recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sèⁿ-miā kho-ha̍k** (性命科學; Eng-gú: *life science*) sī tùi só͘-ū seng-bu̍t-thé (pau-hâm bî-seng-bu̍t, si̍t-bu̍t, chin-khún kap tōng-bu̍t téng) chìn-hêng kho-ha̍k gián-kiù ê ha̍k-su̍t léng-he̍k. Bo̍k-chiân, seng-bu̍t-ha̍k sī sèⁿ-miā kho-ha̍k ê gián-kiù tiong-sim, lēng-goā chhin-chhiūⁿ hun-chú seng-bu̍t-ha̍k kap seng-bu̍t ki-su̍t ê hoat-tián kap tu̍t-phoà, tì-sú sèⁿ-miā kho-ha̍k tng-teh ta̍uh-ta̍uh chiâⁿ-chò chi̍t ê choan-cheng koh chē-chē ha̍k-kho hō͘-siong kau-chhe ê léng-he̍k.

Sèⁿ-miā kho-ha̍k ē tùi bó͘ chi̍t-koá te̍k-tēng ê seng-bu̍t chìn-hêng gián-kiù; chhin-chhiūⁿ tōng-bu̍t-ha̍k gián-kiù tōng-bu̍t, ah si̍t-bu̍t-ha̍k gián-kiù si̍t-bu̍t. Tû-liáu chiam-tùi te̍k-tēng ê seng-bu̍t chò gián-kiù, sèⁿ-miā kho-ha̍k iā ē lâi thàm-thó seng-bu̍t-thé chi-kan kiōng-tông ê sèng-chit, chhin-chhiūⁿ kái-phò-ha̍k ia̍h-sī ûi-thoân-ha̍k. Lēng-goā, chhin-chhiūⁿ seng-bu̍t kang-têng chit-khoán ê ha̍k-kho sī koh-khah choan-chù lâi lī-iōng tùi seng-bu̍t-thé ê gián-kiù chìn-hêng chiam-toan ki-su̍t ê gián-kiù kap khai-hoat.

Sèⁿ-miā kho-ha̍k tùi thê-ko jîn-lūi ê seng-oa̍h phín-chit ū chin toā ê chō͘-ek. Bo̍k-chiân, sèⁿ-miā kho-ha̍k siong-koan ê tì-sek í-keng tī i-liâu, lông-gia̍p, pó-kiān, si̍t-phín kang-gia̍p kap chè-io̍h téng-téng hong-bīn tit-tio̍h chin kóng-hoat ê èng-iōng.
Tâi-oân-séng Chham-gī-hōe ê ūi-tì
**Tâi-oân-séng Chham-gī-hōe** (臺灣省參議會) sī Tâi-oân-séng Gī-hōe ê chiân-sin, chiàn-āu chho͘-kî Tâi-oân-séng ê chòe-ko bîn-ì ki-koan. 1946 nî 5 goe̍h 1 hō sêng-li̍p, 1951 nî 12 goe̍h hòe-chí. Chham-gī-hōe siat tī Tâi-pak-chhī Lâm-hái-lō͘ kap Choân-chiu-lō͘ oat-kak-á ê Goân Tâi-oân Kàu-io̍k Hōe-koán.

Chiàu 1945 nî siu-tēng liáu-āu ê *Séng-chham-gī-oân Soán-kí Tiâu-lē* (省參議員選舉條例) ê kui-tēng, séng-chham-gī-oân thàu-kòe kàn-chiap soán-kí hong-sek sán-seng, iā chiū sī iû kok koān-chhī chham-gī-hōe ê chham-gī-oân lâi tam-jīm soán-kí-jîn. Goân-té kui-tēng múi koān-chhī kan-na ē-tàng soán-kí 1 lâng, āu-lâi keng-kòe Tâi-oân-séng Hêng-chèng Tióng-koaⁿ Kong-sú thêng-pò Kok-bîn Chèng-hú he̍k-chún liáu-āu, chiàu jîn-kháu tiâu-chéng. 1946 nî 4 goe̍h 15 hō, choân séng 17 koān-chhī chóng-kiōng soán chhut tē-it-kài séng-chham-gī-oân 30 lâng, koh ka-siōng āu-lâi tiong-iong lîn-soán 6 lâng, kap cheng-gia̍h ê soann-tē-che̍k séng-chham-gī-oân 1 lâng, lóng-chóng hoat-tēng miâ-gia̍h 37 lâng.
**Tâi-oân-séng chèng-hú chú-se̍k** (it-poaⁿ kán-chheng-chò **Tâi-oân-séng Chú-se̍k**; tī lāi-pō͘ kán-chheng-chò **Séng-hú Chú-se̍k**) sī Tiong-hôa bîn-kok Tâi-oân-séng siōng koân hêng-chèng siú-tiúⁿ, mā-sī Tâi-oân-séng Chèng-hú ê chú-koaⁿ. Iû Hêng-chèng-īⁿ īⁿ-tiúⁿ thê-chhiáⁿ Tiong-hôa Bîn-kok Chóng-thóng jīm-bēng, hū-chek Séng-chèng-hú hat-sio̍k (轄屬) ê koh-hāng chèng-bū. Chit-ê koaⁿ-chit ùi 1947 nî 5--goe̍h 16 khai-sí, tī 1994 nî 12--goe̍h 21 khai-sí bat kái-chè-chò Tâi-oân-séng séng-bîn ti̍t-soán ê **Tâi-oân-séng Séng-tiúⁿ**, hoat-tēng jīm-kî sì-tang; āu--lâi in-ūi Tâi-oân-séng Chèng-hú ê kong-lêng gia̍p-bū kah cho͘-chit tiâu-chéng, 1998 nî 2--goe̍h 21 koh-chài khoe-ho̍k chhú chit. 2018 nî 7--goe̍h chhe-1, Hêng-chèng-īⁿ kā Séng-chèng-hú ê gia̍p-bū iông-ji̍p tiong-iong chèng-hú; chit-ê chit-ūi tio̍h khàng kàu chit-má. 2019 nî khai-sí chèng-sek la̍p-ji̍p Hêng-chèng-īⁿ ê gia̍p-bū ī-soàn tang-tiong - Séng-chèng-hú ê ī-soàn kui-lêng (歸零)--khì.
**Tâi-oân-gí kana** (Tâi-oân-gí/gú khá-nah, Ji̍t-pún Hàn-jī: [kū] 臺灣語假名; [sin] 台湾語仮名) sī Ji̍t-pún tī thóng-tī Tâi-oân hit-sî siat-kè beh pheng Tâi-oân-oē ho͘-im ê kana hē-thóng, chú-iàu ēng katakana chò ki-chhó͘. Tī Ji̍t-tâi Toā Sû-tián tio̍h sú-iōng chit thò hē-thóng lâi pheng-im.

Gō͘-cha̍p-im jī
---------------

* ア イ ウ エ オ
* カ キ ク ケ コ
* サ シ ス セ ソ
* タ チ ツ テ ト
* ナ ニ ヌ ネ ノ
* ハ ヒ フ ヘ ホ
* マ ミ ム メ モ
* ラ リ ル レ ロ
* ヲ
* ン

### Tek-sû sú-iōng

* フ tī Tâi-oân-oē sī ho͘ "hu" im.
* Ūi tio̍h piáu-hiān "o͘ "kap "o" ê khu-piat, ki-pún ê bó-im ū hun オ kap ヲ.
* Ēng ヌ piau "n" im.
* Ēng ン piau "ng" im.
* Bô ēng ヤ, ユ, ヨ, ワ, ヰ, ヱ.

Lô-im hû-hō
-----------

Kui-chek kap Ji̍t-gí ê sú-iōng sio-siâng, chóng-sī si̍t-chè ēng tio̍h ê lô-im tī nn̄g khoán gí-giân bô kâng.

Sàng-khì hû-hō
--------------

|  | a | i | u | e | o·/o |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| t | タ | チ | ツ | テ | ト |
| th | タ・ | チ・ | ツ・ | テ・ | ト・ |
| ch | サ | チ | ツ | セ | ソ |
| chh | サ・ | チ・ | ツ・ | セ・ | ソ・ |
|

Siaⁿ-tiāu hû-hō
---------------

| POJ | a | á | à | ah | â | ā | a̍h |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Hui-phīⁿ-im | *bô* |  |  |  |  |  |  |
| Phīⁿ-im |  |  |  |  |  |  |  |
|
**Ē-mn̂g Tāi-ha̍k** (廈門大學, Ē-mn̂g-oē: **Ē-bn̂g Toā-o̍h**), kán-chheng "Hā-tāi" (廈大), Tiong-kok Kàu-io̍k-pō͘ ti̍t-sio̍k (直屬) ê tiōng-tiám chong-ha̍p-sèng tāi-ha̍k.

Le̍k-sú
-------

Ē-mn̂g Tāi-ha̍k sī ài-kok Hôa-kiâu Tân Kah-kiⁿ sian-siⁿ tī 1921 nî pān--ê, sī Tiong-kok kūn-tāi-sú siōng tē-it keng Hôa-kiâu pān--ê tāi-ha̍k. Bo̍k-chiân Ē-mn̂g Tāi-ha̍k mā-sī Tiong-kok chiòng keng-chè te̍k-khu tang-tiong, to̍k-to̍k chi̍t-keng sio̍k-î Kàu-io̍k-pō͘ ti̍t-chiap kóan-lí ê chong-ha̍p-sèng tāi-ha̍k, siâng-sî, iū-kok sī kok-ka "211 kang-thêng" kah "985 kang-thêng" tiōng-tiám kiàn-siat ê tē-it phoe ko chúi-pîⁿ ê tāi-ha̍k chit-it.

Ē-mn̂g Tāi-ha̍k kiàn hāu kàu-taⁿ 83 nî, sian-āu chhiâⁿ-iúⁿ liáu 12 bān gōa pún-kho-seng kah sek-sū-seng. Che í-gōa, bat tiàm Ē-mn̂g Tāi-ha̍k ha̍p-si̍p kòe, kang-chok kòe ê Tiong-kok lióng-īⁿ (Tiong-kok Kho-ha̍k-īⁿ, Tiong-kok Kang-thêng-īⁿ) ê īⁿ-sū chhiau-kè 50 lâng.

Hāu-hn̂g ê khôan-kéng
---------------------

Ē-mn̂g Tāi-ha̍k hāu-hn̂g pun-chòe "pún-pō͘, Chiang-chiu hāu-khu, Chi̍p-bí hāu-khu" saⁿ pō͘-hūn. Pún-pō͘ tiàm tī Ē-mn̂g-tó sai-lâm-pō͘ ê hái-piⁿ-á, chiàm-tē beh kàu 2500 bó͘. Chiang-chiu hāu-khu tiàm-leh Ē-mn̂g-tó tùi-bīn ê tāi-lio̍k, iā-to̍h-sī Liông-hái-chhī ê Káng-bé-tìn (港尾鎮), kah Ē-mn̂g-tó keh-hái-sio-khòaⁿ, Chiang-chiu hāu-khu chiàm-tōe bīn-chek 2568 bó͘. Chi̍p-bí hāu-khu tòa leh Ē-mn̂g Chi̍p-bí bûn-kàu-khu, chiàm-tōe bīn-chek 3000 bó͘. Saⁿ-ê hāu-khu chôan-pō͘ óa-soaⁿ khò-hái, lóng tiàm leh kong-kéng iu-bí iū-koh tiām-chēng ê só͘-chāi, hāu-hn̂g ê kiàn-tiok hong-keh thàu-té ūn-iōng "Kah-kiⁿ hong-keh" (chham-khó Tân Kah-kiⁿ kah Chi̍p-bí-khu). 

Ē-mn̂g Tāi-ha̍k Tô͘-su-kóan lóng-chóng ū chông-su 310 bān chheh, ha̍k-hāu gī-khì siat-pī chóng kè-ta̍t ta̍t-kàu 5 ek kho͘ (Jîn-bîn-pè). Ē-mn̂g Tāi-ha̍k hāu-hn̂g ko-sok sìn-sit bāng-lō͘ kiàn-siat, bô-lūn kui-bô͘ a̍h-sī tòng-chhù, lóng tī kok-lāi pâi thâu-chêng, taⁿ sī CERNET2 chú-iàu liân-chip-tiàm chit-it.

Ki-kò͘
------

Ē-mn̂g Tāi-ha̍k chit-chūn ū 1 ê gián-kiù-seng ha̍k-īⁿ kah 18 ê kî-thaⁿ ha̍k-īⁿ, lóng-chóng 43-ê hē kah 1 tōa phoe ê kho-gián ki-kò͘. Hiān-chú-sî, Ē-mn̂g Tāi-ha̍k í-keng sī 1 só͘ chong-ha̍p sèng-chit ê tāi-ha̍k, lūi-pia̍t pau-koah: jîn-bûn kho-ha̍k, siā-hōe kho-ha̍k, chū-jiân kho-ha̍k, kang-thêng kah ki-su̍t kho-ha̍k, kóan-lí kho-ha̍k, gē-su̍t kàu-io̍k kho-ha̍k, i-ha̍k kho-ha̍k téng-téng, kho-lūi si̍t-chāi chiâⁿ chiâu-chn̂g (chiâu-chôan).

Ē-mn̂g Tāi-ha̍k lāi-té ê gián-kiù-īⁿ, tiong-sim, só͘, sek, lóng-chóng ū 80-ê, kî-tiong kok-ka tiōng-tiám si̍t-giām-sek 1 keng, kok-ka choan-gia̍p si̍t-giām-sek 1 keng, Kàu-io̍k-pō͘ tiōng-tiám si̍t-giām-sek 3 keng, Hok-kiàn-séng tiōng-tiám si̍t-gia̍p-sek 1 keng, Hok-kiàn-séng kang-thêng ki-su̍t giám-kiù tiong-sim 1 chō, Hok-kiàn-séng giám-kiù tiong-sim 1 chō, Kok-ka bûn-kho tiōng-tiám gián-kiù ki-tē 5 ê.

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

* Ē-mn̂g Tāi-ha̍k
* Ē-mn̂g Tāi-ha̍k Tô͘-su-kóan

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 132144327
* LCCN: n80131228
* ISNI: 0000 0001 2264 7233
* GND: 133236-3
* NLA: 36602112
* NDL: 00707195
* CiNii: DA05504362

 |

 |
**Tâi-oân keng-chè sú** ê kì-chài kap hoat-tián goân-chū toā hâng-hái sî-tāi.17 sé-kí khí, Tâi-oân chiū in-ūi iu-oa̍t chiàn-lio̍k tē-tiám, chiâⁿ-chò Se-au hái-koân kok-ka kēng-cheng saⁿ-cheⁿ ê tiûⁿ-só͘, bô-kú koh chiâⁿ-chò Se-hong kok-ka tùi Tiong-kok, Ji̍t-pún, Lâm-iûⁿ téng só͘-chāi ê keng-bō͘ choán-kè-chām. 1630 nî chì 1945 nî chi-kan, le̍k-keng Tâi-oân Hô Se si̍t-bîn sî-kî, Tēⁿ-sī Ông-tiâu,  Chheng-tiâu sî-tāi, Ji̍t-pún sî-tāi ê Tâi-oân le̍k-sú, sī í keng-chè ûi chú-te̍k; keng-bō͘ keng-chè oa̍h-tāng, mā kap Tâi-oân lông-gia̍p keng-chè bi̍t-chiat kiat-ha̍p kap koan-hē. Lēng-goā, iā khan-liân Tâi-oân pí-kàu te̍k-sû ê thó͘-tē keng-chè oa̍h-tāng, tē-cho͘ koan-hē.

Keng-kòe 1950 nî-tāi, in-ūi Tiong-kok Kok Kiōng Lōe-chiàn ê in-sò͘, ùi Tiong-kok poaⁿ-soá kàu Tâi-oân ê Tiong-hoâ Bîn-kok chèng-hú tùi Tâi-oân si̍t-si chu-pún chiat-iok ê thó͘-tē keng-chè chèng-chhek.Tī chèng-hú ê sek-tō͘ kan-ū kap kè-ōe hā, 1960 nî-tāi khak-jīm ê kheh-thiaⁿ sī kang-chhiúⁿ ê keng-chè chèng-chhek, tè-chō liáu í tiong-sió khì-gia̍p ûi-chú ê keng-chè hong-hiòng kap lí-liām, lông-gia̍p chhut-sán kap bō͘-e̍k kiat-ha̍p ê seng-sán hêng-thài pī kheng-kang-gia̍p chhú-tāi. Ùi 1966 nî chì 1980 nî, Tâi-oân châi-chèng chiām chhu ún-kiàn, ka-kang chhut-kháu-khu, cha̍p-toā kiàn-siat, cha̍p-jī-toā kiàn-siat, tiān-tēng keng-chè khoài-sok hoat-tián ê ki-chhó͘. 1980 nî-tāi āu, chèng-hú chú-koán tâu-chu hām chiām-chiām kiám-chió ê kok-goā tâu-chu ín-tō ê tōng-thài ê chu-pún-chú-gī keng-chè-thé, chiâⁿ-chò Tâi-oân keng-chè ê chú-te̍k. Tiong-hoâ Bîn-kok chèng-hú tī keng-chè tiong pān-ián ê kak-sek jū-lâi-jū sè, chē-chē toā-hêng ê kok-iú gîn-hâng kap khì-gia̍p chām-chām su-iú-hoà, chia-ê chèng-chhek hō͘ Tâi-oân tī 1975 nî āu, pêng-kin ta̍k-nî keng-che cheng-tióng ta̍t-tò 8%, pēng oá-khò chhut-kháu tō-hiòng he̍k-tit ê chu-kim, chò-ûi Tâi-oân kang-gia̍p-hoà ê pó-chèng.
Tī Tâi-pak-chhī Sìn-gī-khu ê Tiong-iû Tōa-lâu
**Tâi-oân Tiong-iû Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si** (台灣中油股份有限公司), kán-siá **CPC**, kán-chheng **Tiong-iû**, sī Tâi-oân kui-bô͘ siāng tōa ê chio̍h-hòa lêng-goân kong-si; sī Tiong-hôa Bîn-kok Keng-chè-pō͘ ē-kha ê kok-êng sū-gia̍p. Tiong-iû ê sū-gia̍p pán-tô͘ hêng-khòa chio̍h-iû kap thian-jiân-khì ê khai-chhái, liān-chè, sán-phìn hêng-siau téng oân-chéng kiong-èng-liān. 1946 nî tī Tiong-kok Siōng-hái sêng-li̍p, goân-miâ **Tiong-kok Chio̍h-iû Kong-si** (中國石油公司); lo̍h-bóe tī 2007 nî Tân Chúi-píⁿ chèng-hú chip-chèng sî kái-miâ.

Tiong-iû tī Tâi-oân ê kok-hāng siat-si, pō͘-hūn goân-té sī Ji̍t-pún sî-tāi kiat-sok liáu-āu chiap-siu ha̍p-pèng Tāi Ji̍t-pún Tè-kok Hái-kun Tē-6 Jiân-liāu-chhiúⁿ, Tè-kok Chio̍h-iû (taⁿ ê Kok-chè Chio̍h-iû Khai-hoat Tè-se̍k), Ji̍t-pún Chio̍h-iû (taⁿ ê JXTG Lêng-goân) Ko-hiông Chè-iû-só͘, Ji̍t-pún Chio̍h-iû Sin-tek-chiu Chè-iû-só͘, Tâi-thok Hòa-ha̍k Kang-gia̍p Tu-sek Hōe-siā, Tâi-oân Chóng-tok-hú Thian-jiân Gá-suh Gián-kiù-só͘ téng tan-ūi.

Tiong-iû kòe-óng tī Tâi-oân chio̍h-iû-gia̍p sī to̍k-chiàm sū-gia̍p. Tiong-iû le̍k-keng 2 pái chio̍h-iû gûi-ki, hū-chek an-tēng kok-lāi bu̍t-kè ê tiōng-chek tōa-jīm. 1990 nî-tāi khí, Keng-chè-pō͘ khai-hòng bîn-kan tâu-chu chio̍h-iû-gia̍p, Tâi-sok Chi̍p-thoân sêng-li̍p Tâi-sok Chio̍h-hòa hām Tiong-iû kēng-cheng. Tiong-iû bo̍k-chiân chú-iàu ê gia̍p-bū hoān-ûi pau-hâm chio̍h-iû kap thian-jiân-khì ê thàm-kham, khai-hoat, liān-chè, ūn-sàng, kap siau-siū, í-ki̍p chio̍h-iû hòa-ha̍k goân-liāu ê seng-sán kiong-èng, gia̍p-bū siat-si hun-pò͘ choân Tâi-oân. Kin-kì *Thian-hā Cha̍p-chì* 2014 nî ê tiâu-cha, Tiong-iû í êng-gia̍p-gia̍h Sin-tâi-phiò 1-tiāu 1,877-ek îⁿ ê kui-bô͘ miâ-lia̍t Tâi-oân tē-jī tōa khì-gia̍p, tē-it sī Hông-hái Cheng-bi̍t; tī Tâi-oân kok kong-êng sū-gia̍p tiong pâi tē-it, pí pâi tē-jī ê Tâi-oân Tiān-le̍k Kong-si chē Sin-tâi-phiò 5,928-ek îⁿ.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Flag of the Republic of China Tâi-oân ê kok-êng sū-gia̍p |
| --- |
|  |
| Keng-chè-pō͘ chú-koan | Tâi-oân Thn̂g-gia̍p Kong-si **·** Tâi-oân Tiong-iû Kong-si **·** Tâi-oân Tiān-le̍k Kong-si **·** Tâi-oân Chū-lâi-chúi Kong-si |
|  |
| Châi-chèng-pō͘ chú-koán | Tiong-kok Su-chhut-ji̍p Gîn-hâng **·** Tâi-oân Kim-iông Khòng-kó͘ Kong-si **·** Tâi-oân Thó͘-tē Gîn-hâng **·** Tâi-oân Ian-chiú Kong-si **·** Châi-chèng-pō͘ Ìn-soat-chhiúⁿ |
|  |
| Kau-thong-pō͘ chú-koán | Tiong-hôa Iû-chèng Kong-si **·** Tâi-oân Thih-lō͘ Koán-lí-kio̍k **·** Tâi-oân Káng-bū Kong-si **·** Thô-hn̂g Kok-chè Ki-tiûⁿ Kong-si |
|  |
| Kim-kàm-hōe chú-koán | Tiong-iong Chûn-khoán Pó-hiám Kong-si |
|  |
| Tiong-iong Gîn-hâng chú-koán | Tiong-iong Chō-pè-chhiúⁿ **·** Tiong-iong Ìn-chè-chhiúⁿ |

 |
**Tâi-lâm chhī-khu thih-lō͘ tē-hā-hòa kè-ōe** (kán-chheng **Tâi-lâm thih-lō͘ tē-hā-hòa, Lâm-thih tē-hā-hòa**, Hàn-jī: **臺南市區鐵路地下化計畫**) sī chi̍t-ê sio̍k-î Tâi-oân Sin si̍p-tāi kiàn-siat chi-tiong Tâi-thih chia̍t-ūn hòa ê thih-lō͘ kái-kiàn kè-ōe, mā-sī Tiong-hôa-bîn-kok chèng-hú tī Tâi-pak thih-lō͘ tē-hā-hòa choan-àn kap Ko-hiông chhī-khu thih-lō͘ tē-hā-hòa kè-ōe í-āu chip-hêng ê tē-saⁿ-ê thih-lō͘ tē-hā-hòa hē-thóng, keng-hùi ū Sin-tâi-phiò 293.6 ek, ū 3 ê tē-hā chhia-thâu: Tâi-lâm, Lîm-sim hām Lâm Tâi-lâm. Goân-pún ī-tēng 2017 nî 12 goe̍h oân-kang, m̄-koh in-ūi kè-ōe ín-khí pō͘-hūn thiah-chhian-hō͘ hoán-tùi, só͘-í iân-āu kàu 2017 nî 3 goe̍h 15 hō chèng-sek tāng-kang. Bo̍k-chiân tī-leh si-kang, ū-kè tē-it kai-tōaⁿ kang-têng tī 2022 nî 12 goe̍h oân-kang.

Kè-ōe lō͘-sòaⁿ
--------------

Tâi-lâm chhī-khu thih-lō͘ tē-hā-hòa kè-ōe ê khí-tiám tī Pó-an Chhia-thâu í-pak 2.8 kong-lí, chiong-tiám tī Tōa-kiô Chhia-thâu í-lâm 1.3 kong-lí, lóng-chóng ū 8.55 kong-lí tn̂g. Tû-liáu chit-má ê Tâi-lâm Chhia-thâu piàn-chò tē-hā chhia-thâu í-gōa, koh-ē khoe-ho̍k Lâm Tâi-lâm Chhia-thâu kap cheng-thiam Lîm-sim Chhia-thâu chóng-kiōng 2 ê khu-kan thong-khîn chhia-thâu. Thih-lō͘ tē-hā-hòa liáu-āu, Tâi-lâm Kū Chhia-thâu ē lâu--lo̍h-lâi chò kó͘-chek kap phòe-ha̍p hù-kīn ê thih-tō bûn-hòa chu-sán kái-chò Thih-tō bûn-hòa hn̂g-khu. Tâi-lâm sin Chhia-thâu ē poaⁿ-khì Chiân-hong-lō͘ hām Pak-mn̂g-lō͘ lō͘-kháu tang-pêng hù-kīn (goân-pún sī Tâi-thih Tâi-lâm Chhia-thâu thih-ki kó͘-tō, kū chhia-thâu ê tang-pêng).
**Itbayat** sī Hui-li̍p-pin Batanes séng ē-té ê hêng-chèng-khu, i-ê chú tó Itbayat Tó mā sī séng lāi siāng tōa ê tó-sū, só͘-chāi tī Hui-li̍p-pin oa̍h pak, lî Tâi-oân tāi-iok 200 kong-lí.

Itbayat ê jîn-kháu ū 2,867 lâng, biān-chek 83.13 pêng-hong kong-lí. Itbayat só͘ koán ê tó-sū tû-liáu chú tó, iá ū Diogo, Siayan, Maysanga, Mabudis, North, kap Mavulis (mā kiò Y'ami), in sī Hui-li̍p-pin siān oa̍h pak ê kûn-tó.

Le̍k-sú
-------

Tī Itbayat tó ê Torongan kap Reranum ê soaⁿ-tōng, ū hoat-kiàn tāi-kài 3000 kàu 4000 nî chêng ê ûi-chek.

Chham-khó
---------

1. ↑  Peter Bellwood, Eusebio Dizon and Armand Mijares (2013). "Archaeological Excavations on Itbayat and Siayan Islands". *4000 Years of Migration and Cultural Exchange*. ANU E Press.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
 Batanes Séng |
| --- |
|  |
| **Basco** (siú-to͘) |
|  |
| Tē-hng (*bayan*) | 
* Basco
* Itbayat
* Ivana
* Mahatao
* Sabtang
* Uyugan

 |
|  |
| Siā-lí (*barangay*) | *Khòaⁿ: Batanes ê barangay lia̍t-toaⁿ* |

 |
**Tâi-oân bîn-chú-hòa** (臺灣民主化) sī Tâi-oân iû hui-bîn-chú chèng-thé choán-hêng kàu chū-iû bîn-chú chè-tō͘ ê kòe-têng, kî-tiong pau-koat í tui-kiû bîn-chú-hòa kap kióng-kò͘ bîn-chú ûi bo̍k-piau ê siā-hōe ūn-tōng kap chèng-tī kái-kek, iû-kî sī 1980 nî-tāi bóe-kî tī Tiong-hôa Bîn-kok thé-chè hā thui-sak ê bîn-chú-hòa chhò͘-si (lêng-chēng kek-bēng). Tī It-bī Chiàn-cheng kî-kan, bat sêng-li̍p Tâi-oân Bîn-chú-kok, tān-sī pēng bô kiàn-li̍p bîn-chú chèng-thé. Tui-kiû bîn-chú chèng-thé ê ūn-tōng, siāng-chá khí-goân tī Ji̍t-pún sî-tāi, Tâi-oân-lâng iau-kiû beh ài hām Ji̍t-pún-lâng pêng-téng ê chèng-tī bîn-chú khoân-lī. Kàu Tiong-hôa Bîn-kok sî-kî, siāng-chá ū Jī-jī-pat sū-kiāⁿ, lo̍h-bóe chìn-ji̍p ê kài-giâm sî-tāi hoat-seng chi̍t hē-lia̍t ê chèng-tī khòng-cheng, pau-koat tóng-gōa ūn-tōng, Kiô-thâu sū-kiāⁿ, Tiong-le̍k sū-kiāⁿ, Bí-lē-tó sū-kiāⁿ téng, chòe-āu Tiong-hôa Bîn-kok Chèng-hú tī 1987 kái-giâm, jiân-āu kái-tû tóng-kìm, Kok-bîn Tāi-hōe kap Li̍p-hoat-īⁿ choân-bīn kái-soán, chiàⁿ-hù chóng-thóng kái chò ti̍t-soán, phōaⁿ-sûi chē pái siu-hiàn, kiàn-siat chit-má Tâi-oân chū-iû bîn-chú ê chèng-tī thé-chè.
**Tâi-oân-hú** (臺灣府) sī tī Tâi-oân Chheng-kok sî-tāi khai-sí siat-tì ê hú. Éng-le̍k cha̍p-gō͘ nî (1661 nî), Tēⁿ Sêng-kong siat-tì Sêng-thian-hú, Éng-le̍k saⁿ-cha̍p-chhit nî (1683 nî), Tēⁿ Khek-sóng hiàn-kok kui-sūn Tāi-chheng, kek-tńg-tang Khong-hi jī-cha̍p-saⁿ nî (1684 nî), kái Sêng-thian-hú chò Tâi-oân-hú. 1885 nî Tâi-oân kiàn-séng chìn-chêng,Tâi-oân-hú sī Chheng-kok sî-tāi ê Tâi-oân tē-hng hêng-chèng ê lōe-chèng siōng-koân thóng-tī koaⁿ-sú gê-mn̂g, ūi-tī kin-á-ji̍t ê Tâi-lâm-chhī, só͘-í Tâi-oân mā sī Tâi-lâm ê kū-miâ, kàu-taⁿ, Tâi-lâm lâng iáu-sī í hù-siâⁿ chū-ki.

1875 nî siat Tâi-pak-hú liáu-āu, Tâi-oân-hú sok-sió koán-hat hoān-ûi chì Tiong Tâi-oân kap Lâm Tâi-oân; 1885 nî Tâi-oân kiàn-séng, 1887 nî siat Tâi-lâm-hú liáu-āu, Tâi-oân-hú sok-sió koán-hat hoān-ûi chì Tâi-oân tiong-pō͘，pēng chiong i-ê sū-bū choán-î chì Hok-kiàn Tâi-oân Sêng-soan Pò͘-chèng-sù-su.

Tâi-oân-hú ê chú-koaⁿ sī Tâi-oân Ti-hú, kiàn-séng chêng-āu hun-pia̍t siū Tâi-oân-tō, Hok-kiàn Tâi-oân Pò͘-chèng-sú kap Hok-kiàn Tâi-oân Sûn-hú téng koaⁿ-chit chè-iok. 1895 nî, Tâi-oân pī Chheng-kok chèng-hú i-chiàu Má-koan Tiâu-iok koah-jiōng hō͘ Tāi Ji̍t-pún Tè-kok liáu-āu, Tâi-oân-hú put-chài siat-tì.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Chheng léng Tâi-oân ê hêng-chèng-khu |
| --- |
|  |
| 1683 nî ~ 1895 nî |
|  |
| 

|  |
| --- |
| Tâi-hā-tō sî-kî |
|  |
| 1 hú 3 koān(1684 ~ 1723) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Tâi-oân-hú | 
* Tâi-oân-koān
* Chu-lô-koān
* Hōng-soaⁿ-koān

 |

 |

 |
|  |
| 

|  |
| --- |
| Tâi-oân-tō sî-kî |
|  |
| 1 hú 4 koān 3 thiaⁿ(1723 ~ 1875) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Tâi-oân-hú | 
* Tâi-oân-koān
* Chu-lô-koān
	+ Ka-gī-koān
* Hōng-soaⁿ-koān
* Chiong-hoà-koān
* Phêⁿ-ô͘-thiaⁿ
* Tām-chúi-thiaⁿ
* Kat-má-lân-thiaⁿ

 |

 |
|  |
| 2 hú 8 koān 5 thiaⁿ(1875 ~ 1887) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Tâi-pak-hú | 
* Tām-chúi-koān
* Sin-tek-koān
* Gî-lân-koān
* Ke-lâng-thiaⁿ

 |
|  |
| Tâi-oân-hú | 
* Tâi-oân-koān
* Hōng-soaⁿ-koān
* Hêng-chhun-koān
* Ka-gī-koān
* Chiong-hoà-koān
* Po͘-lí-siā-thiaⁿ
* Pi-lâm-thiaⁿ
* Phêⁿ-ô͘-thiaⁿ

 |

 |

 |
|  |
| 

|  |
| --- |
| Hok-kiàn Tâi-oân-séng sî-kî |
|  |
| 3 hú 1 chiu 11 koān 4 thiaⁿ(1887 ~ 1895) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Tâi-pak-hú | 
* Tām-chúi-koān
* Sin-tek-koān
* Gî-lân-koān
* Ke-lâng-thiaⁿ
* Lâm-ngá-thiaⁿ

 |
|  |
| Tâi-oân-hú | 
* Tâi-oân-koān
* Chiong-hoà-koān
* Hûn-lîm-koān
* Biâu-le̍k-koān
* Po͘-lí-siā-thiaⁿ

 |
|  |
| Tâi-lâm-hú | 
* An-pêng-koān
* Hōng-soaⁿ-koān
* Hêng-chhun-koān
* Ka-gī-koān
* Phêⁿ-ô͘-thiaⁿ

 |
|  |
| Tâi-tang Ti̍t-lē-chiu | - |

 |

 |

 |
**Ò-chiu Eng-gí** (*Australian English*) sī seng-oa̍h tī Ò-chiu ê lâng só͘ sú-iōng ê Eng-gí hong-giân, i-ê khiuⁿ-kháu to̍k-te̍k, hām Eng-kok Eng-gí kap Bí-kok Eng-gí ū chē-chē bô-kāng, siong-tùi khah chiap-kīn New Zealand Eng-gí. Sui-bóng Ò-chiu ê hiàn-hoat pēng bô kui-tēng koaⁿ-hong giân-gí, m̄-koh Ò-chiu Eng-gí sī Ò-chiu si̍t-chè-siōng ê koaⁿ-hong giân-gí, iā sī tōa-pō͘-hūn Ò-chiu-lâng ê bó-gí. 1788 nî Sin Lâm Wales si̍t-bîn-tē kiàn-li̍p liáu-āu, Ò-chiu Eng-gí ta̍uh-ta̍uh-á ùi Eng-kok Eng-gí hun-lī chhut-lâi. 1820 nî khí, i pī jīn-ûi hām Eng-kok Eng-gí bô-kāng. Chò-ûi chi̍t chióng to̍k-te̍k ê hong-giân, Ò-chiu Eng-gí tī sû-lūi, khiuⁿ-kháu, hoat-im, gí-hoat kap pheng-siá téng hong-bīn hām kî-thaⁿ Eng-gí hong-giân bô-kāng.

Iân-sin oa̍t-tho̍k
------------------

* Korhonen, Minna (2017). *Perspectives on the Americanisation of Australian English: A Sociolinguistic Study of Variation* (PhD. thesis). University of Helsinki. ISBN 978-951-51-3559-9.
* Mitchell, Alexander G. (1995). *The Story of Australian English.* Sydney: Dictionary Research Centre.

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

* Australian National Dictionary Centre
* Ozwords—free newsletter from the Australian National Dictionary Centre, which includes articles on Australian English
* Australian Word Map at the ABC—documents regionalisms
* R. Mannell, F. Cox and J. Harrington (2009), An Introduction to Phonetics and Phonology, Macquarie University
* Aussie English for beginners—the origins, meanings and a quiz to test your knowledge at the National Museum of Australia.
**Phek-le̍k Pò͘-tē-hì** (霹靂布袋戲) sī Tâi-oân ùi 1980 nî-tāi khai-sí sin hoat-tián chhut-lâi ê chi̍t-chióng tiān-sī pò͘-tē-hì, lē-sio̍k Phek-le̍k Kok-chè To-mûi-thé; iû táng-sū-tiúⁿ N̂g Kiông-hoâ kap hù-táng-sū-tiúⁿ N̂g Bûn-te̍k só͘ léng-tō chè-chok. Lōe-iông chhái-chhú tn̂g-phiⁿ tan-goân-kio̍k ê hong-sek lâi ián-chhut, ta̍k-chi̍t chhut kio̍k-chi̍p miâ-chheng ê thâu-chêng lóng siá "Phek-le̍k" 2-jī.

Bo̍k-chiân, Phek-le̍k Pò͘-tē-hì sī Phek-le̍k Kok-chè To-mûi-thé chú-táⁿ ê chok-phín, mā sī kong-si chú-iàu ê hêng-siōng lâi-goân. Hì-chhut tiong ê jîn-bu̍t Sò͘-hôan-chin, It-ia̍p-su kap Ia̍p Sió-the sī Phek-le̍k Tâi-oân Tâi ê tô͘-siōng siong-phiau. In-ūi Phek-le̍k Pò͘-tē-hì khip-ín liáu kóng-tāi ê koan-chiòng, hō͘ hì-chhut tiong ê chú-iàu jîn-bu̍t chiâⁿ-chò bē-chió koan-chiòng ê ngó͘-siōng. I-ê chiu-piⁿ siong-phín pau-hâm ang-á, kio̍k-chi̍p goân-siaⁿ-tài, tiān-náu, soàⁿ-téng iû-hì kap kî-thaⁿ jîn-bu̍t siong-phín.
Phang-bi̍t.
**Phang-bi̍t** sī 1 khoán e̍k-thé ê chia̍h-mi̍h, sī bi̍t-phang iōng hoe-bi̍t chè-chō--ê. Chò-hó liáu-āu, bi̍t-phang ē kā phang-bi̍t siu-khǹg tī phang-siū--ni̍h. Phang-bi̍t sī tiⁿ--ê, ē-sái ēng lâi tāi-thè thn̂g.

Le̍k-sú
-------

Phang-bi̍t ū hông kì-chài tī Chut Ai-ki̍p Kì lāi-té, tiāⁿ-tiāⁿ kap hō͘ lâng hoaⁿ-hí kap sóng-sîn ê mi̍h-kiāⁿ chò liân-sióng. Tī Sèng-keng lāi-té, Siōng-tè ín hō͘ Í-sek-lia̍t-lâng ê thó͘-tē tō kiò-chò Lâu Leng kap Bi̍t ê Tē. Qur’an lāi-té mā ū kóng-tio̍h bi̍t, mā ēng lâi phì-jū hó mi̍h kap pháiⁿ mi̍h.

Lâi-goân
--------

Bi̍t tō chhan-chhiūⁿ chiú, ū chē-chē bô-kâng ê chióng-lūi, koh sûi-ê ê chu-bī, sek-chúi kap liāu-sin lóng bô-kâng. Chi̍t-koá khah sù-siông ê chióng-lūi sī bi̍t-phang ēng kim-hoe-chhài ê hoe-hún chò--ê. Chiah-ê bi̍t khah khó koh i ê sek-chúi kap pa̍t-ê pí sǹg tiong-tiong-á, nā chiap-chhiok khong-khì, ē khah gâu gêng chò kò͘-thé.

Siù-kiû-hoe hit lūi--ê mā hō͘ phang the̍h-lâi chò koh 1 khoán tiāⁿ-tiāⁿ khoàiⁿ ê phang-bi̍t. Koh ū chi̍t-koá hoe, pí-lūn moá-soaⁿ-âng kap tō͘-koan-hoe, ē hō͘ chò--chhut-lâi ê bi̍t ū to̍k, lâng chia̍h-liáu ū pāi-hāi, m̄-koh bi̍t-phang tō bô siū éng-hióng. Lâng nā chia̍h-tio̍h chit lūi ê phang-bi̍t, tō ná chia̍h-tio̍h bê-hoàn-che, kiâⁿ-pàng ē bô tiāⁿ-tio̍h koh sit-khì khòng-chè.

Sú-iōng
-------

* Phang-bi̍t ka-jia̍t pēng bōe sán-seng to̍k-sò͘, só͘-í ē-sái ēng tī hong-pôe kap sio ê ím-liāu, m̄-koh ko-un ē hō͘ tōa-pō͘-hūn ê êng-ióng sêng-hūn cho-siū phò-hoāi. Thong-siông bô kiàn-gī án-ne sú-iōng.
* Siāng kán-tan ê sī iōng peng-chúi ia̍h-sī siông-un chúi phàu chò ím-liāu, mā tiāⁿ-tiāⁿ tī mī-pau ia̍h-sī hang-piáⁿ téng ti̍t-chiap tô͘-boah.
* Ū-sî-chūn mā chò-ûi ka-pi ia̍h-sī âng-tê téng ê ím-liāu tiong tāi-thè thn̂g chò-ûi tiâu-bī-phín sú-iōng. Phang-bi̍t ê chú-iàu sêng-hūn chi-it sī kó-thn̂g, tī ko-un sî bô iông-e̍k kám-kak tio̍h tiⁿ-bī, só͘-í tī sio ê ím-liāu tiong thiⁿ-ka phang-bi̍t sî ài chù-ì m̄-thang kòe-liōng.
* Hang ê sî-chūn ka-ji̍p phang-bi̍t, tiⁿ-bī kap sek-tī ē koh-khah hó.
* Tī i-io̍h siōng, ē-tàng iōng tī tī-liâu ka-sàu. Chò-ûi gōa-iōng io̍h-á, phang-bi̍t ē-tàng chhiok-chìn siong-kháu jū-ha̍p, tī-liâu khùi-siong.

在醫藥上，可以用於治療咳嗽[4]。作為外用藥，蜂蜜可以促進傷口癒合，治療潰瘍。
在中藥上，常與中藥材的粉末一起作成蜜丸，稱為蜜煉。蜂蜜炒乾後作為栓劑，可治療便秘；內服有潤燥通便的療效，但也能緩和瀉藥（大黃、芒硝）的瀉下之力。
從蜂巢中搾取蜂蜜後剩下的蜂巢的主要材料是蜂蠟，由工蜂所分泌，用來製作蜂巢。蜂蠟可以用來作為蠟燭，塗料等的原料。
Liû-hông-tó Chiàn-ia̍h ê tiûⁿ-kéng
**Liû-hông-tó Chiàn-ia̍h** (Eng: **Battle of Iwo Jima**; Ji̍t: **硫黄島の戦い**) sī Bí-kok kap Ji̍t-pún siang-hong tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn Thài-pêng-iûⁿ Chiàn-cheng lāi ê chi̍t tiûⁿ chiàn-ia̍h, ùi 1945 nî 2 goe̍h 19 hō sio-chiàn kàu 3 goe̍h 26 hō ûi-chí. Liû-hông-tó Chiàn-ia̍h sī Thài-pêng-iûⁿ Chiàn-cheng lāi siōng-kài kek-lia̍t ê kî-tiong chi̍t tiûⁿ chiàn-tò͘; tī chiàn-tò͘ ê kî-kan, Ji̍t-pún kun-tūi ngē-siú Liû-hông-tó, tān-sī chòe-āu iáu-sī khì-hō͘ Bí-kun kong-chiàm. Tī chiàn-tò͘ tiong, Bí-kun lóng-chóng hi-seng 6,821 lâng; Ji̍t-pún ê 22,786 ūi peng-á, tû-liáu 1,083 khì-hō͘ Bí-kun oa̍h-lia̍h, chhun-ê tiō lóng-chóng tīn-bông. Chit chhù chiàn-tò͘ liáu-āu, Bí-kun kā Liû-hông-tó kiàn-siat chò chiàn-tò͘-ki ê ki-tiûⁿ, ūi B-29 hō͘-hâng, tōa-tōa thê-seng Bí-kok tùi Ji̍t-pún chèng-tī kiam kang-gia̍p hu̍t-sim ê Tang-kiaⁿ ê chiàn-lio̍k hong-chà ê hāu-lu̍t.
**Phang-o-chu** he̍k kiò-chò **phang-siū-eng** (Hàn-jī: 蜂窩疽, 蜂岫癰; Hôa-gí: 蜂窩性組織炎; Eng-gí: cellulitis) sī phôe-hā cho·-chit ê kám-jiám. Tī hián-bî-kiàⁿ ē-té, phôe-hā cho·-chit ê pâi-lia̍t khòaⁿ--khí-lâi ná-chhin-chhiūⁿ phang-siū, só·-í kā kiò-chò phang-o-chu he̍k phang-siū-eng.

Phang-siū-eng tiāⁿ-tiāⁿ hoat-seng tī phôe-hu ū khang-chhùi ê sî, sè-khún keng-kòe khang-chhùi chhim-ji̍p chin-phôe-chân kap phôe-hā cho·-chit, sek-hòng to̍k-sò·, tiàm cho·-chit khang-phāng lāi chu-seng, ín-khí cho·-chit hoat-iām, siāng-bêng-hián ê chèng-chōng sī kio̍k-pō· phôe-hu ê hoat-âng, chéng-tiùⁿ, sio-jia̍t, kap thàng-thiàⁿ. Só·-kóng ê hoat-âng sī khang-chhùi kap hū-kīn piáu-bīn pìⁿ-chiâⁿ pí chèng-siông phôe-hu khah-âng; chéng-tiùⁿ sī kóng siū-siong ê só·-chaī lio̍h-lio̍h-á koân--khí-lâi; sio-jia̍t sī kóng bong-khí-lâi pí kî-thaⁿ khu-he̍k khah sio-lō; thàng-thiàⁿ sī kóng kha̍p--tio̍h ē thiàⁿ. 

Nā-bô liâm-piⁿ tī-lâu, kám-jiám ē chhim-ji̍p ki-bah kin-mo̍h, tì-sú hāi-sú-sèng kin-mo̍h-iām (壞死性筋膜炎). Khai-hòng-sèng gōa-siong, hiang-káng-kha, bán-chhùi-khí, thn̂g-jiō-pēⁿ, thiàⁿ-hong, koaⁿ-ngē-hòa, kap bián-e̍k-la̍t khah-bái ê hoān-chiá khah-gâu hoat-seng chit-khoán chèng-thâu. Lēng-gōa, lāu-hòe-á, êng-ióng-put-liông, tōa-kho·-pé, kap kio̍k-pō· hiat-sioh sûn-khoân bái ê hoān-chiá mā-sī chit-khóan chèng-thâu ê ko-hong-hiám cho̍k-kûn.
**É-á-châi** (矮仔財), pún-miâ **Cheng Hok-châi** (鐘福財), gē-miâ **Tiuⁿ Hok-châi** (張福財), sī Tâi-oân ê chi̍t ūi tiān-iáⁿ kiam tiān-sī ián-oân.

Seng-pêng
---------

1934 nî, É-á-châi bat hām Tâi-oân chē ūi koa-chhiú tàu-tīn chē-chûn kàu Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ lo̍k-chè chhiúⁿ-poâⁿ. Che iā sī i ûi-it chi̍t pái hām Kó͘-lûn-bí-a Chhiùⁿ-phìⁿ ha̍p-chok, lóng-chóng koàn-chè liáu 5 tiâu chok-phín. Lo̍h-bóe tńg-lâi Tâi-oân kái í pún-miâ "Hok-châi" hoat-piáu *Thî-chhió In-iân* (啼笑姻緣), *Sa Chí-mōe* (三姊妹), *Khái-soân-sû* (凱旋詞), *Hôe-sióng Chêng-sú* (回想情史) kap *Hong-liû Tân-saⁿ* (風流陳三) téng chok-phín.

1956 nî khí, i khai-sí hip tiān-iáⁿ, chú-iàu iáⁿ-chhut Tâi-gí tiān-iáⁿ. Sán-sè ê i chia̍p hām ióng-chòng ê Lêng-lêng í-kip kiâⁿ sin-sū lō͘-soàⁿ ê Hò͘-táu sio-tàu ián hí-kio̍k; siōng-kài chhut-miâ ê kî-kan tāi-iok sī 1956 chì 1960 nî chi-kan. Kin-kì thóng-kè, i chham-ú ián-chhut ê tiān-iáⁿ chì-chió ū 200 phō chó-iū.

1970 nî, Tâi-gí-phìⁿ boa̍t-lo̍h, É-á-châi, Lêng-lêng kap Hò͘-táu tī Hâu Sè-hông ê thui-chiàn hā, ji̍p Tiong-sī chò ki-pún ián-oân, lóng-chóng ián-chhut 20-goā phō ê tiān-sī-kio̍k.

1991 nî, É-á-châi tit-tio̍h Hêng-chèng-īⁿ Sin-bûn-kio̍k só͘ pan-hoat ê "Hí-kio̍k Thài-tó͘ Gē-koàn Kûn-lûn" (喜劇泰斗藝冠群倫) ê chióng-hāng.

1992 nî, i in-ūi hì kho-lêng soe-kia̍t kòe-sin, hiáng-nî 77 hòe.
| ?Èng-chhài |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Solanales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Convolvulaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | ***Ipomoea*** |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***I. aquatica*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Ipomoea aquatica***Forssk. |
|
|
|
|

**Èng-chhài** (Hàn-jī: 蕹菜; ha̍k-miâ: *Ipomoea aquatica*) kui-sio̍k-î soân-hoe-kho, sī to-nî-seng phih-phak-sèng ê chháu-pún si̍t-bu̍t. 

Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t ê soaⁿ-khu, seⁿ tiàm lō·-piⁿ, khe-hōaⁿ, pha-hng-tē, he̍k-chiá-sī phiau-phû tī chúi-kau he̍k chúi-chhân.

I sī sù-siông ê chhài-se, ū lâng choan-kang chèng-si̍t.

I kui-nî-thàu-tang long-ē khui-hoe, chhiu-thiⁿ kàu chá-chhun khui siāng-chē. I kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t pha̍k ê só·-chāi.

Hêng-thāi
---------

Iù keng sī tiong-khong he̍k hái-mî chōng ê lāi-sim.

Hio̍h-á bô mo·, gōa-hêng piàn-hòa chē, ū sim-hêng, ke-nn̄g-hêng, phi-chiam-hêng, khoah-sòaⁿ-hêng (寬線形), he̍k saⁿ-kak-hêng. 

Hoe seⁿ-chò sêng gō·-kak-hêng he̍k îⁿ-hêng ê lāu-á. Hoe choân-pō· sī pe̍h-sek--ê, he̍k lāu-á lāi-té sī chí-âng-sek. Hoe ê ti̍t-kèng ē-sái tōa-kàu 60 mm. Hoe tan-seng, ùi hio̍h-píⁿ ê kòe-hīⁿ-khang hia seⁿ--chut-lâi.

Kóe-chí sī sok-kó, seⁿ-chò ke-nn̄g-hêng he̍k kiû-hêng.
Hô-lân léng Formosa ê ha̍k-hāu kàu-io̍k, chú-iàu sī tong-sî Ki-tok-kàu ê kàu-hōe pān--ê.

Pōe-kéng
--------

1627 nî, Hô-lân ê bo̍k-su George Candidius kòe Formosa, tī Sinkan thoân-kàu; 1629 nî ê sî, koh kòe chi̍t ūi Robertus Junius bo̍k-su. 1633 nî ê sî, Formosa tiúⁿ-koaⁿ Hans Putmans hiòng Batavia ê chóng-tok pò-kò, í-keng thê khí liāu tī Formosa pôe-ióng chāi-tē thoân-kàu-su ê siūⁿ-hoat.

Le̍k-sú
-------

1636 nî, keng-kòe lâm-pak goân-chū-bîn siā kui-sūn ê gî-sek liáu-āu, Hô-lân tī Sinkan khai-siat ha̍k-hāu, chhōe 70 gōa miâ ê cha-po͘ (āu-bé mā ke chio 60-ê cha-bó͘) ha̍k-seng, kà in siá Lô-má jī-bó, kiam thoân-siū Ki-tok-kàu. Āu--lâi chi̍t kóa hū-kīn ê siā, chhiūⁿ Tavocan, tī kâng nî ê 5 goe̍h; kap Backloun tī 6 goe̍h, lóng koat-tēng beh chhái-la̍p Ki-tok-kàu. Kî-tha só͘-chāi mā ū lâng kòe-khì thiaⁿ thoân-kàu.

Kun-kù 1638 nî 2 goe̍h ê pò-kò, Sinkan ê ha̍k-seng gín-á ū 45-ê cha-po͘, 5/60-ê cha-bó͘; Backloun ê ha̍k-seng ū 84-ê. Soulang ê ha̍k-seng ū 145-ê. Tī Mattaw ia̍h í-keng khí hāu-siā, kap kàu-oân ê khiā-ke.

Chia-ê ha̍k-hāu, siu 10 hòe kàu 13/4 hòe ê ha̍k-seng, kàu-hōe kà in ēng Lô-má-jī siá chāi-tē giân-gí; mā kà kî-tó-bûn, cha̍p-kài, kàu-gī kap sèng-koa ê ha̍p-chhiùⁿ. Tong-sî in tī kok siā chú-iàu kà ê giân-gí sī Sinkan-gí.

Ha̍k-hāu, tû-liáu goân kàu-hōe phài kòe Formosa ê lâng, iā ū tùi peng-á lāi-bīn chhōe sek-ha̍p--ê chò-hóe chò kàu-su. Té-bé mā chhōe chāi-tē ê goân-chū-bîn chò chō͘-kàu. Chiàu 1643 nî ê sò͘-jī, goân-chū-bîn chō͘-kàu tī Sinkan ū 7-ê, tī Backloun ū 14-ê, tī Soulang ū 12-ê, tī Mattaw ū 10-ê, tī Tavocan ū 5-ê, tī Cipolan ū 4-ê.

Chham-chiàu
-----------

* 村上直次郎 (2000) [goân hoat-piáu tī 1930 nî-tāi *Tâi-oân Bûn-hòa Sú-soat* ê *Lân-jîn ê Hoan-siā Kàu-hòa* (蘭人の蕃社教化)]. Translated by 許賢瑤. "荷蘭人的番社教化". *國立中央圖書館臺灣分館館刊*. **6** (5).

Khòaⁿ lēng-gōa
--------------

* Hô-lân léng Formosa ê thoân-kàu
**Pátria** (Phû-tô-gâ-gí, "Pē ê Tē"/"Chó·-kok") sī Tang Timor ê kok-koa.

* Sû chok-chiá: Francisco Borja da Costa
* Khek chok-chiá: Afonso de Araujo
* Chhòng-chok-nî: 1975; Chhái-iōng: 2002

Phû-tô-gâ-bûn
-------------

*Pátria, Pátria, Timor-Leste, nossa Nação.*
*Glória ao povo e aos heróis da nossa libertação.*
*Pátria, Pátria, Timor-Leste, nossa Nação.*
*Glória ao povo e aos heróis da nossa libertação.*
*Vencemos o colonialismo, gritamos:*
*abaixo o imperialismo.*
*Terra livre, povo livre,*
*não, não, não à exploração.*
*Avante unidos firmes e decididos.*
*Na luta contra o imperialismo*
*o inimigo dos povos, até à vitória final.*
*Pelo caminho da revolução.*

Hō-ló-bûn hoan-e̍k
------------------

*Chó·-kok, Chó·-kok, Tang Timor lán ê Kok-ka.*
*Êng-iāu jîn-bîn kap tháu-pa̍k lán ê eng-hiông.*
*Chó·-kok, Chó·-kok, Tang Timor lán ê Kok-ka.*
*Êng-iāu jîn-bîn kap tháu-pa̍k lán ê eng-hiông.*
*Góan ián-tó si̍t-bîn-chú-gī, góan hoah chhut:*
*tè-kok-chú-gī hā-tâi.*
*Chū-iû ê thó·-tē, chū-iû ê jîn-bîn,*
*kū-cho̍at kū-cho̍at kū-cho̍at pak-siah.*
*Thoân-kiat hiòng-chiân, kian-kiông sim tiāⁿ.*
*Hóan tè-kok-chú-gī,*
*hóan jîn-bîn ê te̍k-jîn, kàu kah chòe-āu ê sèng-lī.*
*Tī kek-bēng ê lō·--nih.*

Chām-gōa lian-kiat
------------------

* Pátria (chheng-chhiùⁿ)
* Pátria (phòe kau-hiáng-ga̍k)
* Pátria (Bí-kok Hái-kun Ga̍k-tūi chàu)


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Chit phiⁿ bûn-chiuⁿ pún-té khan tī holopedia.net.* |
**Èng-iōng sò͘-ha̍k** (應用數學) sī í èng-iōng ûi bo̍k-tek ê bêng-khak ê sò͘-ha̍k lí-lūn kap hong-hoat ê chóng-chheng, gián-kiù àn-chóaⁿ èng-iōng sò͘-ha̍k tì-sek kàu kî-thaⁿ hōan-tiû (iû-kî sī kho-ha̍k) ê sò͘-ha̍k hūn-chi, ē-sái kóng sī sûn sò͘-ha̍k ê tian-tò, èng-iōng sûn sò͘-ha̍k tiong ê kiat-lūn khok-tián kàu bu̍t-lí-ha̍k téng kî-thaⁿ kho-ha̍k tiong, èng-iōng sò͘-ha̍k ê hoat-tián sī í kho-ha̍k ûi i-kì, chò-ûi kho-ha̍k gián-kiù ê āu-tún. Pau-koat bî-hūn hong-têng, hióng-liōng hun-sek, kí-tīn, Laplace piàn-ōaⁿ, Fourier piàn-ōaⁿ, ho̍k-piàn hun-sek, sò͘-ta̍t hong-hoat, ki-lu̍t-lūn, sò͘-lí thóng-kè, ūn-tiû-ha̍k, phok-e̍k-lūn, khòng-chè lí-lūn, cho͘-ha̍p sò͘-ha̍k, chu-sìn lí-lūn téng chē-chē sò͘-ha̍k hun-chi, iā pau-koat ùi kok-chióng èng-iōng léng-e̍k tiong thê-chhut ê sò͘-ha̍k būn-tê ê gián-kiù. Tōa pō͘-hūn èng-iōng sò͘-ha̍k sī í chò-ûi bu̍t-lí hun-sek ê kang-khū. Kè-sǹg sò͘-ha̍k ū-sî iā ē-tàng khòaⁿ-chòe sī èng-iōng sò͘-ha̍k ê chi̍t pō͘-hūn. Èng-iōng sò͘-ha̍k tōa pō͘-hūn ê kàu-ha̍k hōan-tiû lóng-sī í bu̍t-lí ê bô͘-hêng ûi ki-chhó͘ chìn-hêng hūn-sek, tong-tiong khó-lêng tah-phòe liáu kok-chióng sò͘-ha̍k kang-khū, chiū ūi-tio̍h koh-khah thiap-kīn bu̍t-lí ê hē-thóng. 

Tô͘-lūn èng-iōng tī bāng-lo̍k hun-sek, thok-pho̍k-ha̍k tī tiān-lō͘ hun-sek siōng ê èng-iōng, kûn-lūn tī kiat-cheⁿ-ha̍k siōng ê èng-iōng, bî-hūn kí-hô tī kui-hōan tiûⁿ siōng ê èng-iōng, chū-tōng khòng-chè lí-lūn tī kè-sǹg siōng ê èng-iōng, Riemannian kí-hô èng-iōng chāi siòng-tùi-lūn, sò͘-lí lô-chip èng-iōng chāi kè-sǹg-ki, chòe-sió jī-sêng-hoat èng-iōng chāi hui-ki khí-kàng sî chū-tōng khòng-chè, lī-iōng sò͘-jī ha̍p-sêng kè-sǹg-ki hú-chō͘ ê X-siā-sòaⁿ toān-chân sêng-siōng ki-su̍t (1979 nî sò͘-ha̍k-ka he̍k-tit Nobel I-ha̍k Chióng), sò͘-lūn èng-iōng tī bi̍t-bé-ha̍k, phok-e̍k-lūn, ki-lu̍t-lūn, thóng-kè-ha̍k èng-iōng tī keng-chē-ha̍k, sòaⁿ-sèng kui-ōe iōng tī seng-sán an-pâi tiàu-tō͘, lóng ē-tàng khòaⁿ tio̍h sò͘-ha̍k tī bô-kâng hōan-tiû ê èng-iōng.
O-lân-gí tī thong-sè-kài ê liû-thong chêng-hêng.
**Hô-lân-gí** (荷蘭語, *Nederlands*) á **O-lân-gí** (和-), Kē-tē-gí, sī chi̍t khoán Pak German ê giân-gú, sī tāi-io̍k 220 bān lâng ê chāi-tē giân-gú, tōa-hūn ê sú-iōng-chiá tī O-lân kap Pe̍k-ní-gī. 

Tī Lâm-hui teh liû-thong ê Hui-chiu-gí (*Afrikaans*) ê gôan-thâu mā-sī Hô-lân-gí.

Miâ
---

Hô-lân-gí tī in chāi-tē ê kiò-hoat sī *Nederlands*, nā chiàu ì-sù sī **Kē-tē--ê**(-ōe), lēng-gōa tī kî-tiong koh ū chi̍t-ê khiuⁿ-kháu kiò *Hollands*, ì-sù sī "Holland--ê(-ōe)". Sui-jiân "Holland" sī lán-lâng kóng "O-lân", "Hô-lân" ê gí-goân, chóng-sī it-poaⁿ nā kóng tio̍h "O-lân-gí" ia̍h "Hô-lân-gí", sī chí choân-kok-sèng ê Kē-tē-gí.

Chham-khó chu-liāu
------------------

1. ↑  "Het Nederlandse taalgebied". Nederlandse Taalunie. 2005. 2008-11-04 khòaⁿ--ê.  (Hôlân-gú)
2. ↑  "About the Netherlands". Dutch Ministry of Foreign Affairs. 2008-08-23 khòaⁿ--ê.  (Hôlân-gú)

Goā-pō͘ liân-kiat
-----------------

WikipediaWikipedia
Wikipedia ū  ***Hô-lân-gí*** ê pán-pún.
***Chióng-lē Tâu-chu Tiâu-lē*** (獎勵投資條例) sī Tiong-hôa Bîn-kok Chèng-hú tī 1960 nî chì 1990 nî ūi-tio̍h chióng-lē tâu-chu, ka-sok keng-chè hoat-tián só͘ si̍t-si ê hoat-lu̍t. 1960 nî 8 goe̍h 31 hō Li̍p-hoat-īⁿ chè-tēng; 1991 nî 1 goe̍h chhe 1 Hêng-chèng-īⁿ kong-kò hòe-chí. Kî-tiong, tī 1960 nî ê sî ūi-tio̍h in-èng Bí-oān thêng-chí liáu-āu ê keng-chè hoat-tián, chèng-hú tī 19 tiám châi-keng kái-kek chhò͘-si tiong iau-kiû Tâi-oân ē-tàng ta̍t-sêng chū-kip-chū-chiok ê thêng-tō͘. Tī chèng-hú khak-li̍p liáu chìn-kháu thè-tāi kang-gia̍p-hòa chèng-chhek liáu-āu, tī kai-tōaⁿ āu-kî chè-tēng pún tiâu-lē lâi chióng-lē pau-hâm chè-chō-gia̍p, chhiú-kang-gia̍p, khòng-gia̍p, lông-lîm-hî-thiok-gia̍p, ūn-su-gia̍p téng, chú-iàu bo̍k-tek sī beh thê-ko Tâi-oân ê sán-phín chū-chè-lu̍t.

Tông-sî, in-ūi chèng-hú mā biān-lîm châi-chèng khùn-lân, gōa-hōe toán-khoat kap sit-gia̍p-lu̍t phian koân ê būn-tê, in-chhú mā chioh tio̍h pún tiâu-lē hoat-tián gōa-siau sán-gia̍p, pēng-chhiáⁿ í kiám-bián cho͘-sòe ê hong-sek lâi khip-ín gōa-chu lâi Tâi. Tī keng-chè hoat-tián chèng-chhek choán chò chhut-kháu khok-tiong hong-chiam liáu-āu, pún tiâu-lē mā tòe leh siu-chèng lâi ka-sok chu-pún chiat-kū pēng-chhiáⁿ kó͘-lē kó͘-phiò chiūⁿ-chhī. 1980 nî chì 1990 nî ê tē-jī chhù chìn-kháu thè-tāi sî-kî pún tiâu-lē chài-chhù siu-chèng, hoat-tián chhek-lio̍k-sèng kang-gia̍p, pēng-chhiáⁿ kó͘-lē khì-gia̍p chhî-sio̍k lâu tī Tâi-oân.
**Tong-iōng hàn-jī** (当用漢字) sī Ji̍t-pún tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn tâu-hâng liáu-āu, tī Tông-bêng-kok ê chiàm-niá hā, tī 1946 nî 11 goe̍h 16 iû Ji̍t-pún lōe-koh hoat-pò͘ ê *Tong-iōng Hàn-jī-pió* (当用漢字表) lāi só͘ kong-pò͘ ê hàn-jī, lóng-chóng 1850 jī. Kóng-gī lâi kóng, iáu pau-hâm tio̍h *Tong-iōng Hàn-jī-pió* (当用漢字表), *Tong-iōng Hàn-jī Pia̍t-pió* (当用漢字別表), *Tong-iōng Hàn-jī Im-hùn-pió* (当用漢字音訓表), *Tong-iōng Hàn-jī Jī-thé-pió* (当用漢字字体表), *Tong-iōng Hàn-jī Kái-tēng Im-hùn-pió* (当用漢字改訂音訓表) téng-téng chham hàn-jī chèng-chhek siong-koan ê hoat-lēng. Tong-iōng hàn-jī lo̍h-bóe khì hō͘ siông-iōng hàn-jī chhú-tāi.

Kán-kài
-------

Tong-iōng hàn-jī chú-iàu sī iû hàn-jī tiong sú-iōng-lu̍t koân ê hàn-jī cho͘-sêng, chò-ûi kong-bûn, mûi-thé téng-téng ê bûn-jī piáu-sī hoān-ûi ê iōng-tô͘. Kāng-sî, pō͘-hūn pit-ōe ho̍k-cha̍p ê thoân-thóng hàn-jī, mā kái-chò lio̍k-jī (略字).

Kî-si̍t ùi chiàn-chêng khai-sí, piáu-im-chú-gī-chiá chiū jīm-ûi hàn-jī ê sò͘-bo̍k siuⁿ chē, bô lī-piān ha̍k-si̍p, só͘-í kiông-ngē chú-tiuⁿ èng-kai ài oân-choân hùi-tû Ji̍t-bûn lāi ê hàn-jī, kái chò iōng kha-nah ûi-chú. In-chhú si̍t-chè-siōng í Bûn-pō͘-séng ûi tiong-sim, khai-sí siūⁿ-beh hān-chè hàn-jī ê sú-iōng. Tān-sī bîn-kan kap bûn-jī giân-gú ê ha̍k-chiá ê hoán-tùi siaⁿ-lōng siong-tong kiông-lia̍t, tì-sú chit hāng kái-kek bô-hoat-tō͘ chìn-hêng. Chiàn-āu in-ūi Tông-bêng-kok chiàm-niá, kok-jī ê kái-kek gī-tê in-ūi siā-hōe hun-jiáu, hêng-sêng liáu kái-kek ê kiōng-sek. Só͘-í iû piáu-im-chú-gī-chiá chú-tō, í chiong-lâi choân-bīn hùi-chí hàn-jī ûi chiân-tê, chè-tēng tong-iōng hàn-jī ê chèng-chhek, chho͘-pō͘ kai-toāⁿ seng kiám-chió hàn-jī tī Ji̍t-bûn tiong ê sú-iōng pí-lē.

Tān-sī tong-iōng hàn-jī pit-kèng kan-na sī chi̍t ê thò-hia̍p-sèng ê lōe-iông, piáu-im-chú-gī-chiá kap piáu-ì-chú-gī-chiá tùi hàn-jī ê chûn-sio̍k gī-tê, bô chek-ke̍k ê ióng-hō͘, iā bô chek-ke̍k ê hoán-tùi. Só͘-í piáu-im-hoà kap piáu-ì-hoà ê gī-tê iu-goân kè-sio̍k, pēng bô chin-chiàⁿ choân-bīn-sèng ê lâi hùi-chí hàn-jī, jû-chhú si̍t-hêng liáu 35-tang.

In-ūi tong-iōng hàn-jī san-tû liáu bōe-chió si̍t-chè-siōng sú-iōng-lu̍t chin koân ê hàn-jī, só͘-í tī 1981 nî, lōe-koh kong-kò͘ liáu kan-na chò-ûi "bo̍k-piau", m̄-sī "kiông-chè" ê *Siông-iōng Hàn-jī* (常用漢字), tui-ka 196 ê sin ê hàn-jī, peng hùi-chí liáu *Tong-iōng Hàn-jī-pió* kán-hoà kap hān-chè hàn-jī ê chèng-chhek.
**Lāi A-chiu** (Eng-gí: *Inner Asia*) sī A-chiu ê chi̍t ê pō͘-hūn, tang-tiong ū Tiong-kok se-pō͘, Bông-kó͘, Lō͘-se-a tang-pō͘; kap Tiong A-chiu ū pō͘-hūn sio-tha̍h.

Tē-lí
-----

Lāi A-chiu sī Au-a Tāi-lio̍k téng-bīn Tōa Chháu-po͘ (*the Steppe*) sì-ûi ê chi̍t kóa só͘-chāi, hâm Bông-kó͘, Lāi Bông-kó͘, Boán-chiu, Siberia lâm-pō͘, Sin-kiong, kap Kazakhstan ê tang-pō͘. Au-A chháu-po͘ ê khì-hāu ū bêng-hián ê kùi-chiat-sèng un-chha, jîn-kháu bi̍t-tō͘ kē, keng-chè khah óa-khò tōng-bu̍t, jîn-bîn hoat-tián sóa-tāng ê lêng-le̍k lâi sek-èng chit khoán khoân-kéng. In-ūi chia ê sèng-chit, chhau-po͘ tang-pêng sī chi̍t-ê î-bîn kap kau-liû hong-hù ê tē-khu.

Le̍k-sú
-------

Tāi-iok tī Chêng 1050 nî chiân-āu, Chiu ông-kok tú kiàn-li̍p hit chūn. Siong-tùi óa lâm-pêng ê Siong/Chiu sī ēng chiàn-chhia (*chariot*) phòe-ha̍p pō͘-peng lâi sio-chiàn, tī pak-pêng ê Lāi A-chiu chháu-po͘ tē-khu, sī lī-iōng khiâ-bé ki-su̍t si̍t-hêng î-tōng-sèng seng-oa̍h ê hêng-sek, hit-tang-chūn mā hoat-tián sìn-gióng ê hē-thóng, koh ū jió-to ê kang-gē-phín. Chháu-po͘ ê jîn-bîn sī pun chò sió-hêng, tām-pō͘-sî hō͘-siong ha̍p-chok he̍k-chiá kēng-cheng ê chèng-tī-thé teh ūn-choán. Tī tāi-khài Chêng 209 nî, Lāi A-chiu chhut-hiān Hiong-lô͘ kok.

Chham-chiàu
-----------

### Su-chì

* Honeychurch, William (2015). *Inner Asia and the Spatial Politics of Empire: Archaeology, Mobility, and Culture Contact* (ēng Eng-gí). Springer-Verlag New York. ISBN 978-1-4939-1815-7.

### Chù-kha

1. 1 2  Honeychurch 2015, Chapter 1. Voices from the Steppe

Koan-liân
---------

* Sin Chheng-kok le̍k-sú
**Iû-thài-kàu** hêng-sêng tī kong-gôan-chêng 2000 nî ê Tiong-tang tē-khu, kiàn-li̍p Iu-thài-kàu ê bîn-cho̍k sī hit-tong-sî ê iû-bo̍k bîn-cho̍k Hi-pek-lâi-lâng. 

Iu-thài-kàu mā-sī it-sîn-lūn ê chong-kàu, chông-pài chú sîn A-tò·-nái (阿窦乃). Iu-thài-kàu sī Hi-pek-lâi-lâng lōe-pō· ê bîn-cho̍k chong-kàu. Ki-tok-kàu kah I-su-lân-kàu (Islam) chit-2-ê sè-kài siōng tōa è chong-kàu, lóng-sī ùi Iu-thài-kàu thòaⁿ--chhut-khì--ê. Kó·-chá-sî, Hi-lia̍p kok-ông A-lī-san-tāi tāi-tē phāi-peng cheng-ho̍k Hi-pek-lâi-lâng kiàn-li̍p ê Iu-thài-kok, tō-tì chiâⁿ chōe Hi-pek-lâi-lâng liû-lōng kàu Hi-lia̍p tè-kok, sì-sòaⁿ-gō·-lō·. Kong-gôan-chêng 3 sè-kí, Hi-lia̍p kok-ông A-lī-san-tāi Tô-lia̍t-bi̍t jī-sè (亚历山大 陀勒密二世) chiau-chi̍p 70-gōa-ê ē bat Hi-lia̍p-gú ê Iu-thài-lâng, bēng-lēng in chéng-lí Iu-thài bûn-hiàn pēng-chhiáⁿ hoan-e̍k chò Hi-lia̍p-gú, che to̍h-sī hiàn-chú-sî Kit-tok-kàu teh iōng--ê Hi-lia̍p-gú sèng-keng tang-tiong ê Kū-iok-chôan-su hit pō·-hūn, lâng kiò-chò **70 chú e̍k-pún**. Lō·-bóe, Iu-thài-kok iū-koh siū-tio̍h Lô-má Tè-kok thiat-té bia̍t-bông, iah..tī-leh Ia-lō·-sà-léng (Jerusalem/耶路撒冷) ê Iu-thài-kàu tiān-tn̂g mā pī húi-tiāu, kan-ta chhun 1-chat (圣殿) nōa-kô·-kô· ê chhiûⁿ-á (khàu-chhiûⁿ). Iu-thài-lâng mā soah hun-sòaⁿ kàu Au-A kok só·-chāi. 

Kong-gôan 6 sè-kí ê sî, ū-ê Iu-thài ha̍k-chiá kā "70 chú sèng-keng" the̍h chhut-lâi koh chéng-lí kàu-tùi, thâi-thiāu 1-kóa-á kah Hi-pek-lâi gôan-bûn a̍h-sī A-la-pek bûn-pún bô koan ê lōe-iông, pēng-chhiáⁿ kā keng-kòe tiông-sin chéng-lí ê hit-pō·-hūn bûn-jī koh kā hoan-e̍k chò Hi-pek-lâi-bûn, chiâⁿ-chòe Iu-thài-kàu ê sèng-keng. M̄-koh, chit-ê kóng-hoat chí-put-kò sī Hi-pek-lâi-gú sèng-keng hêng-sêng ê 1-chióng kóng-hoat niâ. 

2000 gōa nî lâi, Iu-thài-lâng lóng hun-sòaⁿ tī sè-kài kok-tē, kok-lâng ê gí-giân kah bûn-hòa chin chá to̍h hun-hòa, in lóng-sī khò thóng-it (kiōng-tông) ê chóng-kàu sìn-gióng teh ûi-chhî bîn-cho̍k jīn-tông. Iu-thài-kàu jīn-ûi kiù-sè-chú kàu-taⁿ iá-bōe kàng-seng (chhut-sì), in bô sêng-jīn ki-tok Ia-so· sī kiù-sè-chú (che to̍h-sī Iu-thài-kàu hām Ki-tok-kàu siōng-kài kin-pún ê khu-pia̍t), in-ūi án-ne, Iu-thài-kàu mā ti̍t-ti̍t siū-tio̍h Ki-tok-kàu-tô· ê kheh-che̍h kah khòaⁿ-khin. Iu-thài-kàu-tô· thàu-té lóng him-bō· kah chông-siong pún bîn-cho̍k chiaⁿ-iāⁿ ê kòe-khì. 19 sè-kí liáu-āu, Iu-thài hok kok su-sióng tī chôan-kiû heng-khí, kok só·-chāi ê Iu-thài-lâng tàu-té tó-tńg-khí Pa-lia̍t-su-thán bóe-siu thó·-tē kah chhân-hn̂g, liáu-āu in kiàn-li̍p Í-sek-lia̍t chit-ê kok-ka. Mā in-ūi án-ne, soah lâi hām A-la-pek-lâng (lâng kóng A-la-pek-lâng í-keng tiàm chit-tè thó·-tē khiā beh 2000 nî lo·h) hoat-seng giâm-tiōng ê chhiong-tu̍t. 

In-ūi ū-ê Iu-thài-kàu, Ki-tok-kàu kah I-su-lân-kàu chit-3-ê kàu-phái lóng ū sêng-jīn Kū-iok Sèng-keng tang-tiong ê A-pek-la-hán (Abraham/亚伯拉罕), só·-í ū-ê chong-kàu ha̍k-chiá chôaⁿ kā Iu-thài-kàu, Ki-tok-kàu kah I-su-lân-kàu thóng-thóng kiò-chòe A-pek-la-hán-kàu (Abraham-kàu/亚伯拉罕教).
**Lô-tōng sam-hoat** (勞動三法), sī Tiong-hoâ Bîn-kok hoat-lu̍t ê **Kang-hōe Hoat** (工會法), **Thoân-thé Hia̍p-iok Hoat** (團體協約法) kap **Lô-chu Cheng-gī Chhú-lí Hoat** (勞資爭議處理法), iā sī lô-chu ūn-chok siōng ê tiōng-iàu hoat-lu̍t. 1992 nî 11 goe̍h 12 hō, Kang-lâng Li̍p-hoat Hêng-tōng Úi-oân-hōe téng-téng lô-kang ūn-tōng thoân-thé cho͘-sêng "Sam-hoat It-àn Hêng-tōng Úi-oân-hōe" (三法一案行動委員會) hoat-khí "1112 Kang-lâng Tàu-tīn Toā Iû-hêng" (1112工人鬥陣大遊行), hit-tang-chūn ê lô-tōng sam-hoat sī Lô-tōng Ki-chún Hoat (勞動基準法), Kang-hōe Hoat (工會法) kap Lô-chu Cheng-gī Chhú-lí Hoat (勞資爭議處理法).

Le̍k-sú
-------

Kòe-khì ê lô-chu koan-hē tiong, lô-kang (lô-hong) kap kò͘-chú (chu-hong) ê tē-ūi ūi-tī bô pêng-téng ê tē-ūi, lô-hong ê koân-le̍k pí chu-hong só͘ ióng-iú ê koân-le̍k khah-sé, ka-siōng bô bêng-khak pó-chiòng lô-kang koân-ek kap thê-seng lô-kang tē-ūi ê hoat-lēng, hō͘ kò͘-chú ūn-iōng lô-kang tùi i ê i-hù-sèng, pak-siap lô-kang èng-kai ài ū ê koân-ek.

Lô-kang ù-sek tio̍h chū-sin ê koân-lī bî-po̍h, beh hām chu-hong tâm-poàⁿ soah kiaⁿ cho-siū chek-hoa̍t, sīm-chì sit-gia̍p, só͘-í chiah thoân-kiat lâi cho͘-sêng kang-hōe, óng-hiō í kang-hōe chò hu̍t-sim, ūn-iōng lô-hong chi̍p-thé ê le̍k-liōng, hiòng chu-hong cheng-chhú lī-ek kái-siān, chhiam-sú siong-koan pó-hō͘ lô-hong ê hoat-lu̍t bûn-kiāⁿ, bo̍k-tek sī beh thê-seng lô-hong tē-ūi hām chu-hong pêng-téng. Ūi-tio̍h beh pó-hō͘ lô-hong siōng-su̍t ê koân-lī, chè-tēng Lang-hōe Hoat lâi pó-chiòng lô-kang kang-hōe ê "thoân-kiat-koân", ch3-tēng Thoân-thé Hia̍p-iok Hoat lâi pó-chiòng lô-hong kap chu-hong chhiam-sú siong-koan hoat-lu̍t bûn-kiàⁿ, lâi cheng-chhú koân-ek ê kau-sia̍p-koân.

Kang-hōe hām chu-hong hia̍p-siong sit-pāi sî, siang-hong ē-tàng hêng-sú cheng-gī-koân, hō͘ tùi-hong ap-le̍k, hō͘ i jiōng-pō͘. In-ūi lô-hong khah jio̍k-sè, chu-hong iông-ī ū têng-kài lô-hong hêng-sú cheng-gī-koân ê chêng-hêng chhut-hiān, ūi-tio̍h pó-chiòng siang-hong ê cheng-gī-koân, só͘-í chiah chè-tēng Lô-chu Cheng-gī Chhú-lí Hoat.
**Chiân-chiam Ki-chhó͘ Kiàn-siat Kè-ōe** (前瞻基礎建設計畫) sī iû Tâi-oân Chhòa Eng-bûn chèng-hú thê-chhut ê ki-chhó͘ kiàn-siat ê tâu-chu kè-ōe; tī 2017 nî 3 goe̍h 23 hō iû Lîm Choân lōe-koh chèng-sek tùi-gōa soan-pò͘. Kāng sî-kan, kok koān-chhī chèng-hú hiòng tiong-iong thê-chhut su-kiû hāng-bo̍k. Chéng-kò kè-ōe pau-hâm "le̍k-sò͘-chúi-tō-hiong" (綠數水道鄉) téng 5-hāng kiàn-siat kè-ōe: le̍k-lêng kiàn-siat, sò͘-ūi kiàn-siat, chúi-khoân-kéng kiàn-siat, kúi-tō kiàn-siat kap siâⁿ-hiong kiàn-siat. Kui-ōe ēng 8-tang ê sî-kan tâu-ji̍p chóng keng-hùi iok Sin-tâi-phiò 8,824.9-ek îⁿ, ī-kî thang-hó cheng-ka bîn-kan tâu-chu sán-ti̍t iok Sin-tâi-phiò 1-tiāu 7,777.3-ek îⁿ, lâi chhiok-chìn tē-hng chéng-thé hoat-tián kap khu-he̍k pêng-hêng, tài-tōng kok-lāi tâu-chu ki-hōe kap keng-chè ún-tēng sêng-tióng.

Chham-khó
---------

1. ↑  Ngô͘ Bêng-hūi (2017-01-31). "2017 nî kok-lāi-gōa keng-chè chêng-sè tián-bōng" (ēng Hôa-gí). Kok-ka Hoat-tián Úi-oân-hōe. 2017-04-27 khòaⁿ--ê.
2. ↑  Kang Io̍k-kûi (2017-03-23). "8824-ek gîn-tôaⁿ piàⁿ keng-chè, Chiân-chiam Ki-chhó͘ Kiàn-siat Kè-ōe it-lám-piáu" (ēng Hôa-gí). Nownes. 2017-04-27 khòaⁿ--ê.
3. ↑  Tân Gî-chû (2017-04-19). "Chiân-chiam Ki-chhó͘ Kiàn-siat ū siáⁿ-mi̍h gû-bah? Chit ūi koaⁿ-oân kóng-ōe iú-kéng" (ēng Hôa-gí). Liân-ha̍p-pò. 2017-04-27 khòaⁿ--ê.
4. ↑  Sòng Gî-hong (2017-03-23). "Chiân-chiam Ki-chhó͘ Kiàn-siat chhut-lô Lîm Choân phek-pán 8-nî chóng keng-hùi jû 8800-ek tài-tōng bîn-kan tâu-chu 1.77-tiāu" (ēng Hôa-gí). Tiong-hôa Bîn-kok Hêng-chèng-īⁿ. 2017-04-26 khòaⁿ--ê.
5. ↑  "Kè-ōe soat-bêng" (ēng Hôa-gí). Tiong-hôa Bîn-kok Hêng-chèng-īⁿ. 2017-03-23. 2017-04-26 khòaⁿ--ê.
| Pòaⁿ-tō-théchong-tìchè-chō |
| --- |
|  |
| MOSFET scaling(process nodes) |
| 
* 010 µm – 1971 nî
* 006 µm – 1974 nî
* 003 µm – 1977 nî
* 1.5 µm – 1981 nî
* 001 µm – 1984 nî
* 800 nm – 1987 nî
* 600 nm – 1990 nî
* 350 nm – 1993 nî
* 250 nm – 1996 nî
* 180 nm – 1999 nî
* 130 nm – 2001 nî
* 090 nm – 2003 nî
* 065 nm – 2005 nî
* 045 nm – 2007 nî
* 032 nm – 2009 nî
* 022 nm – 2012 nî
* 014 nm – 2014 nî
* 010 nm – 2016 nî
* 007 nm – 2018 nî
* 005 nm – 2020 nî

 |
| Bī-lâi
* 003 nm – *~2022 nî*
 |
| * hián
* lūn
* pian
 |

**Pòaⁿ-tō-thé chong-tì chè-chō** sī the̍h-lâi chè-chō cheng-phìⁿ, chi̍t chióng ji̍t-siông sú-iōng ê tiān-khì kap tiān-chú khì-kiāⁿ tiong chek-thé tiān-lō͘ ê chhú-lí chè-têng. I sī chi̍t hē-lia̍t chiò-siàng kap hòa-ha̍k chhú-lí ê pō͘-sò͘, tī kî-tiong tiān-chú tiān-lō͘ ta̍uh-ta̍uh hêng-sêng tī sú-iōng sûⁿ pòaⁿ-tō-thé châi-liāu chè-chok ê cheng-phìⁿ téng.

Si-lí-khóng sī kin-á-ji̍t siāng chia̍p-khoàiⁿ ê pòaⁿ-tō-thé châi-liāu, kî-thaⁿ iáu-koh ū kok-chióng ho̍k-ha̍p pòaⁿ-tō-thé châi-liāu.

Ùi chi̍t khai-sí cheng-îⁿ ka-kang, kàu cheng-phìⁿ hong-chng chhek-chhì, ti̍t-kàu chhut-hòe, thong-siong su-iàu 6 kàu 8 lé-pài, pēng-chhiáⁿ sī tī cheng-îⁿ-chhiúⁿ lāi oân-sêng.

NASA ê Glenn Gián-hoat Tiong-sim ê bû-tîn-sek.

Chham-oa̍t
----------

* Kok-chè Pòaⁿ-tō-thé Ki-su̍t Hoat-tián Nâ-tô͘