè-kài tāi-chiàn tiong pī phò-hoāi ê kok-ka ê tiông-kiàn. Chit-má ê jīm-bū sī "chiong-kiat ke̍k-tō͘ pîn-khùn, chhiok-chìn kiōng-hióng hoân-êng". WBG thàu-kòe hiòng khai-hoat-tiong kok-kathê-kiong kē-sek tāi-khoán, bû-sek tāi-khoán kap cheng-khoán lâi chu-chō͘ chia-ê kok-ka khek-ho̍k pîn-khùn, kok ki-kò͘ tī kiám-khin pîn-khùn kap thê-ko seng-oa̍h chúi-pêng ê sú-bēng hoat-hui to̍k-te̍k ê chok-iōng. Chia̍t-chí 2011 nî, WBG thê-kiong ê tāi-khoán lúi-chek chhiau-kòe 5000 ek Bí-kim.

WBG iû 5 ê ki-kò͘ cho͘-sêng, hun-pia̍t sī: Kok-chè Ho̍k-heng Khai-hoat Gîn-hâng, Kok-chè Khai-hoat Hia̍p-hōe, Kok-chè Kim-iông Kong-si, To-piⁿ Tâu-chu Tam-pó Ki-kò͘ kap Kok-chè Tâu-chu Cheng-toan Kái-koat Tiong-sim. Kî-tiong, Kok-chè Ho̍k-heng Khai-hoat Gîn-hâng kap Kok-chè Khai-hoat Hia̍p-hōe tiāⁿ pī ha̍p-chheng chò "Sè-kài Gîn-hâng".

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 128873356
* LCCN: n50067917
* ISNI: 0000 0001 2155 5062
* GND: 5340594-8
* SUDOC: 030422280
* BNF: cb131632697 (data)
* NLA: 35619845
* NDL: 01192614
* NKC: ko2015889339
* BNE: XX123132
* CiNii: DA07807944

 |

 |
**Cheng-îⁿ** (Hàn-jī: 晶圓; Eng-gí: *wafer*) sī seng-sán pòaⁿ-tō-thé chek-thé tiān-lō͘ só͘ ēng ê chài-thé, i-ê hêng-chōng sī îⁿ-hêng. It-poaⁿ cheng-îⁿ khah chē sī si-lí-khóng cheng-phìⁿ. Cheng-îⁿ sī siāng chia̍p iōng ê pòaⁿ-tō-thé châi-liāu, àn i-ê ti̍t-kèng pun chò 3 eng-chhùn, 4 eng-chhùn, 5 eng-chhùn, 6 eng-chhùn, 8 eng-chhùn téng kui-keh, kīn-lâi hoat-tián chhut 12 eng-chhùn, sīm-chì gián-hoat koh-khah tōa kui-keh (14 eng-chhùn, 15 eng-chhùn, 16 eng-chhùn, 20 eng-chhùn í-siōng téng). Cheng-îⁿ jú tōa, kāng chi̍t tè ē-tàng seng-sán ê chek-thé tiān-lō͘ tiō jú chē, thang kàng-kē sêng-pún; m̄-koh tùi châi-liāu ki-su̍t kap seng-sán ki-su̍t ê iau-kiû mā koh-khah koân, pí-lūn kóng kun-ûn-tō͘ téng-téng ê būn-tê. It-poaⁿ jīn-ûi si-lí-khóng cheng-îⁿ ê ti̍t-kèng jú tōa, tāi-piáu chit chō cheng-îⁿ-chhiúⁿ ū koh-khah hó ê ki-su̍t, tī seng-sán cheng-îⁿ ê kòe-têng tang-tiong, liông-lu̍t sī chin tiōng-iàu ê tiâu-kiāⁿ.
**Kńg-chi̍h-ōe** (Eng-gí: *glossolalia*), mā hō chò **hong-giân**, sī chi̍t kóa chong-kàu-sèng ê tiûⁿ-ha̍p chhut-hiān hông jīn-ûi sī ū sèng-lêng hong-bīn ì-gī, m̄-koh lâng bô-hoat-tō͘ ti̍t-chia̍p thiaⁿ-ū ê giân-gí. Tī gí-giân-ha̍k-siōng che sī chi̍t khoán bô ì-sù ê hoat-siaⁿ. Ki-tok-kàu lāi-bīn bô kâng kàu-hōe tùi "kóng hong-giân" ê tāi-chì ū bô kâng ê khoàⁿ-hoat.

Iōng-gí hoan-e̍k
----------------

Tâi-gí *Âng-phôe Sèng-keng* ê hoan-e̍k sī "kî-biāu ê giân-gí"; *Choân-bîn Tâi-gí Sèng-keng* ū hoan-e̍k chò "kńg-chi̍h-ōe"; nā *Pa-khek-lé Sèng-keng* ū iōng "im-gú".

Chham-khó
---------

1. ↑  *Choân-bîn Tâi-gí Sèng-keng*
2. ↑  Kai Jōe-liâm (1928 nî 6 goe̍h). "Kóng Hong-giân". *Kòa-chhài-chí*. **28**.

Liân-kiat
---------

* Tân Su-chhong (1928 nî 1 goe̍h). "Hong-giân ê Gián-kiù". *Tâi-oân Kàu-hōe-pò*. **514**.
* Tân Su-chhong (1928 nî 2 goe̍h). "Hong-giân ê Gián-kiù". *Tâi-oân Kàu-hōe-pò*. **515**.

Siong-koan
----------

* Xenoglossia, put-bêng goân-in ē-hiáu kóng gōa-kok-ōe ê hiān-siōng.
Lietuva ê kūn kap chū-tī-thé
Lietuva choân-kok pun chò 10 ê **kūn** (Lietuva-gí: *apskritis*). Chia-ê kūn chiah koh pun chò 60 ê chū-tī-thé (*savivaldybė*), kî-tiong ū 9 ê chhī chū-tī-thé (*miesto savivaldybė*), 43 ê koān chū-tī-thé (*rajono savivaldybė*) kap 8 ê chū-tī-thé (*savivaldybė*). Múi chi̍t ê chū-tī-thé iū-koh pun chò kúi-nā ê hiong (*seniūnija*). Án-ne ê hêng-chèng khu-oe̍h ùi 1994 nî khai-sí si̍t-si, tī 2000 nî ê sî-chūn ū koh chò sió-kóa siu-chèng.

Chham-oa̍t
----------

* Lietuva ê hêng-chèng-khu
	+ Lietuva ê chū-tī-thé
	+ Lietuva ê tiúⁿ-ló-khu
	+ *Seniūnaitija*
	+ Lietuva ê chng-thâu

Lietuva choân-kok chú-iàu pun chò saⁿ chân hêng-chèng-khu. Tē-it chân sī 10 ê kūn (Lietuva-gí: *apskritis*). Chia-ê kūn ē-té koh pun chò tē-jī chân ê 60 ê chū-tī-thé (*savivaldybė*), ah chia-ê chū-tī-thé iū-koh chài pun chò tē-saⁿ chân ê 546 ê tiúⁿ-ló-khu (*seniūnija*).

Chham-oa̍t
----------

* Lietuva ê kūn
* Lietuva ê chū-tī-thé
* Lietuva ê tiúⁿ-ló-khu
* *Seniūnaitija*
* Lietuva ê chng-thâu
**Chicago lu̍t-su kong-huē** (ing-gú: Chicago Bar Association, sok-siá: CBA) sîng-li̍p tī 1874-nî Bí-kok Chicago, sī tsi̍t-ê tsū-guān sìng lu̍t-su kong-huē, ióng-iú 20,000 guā miâ huē-guân. Kah kî-thann lu̍t-su kong-huē kāng-khuán, Chicago lu̍t-su kong-huē kuan-tsù ê sī tsit-gia̍p tō-tik, sîng-guân tsi-kan ê koo-thong hia̍p-tiāu, í-ki̍p huat-ha̍k tshî-sio̍k kàu-io̍k.Kong-huē sio-tú-thâu Chicago loop [en] khu ê John Marshall Law School [en] huat-ha̍k-īnn.

Tiōng-iàu sîng-guân
-------------------

Tù-bîng sîng-guân [en] pau-kuat Illinois tsiu ê tāi-piáu 1922-46 nî hām 1948-50 nî) David Ivar Swanson [en] kah tù-bîng lu̍t-su Earl B. Dickerson [en], in teh tsuè-ko huat-īnn uî Hansberry sòo Lee àn [en] it-àn piān-hōo.

Tsù-kái
-------

1. 1 2  About the CBA Archived September 15, 2008, at the Wayback Machine. (Eng-gí)
2. ↑  Blakely, Robert (2006). *Earl B. Dickerson: A Voice for Freedom and Equality*. Evanston, IL: Northwestern University Press. p. 144. ISBN 9780810123359.  (Eng-gí)

Tsham-ua̍t
----------

* Robert Hervey [en]
* William C. Goudy [en]

Guā-pōo liân-kiat
-----------------

* Chicago Bar Association Home Page (Eng-gí)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 156533299
* LCCN: n50048786
* ISNI: 0000 0001 0462 9867

 |

 |
**Só͘-iú-khoân** (所有權) sī chí tī bîn-hoat siōng, khoân-lī-jîn tùi piau-tek-bu̍t ē-tàng ti̍t-chiap choân-bīn pâi-thaⁿ-sèng chi-phòe te̍k-tēng-bu̍t ê bu̍t-khoân. Só͘-ūi ê "choân-bīn chi-phòe", ì-sù sī chi-phòe hoān-ûi ê choân-bīn-sèng kap chi-phòe sî-kan ê bû-hān-sèng, hû-ha̍p chit-ê te̍k-teng ê bu̍t-khoân chí-ū só͘-iú-khoân. In-chhú, oân-choân bu̍t-khoân hām só͘-iú-khoân tī lōe-hâm siōng sī it-tì--ê. Oân-choân bu̍t-khoân kap hān-chè bu̍t-khoân sī sio tùi-li̍p ê kài-liām.

Tī it-poaⁿ ì-gī siōng, só͘-iú-khoân mā chí lâng tùi gōa-kài chū-jiân ê chi-phòe ia̍h chi-phòe hêng-thài. Āu-chiá sī hâm-gī siōng ê só͘-iú-khoân, ùi lâng chhut-hiān khai-sí tiō í-keng chûn-chāi, keng-kòe liáu tn̂g sî-kan ê le̍k-sú piàn-chhian. Ah hoat-lu̍t siōng ê só͘-iú-khoân sī tī it-tēng ê le̍k-sú kai-tōaⁿ í só͘-iú chò-ûi ki-chhó͘ ê ki-su̍t kài-liām. Iā chiū sī kóng, tī siong-phín kau-ōaⁿ chiàm chú-tō tē-ūi ê kīn-tāi siā-hōe, tī hō͘-siong kau-ōaⁿ siong-phín ê chú-thé chi-kan, pit-su hō͘-siong sêng-jīn tùi-hong tùi siong-phín chit khoán châi-hù ê kò͘-iú chi-phòe. Chit chióng siā-hōe su-iàu hoat-lu̍t hêng-thài, tiō sī só͘-iú-khoân. In-chhú, phó͘-thong ì-gī siōng ê só͘-iú-khoân sī pâi-thaⁿ--ê.
**Kong-si** (公司), **khì-gia̍p** (企業), iā **hōe-siā** (會社), sī chi̍t khóan êng-lī cho͘-chit, hoat-lu̍t-siōng ê tēng-gī tī kok-tē lóng bô sáⁿ sio-kâng, sêng-li̍p kong-si mā-ū it-tēng ê chhiú-sio̍k kap tiâu-kiāⁿ.

Hân-kok
-------

Hân-kok-ōe kiò kong-si kiò "hōe-siā" (회사), chiàu Hân-kok hoat-lu̍t, in ê hōe-siā hūn: 

* Tu-sek hōe-siā (주식회사)
* Ha̍p-miâ hōe-siā (합명회사)
* Ha̍p-chu hōe-siā (합자회사)
* Iú-hān hōe-siā (유한회사)

Ji̍t-pún
--------

Hōe-siā (会社) sī Ji̍t-pún-ōe ê kong-si ì-sù, tī Ji̍t-pún hoat-lu̍t ê Hōe-siā-hoat (会社法) lāi-té, ū hun:

* Tu-sek hōe-siā (株式会社)
* Ha̍p-miâ hōe-siā (合名会社)
* Ha̍p-chu hōe-siā (合資会社)
* Ha̍p-tông hōe-siā (合同会社)

Tû-liáu chia 4-khoán, gōa-kok kong-sī, iā-sī kî-tha chi̍t kóa chióng-lūi ê hoat-jîn Ji̍t-pún-ōe mā sǹg sī hōe-siā.

Tâi-oân
-------

* Kó͘-hūn kong-si
* Iú-hān kong-si
* Kó͘-hūn iú-hān kong-si
* Bû-hān kong-si

Siong-koan hāng-bo̍k
--------------------

* Hâng-hō
* Ka-cho̍k khì-gia̍p
* Kong-si (î-bîn siā-lí)
**Kûn** (Eng-gí: group) tī sò͘-ha̍k tang-tiong sī chi̍t khoán tài-sò͘ kiat-kò͘ (algebraic structure), iā chiū sī chi̍t-ê kap sǹg-hoat (operation) kiat-ha̍p ê chi̍p-ha̍p (set). Chia ê sǹg-hoat ē koat-tēng jīn-hô chi̍p-ha̍p tiong ê seng-goân kap lēng-gōa chi̍t-ê goân-sò͘ (element) ē sán-seng án-choáⁿ khoán ê tē saⁿ ê goân-sò͘ (element). 

Pí-lūn kóng, chi̍t-ê "kòa ka-hoat (chi̍t khoán sǹg-hoat) ê chéng-sò͘ cho͘-sêng ê chip-ha̍p", chiū sī chi̍t-ê kûn. Chit-ê kûn tiong jīn-hô nn̄g-ê goân-sò͘ (iā chiū sī jīn-hô chéng-sò͘) ê siū ka-hoat sǹg chhut lēng-gōa ê chéng-sò͘.

Tēng-gī
-------

Chim-chiok lâi-kóng, chi̍t-ê kûn "G" nā sêng-li̍p, piáu-sī i sī m̄-sī khang-ê chip-ha̍p, i ū chi̍t thò sǹg-hoat "•", chia ê chip-ha̍p kap sǹg-hoat ài móa-chio̍k sì-ê tiâu-kiāⁿ: 

* Ha̍h hong-pì-sèng (closure): Só͘-ū "G" lāi-té chhìn-chhái kéng ê "a" kap "b" in keng-kòe "a • b" sǹg--chhut-lâi ê kiat-kó mā tī "G" lāi.
* Ha̍h kiat-ha̍p-sèng (associativity): Só͘-ū "G" lāi-té chhìn-chhái kéng ê "a", "b" kap "c", ū "(a • b) • c = a • (b • c)" koan-hē.
* Ū tan-ūi-goân (identity element): "G" lāi-té ū chi̍t-ê goân-sò͘ "e", kap só͘-ū ê "a" ū "e • a = a • e = a" koan-hē.
* Ū ge̍k-goân (inverse element): "G" lāi-té bí-chi̍t-ê "a", tùi-taⁿ chi̍t-ê tī"G" lāi-té ê "b", in ū "a • b = b • a = e" koan-hē, chia-ê "e" sī téng-chi̍t-hāng kóng ê tan-ūi-goân.
Terry Fox
**Terry Fox** (choân-miâ **Terrance Stanley Fox**, 1958-nî 7-goe̍h 28 - 1981-nî 6-goe̍h 28) sī Canada gâm-chèng tī-liâu ê ūn-tōng-chiá.

Terry Fox chhut-sì tī Manitoba ê Winnipeg, tiàm englishu-u téng-thâu chia̍t-tn̄g. 

Pún-té Fox tio̍h chin hèng ūn-tōng. Chhiú-su̍t liáu-āu, I koat-tēng beh ùi Canada tang-pêng cháu kàu sai-pêng, hi-bāng ē-tàng ín-khí lâng tùi gâm-chèng ê chù-ì, hō· in kià-hù chîⁿ lâi pang-chān táⁿ-tia̍p gâm-chèng ê gián-kiù.

Fox ê Hi-bāng Marathon (*Marathon of Hope*) tī 1980-nî 4-goe̍h 12-hō khí-khiàn. I tī Newfoundland ê St. John's, kā i chiàⁿ-kha ê gī-ki chìm tī Tāi-se-iûⁿ ê chúi lāi-té, àn-sǹg beh cháu kàu British Columbia ê Vancouver, kā kha koh chìm tī Thài-pêng-iûⁿ lâi soah-kó·. 

I bóe-á pēng bô-hoat-tō· oân-sêng i ê Hi-bāng Marathon. Tī 1980-nî, 9-goe̍h chhe-1, i cháu kàu Ontario Thunder Bay ê sî-chūn, kám-kak heng-khám put-chí-á thiàⁿ. I-seng kiám-cha liáu, hoat-kiàn gâm-chèng í-keng thoàⁿ kàu i ê hì-pō· ah. Fox ke̍k-put-ke̍k chí-hó thêng--lo̍h-lâi, ji̍p-khì pēⁿ-īⁿ táⁿ-tia̍p. I tī keh-tńg-tang 6-goe̍h 28-hō, 23-hòe seⁿ-ji̍t chêng chi̍t-kò-goe̍h ê sî kòe-sin--khì. 

Fox tī 143 kang lāi-té cháu kòe Newfoundland, Nova Scotia, Edward Ông-chú Tó, New Brunswick, Québec kap Ontario, lóng-chóng 5373 kong-lí hn̄g, chhé-ûn chi̍t-kang cháu kap marathon chi̍t-pái chha-put-to pêⁿ hn̄g.

Ūi-tio̍h beh kā Hi-bāng Marathon chiap-soà--lo̍h-khì, āu--lâi Canada kok-tē ta̍k-tang 9-goe̍h lóng ē kí-pān Terry Fox Run oa̍h-tāng lâi tiû-chi̍p tùi gâm-chèng gián-kiù ê kià-hù. Sè-kài kî-thaⁿ chin chē kok-ka oân-ná ē tī bô-kâng sî-kan kí-pān chit-ê oa̍h-tāng.
Guân-khik piah-uē.
**Guân-khik**(元曲) sī Tiong-kok Guân sî-tāi ê hì-khik kah tsa̍p-kio̍k ê tsóng-tshing. Siong-tuì Lâm-khik, Guân-khik mā kiò-tsò **Pak-khik**(北曲). Guân-khik kah Tông-si iáu-koh ū Sòng-sû sann tsióng bûn-thé ū kāng-khuán ê bûn-ha̍k tē-uī. In-uī Guân-khik ê bûn-jī lóng khah tshoo-sio̍k, sóo-í mā ū **Ok-siàu**(惡少) ê kiò-huat. Lâm Sòng buán-kî, siā-huē hui-siông bô an-ún, íng-hióng tio̍h Guân-khik ê tshòng-tsok. Guân-khik tsok-ka khai-sí iōng "tsîng-su" lâi biô-siá sè-kan; āu--lâi ê *Sù-tāi pi-kio̍k*(四大悲劇) tsiū-án-ne tshòng-tsok tshut-lâi, hun-pia̍t sī:

* *Kám-thian-tōng-tē Tōo-ngôo uan* (感天動地竇娥冤)
* *Phò-iu-bōng koo-gān Hàn-kiong tshiu* (破幽夢孤雁漢宮秋)
* *Tông-bîn-hông tshiu-iā ngôo-tông ú* (唐明皇秋夜梧桐雨)
* *Tiō--sī koo-jî* (趙氏孤兒).

Guân-khik tsok-ka tang-tiong, ū 4 uī tsin tshut-sik, in-tshú in tō ha̍p-tshing tsò *Guân-khik sù-tāi ka*(元曲四大家), hun-pia̍t sī Kuan Hàn-khing(關漢卿), Pe̍h Jîn-hú(白仁甫), Má Tì-uán(馬致遠), kah Tēnn Kong-tsóo(鄭光祖). Līng-guā iáu-koh ū Ông Si̍t-hú(王實甫), Kiâu Kiat(喬吉), Tiunn Khó-kiú(張可久), Kí Kun-siông(紀君祥), Tiunn Ióng-hō(張養浩), kah Ko Bûn-siù(高文秀), mā lóng sī tsin tshut-miâ ê Guân-khik tsok-ka.
***Goân-chú Sió-kim-kong*** (hàn-jī: 原子小金剛, Eng-gí: *Astro Boy*) sī 1 chhut Ji̍t-pún kho-hoān báng-gah (khà-thong). 1963 nî kàu 1966 nî tī Ji̍t-pún ê Huzi Tiān-sī-tâi hòng-sàng, tōa-tōa siū lâng hoan-gêng. I ê Ji̍t-gí goân-miâ sī *Tetuwan Atomu* (鉄腕アトム), ì-sù sī "Thih-oán Goân-chú".

It-poaⁿ jīn-ûi *Goân-chú Sió-kim-kong* sī tē-1-chhut báng-gah iáⁿ-chi̍p. I ê goân-thâu sī Tezuka Osamu (手塚治虫) chit-ūi "báng-gah tāi-su" tī 1952 nî khan tī *Siàu-liân* cha̍p-chì ê báng-gah hē-lia̍t. Gōa-siau ê iáⁿ-chi̍p tī Ji̍t-pún kok-gōa tit lâng hoan-gêng. Tī 1980 nî kap 2003 nî liân-sòa 2 pái koh-chài chè-chō sin pán.

*Goân-chú Sió-kim-kong* biô-siá 1 ê ū ke-khì-lâng ê bī-lâi sè-kài. Chú-kak Goân-chú (*Atomu*) sī 1 ê cha-po· gín-á khoán ê ke-khì-lâng. I ê chè-chō-jîn pún-té ǹg-bāng i lâi chhú-tāi i kòe-sin ê hāu-seⁿ. M̄-koh in-ūi i bē-tōa, i ê "a-pa" kā i pàng-sak. Kò·-sū thàm-thó chéng-cho̍k-chú-gī, phian-kiàn, sit-lo̍h téng-téng ê chú-tê.

Goân-chú tī kò·-sū sè-kài ê 2003 nî 4-goe̍h 7 "chhut-sì"--ê. Ji̍t-pún ê Niiza-chhī kéng chit ji̍t sù hō· chit-ê kak-sek te̍k-sû ê "kong-bîn sin-hūn". Tī kò·-sū lāi, Goân-chú piàⁿ-sì cheng-chhú beh chiâⁿ-chò jîn-lūi siā-hōe ê 1 hūn-chú, pau-koat the̍h-tio̍h kong-bîn-koân, put-jî-kò siū tio̍h chin chē chó·-gāi.

Gōa-pō· liân-kiat
-----------------

* Koaⁿ-hong chām
Hok-ní-mô͘-sa Ko-sok-kong-lō͘ lō͘-soàⁿ
**Hok-ní-mô͘-sa Ko-sok-kong-lō͘** (福爾摩沙高速公路, kán. **Hok-ko**) sī Tâi-oân ê tē-jī tiâu lâm-pak-hiòng ko-sok-kong-lō͘, iā hō-hò **Kok-tō Sam-hō** (國道三號), **Tē-jī Ko-sok-kong-lō͘** (第二高速公路, kán. **Jī-ko**). Nā àn-chiàu heng-kiàn kun-toāⁿ kap tē-lí ūi-tì, koh ē-ēng hun-chò **Pak-jī-ko** (北二高), **Tiong-jī-ko** (中二高) kap **Lâm-jī-ko** (南二高) saⁿ-toā khu-toāⁿ. Jī-ko choân-tn̂g 431.5 kong-lí, sī choân Tâi-oân siōng-tn̂g ê ko-sok-kong-lō͘. Tong-chho͘ heng-kiàn Jī-ko ê chú-iàu kong-lêng sī beh so͘-sàn Tiong-san Ko-sok-kong-lō͘ chhu-kīn páu-hô ê kau-thong liû-liōng. Jī-ko tông-sî mā ū pêng-hêng siâⁿ-hiong hoat-tián ê jīm-bū, só͘-í hām It-ko sio-pí, Jī-ko ê lō͘-soàⁿ chú-iàu chhǹg-kòe Tâi-oân sai-pō͘ ê tiong-sió-hêng siâⁿ-tìn kap hiong-chhun só͘-chāi, chhiok-chìn iân-soàⁿ tē-khu ê keng-chè hoat-tián. Jī-ko chū 1987 nî ùi Pak-jī-ko khai-sí tāng-kang, 1993 nî khai-sí hun-toāⁿ thong-chhia, chì 2004 nî 1 goe̍h 11 ji̍t choân-soàⁿ oân-kang.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tâi-oân ê kok-tō |
| --- |
|  |
| Kàn-sòaⁿ | 
* 1
* 3
* 5
* 6

 |  |
|  |
| Chi-sòaⁿ kap khoân-sòaⁿ | 
* 2
* 3-kah
* 4
* 8
* 10

 |
|  |
| Kè-ōe tiong ê lō͘-sòaⁿ | 
* 7
* 1-kah
* 2-kah

 |
|  |
| Kàn-sòaⁿ thok-khoan-sòaⁿ | 
* Se̍k-ngó͘ Ko-kè
* Ngó͘-iûⁿ Ko-kè

 |
|  |
| Chhia-lō͘ siat-si | 
* Kau-liû-tō
	+ Kok-1
	+ Kok-3
	+ Kok-5
* Tiān-chú siu-hùi hē-thóng
* ~~Siu-hùi-chām~~
* Ho̍k-bū-khu

 |
|  |
| Gia̍p-bū ki-koan | 
* Kau-thong-pō͘
* Kok-tō Ko-sok-kong-lō͘-kio̍k
* Kok-tō Sin-kiàn-kang-têng-kio̍k
* Kok-tō Kong-lō͘ Kéng-chhat-kio̍k

 |
|  |
| Tâi-oân ê kong-lō͘ hun-kip: Kok-tō | Séng-tō | Koān-tō (Chhī-tō) | Hiong-tō (Khu-tō) | Choan-iōng kong-lō͘ |

 |
Thiàu-bú
**Bú-tō**, phó͘-thong kóng **thiàu-bú**, sī chí ēng lâi piáu-ta̍t su-sióng kap kám-chêng, siā-hoē lâi-óng ê 1 khoán hoa̍t-tōng, lâng mā ū khó-lêng tan-sûn ūi-tio̍h cheng-sîn-tek, chong-kàu-tek, he̍k-chiá-sī gē-su̍t-tek bo̍k-tek lâi thiàu-bú.

Beh tēng-gī siáⁿ-mi̍h sī bú-tō, khan-sia̍p-tio̍h bô-kâng cho̍k-kûn, só͘-chāi iah kok-ka téng-téng, tī siā-hoē, bûn-hoà, bí-ha̍k, gē-su̍t, tō-tek chè-hān téng-koân ê khoàⁿ-hoat kap kè-ta̍t-koan, bú-tō ê hoān-ûi kài khoah, pau-koat kong-lêng-sèng--ê (pí-lūn Tâi-oân goân-chū-bîn chè-lé--ni̍h ê bú-tō) kap oân-choân sio̍k-tī iù-lō͘ gē-su̍t piáu-ián ê bú-tō (pí-lūn ballet).

Tī ūn-tōng, thé-chhau, hua-gím chhu-peng kap hua-gím siû-chúi mā ke-ke kiám-kiám ū kiat-ha̍p bú-tō ê tōng-chok kap ki-su̍t. Bú-gē ê hêng-thâu kap bú-tō iā tiāⁿ-tiāⁿ hông chò-hoé pí-kàu, sīm-chì hō͘-siong éng-hióng.

Ū ê bú-tō sī chāi-tiûⁿ ê lâng saⁿ-kap chham-ú--ê, ū ê sī ūi-tio̍h siā-kau iah piáu-ián ê khí-tì ūi koan-chiòng chìn-hêng--ê. Bú-tō pún-sin kiám-chhái sī tián-lé iah lé ê 1 pō͘-hūn, mā ū khó-lêng sī tàu-sài ê hāng-bo̍k, he̍k-sī kan-taⁿ beh ín-khí lâng ê chêng-io̍k. Bú-tō ū khó-lêng bô tài tia̍t-sû ê ì-gī, m̄-koh mā hoān-sè chhin-chhiūⁿ chin chē A-chiu bú-tō kāng-khoán, kin-pún sī 1 chióng piáu-sī ì-sù, ū tāi-piáu-sèng ê kang-khū. Gē-su̍t-ka oan-nā thàu-koè thiàu-bú lâi kā siūⁿ-hoat, chêng-kám piáu-hiān--chhut-lâi, iah-chiá-sī piáu-ta̍t 1 ê kò͘-sū.

Pian-bú sī chhòng-chō bú-tō ê gē-su̍t, pian-bú ê lâng tō-sī pian-bú-chiá (pian-bú-ka).
Tī Sin-ka-pho Kiōng-hô-kok Hiàn-hoat, **Sin-ka-pho Chèng-hú** sī Sin-ka-pho ê hêng-chèng ki-koan, iû chóng-thóng kap lōe-koh cho͘-sêng. Tio̍h-sǹg chóng-thóng ē-sái ka-kī hêng-sú chit-khoân, khak-pó lōe-koh kap kok-hōe chiàu-siông ūn-chok, m̄-koh i-ê chit-chek chin tōa thêng-tō͘ chí-sī lé-gî-sèng. Sin-ka-pho ki-pún-siōng sio̍k-î gī-hōe-chè, it-poaⁿ-siōng hū-chek chí-tō kap khòng-chè chèng-hú ê lōe-koh, lōe-koh sêng-oân pau-koat chóng-lí í-ki̍p iû chóng-thóng keng-kòe chu-sûn chóng-lí só͘ úi-jīm ê kî-thaⁿ lōe-koh pō͘-tiúⁿ, in lóng lâi-chū tāi-soán tiong iâⁿ-tio̍h siāng-chē gī-se̍k ê chèng-tóng.

Cho͘-sêng
---------

* Sin-ka-pho Chóng-lí Kong-sú
* Sin-ka-pho Kok-hông Pō͘
* Sin-ka-pho Gōa-kau Pō͘
* Sin-ka-pho Lāi-chèng Pō͘
* Sin-ka-pho Bō͘-e̍k kap Kang-gia̍p Pō͘
* Sin-ka-pho Châi-chèng Pō͘
* Sin-ka-pho Jîn-le̍k Pō͘
* Sin-ka-pho Kau-thong Pō͘
* Sin-ka-pho Kok-ka Hoat-tián Pō͘
* Sin-ka-pho Thong-sìn kap Sin-bûn Pō͘
* Sin-ka-pho Khoân-kéng kap Chúi-goân Pō͘
* Sin-ka-pho Lu̍t-chèng Pō͘
* Sin-ka-pho Ōe-seng Pō͘
* Sin-ka-pho Kàu-io̍k Pō͘
* Sin-ka-pho Siā-hōe kap Ka-têng Hoat-tián Pō͘
* Sin-ka-pho Bûn-hòa, Siā-khu kap Chheng-liân Pō͘

Chú-khoân ki-kim
----------------

* Sin-ka-pho Chèng-hú Tâu-chu Kong-si

Kok-iú khì-gia̍p
----------------

* Tām-má-sek Khòng-kó͘

Pang-bô͘:Sin-ka-pho Chèng-hú
"Caesar" choán koè chia. Chhōe kî-thaⁿ ēng-hoat, khòaⁿ Caesar (khu-pia̍t-ia̍h).
Caesar ê tâng-siōng.
**Gaius Julius Caesar** (Latin-gí IPA: [ˈgaːius ˈjuːlius ˈkaɪsar]; chiân 100 nî 7 goe̍h 13 ji̍t – chiân 44 nî 3 goe̍h 15 ji̍t) sī Lô-má Kiōng-hô-kok ê kun-sū kiam chèng-tī thâu-lâng, sī Lô-má tùi kiōng-hô-kok chóan-piàn sêng Lô-má Té-kok ê koan-kiān jîn-bu̍t.

Caesar gôan-pún sī chham kî-thaⁿ ê siú-léng kiōng-tī Lô-má. I āu-lâi sut-niá Lô-má kun-tūi cheng-ho̍k Gallia, ji̍p-chhim Britain. Tī chiân 49 nî ê sî-chūn, i hoat-khí lāi-chiàn, khòng-chè kui-ê Lô-má Kiōng-hô.

Chiân 44 nî, Caesar hō͘ chi̍t kóa gôan-ló chhì-sat sí-bông. Sui-jiân chhì-sat Caesar sī ūi tio̍h beh chó͘-tòng Caesar ê to̍k-chhâi thóng-tī, m̄-koh Lô-má soah iū koh lāi-chiàn, tè-bé Gaius Octavius tit tio̍h léng-tō-khôan, jî-chhiáⁿ kái chheng hông-tè.

Chù-sek
-------

1. ↑  Caesar chhut-sì chham kòe-sin ê sî-kan iáu-ū cheng-lūn.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 286265178
* LCCN: n79021400
* ISNI: 0000 0001 2283 4514
* GND: 118518275
* SELIBR: 180826
* SUDOC: 027303136
* BNF: cb11894764p (data)
* BIBSYS: 90063226
* ULAN: 500077373
* HDS: 010301
* MusicBrainz: 700c2278-910d-40d5-b85a-4c95a39a95ef
* NLA: 36153573
* NDL: 00435043
* NKC: jn19981000434
* ICCU: CFIV024046
* BNE: XX841352
* CiNii: DA02136466

 |

 |
**Thài-khong-so Challenger sū-kò͘** sī hō chò Challenger ê NASA Thài-khong-so tī 1986 nî 1 goe̍h 28 ji̍t Florida chāi-tē sî-kan chái-khí 11:38, tùi Kennedy Thài-khong Tiong-sim ê 39-hō Chām chhut-hoat liáu-āu bô loa̍h kú hoat-seng ê po̍k-chà sū-kò͘. Tong-sî beh chip-hêng STS 51-L jīm-bū, sū-kò͘ chō-sêng thài-khong-chûn goân-choân phò-hoāi, chûn téng choân-pō͘ ê thài-khong-jîn choân-pō͘ sí-bông, pau-koat Dick Scobee, Michael J. Smith, Ellison Onizuka, Judith Resnik, Ronald McNair, Gregory Jarvis, Christa McAuliffe.

Tiâu-cha
--------

Tāi-chì hoat-seng liáu-āu, Bí-kok chóng-thóng Ronald Reagan chí-tēng liáu to̍k-li̍p ê Thài-khong-so Challenger Sū-kò͘ Chóng-thóng Úi-oân-hōe (*Presidential Commission on the Space Shuttle Challenger Accident*) lâi chhù-lí tiâu-cha khang-khòe, sêng-oân sī kap jīm-bū bô khan-liân ê jîn-sū. Tiâu-cha-chiá tè-bé khak-tēng sū-kò͘ ê khí-in sī tī chiàⁿ-pêng ê Kò͘-thé Hóe-chìⁿ Chō͘-thui-khì (*Solid Rocket Booster*) téng-bīn liân-kiat nn̄g chiat hun-tōaⁿ pō͘-hūn ê kò͘-chiong. Koan-kiàn ê sit-ngō͘ sī chhut-hiān tī ēng lâi chó͘-tòng jiân-liāu sia̍p-lāu ê O-khoân (*O-rings*) lêng-kiāⁿ.

Chham-khó
---------

* Joseph A. Angelo (2006). "Challenger accident". *Encyclopedia of Space and Astronomy*. Facts on File. ISBN 978-0-8160-5330-8.
Gē-su̍t
**Gē-su̍t** (藝術) sī bó·-chi̍t-koá chok-phín (mi̍h-kiāⁿ ia̍h oa̍h-tōng) he̍k-chiá-sī gē-su̍t piáu-hiān-chiá pún-sin, hām koan-sióng-chiá tiong-kan hō·-siong éng-hióng, tì-sú sán-seng cheng-sîn-siōng, sim-lí-siōng, kap kám-kak ê piàn-hoà ê oa̍h-tōng.

Chit-khoán oa̍h-tōng te̍k-pia̍t kiông-tiāu koan-sióng-chiá tùi chok-chiá (piáu-hiān gē-su̍t ê lâng) ê kiâⁿ-choè ê chiáng-ak, lán kā hiah-ê hō· chok-chiá kap koan-sióng-chiá sán-seng kau-kâⁿ ê chhiú-lō·, mûi-thé, tùi-siōng téng-téng ê chok-phín, hām chit kui-ê koè-têng, lóng kiò-chò gē-su̍t.

Gē-su̍t chok-chiá thoân-sàng hō· koan-sióng-chiá ê loē-iông, ū koan-liām, su-sióng, kám-kak, kám-chêng téng-téng koh-iūⁿ ê thiu-siōng hē-hāng.

Gē-su̍t chit-ê sû sī tùi Ji̍t-pún hàn-jī-sû 芸術（げいじゅつ）lâi--ê.

Gē-su̍t ê chióng-mn̂g
---------------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Art*** |

Nā chiàu gē-su̍t chok-chiá só· ēng koh-iūⁿ ê chhiú-lō· kap mûi-thé, lán ē-sái kā gē-su̍t hun-chò bô-kâng ê chióng-mn̂g, ē-bīn sī àn gē-su̍t piáu-hiān ê hong-sek, kap le̍k-sú-siōng sio-pí-phēng ê khoán-sek lâi hun--ê.

* Bí-su̍t
	+ Koè-oē
	+ Tiau-khek
	+ Kiàn-tio̍k
	+ Jī-hoat (Su-hoat)
	+ Hip-siòng (Liap-iáⁿ)
	+ Kang-gē
	+ Hoe-tō (chhah-hoe)
* Bûn-ha̍k
	+ Si
	+ Siáu-soat
	+ Hì-kio̍k
	+ Sàn-bûn
* Kó͘-tián im-ga̍k
	+ Chok-khek
	+ Ián-chàu
	+ Chí-hui
* Siat-kè (Si̍t-iōng gē-su̍t)
	+ Sî-kiâⁿ gē-su̍t
	+ Tô·-siòng gē-su̍t
	+ Kang-gia̍p siat-kè
	+ Khong-kan siat-kè
**Sin-ka-pho** sī chi̍t ê to-goân chéng-cho̍k iông-ha̍p ê keng-chè-thé, chú-iàu sī í su-iú keng-chè chiàm chú-tō ê keng-chè ko-tō͘ hoat-tián ê kok-ka, tān-sī chèng-hú ē ēng châi-chèng kap hêng-chèng le̍k-liōng lâi hia̍p-chō in lāi-goā keng-chè ê ún-tēng hoat-tián. Kin-kì Bí-kok thoân-thóng ki-kim-hōe kap The Wall Street Journal 2013 nî ê "keng-chè chū-iû-tō͘ chí-sò͘" pò-kò pâi-miâ, Sin-ka-pho pâi-miâ sè-kài tē-jī, kīn-chhù-î Hiong-káng.

Sin-ka-pho ê keng-chè hoat-tián keng-le̍k liáu iû to̍k-li̍p chho͘-kî sî ê lô-tōng bi̍t-chi̍p-hêng kang-gia̍p, ta̍uh-ta̍uh kòe-tō͘ kàu kū-iú ko-hù-ka ke-ta̍t ê chu-pún, ki-su̍t bi̍t-chi̍p-hêng kang-gia̍p kap ko-kho-ki sán-gia̍p, koh chìn-chi̍t-pō͘ hoat-tián kàu bo̍k-chiân ê sìn-sit sán-gia̍p téng-téng ê tì-hūi bi̍t-chi̍p-hêng keng-chè. Ùi 1970 nî-tāi khai-sí, Sin-ka-pho chiām-chiām pái-thoat liáu kan-na oá-khò choán-kháu bō͘-e̍k î-chhî seng-kè ê kio̍k-bīn, kok-ka chi̍t kang pí chi̍t kang hó-gia̍h, hoat-tián chiâⁿ-chò sin-heng ê sian-chìn-kok, pēng in-chhú pī hō-chò A-sè-a Sù-siáu-liông chi-it.

Sin-ka-pho ê tiān-chú, hoà-kang, kim-iông ho̍k-bū, liān-iû, chhiū-leng, chō-chûn kap choán-kháu kang-gia̍p lóng chiâⁿ hoat-ta̍t. Sin-ka-pho sī Tang-lâm-a ê chi̍t ê chú-iàu ê liān-iû tiong-sim, i-ê liān-iû sán-lêng siong-tong-î chio̍h-iû sán-phín siau-hùi-liōng ê nn̄g pōe.

Sin-ka-pho liông-hó ê kok-ka sìn-iōng, oân-siān ê chèng-hú kàm-koán ki-chè kap kiān-choân ê hoat-lu̍t chè-tō͘, hō͘ i chiâⁿ-chò niá-sian sè-kài ê kok-chè kim-iông tiong-sim. Standard & Poor's tī 2009 nî î-chhî liáu Sin-ka-pho goân-iú ê "AAA/A-1+" chú-koân sìn-iōng phêng-kip, Sin-ka-pho mā sī ûi-it tit-tio̍h chit hāng phêng-kip ê A-sè-a kok-ka. Sin-ka-pho bo̍k-chiân sī A Thài tē-khu siōng-kài sêng-se̍k ê chu-pún chhī-tiûⁿ chi-it.

Sin-ka-pho ê lí-iû-gia̍p tē-ūi tiōng-iàu, chiàm in GDP ê pí-tiōng chhiau-kòe 3%. Ūi-tio̍h beh chhì-kek lí-iû keng-chè, Sin-ka-pho koh tī 2010 nî 2 goe̍h sî, khai-hòng si-hêng 40 tang ê tó͘-kìm, tān-sī che tùi pún-tē-lâng iu-goân hān-chè chin chē. PricewaterhouseCoopers ū-kè, Sin-ka-pho ē tī 2011 nî chhiau-kòe Hân-kok kap Australia chiâⁿ-chò A Thài tē-khu tē-jī toā poa̍h-kiáu chhī-tiûⁿ.
**Kayano Sigeru** (萱野茂, 1926 nî 6-goe̍h 15 – 2006 nî 5-goe̍h 6) sī Ji̍t-pún Ainu-cho̍k ūn-tōng ê tāi-piáu jîn-bu̍t. I sī chhut-miâ ê Ainu-gí kóng-kó·-sian, bîn-sio̍k choan-ka, gí-giân choan-ka, mā sī tē-1-ê ji̍p Ji̍t-pún kok-hōe ê Ainu-lâng. I kiám-chhái sī Ji̍t-pún kok-lāi-gōa siāng-kài ū miâ-siaⁿ ê Ainu-lâng.

I tī Pak-hái-tō lâm-pō· Nibutani hit tah chhut-siⁿ. I ê a-má chhiâng-chāi iōng Ainu-gí kóng-kó· hō· i thiaⁿ. Ha̍k-hāu ê tông-o̍h oân-ná Ainu-lâng khah chē, só·-í i pēng bô chhin-chhiūⁿ pa̍t-ūi ê chi̍t-kóa-á Ainu gín-á hō· gōa-lâng khoàⁿ-khin, thí-chhiò. In lāu-pē ū 1 kái hō· kéng-chhat ah--khì, kóng i thau lia̍h âng-liân-hî (kê-hî). Chit ê sū-kiāⁿ éng-hióng Kayano it-seng. I jīn-ûi kóng, Ainu-lâng lia̍h-hî ke̍k-ke lia̍h ū-kàu in chia̍h; ē ke lia̍h ê lâng lóng mā sī î-bîn ji̍p-lâi ê Ji̍t-pún-lâng (hō·-chò *shamo*), tì-tio̍h kê-hî kiông beh bô tè chhōe. In lāu-pē koàn-sì kòe Ainu-lâng thoân-thóng ê phah-la̍h seng-oa̍h, chū án-ne kui-sì-lâng bô chhōe thâu-lō· chò, āu--lâi soah giàn chia̍h-chiú.

I hām kāng hit iân ê Ainu-lâng hòng-khì thoân-thóng ê seng-oa̍h, khì kā *shamo* in chò-kang. Kayano khò i ka-kī phah-piàⁿ, kàu kah 1950 nî-tāi chhò chhiū-á ê sū-gia̍p sió-khoá-á ū sêng-chiū. I sêng-jīm chit toāⁿ sî-kan i chhì beh kā Ainu ê it-chhè tàn-hìⁿ-sak, kā ka-kī ê Ainu sin-hūn pàng bē-kì-tit. I chhè put-sî pài-hóng Nibutani ê hia ê ha̍k-chiá. I ū 1 kang hoat-kak lāu-pē kā 1 hāng tiōng-iàu ê Ainu bûn-bu̍t bē hō· gōa-tē-lâng, chū án-ne chiah khai-sí khì siu-chi̍p, chéng-lí Ainu ê bûn-hòa sán-bu̍t. 1972 nî i khui 1 keng Nibutani Ainu Bûn-hòa Chu-liāu-koán tián-lám i ê sêng-kó. Tī 1970 nî-tāi I mî-nôa chhui-sak Ainu-lâng ê gī-tê, kó·-chhui in ê jîn-koân, bûn-hòa, goân-chū-bîn tē-ūi. I khiā tī Ainu-lâng ê koan-tiám siāu-kài Ainu hō· Ji̍t-pún-lâng, Ainu-lâng sio-bat. I ê tù-chok ê tê-châi ū Ainu bîn-kan kò·-sū, thoân-thóng chhiú-gē, sû-tián, chū-toān, téng-téng. I ê chheh mā ū hoan-e̍k.

I tī 1990 nî-tāi thàu-kòe su-hoat koán-tō beh chó·-tòng chèng-hú tī kò·-hiong Nibutani khí chúi-khò·. Āu--lâi pāi-sò·. I tī 1994 nî tāi-piáu in hit khu ji̍p kok-hōe chham-gī-īⁿ; i sio̍k-î Ji̍t-pún Siā-hōe-tóng. Chìn-chêng i bat tùi 1975 nî khai-sí tam-jīm Biratori-teng (平取町) teng-gī-hōe ê gī-oân, lóng-chóng chò 5 kî.

Tī Ainu hiān-tāi sú tang-tiong, Kayano kò-jîn ê kak-sek put-chí-á tiōng-iàu, éng-hióng-la̍t put-chí-á tōa. Siâng-sî i chē-chió ū hō· lâng phoe-phêng kóng, Ainu bûn-hòa kiông beh pìⁿ "Kayano bûn-hòa".

Chham-khó chu-liāu
------------------

* Kayano, S. 1994. *Our land was a forest: an Ainu memoir*. Boulder: Westview. ISBN 0-8133-1880-7.
* Siddle, R. 1997. Su-phêng.. 2004 nî 10-goe̍h 29 hā-chài.
Lo̍k-chhùi-chúi
**Lo̍k-chhùi-chúi** sī chhùi-khiuⁿ ūi-seng hú-chō· iōng-phín, ē-tàng sat-khún, siau-tû chhùi-chhàu, kap ī-hông chiù-khí. M̄-koh i sī hú-chō· ê kak-sek, chhùi-khiuⁿ ūi-seng chú-iàu iah-sī ài khò sú-iōng khí-bín-á kap khí-sòaⁿ lâi ta̍t-sêng. Sat-khún-sèng ê lo̍k-chhùi-chúi mā-bô tn̂g-kî sú-iōng ê pit-iàu. 

Lo̍k-chhùi-chúi ê sêng-hun chú-iàu sī chheng-chúi, koh-lâi sī 20% chó-iū ê chiú-cheng (*alcohol*), jiân-āu kin-kú su-iàu lâi thiam-ka kî-thaⁿ sêng-hūn. It-poaⁿ lóng-ē ka po̍k-hō lâi am-khàm chhùi-khiuⁿ ê chhàu-bī. Sat-khún-sèng ê lo̍k-chhùi-chúi thiam-thiⁿ ê sat-khún (*bacteriocidal*) he̍k ek-khún (*bateriostatic*) hòa-ha̍k-bu̍t pau-koah ū *thymol*, *eucalyptol*, *methyl salicylate*, *menthol*, *chlorhexidine gluconate* kap *hydrogen peroxide*. Kiông-tiāu ī-hông chiù-khí ê hâm hu̍t-hòa-bu̍t sán-phín chú-iàu sī NaF. Hâm 0.2% (900 ppm) *NaF* ê, 1 lé-pài 1 kái, 1 kái 10 cc. Hâm 0.05% (225 ppm) NaF ê, 1 kang 1 kái, 1 kái 10 cc. Hâm-hu̍t lo̍k-chhùi-chúi kiàn-gī tn̂g-kî (siāng-chió 2 tang) kap tēng-sî sú-iōng, hāu-kó chiah ē chhut--lâi.

Lo̍k-chhùi-chúi ê sêng-hun
--------------------------

*Chlorhexidine* sī sio̍k-î *Bisguanide antiseptics*, *chlorhexidine* sī bo̍k-chiân kong-jīm siāng-hó ê sú-iōng tī khí-chiu-pēⁿ ê khí-khún-pan khòng-chè io̍h-che. *Chlorhexidine* ē-tit tn̂g sî-kan liâm-hù tī chhùi-khí piáu-bīn, lī-iōng pún-sin tòa chèng-tiān ê te̍k-sèng khip-ín sè-khún, jiân-āu phò-hāi i-ê sè-pau-mo̍·h oân-chéng-sèng. Gián-kiù pò-kò kóng 1-kang lo̍k-chhùi 1-pái keng-kòe 6-kò-goe̍h āu, sú-iōng 0.1% ê *Chlorhexidine* ē-sái kái-siān 66% ê khí-hoāⁿ-iām, a̍h 0.2% ê Chlorhexidine ē-sái kiám-chió 88% ê khí-hoāⁿ-iām.

Fig: Nā-chún thêng-chí sé-chhùi (tē-0 kang), kan-taⁿ iōng chheng-chúi lo̍k-chhùi, kúi-kang āu khí-khún-pan tio̍h-ē chhut-hiān. Ah-nā sú-iōng *Chlorhexidine* (0.2%) lâi lo̍k-chhùi, bô khí-khún-pan tui-chek.
Iah-m̄-koh tn̂g-kî sú-iōng *Chlorhexidine* ē chō-sêng chhùi-khí ní-sek, bī-kak (味覺) kái-piàn, sīm-chì chin chió-sò· ē chō-sêng liâm-mo̍͘h hú-si̍t (粘膜腐蝕) ê hù-chok-iōng, in-chhú it-poaⁿ bô kiàn-gī liân-soà sú-iōng chhiau-kòe 2 lé-pài.

Tī ē-kha chiá-ê chêng-hêng hā, pēⁿ-lâng bô-hoat-tō· chò-hó ki-hâi-sek ê khí-khún-pan khòng-chè ê sî, ē khó-lū chhái-iōng Chlorhexidine:

* *ANUG (Acute necrotizing ulcerative gingivitis)*:
* Khí-chiu chhiú-su̍t chi-āu:
* Ū hē-thóng-sèng chit-pēⁿ:
Loān-liû ê hiān-siōng
**Loān-liû** (亂流; *turbulence*), ia̍h-sī **būn-liû** (紊流), sī chi̍t khoán liû-thé ê liû-tōng chōng-thài. Tī liû-sok chin sió ê sî-chūn, liû-thé sī hun-chân liû-tōng, bōe hō͘-siong hūn-ha̍p; chit sî ê liû-tōng chōng-thài hō-chò chân-liû. Tān-sī, nā-chún liû-sok ta̍uh-ta̍uh cheng-ka, liû-thé ê liû-soàⁿ ē khai-sí chhut-hiān pho-chōng ê hàiⁿ-tōng, hàiⁿ-tōng ê pîn-lu̍t kap chín-hok ē tòe-tio̍h liû-sok ê cheng-ka lâi cheng-ka; chit sî ê liû-tōng chōng-thài hō-chò kòe-tō͘-liû. Nā-chún kè-sio̍k cheng-ka liû-sok kàu chin tōa, liû-thé ê liû-soàⁿ í-keng hun bōe chheng-chhó, liû-tiûⁿ lāi-bīn chhut-hiān chē-chē kńg-chn̄g, che chiū hō-chò loān-liû, iā hō-chò būn-liû kap **jiáu-liû** (擾流).

Téng-bīn ê liû-tōng piàn-hòa ê chêng-hêng ē-ēng iōng Reynolds sò͘ lâi liōng-hòa. Tī Reynolds sò͘ khah-sè ê sî-chūn, liû-thé ê liâm-tī-le̍k (黏滯力) tùi liû-tiûⁿ ê éng-hióng tāi-î koàn-sèng-le̍k (慣性力), liû-sok ê jiáu-tōng ē in-ūi liâm-tī-le̍k lâi kiám-chió, liû-thé ê liû-tōng ún-tēng, sī chân-liû ê chōng-thài. Hoán-tian-tò, nā-chún Reynolds sò͘ khah-tōa, liû-thé ê koàn-sèng-le̍k tùi liû-tiûⁿ ê éng-hióng tāi-î liâm-tī-le̍k, liû-thé ê liû-tōng khah bô ún-tēng, liû-sok ê bî-sió piàn-hòa iông-ī hoat-tián kap cheng-kiông, hêng-sêng būn-loān koh bô-kui-chek ê loān-liû liû-tiûⁿ.
Be̍h-gê-thn̂g ê hoà-ha̍k kiat-kò͘
**Be̍h-gê-thn̂g** (*maltose*) sī 1-chióng siang-thn̂g (*disaccharide*), hē-thóng miâ (*systematic name*) kiò-chò 4-O-α-D-glucopyranosyl-D-glucopyranose, hun-chú-sek sī C12H22O11, sī 2-ê phô-tô-thn̂g hun-chú lâi cho·-sêng, chhut-hiān tī puh-gê ê be̍h-á, mā chûn-chāi tī tōng-bu̍t siau-hòa kàⁿ-sò· tùi thn̂g-lūi ê chok-iōng kòe-têng tiōng. 

Be̍h-gê-ko sī pe̍h-sek kiat-cheng bu̍t-chit, thn̂g-tō· kan-na chià-thn̂g ê 3-hūn-chi-1, ē iûⁿ-kái tī chúi--līn, sió-khóa-á iûⁿ-kái tī chiú-cheng. Thòaⁿ-chúi-hòa-ha̍p-bu̍t ê chia̍h-mi̍h tī hang-chhoe chè-choh kòe-têng tiōng, in-ūi thn̂g-lūi ê pō·-hūn hun-kái, ē chhut-hiān chió-liōng ê be̍h-gê-ko. Be̍h-gê-ko mā ē chhut-hiān tī be̍h-á-chiú ê liōng-chō kòe-têng tiōng, chiâⁿ-chò be̍h-á-chiú ê sêng-hūn.

Be̍h-gê-ko hō· lâng tòng-chò êng-ióng-che kap thn̂g lâi sú-iōng tī chiâⁿ-chē hong-bīn, hó-pí-kóng thn̂g-jiō-pēⁿ hoān-chiá tn̂g-á-gōa (*parenteral*) thn̂g-hūn ê pó·-chhiong, sè-khún pôe-ióng ê pôe-ióng-kài-chit, io̍h-bu̍t ê chè-chō, liōng-chiú (*brewing*) ê hoat-kàⁿ tiōng-kan-bu̍t, polysulfide ê ún-tēng-che, ... téng-téng.
| ?Hông-tè Khiā-gô |
| --- |
|
|  |
| Tiàm tī Lâm-ke̍k Tāi-lio̍k Snow Hill Island |
| Pó-io̍k chōng-hóng |
| Kē-gûi-hiám （IUCN 3.1） |
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Chordata |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Aves |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Sphenisciformes |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Spheniscidae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Aptenodytes* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***A. forsteri*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Aptenodytes forsteri***Gray, 1844 |
|
|
|
| Hông-tè Khiā-gô ê hoān-ûi (hoân-si̍t ūi-tì oē chheⁿ-sek) |

  

**Hông-tè Khiā-gô** (ha̍k-miâ *Aptenodytes forsteri*) sī só͘-ū ê khiā-gô tang-tiong siāng lò koh toā-châng ê chiáu-chéng. In sī Lâm-ke̍k Tāi-lio̍k ê te̍k-iú-chéng. Kang--ê bó--ê goā-hêng sio-siâng, koân chì 122 cm, tāng 22 chì 45 kg. Thâu kap kha-chhiah-phiaⁿ sī o͘-sek, pak-tó͘ pe̍k-sek, hêng-khám lio̍h-á n̂g, oá hīⁿ-á chhim n̂g; o͘ pe̍h hun-bêng. Chhan-chhiūⁿ kî-tha ê khiā-gō sī bē poe ê chiáu-á, ū liū-soàⁿ-hêng ê hêng-khu kap ngē-ngē ê si̍t-á, sek-ha̍p hái-iûⁿ ê khoân-kéng.

Sek-èng koâⁿ ê ki-lêng
----------------------

Tī só͘-ū ê chiáu-lūi tang-tiong, Hông-tè Khiā-gô ū siāng kài koâⁿ ê hoân-si̍t khoân-kéng. Khong-khì ê un-tō͘ ē-tàng lak kah −40 °C, hong-sok ū-sî kàu 144 km/h. Sek-èng koâⁿ ê ki-lêng ū kúi-ā-chióng: In ê si̍t-á thê-kiong 80–90% ê pó-un hāu-kó, jī-chhiáⁿ phoê-hā ū 1 têng chí-hông, siāng kāu chì 3 cm (tī hoān-si̍t chêng). Ú-mn̂g ê bi̍t-tō͘ sī só͘-ū ê chiáu-lūi siāng koân--ê.

Hoân-si̍t chiu-kî
-----------------

 *Aptenodytes forsteri*
Jawi jī-bó. Ài ùi chiàⁿ-pêng tha̍k kaù tò-pêng, téng-koân tha̍k kaù ē-kha.
**Jawi** sī 1 chióng ēng lâi siá Malay-gí ê Arabic jī-bó. I sī Brunei 2 chióng koaⁿ-hong bûn-jī ê 1 chióng. Tī Má-lâi-se-a, Hui-li̍p-pin, Indonesia, Thài-kok lâm-pō͘ ê Patani, kap Sin-ka-pho lóng ū leh ēng, te̍k-pia̍t sī chong-kaù hong-bīn.

Siāu-kài
--------

Jawi jī-bó tī Malay sè-kài (Nusantara) ēng kúi-nā pah tang a. I kap Islam kāng-chê hoat-tián. Tû-liáu goân-té ê Arabic jī-bó, i mā ū chi̍t-koá choan-kang hō͘ Jawi ēng ê jī-bó.

Jawi jī-bó chin chá tō ēng lâi siá Malay-gí. Ùi Pasai sî-kî kaù kah Malacca So͘-tan-kok (Sultanate), Johor So͘-tan-kok, kap 17 sè-kí ê Acheh So͘-tan-kok lóng ū leh ēng. 1303 nî (Islam 702 nî) ê Terengganu jī-pán (Terengganu Tablet) tō khoàⁿ ē tio̍h. Ah nā Latin jī-bó ài kaù kah 19 sè-kí boé-kî chiah khai-sí ēng.

Jī-bó
-----

| Jī-bó | Tan-tok | Thaû-chêng | Tiong-kan | Aū-piah | Miâ-chheng |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ا | ﺍ |   |   | ﺎ | alif |
| ب | ﺏ | ﺑ | ﺒ | ﺐ | ba |
| ت | ﺕ | ﺗ | ﺘ | ﺖ | ta |
| ة | ة |   |   | ـة‎ | ta marbutah |
| ث | ﺙ | ﺛ | ﺜ | ﺚ | sa (tha) |
| ج | ﺝ | ﺟ | ﺠ | ﺞ | jim |
| چ | ﭺ | ﭼ | ﭽ | ﭻ | ca |
| ح | ﺡ | ﺣ | ﺤ | ﺢ | ha |
| خ | ﺥ | ﺧ | ﺨ | ﺦ | kha (khO) |
| د | ﺩ |   |   | ﺪ | dal |
| ذ | ﺫ |   |   | ﺬ | zal |
| ر | ﺭ |   |   | ﺮ | ra (rO) |
| ز | ﺯ |   |   | ﺰ | zai |
| س | ﺱ | ﺳ | ﺴ | ﺲ | sin |
| ش | ﺵ | ﺷ | ﺸ | ﺶ | syin |
| ص | ﺹ | ﺻ | ﺼ | ﺺ | sad (sOd) |
| ض | ﺽ | ﺿ | ﻀ | ﺾ | dad (dOd) |
| ط | ﻁ | ﻃ | ﻄ | ﻂ | ta (tO) |
| ظ | ﻅ | ﻇ | ﻈ | ﻆ | za (zO) |
| ع | ﻉ | ﻋ | ﻌ | ﻊ | ain |
| غ | ﻍ | ﻏ | ﻐ | ﻎ | ghain |
| ڠ | ڠ | ڠـ | ـڠـ | ـڠ | nga |
| ف | ﻑ | ﻓ | ﻔ | ﻒ | fa |
| ڤ | ﭪ | ﭬ | ﭭ | ﭫ | pa |
| ق | ﻕ | ﻗ | ﻘ | ﻖ | qaf |
| ک | ک | کـ | ـکـ | ـک | kaf |
| ݢ | ݢ | ݢـ | ـݢـ | ـݢ | ga |
| ل | ﻝ | ﻟ | ﻠ | ﻞ | lam |
| م | ﻡ | ﻣ | ﻤ | ﻢ | mim |
| ن | ﻥ | ﻧ | ﻨ | ﻦ | nun |
| و | ﻭ |   |   | ﻮ | wau |
| ۏ | ۏ |   |   | ـۏ | va |
| ه | ﻩ | ﻫ | ﻬ | ﻪ | ha |
| ء | ء |   |   | ء | hamzah |
| ي | ﻱ | ﻳ | ﻴ | ﻲ | ya |
| ی | ی |   |   | ﻰ | ye |
| ڽ | ڽ | ﭘ | ﭙ | ـڽ | nya |

Chham-khó
---------

* H.S. Paterson (& C.O. Blagden), 'An early Malay Inscription from 14th-century Trengganu', *Journ. Mal. Br.R.A.S.*, II, 1924, pp. 258-263.
* R.O. Winstedt, *A History of Malaya*, revised ed. 1962, p. 40.
* J.G. de Casparis, *Indonesian Paleography*, 1975, p. 70-71.

Goā-pō͘ liân-kiat
-----------------

* Omniglot article about written Malay
Tī lia̍p-chú bu̍t-lí-ha̍k tiong, **PMNS hâng-lia̍t** sī chi̍t ê (Hàn-jī: **PMNS行列**; Eng-gí: **Pontecorvo-Maki-Nakagawa-Sakata matrix**, kán-chheng **PMNS matrix**), mā kiò-chò **neutrino sio-lām hâng-lia̍t** (Hàn-jī: **neutrino相濫行列**; Eng-gí: **neutrino mixing matrix**) sī chi̍t ê unitary sio-lām hâng-lia̍t, chū-iû thoân-pò ê neutrino kap si jio̍k-la̍t ê neutrino nn̄g-ê chi-kan liōng-chú thài ê chhat-piat. Chit ê hâng-lia̍t siōng chá sī Ziro Maki, Masami Nakagawa, kap Shoichi Sakata tī 1962 nî the̍h-chhut ·ê, ēng-lâi kái-soeh Bruno Pontecorvo ī-chhek ê neutrino tín-tāng hiān-siōng.

Hâng-lia̍t
----------

PMNS hâng-lia̍ chok-iōng tī neutrino ê chit-liōng kò͘-iú thài, tiō chiâⁿ-chò bī ê kò͘-iú thài sī án-ne:

{\displaystyle {\begin{bmatrix}{\nu \_{e}}\\{\nu \_{\mu }}\\{\nu \_{\tau }}\end{bmatrix}}={\begin{bmatrix}U\_{e1}&U\_{e2}&U\_{e3}\\U\_{\mu 1}&U\_{\mu 2}&U\_{\mu 3}\\U\_{\tau 1}&U\_{\tau 2}&U\_{\tau 3}\end{bmatrix}}{\begin{bmatrix}\nu \_{1}\\\nu \_{2}\\\nu \_{3}\end{bmatrix}}\ }.
### Chham-sò͘-hòa

PMNS ū kúi-nā chióng bô-kâng ê chham-sò͘-hòa. Siōng chiap khòaⁿ-tio̍h ·ê sī bô͘-hóng 3-chhù-goân khong-kan lāi-té ê tńg-se̍h, ū 3 ê sio-lām kak ({\displaystyle \theta \_{12}}, {\displaystyle \theta \_{23}} kap {\displaystyle \theta \_{13}}), koh ū chi̍t-ê tāi-piáu CP phò-hoāi ê ūi-siòng {\displaystyle \delta \_{\text{CP}}}.

{\displaystyle {\begin{aligned}&{\begin{bmatrix}1&0&0\\0&c\_{23}&s\_{23}\\0&-s\_{23}&c\_{23}\end{bmatrix}}{\begin{bmatrix}c\_{13}&0&s\_{13}e^{-i\delta \_{\text{CP}}}\\0&1&0\\-s\_{13}e^{i\delta \_{\text{CP}}}&0&c\_{13}\end{bmatrix}}{\begin{bmatrix}c\_{12}&s\_{12}&0\\-s\_{12}&c\_{12}&0\\0&0&1\end{bmatrix}}\\&={\begin{bmatrix}c\_{12}c\_{13}&s\_{12}c\_{13}&s\_{13}e^{-i\delta \_{\text{CP}}}\\-s\_{12}c\_{23}-c\_{12}s\_{23}s\_{13}e^{i\delta \_{\text{CP}}}&c\_{12}c\_{23}-s\_{12}s\_{23}s\_{13}e^{i\delta \_{\text{CP}}}&s\_{23}c\_{13}\\s\_{12}s\_{23}-c\_{12}c\_{23}s\_{13}e^{i\delta \_{\text{CP}}}&-c\_{12}s\_{23}-s\_{12}c\_{23}s\_{13}e^{i\delta \_{\text{CP}}}&c\_{23}c\_{13}\end{bmatrix}}.\end{aligned}}}
kî-tiong {\displaystyle s\_{ij}} kap {\displaystyle c\_{ij}} hun-pia̍t sī tāi-piáu {\displaystyle \sin \theta \_{ij}} kap {\displaystyle \cos \theta \_{ij}}.

Koh khòaⁿ
---------

* Neutrino tín-tāng
* CKM hâng-lia̍t

Chham-khó chu-liāu
------------------
chemical structure of doxycycline
**Doxycycline** sī tetracycline khòng-seng-sò· ê 1-chióng, siang-chāi hō· i-su khui chhù-hng lâi tī-liâu kám-jiám-pēⁿ kap thiāu-á-chí. I ia̍h ē-éng-chit tī-liâu pì-jiō-tō kám-jiám (urinary tract infection), khí-chiu-pēⁿ, kap kî-thaⁿ ê sè-khún kám-jiám hó-pí-kóng lîm-pēⁿ (*gonorrhea*) kiau chlamydia. Doxycycline mā hō·-lâng the̍h-lâi ī-hông Bacillus anthracis (anthrax) ê thoân-jiám. I mā ē-tàng tùi-khòng Yersinia pestis kap malaria. Doxycycline ū the̍h-lâi teh tī-liâu Lyme disease.

I-ê hòa-ha̍k-miâ kiò 
*(4S,4aR,5S,5aR,6R,12aS)- Dimethylamino- 1,4,4a,5,5a,6,11,12a- octahydro- 3,5,10,12,12a- pentahydroxy- 6-methyl- 1,11-dioxo-2- naphthacencarboxamid*

Tī khah-chió ê chè-liōng hā, doxycycline sī matrix metalloproteinase ê ek-chè-che (*inhibitor*), pī lī-iōng tī kok-chióng ê si̍t-giām hē-thóng. 
Doxycycline ê 1-ê hù-chok-iōng sī ín-khí photosensitive allergic reaction, pôe-hu chiò-tio̍h ji̍t-thâu ê chí-gōa-sòaⁿ ē khí rash, hó-pí chò sunbath ê sî.
**Sin-ka-pho Ji̍t-pún sî-tāi** (新加坡日本時代), mā hō-chò **Ji̍t-chiàm sî-kî** (日佔時期), sī Sin-ka-pho tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn Thài-pêng-iûⁿ Chiàn-cheng kî-kan pī Tāi-ji̍t-pún Tè-kok chiàm-niá ê sî-kî. Chit-ê sî-kî tùi 1942 nî 2 goe̍h 15 hō Sin-ka-pho Hái-kiap Si̍t-bîn-tē chèng-hú tâu-hâng khai-sí, chì 1945 nî 9 goe̍h 12 hō tī Sin-ka-pho Chèng-hú Tāi-hā kí-hêng Ji̍t-pún-kun bô-tiâu-kiāⁿ tâu-hâng gî-sek ûi-chí.

Sin-ka-pho tī Tāi-eng Tè-kok si̍t-bîn thóng-tī chi-hā ê hoat-tián in-ūi Ji̍t-pún-kun ê chiàm-niá lâi tiong-toān. 1941 nî 12 goe̍h 7 hō, Ji̍t-pún chhek-tōng Chin-chu-káng sū-kiāⁿ, pēng tián-khui i tùi Tang-lâm-a ê chhim-lio̍k hêng-tōng. Ji̍t-pún-kun tī bô-kàu 2-kò-goe̍h ê sî-kan, chiū tī keh-tńg-tang ê 1 goe̍h 31 hō oân-choân chiàm-niá Má-lâi Poàn-tó, pēng hoat-tōng chòe-āu ê Sin-ka-pho chiàn-ia̍h. 1942 nî 2 goe̍h 15 hō, Sin-ka-pho ê Eng-kok-kun hióng Ji̍t-pún-kun tâu-hâng, Ji̍t-pún sî-tāi khai-sí. Sin-ka-pho pī kái-miâ chò Chiau-lâm-tó (昭南島). Hêng-chèng siōng, Sin-ka-pho sī Tāi-ji̍t-pún Tè-kok ê chi̍t-pō͘-hūn, hō-chò Chiau-lâm Te̍k-pia̍t-chhī (昭南特別市); in-chhú chit-ê sî-kî mā hō-chò Chiau-lâm sî-tāi (昭南時代).
Lâng ê ba̍k-chiu (pe̍h-lâng).
**Ba̍k-chiu** (目睭) sī 1-chióng ē-tàng thàm-ti kng-sòaⁿ ê khì-koan. Tī kok-iūⁿ ê oa̍h-mi̍h sin-khu-téng (téng-kôan), í-keng hoat-hiān ū chiâⁿ-chē bô-kāng-khóan, ē-tàng thàm-ti kng-sòaⁿ ê khì-koan.

Chhân-eⁿ ê ba̍k-chiu.
Siōng-kán-tan ê ba̍k-chiu kan-taⁿ thang thàm-ti sì-kho·-ûi sī kng ia̍h-sī àm niā-tiāⁿ. Nā khah-kàu-khàm ê ba̍k-chiu, tō ē-tàng koh sán-seng khòaⁿ-tio̍h mi̍h-kiāⁿ ê kám-kak.

Ū chin-chē khah-ho̍k-cha̍p ê oa̍h-mi̍h, chhin-chhiūⁿ chi̍t-kóa chhī-leng tōng-bu̍t, chi̍t-pō·-hūn ê chiáu-á, pâ-thiông tōng-bu̍t hām chi̍t-kóa hî-á, lóng ū seⁿ tī kāng 1-ê pêng-bīn ê 2-lúi ba̍k-chiu. In tō chhin-chhiūⁿ jîn-lūi kāng-khóan, thang khòaⁿ-tio̍h 1-ê 1-ê 3-ê hiòng-tō· ê iáⁿ-siōng. Nā-sī 2-lúi ba̍k-chiu sī seⁿ tī bô-kâng ê 2-pêng bīn, án-ne khòaⁿ--tio̍h-ê, tō-sī 2-ê koh-iūⁿ ê iáⁿ-siōng, pí-lūn thò·-á kap kim-chîⁿ-ku tō-sī án-ne.
**Thiⁿ-khì ī-pò** (天氣預報) sī sú-iōng hiān-tāi kho-ha̍k ki-su̍t tùi bī-lâi bó͘ chi̍t tiám Tē-kiû tāi-khì-chân ê chōng-thài lâi chìn-hêng ī-chhek. Ùi sú-chiân jîn-lūi chiū í-keng khai-sí tùi thiⁿ-khì chìn-hêng ī-chhek lâi siong-èng an-pâi khang-khòe kap seng-oa̍h (pí-lūn lông-gia̍p seng-sán, kun-sū hêng-tōng téng-téng). Chit-má ê thiⁿ-khì ī-pò chú-iàu sī sú-iōng siu-chi̍p tōa-liōng ê sò͘-kì (khì-un, sip-tō͘, hong-hiòng kap hong-sok, khì-ap téng-téng), jiân-āu sú-iōng bo̍k-chiân tùi tāi-khì kòe-têng ê se̍k-sāi (khì-siōng-ha̍k) lâi khak-tēng kóng bī-lâi khong-khì ê piàn-hòa. In-ūi tāi-khì kòe-têng ê hūn-loān í-ki̍p chit-má ê kho-ha̍k pēng bô thiat-té liáu-kái tāi-khì kòe-têng, in-chhú thiⁿ-khì ī-pò chóng sī ū it-tēng ê gō͘-chha.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* LCCN: sh85145853
* GND: 4079256-0
* NDL: 00572832
* NKC: ph135000

 |

 |
Chèng-tī-tek ê **chū-iû** sī kóng kò-jîn ê chū-chú-koân bô siū-tio̍h pa̍t-ê kò-jîn iah cho͘-chit ēng háⁿ-heh he̍k-chiá-sī po̍k-le̍k-tek ê chhiú-lō͘ lâi kan-sia̍p.

Chū-iû siā-hoē--ni̍h ê sêng-oân tùi in kong-kiōng kap su-jîn ê seng-hoa̍t ē ū ka-nn̂g ê chú-tō-koân, nā chū-iû siā-hoē ê tò-péng, tō sī choan-chè ê kok-ka, choan-chè ê thé-chè ē put-chí-á chè-hān lâng ê chèng-tī chū-iû, tī lâng kiâⁿ-pàng ê ta̍k chân-bīn ka sok-po̍k, tī chit-ê chêng-hêng hā, chū-iû tō kan-taⁿ sī chí lâng kap lâng ê koan-hē, nā tùi chū-iû ê sńg-tn̄g mā ē sī chí lâng tùi pa̍t-lâng ê háⁿ-heh kap ui-hia̍p niā-tiāⁿ.

Chióng-lūi
----------

Chèng-tī-tek ê chū-iû kap kong-bîn chū-iû hām kò-jîn koân-lī sī sio-liâm-tì-tuà--ê, toā-to-sò͘ ê bîn-chú siā-hoē ē thàu-koè hoat-lu̍t lâi pó-chiòng chiah-ê chū-iû. Chèng-tī-tek ê chū-iù pau-koat:

* Chi̍p-hoē ê chū-iû
* Cho͘-chit ê chū-iû
* Siū kàu-io̍k ê chū-iû
* Chhian-soá ê chū-iû
* Chong-kàu ê chū-iû
* Giân-lūn chū-iû
* Sin-bûn chū-iû
* Su-sióng ê chū-iû
* Ū bú-khì ê chū-iû
* Tì-sek ê chū-iù
* Sèng ê chū-iû
* Soán-kí-koân