recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| ?Chiáu-lô |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Solanales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Convolvulaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Ipomoea* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***I. quamoclit*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Ipomoea quamoclit***L. |
|
|
|
|

**Chiáu-lô** (Hàn-jī: 蔦蘿; Eng-gí: cypress vine; ha̍k-miâ: Ipomoea quamoclit L.) ia̍h sī kiò **sin-niû-hue**, chi̍t-nî-seⁿ tîn-pún si̍t-bu̍t. Goân-pún seⁿ-tī jia̍t-tāi Bí-chiu, tī 1911 nî tùi Ji̍t-pún ín-ji̍p-lâi Tâi-oân chai-chèng.

Thoàⁿ-chéng ê hoat-tō·
----------------------

Chhái-iōng chéng-chí pò-chéng-hoat, hoat-gê-lu̍t koân, gâu seⁿ-thoàⁿ.

Seng-tióng ê koàn-sì
--------------------

Seng-tióng ê sok-tō· kín, tī iú-ki-chit thô·-jiáng seⁿ tio̍h chiâⁿ hó-sè, seng-tióng kî-kan ài chù-ì im-chúi kap si-phûi; kah-ì kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng, ji̍t-thâu nā bô-kàu, kan-taⁿ hoat keng-ki bē khui-hoe.

Iōng-tô·
--------

Hio̍h-á kap hoe lóng chin-súi, khoàⁿ-súi ê soan-tîn si̍t-bu̍t.

Hêng-thài
---------

Hio̍h-á hō·-seng, ú-chōng, sió-hio̍h iù-iù tn̂g-tn̂g nā-chhiūⁿ chiam. 

Hoe chhim âng-sek mā-ū pe̍h-sek; hoe-koan nā-chhiūⁿ lāu-á, hoe-tâng iù-iù tn̂g-tn̂g, chiâⁿ-bīn khoàⁿ gō·-chheⁿ-hêng; chū-thâu pe̍h-sek thâu-chōng. Hoe-pèⁿ sió-kóa-á chho·-chho· kāu-kāu.

Koé-chí sī sok-kó, ke-nn̄g-hêng, chū-thâu siù-chûn tī koâng-téng, chiâⁿ-chò 1 ê chiam-chiam ê hêng. Chéng-chí khò-ngē sī o·-sek ê.
***Góan Lú-iú kah Tiok-má-chi-iú ê Hiong-hām Siu-lô-tiûⁿ*** (俺の彼女と幼なじみが修羅場すぎる) sī Jū-sî Iu-sī só͘ siá ê khin-sió-soat, chhap-tô͘ sī LLO. I ū hông kái-chò bàng-gah kap tōng-oē.

Kò͘-sū
------

Chú-kak Kùi-tông Jōe-thài sī ê sêng-chek iu-siù ê ko-tiong-seng, 
ūi-tio̍h pang Tiok-má-chi-iú Chun-siàu Chhian-hô tī-pēⁿ bōng-sióng kó-tiâu i-hak-īⁿ. 
M̄-kuh bó͘ chit-kang tông-pan tông-ha̍k Hā-chhoan Chin-liông in-ūi tòng-bē-tiâu ka-kī siuⁿ siū hoan-gêng ê koan-hē iah hiòng i kò-pe̍k, 
ài Jōe-thài chò i ê ké lâm-iú,
pēng-chhiáⁿ tī ha̍k-hāu ké-chò ài-jîn-á. Āu-lâi koh saⁿ-liân-sòa chhut-hiān chū-chheng sī Jōe-thài chêng-sì-lâng chêng-jîn ê tiong-jī-pēⁿ hoān-chiá Chhiu-siáu Ki-hiong, 
ka̍p chap nî chêng ham Jōe-thài tan-hong-bīn tèng-hā hun-iok ê tiok-má-chi-iú Tong-hái Ài-i.

Jîn-bu̍t
--------

Kùi-tông Joē-thài (季堂 鋭太, *Kidō Eita*?)
Chú-kak. Chiū-tho̍k koān-li̍p Ú-kin-san Ko-tiong 1 nî 1 pan, 15 hòe. Ēng hù-kīn ê kok-li̍p tāi-ha̍k i-ha̍k-hē chióng-ha̍k-kim ūi bo̍k-phiau, ūi-tio̍h chhú-tit pó-sàng miâ-gia̍h, tùi tú ji̍p-o̍h to chīn-la̍t tī ha̍k-si̍p, sêng-chek iû tiong-ha̍k sî ê tiong-hā, chìn-pō͘ kàu choân-hāu tē-it peh-chap-peh-miâ. Kok-saⁿ joa̍h-thiⁿ sî chhù-piⁿ Chhian-hô in chhia-hō tāng-siong iah pī-pek hòng-khì kiàm-tō, kāng-chi̍t-ê sî-kî siang-chhin soah lóng bô hū-chek-jīm tàn-lo̍h i chit ê hāu-seⁿ iah lī-hun ham kok-chū ê ài-jîn kiàn-li̍p sin-liû-kám ka-têng, chit nng-miâ kiāⁿ sū hō͘ i ê kè-ta̍t-koan tāi-hok kái-piàn, chū-àn-ne tùi loân-ài phō-tî tioh kiông-lia̍t ê put-sìn-jīm, pēng li̍p-chì kut-la̍t tha̍k-chheh chiâⁿ-chò i-seng ēng tī-hó Chhian-hô ê io-siong.
**Si̍t-bîn-tē** (殖民地) sī teh kóng 1-ê kok-ka (a̍h-sī tē-khu) ê **chèng-tī kah keng-chè** khì hō͘ pia̍t-ê kok-ka khòng-chè, pún-kok sit-khì to̍k-li̍p kah chú-chhâi ê kôan-lī, i ê kok-ka (a̍h-sī tē-hng ) chu-gôan siū lâng khau-pak a̍h-sī pà-chiàm, chit-khóan ê kok-ka (a̍h-sī tē-khu ) hō͘-chòe **si̍t-bîn-tē**. Pìh-jû-kóng, Ìn-tō͘ kah Hiong-káng khah-chá sī Eng-kok ê si̍t-bîn-tē; Tâi-ôan chêng-keng sī Ji̍t-pún ê si̍t-bîn-tē. Hiān-chú-sî, sè-kài-siōng tōa-to-sò͘ ê si̍t-bîn-tē chha-put-to lóng têng-thâu he̍k-tit to̍k-li̍p--ah, iah sè-kài si̍t-bîn thé-hē mā í-keng bô chûn-chāi lo·h. Put-jī-kò ôan-á ū sió-pō͘-hūn ê si̍t-bîn-tē kàu-taⁿ iá-bōe to̍k-li̍p, phì-jû-kóng Puerto Rico, Guam, Guantanamo chia-ê só͘-chāi iu-gôan cho-siū Bí-kok ê si̍t-bîn thóng-tī, m̄-koh in ū it-tēng ê chū-tī-kôan. 

Si̍t-bîn chú-gī ê chèng-chhek mā it-kòan siū-tio̍h sè-kan-jîn ê phoe-phêng.

Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
----------------------

* Cho͘-kài
* Lōe-pō͘-si̍t-bîn
* Sin-si̍t-bîn-chú-gī
Chin-chong
**Hûn-ki̍p Chhit-chhiam** (雲笈七籤) sī chi̍t phō Tō-kàu ê lūi-su, tī Pak Sòng Chin-chong Thian-hi nî-kan oân-sêng, pian-chi̍p-chiá sī Tiuⁿ Kun-pông. Lōe-iông chú-iàu ū Tō-kàu ê kàu-lí kàu-gī, pún-sí goân-liû, keng-hoat thoân-siū, pì-iàu koat-hoat, chu-ka khì-hoat, kim-tan, hng-io̍h téng-téng, ū "Sió Tō-chōng" ê miâ-hō, lo̍h-bóe iā siu-ji̍p *Chèng-thóng Tō-chōng* *Thài-hiân-pō͘* lāi.

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

* *Hûn-ki̍p Chhit-chhiam* ê choân-bûn

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tō-chōng |
| --- |
|  |
| Chiân-sin | *Sam-tōng Keng-su Bo̍k-lio̍k* |
|  |
| Tông | *Khai-goân Tō-chōng* |
|  |
| Goân | *Hiân-to͘ Pó-chōng* |
|  |
| Chheng | *Tō-chōng Chi̍p-iàu* |
|  |
| Bîn-kok | *Tō-chōng Cheng-hôa* |
|  |
| Kiōng-hô-kok | *Chōng-gōe Tō-su* · *Tun-hông Tō-chōng* · *Tiong-hôa Tō-chōng* |
|  |
| Hun-lūi-hoat | Sam-tōng Sù-hú |
|  |
| Kî-thaⁿ | *Hûn-ki̍p Chhit-chhiam* |

 |
縮圖|Burj Khalifa
**Burj Khalifa** (A-la-pek-gí: برج خليفة, "Khalifa Thah"), goân-lâi hō **Burj Dubai** (برج دبي), sī tī A-la-pek Liân-ha̍p Thâu-lâng-kok ê Dubai ê chi̍t tòng mô͘-thian-lâu, ū 828 kong-chhioh koân, sī sè-kài siāng koân ê jîn-chō kiat-kò͘, tī 2004 nî 9 goe̍h 21 ji̍t khí-chō; 2010 nî 1 goe̍h 4 ji̍t chèng-sek khai-ēng. Burj Dubai pí chìn-chêng só͘-ū bô-kâng hêng-sek ê kiàn-tio̍k-bu̍t lóng koh kha koân, lâu-chàn mā kha chē.

"Khalifa" sī ēng Khalifa bin Zayed Al Nahyan lâi hō, i sī Thâu-lâng-kok ê chóng-thóng kap Abu Dhabi ê emir (siú-tiúⁿ ê chheng-hō).

Chham-khó chu-liāu
------------------

1. ↑  Bianchi, Stefania; Critchlow, Andrew (2010-01-04). "World's Tallest Skyscraper Opens in Dubai". *The Wall Street Journal*. Dow Jones & Company, Inc. 4 January 2010 khòaⁿ--ê.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 1461154983529267860004
* LCCN: sh2010000040
* GND: 1110912366

 |

 |
| ?Soaⁿ-khó͘-koe |
| --- |
|
|  |
| Soaⁿ-khó͘-koe ê hoe |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Violales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Cucurbitaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Momordica* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***M. charantia*** L. var. abbreviata Ser. |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Momordica charantia***L. |
|
|
|
|

Soaⁿ-khó͘-koe ê koé-chí
**Soaⁿ-khó·-koe** (Hôa-gí: 短角苦瓜, Ha̍k-miâ: *Momordica charantia* L. var. *abbreviata* Ser.), sī chi̍t-nî-seng chháu-chit tîn-pún si̍t-bu̍t; kà-ì kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê khoân-kéng. Goân-té seⁿ tī jia̍t-tāi A-chiu, kóng-hoat chèng-chok tī choân-kiû jia̍t-tāi kap a-jia̍t-tāi tē-khu. Tī Tâi-oân kui-hòa hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē-hái-po̍at soaⁿ-khu; pak-pō· khah-chió khòaⁿ--kìⁿ; seⁿ-tī chhiū-nâ piⁿ-á, soaⁿ-lō·-kîⁿ, he̍k khòng-khoah ê pha-hng-tē.

Hêng-thāi
---------

Keng kim-ku̍t, kńg-chhiu ko·-1-ki bô hun-chhe. 

Hio̍h-á tan-hio̍h, tn̂g 6 kàu 12 cm，khoah 5 kàu 10 cm; thâu-chêng-toan îⁿ-îⁿ, ki-pō· sim-hêng, ū 5 kàu 7 ê chhim-li̍h, pian-iân kì-á-iân; piáu-bīn choân jû-nńg ê mo·.

Hoe n̂g-sek, hoe-koan lêng-liang-hêng ū 5 li̍h, ti̍t-kèng ē tōa-kàu 32 mm; hoe tan-sèng, kang--ê kap bú--ê kāng-chi̍t-châng; hoe tùi hio̍h-á ê kòe-hīⁿ-khang hia seⁿ--chhut-lâi, chi̍t-jiah seⁿ 1 lúi. Kui-tang lóng-ē khui-hoe.

Kóe-chi huh-kó (瓠果), ū ti̍t-kiâⁿ pâi-lia̍t chiam-chiam ê chè-á; kàu-se̍k-chúi sî sī kam-á-sek.

Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
----------------------

* Khó·-koe
Ū-ê ke-thâu gē-jîn tû-liáu ta̍k-kang tī ke-thâu piáu-ián, tī gē-su̍t cheh-ji̍t kî-kan, mā ū tī bú-tâi téng piáu-hiān. Ke-thâu gē-su̍t khó-lêng sī chi̍t chióng gē-su̍t thui-kóng, phó͘-ki̍p gē-su̍t ê tô͘-kèng.
**Ke-thâu gē-jîn**sī tī kong-kiōng tiûⁿ-só͘ ūi kong-chiòng piáu-ián se̍k-chhiú kang-hu ê gē-jîn, pau-koat tī ke-thâu piáu-ián ê im-ga̍k-ka, ōe-ka, hêng-ûi gē-su̍t-ka téng-téng.

In thong-siông sī ūi-tio̍h beh chhú-oa̍t kòe-lō͘-lâng, pēng tit-tio̍h koan-chēng. Ke-thâu gē-jîn ê piáu-ián hêng-sek hoân-to, pí-lūn chhiùⁿ-koa ia̍h ga̍k-khì ián-chàu, kòe-ōe téng-téng. Tī sè-kài siōng, chē-chē toā siâⁿ-chhī lóng ū ke-thâu gē-jîn ê piáu-ián. In-ê piáu-ián koh hō-chò ke-thâu gē-su̍t.

Ke-thâu gē-jîn pí-kàu thoân-thóng gē-su̍t piáu-ián-chiá ū hun-pia̍t, āu-piah ê chhin-chhiūⁿ tiān-iáⁿ bêng-chheⁿ, tiān-sī ián-oân, koa-chheⁿ, koa-kio̍k-ka téng-téng, ē chhut-hiān tī sek-lāi tiûⁿ-tē. Ke-thâu gē-jîn piáu-ián ê tiûⁿ-tē sī bián-hùi ê, bô-it-tēng ē tit-tio̍h tong-kio̍k ê ún-chún.
|  |
| --- |
| **Chèng-tī ê chi̍t pō͘-hūn** |
| Bîn-chú |
| * Bîn-chú ê le̍k-sú
* Bîn-chú hô-pêng lí-lūn
 |
| 
Ki-pún hêng-sek |
| * Ti̍t-chiap bîn-chú
* Tāi-gī bîn-chú
 |
| 
Kó͘-chá hêng-sek |
| * Ngá-tián ê bîn-chú
* Lô-má ê bîn-chú
 |
| 
Kî-thaⁿ hêng-sek |
| * Sím-gī bîn-chú
* Kiōng-sek bîn-chú
* Sûi-ki bîn-chú
* Pau-iông bîn-chú
* Tāi-gī ti̍t-chiap bîn-chú
* Úi-jīm bîn-chú
* Ui-khoân bîn-chú
* Ke̍k-khoân bîn-chú
* So͘-liân bîn-chú
* Hui-chū-iû bîn-chú
* Kek-chìn bîn-chú
* Chū-iû bîn-chú
* Chham-ú bîn-chú
* Bô-tóng-phài bîn-chú
* Chong-kàu bîn-chú
* Ki-tok-kàu bîn-chú
* Hôe-kàu bîn-chú
* Keng-chè bîn-chú
* Sán-gia̍p bîn-chú
* Tiān-chú bîn-chú
* Chháu-kun bîn-chú
* Chiòng-gû chèng-tī
* To-sò͘ ê pō-le̍k
* Choân-bîn chèng-tī
* Siā-hōe bîn-chú
* Bîn-chú chi̍p-tiong-chú-gī
* Kî-thaⁿ
 |
| * hián
* lūn
* pian
 |

**Bîn-chú** (民主) sī ùi Ji̍t-gí Hàn-jī-sû khip-siu--lâi-ê, chiàu jī ê ì-sù tō-sī jîn-bîn chò-chú, jîn-bîn chú-chhâi, nā Se-kok kāng-chit-ê sû ê sû-goân (pí-lūn *democracy*), sī ùi Hi-lia̍p-gí ián-piàn--lâi-ê, ì-sū sī jîn-bîn thóng-tī. Chit-ê sû ki-pún-tek sī chí 1 khoán chèng-hú ê khoán-sek kap chèng-tī ê chè-tō͘, chò-tīn tī 1 ê siā-kûn iah kok-ka--ni̍h seng-oa̍h ê jîn-bîn, in ka-tī soán-te̍k beh hō͘ chiâ chò léng-tō-chiá (khó-lêng sī chèng-tóng thoân-thé he̍k-chiá-sī kò-jîn), pēng-chhiáⁿ koat-tēng beh hō͘ siáⁿ-lâng lâi chè-tēng hoat-lu̍t.

Tī bîn-chú ê khoân-kéng--ni̍h, ē ū tēng-kî kap bô-tēng-kî ê soán-kí, jîn-bîn thàu-koè tâu-phiò lâi kéng thâu-lâng, iah-chiá-sī tùi hoat-lu̍t piáu-ta̍t hí-khó iah hùi-tî. Ki-pún-tek chiah-ê koat-tēng lóng sī kin-kì tâu-phiò phiò-sò͘ ê pí-kàu. Tit-tio̍h siōng-koân phiò-sò͘ ê hit-pêng, in ê soán-te̍k kap ì-kiàn tō siū chiap-la̍p.
Jîn-bîn ji̍t-pò-siā tsong-ha̍p gia̍p-bū tuā-lâu
**Jîn-bîn ji̍t-pò-siā** (hàn-gú: 人民日報社), sī tiong-kiōng tiong-iong ti̍t-sio̍k sū-gia̍p tan-uī [zh], iah-sī Tiong-kiōng tiong-iong ê sin-bûn ki-kòo [de], si̍t-hîng "Pian-uí-huē líng-tō hā ê siā-tiúñ hū-tsik-tsè". 2009-nî, king Tiong-kiōng tiong-iong phue-tsún, jîn-bîn ji̍t-pò tsìn-hîng ki-kòo hām tsit-lîng tiâu-tsíng kái-kik, liáu-āu iū kin-kì huan-tian su-iàu tsìn-hîng tiâu-tsíng, hîng-sîng iû 23-ê luē-siat ki-kòo [de], 1-ê sóo-sio̍k sū-gia̍p tan-uī, 72-ê phài-tshut ki-kòo, 30-tsióng siā-sio̍k pò-khan í-kip kuí-lō ê siā-sio̍k khì-gia̍p tsoo-sîng ê ki-pún ket-kòo.

Tsù-kái
-------

1. ↑  "人民日报社简介". *人民网*. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2022-02-20. 2022-02-26 khòaⁿ--ê.  (Hàn-gí)

Tsham-ua̍t
----------

* Chhàng-kàm chok-chiàn (tshàng-kàm tsok-tsèn, tshàng-tsúi-kàm tsok-tsèn; Submarine warfare)
* Talaat Pasha chhì-sat àn [en] (tshì-sat àn/PashaAssassination of Talaat Pasha)
* cha̍h-tō hoat-tiān chhiúⁿ [en] (tsa̍h-tō huat-tiān-tshiúñ/Gateway Generating Station)
* To̍k sí hong-û kí-iau [zh] (读史方舆纪要)
* Backus–Naur hoān-sek [en] (Huān-sik/Backus–Naur form)

Guā-pōo lên-ket
---------------

* Jîn-bîn-bāng (Hàn-gí)
**Phû-tô-gâ Borgonha Ông-tiâu** ia̍h-sī **Afonsine Ông-tiâu** sī Burgundy Ông-tiâu ê chi̍t-ki, ùi Phû-tô-gâ Pek-chiok Henry thoân--lo̍h-lâi. I sī Burgundy ê Henry ê ban-á.

Le̍k-sú
-------

### Khí-goân

Phû-tô-gâ tē-it-ê kok-ông Afonso I
Siàu-liân ê Henry bô ki-hōe kè-sêng thó͘-tē, só͘-í i chham-ka 11 sè-kí tī Iberian Poàn-tó ê Siu-ho̍k Sit-tē Ūn-tōng. I tī cheng-ho̍k Galicia kap Pak Phû-tô-gâ liáu-āu, kap León ê Alfonso VI ê khè-hiaⁿ-kiáⁿ Teresa kiat-hun. I ê kiáⁿ Afonso Henrique tī 1128 nî kā in a-bú táⁿ-pāi liáu-āu, chiâⁿ-chò Phû-tô-gâ Kok-ông. Kàu 1179 nî kàu-chong Alexander III chiah sêng-jīn Phû-tô-gâ sī chi̍t-ê to̍k-li̍p ê kok-ka. 

### Phû-tô-gâ ê Kok-ông

Kè-sêng Afonso I ê kok-ông kè-sio̍k tī Siu-ho̍k Sit-tē Ūn-tōng tùi-khòng Mô͘-lú-jîn. Afonso III cheng-ho̍k Algarve, hông hō-chò *Phû-tô-gâ kap Algarve ê Ông*.

Phû-tô-gâ ê kok-kài tī Alcanizes Tiâu-iok hông koat-tēng, tong-sî ê kok-ông Dinis I khai-sí hoat-tián kok-ka.

### Kiat-sok

Tī 1383, Beatrice, princess of Portugal kap John I of Castile kiat-hun. Ferdinand I (in a-pa) tī kāng-chi̍t-nî sí-khì, kok-ka chìn-ji̍p 1383-1385 Crisis, chin-khó-lêng ē hō͘ Castile pèng-thun. Chit-ê sî-kî tī 1385 kiat-sok, in-ūi Phû-tô-gâ tī Battle of Aljubarrota ê sèng-lī , John I, Master of Aviz (Peter I ê khè-hiaⁿ-kiáⁿ) chiâⁿ-chò kok-ông, khai-sí House of Aviz.

Burgundy Ông-tiâu ê Kok-ông
---------------------------

1. Afonso I - *Cheng-ho̍k-chiá* - (1139–1185)
2. Sancho I - *Si̍t-bîn-chiá* - (1185–1211)
3. Afonso II - *Tōa-kho͘-ê* - (1211–1223)
4. Sancho II - *Khiân-sêng ê* - (1223–1248)
5. Afonso III - *Boulogne lâng* - (1248–1279)
6. Dinis I - *Si-jîn* - (1279–1325)
7. Afonso IV - *Ióng-kám ê* - (1325–1357)
8. Pedro I - *Chân-jím ê* iah-sī *Pêⁿ-chiàⁿ ê* - (1357–1367)
9. Fernando I - *Iân-tâu ê* - (1367–1383)

Piau-chì
--------

| Piau-chì | Chheng-ho͘ | Sî-kî |
| --- | --- | --- |
|  | Phû-tô-gâ Kok-ông | 1139–1383 |
|  |  Algarve Kok-ông | 1139–1383 |
|  | Boulogne Pek-chiok | 1216–1260 |

Mā khòaⁿ-māi
------------

* Aviz Ông-tiâu

Tsù-kái
-------

1. ↑  António Henrique R. de Oliveira Marques, *History of Portugal: From Lusitania to Empire*, (Columbia University Press, 1972), 43.
2. ↑  The title *Count of Boulogne* was held by King Afonso III of Portugal, by marriage to Matilda II, Countess of Boulogne, from 1216 to 1260.

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

* (Portuguese) The Portuguese monarchs of Burgundy and their history
Retinol (Vitamin A)
**Bî-tá-bín** (*vitamin*) sī êng-ióng-sò͘, jîn-thé tāi-siā hoán-èng (*metabolic reaction*) su-iàu i, liōng m̄-bián chē.. Bî-tá-bín bô pau-koat kî-thaⁿ pit-su-iàu ê êng-ióng-sò͘ (*essential nutrient*), chhiūⁿ ím-si̍t khòng-bu̍t-chit (*dietary mineral*), pit-su-iàu ê chí-hông-sng (*essential fatty acid*), pit-su-iàu ê amino acid. I mā bô pau-koat kî-thaⁿ chē-chē ē-tàng chhiok-chìn kiān-khong, m̄-koh m̄-sī hui-siông pit-iàu ê êng-ióng-sò͘. 

Bî-tá-bín sī seng-bu̍t-thé bu̍t-chit (*biomolecule*), tī hoà-ha̍k hoán-èng lāi-té tam-jīm chhui-hoà-che͘ (*catalyst*) kap siū-chit (*substrate*). 

1900 nî-tāi chìn-chêng, bî-tá-bín ê liap-chhú lóng-sī khò chia̍h-mi̍h lâi--ê. Chē-chē chia̍h-mi̍h hâm-iú bô-kâng pí-lu̍t ê bî-tá-bín. Nā kan-na khò chia̍h-mi̍h pó͘-chhiong bî-tá-bín, kái-piàn ím-si̍t lōe-iông ē-tit kái-piàn liap-chhú bî-tá-bín ê chióng-lūi kap sò͘-liōng. Chiâⁿ-chē bî-tá-bín ē-sái thú-chûn tī sin-thé, té-sî-kan ê khiàm-khoat thong-siông bē chō-sêng siong-hāi.

Jîn-lūi ê Bî-tá-bín
-------------------

Bî-tá-bín ē-sái hun-chò chúi-iông-sèng kap chí-iông-sèng 2 khoán. Chí-iông-sèng ê bî-tá-bín ài thàu-koè chí-hông ê pang-chàn chiah ē-tàng ùi tn̂g-á-tō͘ khip-siu. Ta̍k-chéng bî-tá-bín lóng-ū te̍k-pia̍t ēng tī kúi-nā-chéng ê hoán-èng lāi-té, in-chhú lóng-ū to-chióng ê kong-lêng. 

Tī jîn-lūi ū 13 chióng ê bî-tá-bín, hun-chò 2 cho͘; 4 chióng chí-iông-sèng ( A, D, E, kap K ), 9 chióng chúi-iông-sèng ( B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9, B12, kap C )

Chham-khó
---------

1. ↑  王順隆 (2005). *台語中日語外來語之聲調與日語音節結構的對應關係*. 2005語文教育國際學術研討會. 南台科技大學.
2. ↑  Lieberman, S, Bruning, N (1990). The Real Vitamin & Mineral Book. NY: Avery Group, 3.
3. ↑  Kutsky, R.J. (1973). Handbook of Vitamins and Hormones. New York:Van Nostrand Reinhold.
|  |
| --- |
| Pún-chiuⁿ sī sio̍k-î **Ki-tok-kàu** hē-lia̍t ê chi̍t-ê pō·-hūn |
|  |
| **Ki-tok-kàu Le̍k-sú**
Iâ-so͘ Ki-tok
Cha̍p-jī ê Sù-tô·
Tong-hong Kéng-Kàu
Tang-sai Kàu-hōe ê hun-lia̍t
Si̍p-jī-kun ê Tang-cheng
Chong-kàu ê Kái-kek |
| **Ki-tok-kàu ê Sîn-ha̍k**
Ki-tok-kàu ê Chông-pài 
In-tián  · Kiù-in 
San-siōng ê Kàu-hùn 
Si̍t-chāi ê hok-khì
Chú ê Kî-tó-bûn
Cha̍p-tiâu-kài
Sèng-lêng
Tháu-pa̍k sîn-ha̍k
**Ki-tok-kàu ê Lé-chiat**
Sé-lé
Sèng-chhan-lé |
| **Ki-tok-kàu ê Sèng-keng**
Kū-iok Sèng-keng
Sin-iok Sèng-keng
Âng-phoê Sèng-keng |
| Ki-tok-kàu ê Cheh-ji̍t
Sèng-tàn-cheh
Sèng-tàn Ló-jîn
Koh-oa̍h-cheh |
| **Ki-tok-kàu ê Kàu-phài**
Tang-chèng-kàu
Thian-chú-kàu
Iâ-so·-hōe
Tō-bêng-hōe
Ki-tok-sin-kàu
Bí-kok Kong-lí-hōe
Bí-kok Kui-chèng Kàu-hōe
Eng-kok Kok-kàu
An-hioh-ji̍t Hōe
Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hoē
Gō·-sûn-chat Kàu-phài
Sù-tô·-sìn-sim-hoē 
Sîn-tiàu-hōe
Sîn ê Kàu-hoē
Chin Iâ-so· Kàu-hōe
**Siū chèng-thóng kàu-hōe kheh-che̍h**
Iâ-hô-hoa Kiàn-chèng-jîn
Iâ-so· Ki-tok Āu-kî Sèng-tô· Kàu-hōe
Sin-iok Kàu-hōe
Thóng-it Kàu-hōe |

**Si̍t-chāi ê hok-khì** sī Iâ-so· tī Palestine (Í-sek-lia̍t-kok) chá-kî thôan-hok-im sî-chūn ê só·-ūi chheng-ho· ûi "San-siōng ê Kàu-hùn" siú-sian thê-kàu ê. Chit-ê hok-khì sī "hi-sim ê jîn si̍t-chāi ū hok-khì, ai-thiàⁿ ê lâng ū hok-khì, un-jiû ê jîn si̍t-chāi ū hok-khì, Jia̍t-chhiat khat-bōng ê lâng ū hok-khì, jîn-chû ê jîn si̍t-chāi ū hok-khì, chheng-sim ê lâng ū hok-khì, Ēng jîn-chû tùi-thāi lâng si̍t-chāi ū hok-khì, Ūi-tio̍h si̍t-hêng chí-ì lâi siū pek-hāi ê lâng ū hok-khì.

  

"Chai-iáⁿ tio̍h óa-khò Siōng-chú ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi in ē chiâⁿ-chò Thian-kok ê chú-bîn!

  

Ūi-tio̍h chōe-kò pi-siong ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi Siōng-chú ē an-ùi in!

  

Un-jiû ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi Siōng-chú ē siúⁿ-sù in I só· èng-ún ê!

  

Jia̍t-chhiat khat-bōng boeh si̍t-hêng Siōng-chú ê chí-ì ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi Siōng-chú ē hō· in bóan-chiok!

  

Ēng jîn-chû tùi-thāi lâng ê, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi Siōng-chú ē ēng chû-pi tùi-thāi in!

  

Sim-koaⁿ sûn-kiat ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi in ē khòaⁿ-kìⁿ Siōng-chú!

  

Chhiok-chìn hô-pêng ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi Siōng-chú ē sêng-jīn in chò kiáⁿ!

  

Ūi-tio̍h si̍t-hêng Siōng-chú ê chí-ì lâi siū pek-hāi ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi in ē chiâⁿ-chò Thian-kok ê chú-bîn!

  

Lín nā ūi-tio̍h Góa, hō· lâng bú-jio̍k, pek-hāi, ēng chióng-chióng ê pháiⁿ-ōe húi-pòng, chiū si̍t-chāi ū hok-khì.

  

Tio̍h hoaⁿ-hí khòai-lo̍k, in-ūi tī thiⁿ-téng ū chin tōa ê pò-siúⁿ boeh hō· lín, in-ūi kó·-chá hiah-ê tāi-giân-jîn iā-sī án-ne hō· lâng pek-hāi.
| ?Soaⁿ-phô-tô |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Vitales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Vitaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Ampelopsis* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***A. brevipedunculata*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Ampelopsis brevipedunculata***(Maxim.) Trautv. |
|
|
|
|

**Soaⁿ-phô-tô** (Hàn-jī: 山葡萄, ha̍k-miâ: *Ampelopsis brevipedunculata*) kui-sio̍k-tī Phô-tô-kho, kah phô-tô chiâⁿ-sêng, lóng-sī ē soan-tîn peh-koân ê to-nî-seng lo̍h-hio̍h-sèng bo̍k-chit tîn-pún si̍t-bu̍t. M̄-koh i ê hio̍h-á khah sè, koé-chí ū to̍k, bē-ēng-ê chia̍h. I hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu ke hái-poa̍t soaⁿ-khu, tiāⁿ hoat tī lō·-piⁿ, kap chhiū-nâ piⁿ. I kah-ì kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng. Hoe-kî chú-iàu sī tī 4--goe̍h kàu 6--goe̍h.

Hêng-thài
---------

Keng kim-kim ku̍t-ku̍t, he̍k lio̍h-lio̍h-á chho·-chho·, ū siang-chhe ê kńg-chhiu kah hio̍h-á tùi-seⁿ.

Hio̍h-á hō·-seⁿ, khoah ke-nn̄g-hêng, ū-sî-á 3 ê hun-lia̍t he̍k 5 ê hun-lia̍t; tūn-tūn ê kì-á-khí-hêng pian-iân; piáu-bīn ū kim-thâu. 

Hoe chhián-chhián ê chheⁿ-sek, hoe-hio̍h 5 phìⁿ chiâⁿ-gâu la̍k-khì; hoe ê ti̍t-kèng siāng-toā ē kàu 6 mm; chū-sàn hoe-sū kah hióh-á tùi-seⁿ, mā-sī siang-chhe 2 ki.

Koé-chí sī kiû-hêng ê chiuⁿ-kó, chho·-khí-seng sī chheⁿ-sek, choán pe̍h-sek, lo̍h-boé sek-chúi pìⁿ chí-nâ-sek.
**Uranari** sī Ji̍t-pún chok-ka Pán-kiô Ngá-hông(板橋雅弘) ê khin-sió-soat, iû Gio̍k-oa̍t Phok-hēng (玉越博幸) oē-tô͘. Choân-pō͘ ū gō͘-pún.

Kio̍k-chêng
-----------

Kok-tiong saⁿ-nî ê Hek-bo̍k Chún, ū chi̍t-kang, tī i bīn-thâu-chêng chhut-hiān chi̍t-ê chin chhià ê cha-bó͘, hiông-hiông kā i bok.

Jîn-but Kài-siāu
----------------

Hek-bo̍k Chún (黒木隼, ハヤブサ (Hayabusa))
Ko-tiong it-nî-á. Chham-ka chhiú-kiû-siā. Seⁿ chò chin koân koh chin sán, só͘-í Chhiò-liông kiò i uranri.
Têng-sim Chhiò-liông (藤森咲良)
Ko-tiong it-nî-á. Ùi Tiông-iá kàu Tang-kiaⁿ tha̍k-chheh.
### Chún ê pē-bú

A-pà
Lî-iân liáu-āu kah Chún toà.
A-bú
Lî-iân āu kah Ná-su kiat-hun.
### Chhiò-liông ê ka-jîn

Ná-su
Chhiò-liông ê lāu-pē. Lî-iân aū kah Chún ê lāu-bú kiat-hun.
Gîn-hô(Ginga)
Têng-sim sian-siⁿ ê kiáⁿ. Kah-ì Chhiòng-liông.
Hiáng(Hibiki)
Têng-sim sian-siⁿ kap Chhiòng-liông ê lāu-bú siⁿ ê cha-bó͘-kiáⁿ. Ià sī âng-eⁿ-á.
### Chhiú-kiû-pō͘

Chiau-hong(Ayakaze)
Chhiú-kiû-siā siā-oân.
Chhut-hûn(Izumo)
Chhiú-kiû-siā siā-oân.
Hū-sū(Huzi)
Kap Chhiò-liông tha̍k kāng-ê ha̍k-hāu. Chhiú-kiû-siā ê.
Luā-hō͘(Seto) sian-siⁿ
Chhiú-kiû-siā ê kò͘-būn.
### Kî-thaⁿ

Kong(Hikari)
Tī Chhiò-liông toà e siok-siā chhan-thiaⁿ chiah-thâu-lō͘ e cha-bó͘ tāi-hak-siⁿ.
Kok-chhoan(Tanigawa)
Chhiò-liông ê kok-tiong tông-chhong.

Chhut-pán ê chheh
-----------------

1. Uranari(ウラナリ) (2008/08/14)
2. Uranari Thau-cháu-chhù (ウラナリ、北へ) (2008/11/03)
3. Uranari Loân-ài Gûi-ki (ウラナリと春休みのしっぽ) (2009/02/09)
4. Uranari ê Hoân-ló (ウラナリは泣かない) (2009/06/22)
5. Uranari Bô-ài Kóng Chài-hoē (ウラナリ、さよなら) (2009/10/05)
Jîn-kó：Phōng-kó
**Jîn-kó** sī kóe-chí ê 1 khoán, kui-sio̍k-tī tan-seng-kó, tiāⁿ-tiāⁿ tī chhiûⁿ-bî-kho (蔷薇科) ê si̍t-bu̍t khoàⁿ--tio̍h. Chē-chē jîn-kó hō· jîn-lūi the̍h-lâi chia̍h, chhan-chhiūⁿ phōng-kó, lâi-á、san-cha (siap-lâi-á) téng-téng. Jîn-kó ê goā-kó-phôe kah tiong-kó-phoê chi-kan kap-kài bô hun-bêng, lāi-kó-phoê kin-lūn tì-bi̍t，ū-ê bu̍t-chéng chhiūⁿ san-cha ê lāi-kó-phoê iah-ū chio̍h-sè-pau, chit-tē hui-siông--ê tēng. Lāi-kó-phoê kā koé-chí ê he̍k-sim hun-chò 5 ê sè-sè ê keng-keh, ta̍k-ê keng-keh ū 2 lia̍p chéng-chí tī--leh. Jîn-kó ê hoe-go̍k, hiông-lúi, hoe-chū chia ê kiat-kò· siù-chûn, ūi-tī kó-pèⁿ ê tùi-chhek. Jîn-kó sī iû 5 ê sim-phoê kap-chò-hoé chú-pâng ē-ūi ê chhû-lúi hoat-io̍k lâi-ê, tī siū-cheng āu, pau-ûi chú-pâng ê hoe-tháng kah chú-pâng tâng-chê hoat-io̍k, hêng-sêng kāu koh chē-chiap ê goā-kó-phoê kap tiong-kó-phoê. In-ūi jîn-kó tāi-pō·-hūn ê kóe-chí-bah pēng-m̄-sī ùi chú-pâng hoat-io̍k lâi-ê , in-chhú chit-lūi ê kóe-chí hō· lâng chheng-ho· chò ké-kó (假果).
**Jîn-bûn-chú-gī** (人文主義), iā hō-chò **jîn-pún-chú-gī** (人本主義), sī chi̍t-chióng ki-î lí-sèng kap jîn-chû ê tiat-ha̍k lí-lūn ê sè-kài-koan. Chok-ûi chi̍t-chióng seng-oa̍h tiat-ha̍k, jîn-bûn-chú-gī tùi jîn-chû ê jîn-sèng he̍k-tit khé-sī, pēng thong-kòe lí-sèng thui-lí lâi chí-tō. Jîn-bûn-chú-gī í lí-sèng thui-lí ûi su-sióng ê ki-chhó͘, í jîn-chû kap phok-ài ûi ki-pún ê kè-ta̍t-koan. Kò-jîn hèng-chhù, chun-giâm, su-sióng chū-iû, lâng-hām lâng chi-kan ê thun-lún kap bô po̍k-le̍k ê tàu-tīn téng-téng, lóng sī jîn-bûn-chú-gī lōe-hâm ê hoān-tiû. Tông-sî, jîn-bûn-chú-gī chham jîn-pún-chú-gī kap jîn-tō-chú-gī ê hoan-hē chin bi̍t-chhiat. 

Tû-liáu it-poaⁿ bô chong-kàu ê jîn-bûn-chú-gī, mā chûn-chāi tio̍h chong-kàu ê jîn-bûn-chú-gī, tī ta̍k-ê chú-iàu ê chong-kàu tiong, jîn-bûn-chú-gī it-poaⁿ hām hit-ê chong-kàu ê sìn-gióng kap thoân-thóng sio kiat-ha̍p. Ū-chi̍t-kóa jîn-bûn-chú-gī jīm-ûi, lâng ū su-iàu chham-ka gî-sek kap kui-chek, pēng cho͘-chit chi̍t-kóa thoân-thé lâi boán-chiok chit-chióng su-kiû. Chham ûi-bu̍t-chú-gī sio-pí, jîn-bûn-chú-gī chù-tiōng lâng ê cheng-sîn sim-lêng; lēng-chi̍t-hong-bīn, jîn-bûn-chú-gī mā chù-tiōng lí-sèng. In-chhú, ū-ê jîn-bûn-chú-gī-chiá jīm-ûi, ûi-pōe lí-sèng chêng-sîn, chìn-hêng sîn-lêng chông-pài ê chong-kàu cheng-sîn, pēng m̄-sī jîn-bûn-chú-gī.
| ?kiô-á |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
| A-kong: | Asteridae |
|
|
|
|
| Bo̍k: | Solanales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Solanaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Solanum* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***S. melongena*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Solanum melongena***L. |
|
|
|
|

**Kiô** (**kiô-á**) sī chi̍t-khoán si̍t-bu̍t.

Bûn-hòa
-------

Kiô kap kiô-á-châng ê ki-kut, hio̍h-á lóng-sī "chí-âng"-sek--ê. Só·-í Tâi-oân-lâng kā chí-âng-sek ê sek-chúi kiò-chòe kîo-á-sek. Ū-lâng kā ta-po·-lâng ê lān-chiáu kiò-chòe kiô, soah kā chin-chiàⁿ ê kiô chheng-ho· chòe **âng-phôe-chhài**, che kap kā chúi-ke--á kiò-chòe sì-kha-hî kāng ì-sù.

"Chiáⁿ-chhài kiâm-kiô", kiô ê liāu-lí ū nn̄g-khoán, chi̍t-khoán iōng chhá--ê, chi̍t-khoán iōng sa̍h--ê, sa̍h-sa̍h--leh ùn tāu-iû chham sòan-jiông, ū-kiâm hó-chia̍h, khah chió lâng leh chú thng.

Tô͘
---

* Kiô-á-châng

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Solanum melongena*** |
**Lâm-tó gí-hē** (Hàn-jī: 南島語系) sī 1 ê gí-giân ka-cho̍k, tōa-pō·-hūn ê sêng-oân tī Tang-lâm-a kap Thài-pêng-iûⁿ ê tó-sū, kúi-ê-á tī A-chiu tāi-lio̍k, 1 ê tī Hui-chiu Madagasikara-tó. Lâm-tó gí-hē bô-lūn sī gí-giân ê sò·-liōng (kin-kù *Ethnologue*, ū 1244 ê) iah-sī tē-lí hun-pò· (tùi Madagasikara kàu Rapa Nui) lóng sī só·-ū gí-giân ka-cho̍k tang-tiong siōng-kài tōa--ê 1 ê. Tī Ìn-tō·-Au-chiu gí-giân iáu-bōe thòaⁿ--chhut-khì chìn-chêng, Lâm-tó gí-hē sī sè-kài tē-lí hun-pò· siāng khoah ê ka-cho̍k.

*Lâm-tó* sī *Austronesia* chit ê bêng-sû ê hoan-e̍k, goân-thâu sī Hi-lia̍p-gí *austro* ("lâm") kap *nesia* ("tó") 2 sû kap chò-hóe, ì-sù sī "lâm-hong ê tó-sū". Má-lâi-Polynesia sī khah kū ê iōng-gí, ū-sî-chūn iōng lâi chheng-ho· Tâi-oân í-gōa ê Lâm-tó gí-giân.

Koan-hē Lâm-tó gí-hē ê goân-thâu kap ián-piàn, bo̍k-chêng 1 ê chú-liû ê ha̍k-soat chú-tiuⁿ Lâm-tó gí-giân ê chó·-gí tī Tiong-kok lâm-pō· he̍k-chiá-sī Tiong-lâm-pòaⁿ-tó, āu--lâi ùi hia thn̂g khì kàu Tâi-oân, Tâi-ôan choaⁿ-á chiâⁿ-chò Lâm-tó gí-hē ǹg Thài-pêng-iûⁿ hām Ìn-tō·-iûⁿ thòaⁿ--chhut-khì ê kin-thâu. Kin-kù gí-giân pí-kàu ê hun-sek, Tâi-oân ê Lâm-tó gí-giân chi-kan ê chha-pia̍t sī Lâm-tó gí-hē sêng-oân tang-tiong siōng-kài tōa--ê, piáu-sī in tī Tâi-oân tó-siōng ū chiâⁿ kú 1 tōaⁿ sî-kan. Khó-kó·-ha̍k thê-kiong chi̍t-kóa chèng-kù chi-chhî chit ê lí-lūn.

Hun-lūi
-------

Lâm-tó-gí-hē lāi-pō· ê hun-hoat siāng chió ū 2 chióng. 1 chióng khu-pia̍t 10-ê ē-lūi-pia̍t, kî-tiong 9-ê tī Tâi-oân, chhun-ê 1-ê pau-koat só·-ū kî-thaⁿ ê gí-giân (Má-lâi-Polynesia gí-giân):

* Formosa gí-giân (10-gōa-ê gí-giân)
* Má-lâi-Polynesia gí-giân (900 ê gí-giân khah ke)
	+ Se Má-lâi-Polynesia gí-giân
	+ Tiong/Tang Má-lâi-Polynesia gí-giân

Formosa gí-giân ê sú-iōng-chiá tī Tâi-oân pún-tó kap Lân-sū, jîn-kháu bô-kàu 50 bān lâng. Má-lâi-Polynesia gí-giân hun-soàⁿ tī 1 tōa-phiàn. In pun 2 tōa cho·: Se Má-lâi-Polynesia (3-ek jîn-kháu) kap Tiong/Tang Má-lâi-Polynesia (1-ek). Se Má-lâi-Polynesia gí-giân pau-koah Hui-lu̍t-pin gí-giân (370 ê chó-iū) kap Ìn-nî sai/tiong-pō· ê gí-giân. Tiong/Tang Má-lâi-Polynesia gí-giân pau-koah tang Ìn-nî gí-giân, sai Sin Guinea gí-giân, Halmahera hit-tah-á ê gí-giân, kap Thài-pêng-iûⁿ ê Polynesia gí-giân.

Chú-iàu ê gí-giân
-----------------

Bó-gí jîn-kháu.

* Java-gí (>8000 bān, Ìn-nî)
* Ìn-nî-gí (3500 bān)
* Tagalog (2400 bān, Hui-lu̍t-pin)
* Ilocano (900 bān)
* Cebuano (2400 bān)
* Malagasy (1000 bān, Madagasikara)
* Fiji-gí (33.7 bān)
* Tonga-gí (10.8 bān)
* Maori-gí (10 bān, Sin Jia̍t-lân-jia)
* Hawaii-gí (Bí-kok)
* Kiribati-gí (6.7 bān)
* Ebon (Marshall Kûn-tó)
* Paiwan-gí (Tâi-oân)
* Tetum-gí (Tang Timor)

Chham-khó chu-liāu
------------------

Pian-chi̍p tiong *Chit pha iáu-bōe ū lâng siá. Chhiáⁿ tàu pó͘-chhiong lōe-iông.*

Chām-gōa liân-kiat
------------------

* Ethnologue report for Austronesian.
**Lâm Bêng** (南明; 1644 nî ~ 1662 nî) sī tī Bêng-tiâu bia̍t-bông liáu-āu, i-ê hông-cho̍k kap koaⁿ-oân tī Tiong-kok lâm-hong kiàn-li̍p ê kúi-nā ê chèng-koân ê thóng-chheng, lóng-chóng keng-kòe 18 tang. Lâm Bêng ê chú-iàu sè-le̍k ū 4 ê, hun-pia̍t sī Hok-ông Chu Iû-siòng, Ló͘-ông Chu Í-hái, Tn̂g-ông Chu U̍t-kiān hām Chu U̍t-oa̍t kap Kùi-ông Chu Iû-lông téng.

1644 nî, Bêng-tiâu ê siú-to͘ Pak-kiaⁿ pī Lí Chū-sêng kong-hām, Lâm Bêng tāi-sîn ì-tô͘ ióng-hō͘ hông-cho̍k pak-hoa̍t. Keng-kòe chē-pái thó-lūn liáu-āu, iû Hōng-iông Chóng-tok Má Sū-eng kap Kang-pak Sù-tìn Ko Kia̍t, N̂g Tek-kong, Lâu Te̍k-chheng kap Lâu Liông-chò ióng-hō͘ Bêng Su-chong ê chhin-tông Hok-ông Chu Iû-siòng chē-ūi, iā chiū sī Hông-kong-tè, kok-hō iu-goân sī **Tāi Bêng** (大明), le̍k-sú hō-chò **Lâm Bêng** ia̍h **Hō͘ Bêng** (後明). 1645 nî, Chheng-kun kong-phòa Iông-chiu, Hông-kong-tè tô-bông kàu Bû-hô͘ pī lia̍h, lo̍h-bóe tī Pak-kiaⁿ pī sat-hāi. Hông-kong-tè sí liáu-āu, Ló͘-ông Chu Í-hái tī Chiat-kang Siāu-heng kàm-kok; Tn̂g-ông Chu U̍t-kiān tī Tēⁿ Chi-liông ê ióng-li̍p hā tī Hok-kiàn ê Hok-chiu chē-ūi, iā chiū sī Liông-bú-tè. M̄-koh, chit nn̄g ê Lâm Bêng chú-iàu sè-le̍k hō͘-siong bô beh sêng-jīn tùi-hong ê tē-ūi, khai-sí hō͘-siong kong-táⁿ. 1651 nî, tī Chiu-san Kûn-tó lûn-hām liáu-āu, Ló͘-ông Chu Í-hái tī Tiuⁿ Bêng-chín kap Tiuⁿ Hông-giân ê pôe-tông hā, khì kàu Ē-mn̂g óa-khò Tēⁿ Sêng-kong, bô-gōa-kú chiū sí tī Kim-mn̂g.

Koh khoàⁿ
---------

* Boán-chheng ji̍p Koan
* Tang-lêng-kok
**Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng** (Eng-gí: People's Action Party; PAP) , sī Sin-ka-pho siāng-tōa ê chèng-tóng. Ùi 1959 nî kok-ka tē-it pái sóan-kí liáu-āu, chit-ê chèng-tóng to̍h it-ti̍t khòng-chè tio̍h Sin-ka-pho ê chèng-hú. Tī 1961 nî ~ 1965 nî ê tiong-kan, Sin-ka-pho sī sio̍k-î Má-lâi-se-a ê 1-pō·-hūn, hit-sî ê **Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng** ôan-á sǹg-sī Má-lâi-se-a ê 1-ê chèng-tóng. Āu--lâi in-ūi Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê nó·-le̍k, Sin-ka-pho chôaⁿ thoat-lī Má-lâi-se-a Liân-pang, chiâⁿ-chòe 1-ê to̍k-li̍p ê kok-ka. 

Kong-gôan 1954 nî, 1-kóa-á tú-tú àn Eng-kok liû-hâk tò-tńg-lâi Sin-ka-pho ê tiong-sán kai-kip tàu chò-hóe sêng-li̍p **Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng**. Tī kòe-khì 1-tōaⁿ chin-tn̂g ê sî-kan lāi-tē, it-ti̍t sī iû Lí Kong-iāu teh léng-tō chit-ê chèng-tóng, Lí--sian chêng-keng sī Sin-ka-pho tē-it jīm chóng-lí, 1992 nî jīm-móa thè-ūi. Lí Kong-iāu ê chiap-pan-lâng sī Gô· Chok-tòng, **Gô·** tī 2004 nî 8 ge̍h 14 hō hā-tâi, chiap-jīm ê lâng sī hit-sî ê hù chóng-lí Lí Hián-liông ( Lí Kong-iāu ê hāu-siⁿ ). Lí--ka pē-á-kiáⁿ hām **Gô· Chok-tòng** lóng-chóng sǹg-sī **Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng** ê sêng-ôan. 

Sui-jiân tī Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê léng-tō chi-hā, Sin-ka-pho ê keng-chè tit-tio̍h hui-sok ê hoat-tián, bîn-chiòng ê seng-o̍ah chúi-pêng óan-óan chhiau-kòe kî-thaⁿ ê A-chiu kok-ka, m̄-koh ôan-á ū bōe-chió lâng tiāⁿ-tiaⁿ teh khián-chek in, kóng in sī leh **to̍k-chhâi thóng-tī**, kóng in táⁿ-ap **giân-lūn chū-iû**, jî-chhiáⁿ put-sî khò su-hoat sò·-siōng ê koaⁿ-si pek-sú 1-koá-á chú-iàu ê hóan-tùi-tóng kek tiām-tiām.

Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
----------------------

* Bîn-chú Hêng-tōng Tóng

Gōa-pō· liân-kiat
-----------------

* (Eng-bûn)
**Jîn-kang liû-sán** iah-sī **phah-thoat-sin**, **táⁿ-thai**, **the̍h gín-á**, **tūi-thai**, **tō-thai**, sī thiau-kang iōng jîn-ûi--ê chok-hoat lâi làu-tiāu gín-á-the, chhé-soah ū-sin--ê chōng-thāi.

Ēng khip-á the̍h-tiāu gín-á-the--ê tô͘.

Tūi-thai-koân
-------------

Kok-kok táⁿ-thai-koân--ê pí-kàu tē-tô͘. Lâi-goân: 2013 nî Liân-ha̍p-kok--ê thu̍t-the-hoat (-法) pò-kò͘
In-ūi tūi-thai kau-kat gín-á-the--ê seⁿ-sí (seng-bēng-koân) kap ū-sin hū-jîn-lâng--ê kéng-soán (soán-tek-koân), ún-chún tūi-the mā sī chi̍t-ê chin toā--ê cheng-gī. Chi-chhî-chiá chú-tiuⁿ, û-sî-á thai-jî (胎兒)--ê gûi-hāi ū-sin--ê--ê kiàn-khong, siū kiông-kan chiah ū--ê mā ē éng-hióng-tio̍h hū-jîn-lâng--ê koân-lī, jīn-ûi ū the̍h gín-á--ê pì-iàu. Hoán-tùi-chiá lia̍h táⁿ-thai sī thâi-lâng--ê hêng-ûi, chhim-hoān tio̍h gín-á oa̍h--lo̍h-khì--ê koân-lī. Thian-chú-kàu téng chong-kàu mā hoán-tùi táⁿ-thai.

Bo̍k-chêng ta̍k-ê kok-ka tùi táⁿ-thai--ê ha̍p-hoat-sèng kui-hoān bô kâng.

Chham-khó
---------

1. ↑  "Tâi-ji̍t Tāi-sû-tián Tâi-gí E̍k-pún - 墮胎".
2. 1 2  Ngô͘ Siú-lé (吳守禮). "Kok-tâi Tùi-chiàu Oa̍h-iōng Sû-tián (國臺對照活用辭典) (Soáⁿ-téng-pán)".

Guā-pōo liân-kiat
-----------------

|  |
| --- |
| Tô͘-su-koán chu-goân about  **Jîn-kang liû-sán** 

---

 |
| * Lí-ê tô͘-chu-koán chu-goân
* Kî-thaⁿ tô͘-chu-koán chu-goân
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Scholia has a *topic* profile for ***Jîn-kang liû-sán***. |

* First-trimester abortion in women with medical conditions. US Department of Health and Human Services
* Safe abortion: Technical & policy guidance for health systems, World Health Organization (2015)
**Jîn-bîn tāi-huē-tông** (hàn-gú: 人民大會堂; **Jîn-bîn tāi-huē-tn̂g**, **Lîn-bîn tāi-huē-tông**; ing-gú: Great Hall of the People) khiā-tī Tiong-huâ jîn-bîn kiōng-hô-kok siú-too Pak-kiañ sè-siañ-khu then-ān-mn̂g khóng-tiûñ se-tshik, tsùn-kang tī 1959-nî. M̄-nā sī tsuân-kok jîn-bîn tāi-piáu tāi-huē tiàu-khai ê tē-tiám hām tsuân-kok jîn-tāi siông-uí-huē ê huē-gī hām pān-kong tē-tiám, mā-sī Tiong-huâ jîn-bîn kiōng-hô-kok tóng hām kok-ka kú-hîng tsìng-tī, guā-kau ua̍h-tāng ê tiûñ-sóo; iah-koh tuì-guā sîng-tsiap huē-gī hām iàn-tshiáñ kip bûn-gē ua̍h-tāng. Jîn-bîn tāi-huē-tông iû tsuân-kok jîn-tāi siông-uí-huē pān-kong-thiañ [en] ti̍t-sio̍k sū-gia̍p tan-uī [zh] jîn-bîn tāi-huē-tông kuán-lí-kio̍k, în-bîn tāi-huē-tông ê tôo-àn mā hông ìn-teh tē-5 thò jîn-bîn-pè [zh] 100-khoo tsuá-phiò ê puē-bīn.

Tôo-siōng
---------

* Lé-tn̂gLé-tn̂g
* Tuā-tn̂gTuā-tn̂g
* Lé-tn̂g then-hua-pánLé-tn̂g then-hua-pán
* Lé-tn̂g lāi-té it-kingLé-tn̂g lāi-té it-king
* Jîn-bîn tāi-huē-tông èn-huē-thiañJîn-bîn tāi-huē-tông èn-huē-thiañ
* Jîn-bîn tāi-huē-tông èn-huē-thiañJîn-bîn tāi-huē-tông èn-huē-thiañ
* Jîn-bîn tāi-huē-tông kok-ka tsiap-thāi-thiañJîn-bîn tāi-huē-tông kok-ka tsiap-thāi-thiañ
* Jîn-bîn tāi-huē-tông tang-tuā-thiañJîn-bîn tāi-huē-tông tang-tuā-thiañ
* 1964-nî tsiat-ji̍t tiong ê Jîn-bîn tāi-huē-tông1964-nî tsiat-ji̍t tiong ê Jîn-bîn tāi-huē-tông
* Ti̍k-tsióng iû-phiò: Jîn-bîn tāi-huē-tông tsên-kíngTi̍k-tsióng iû-phiò: Jîn-bîn tāi-huē-tông tsên-kíng
* Ti̍k-tsióng iû-phiò: Tuā-lé-tn̂gTi̍k-tsióng iû-phiò: Tuā-lé-tn̂g

Tsù-kái
-------

1. ↑  "查询人民大会堂管理局". 事业单位在线. goân-loē-iông tī 2018-02-22 hőng khó͘-pih. 2020-01-29 khòaⁿ--ê.

Tsham-ua̍t
----------

* Hîng-tōng suan-thuân [en] (Propaganda of the deed)

Guā-pōo lên-ket
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Great Hall of the People*** |

* The Great Hall Official info (Eng-gí)
* Satellite photo of the Great Hall of the People from Google Maps
Si Chông-tông (2007)
**Si Chông-tông** (施崇棠; 1952 nî 8 goe̍h 12 ji̍t chhut-sì ), Tâi-oân Chiong-hòa Lo̍k-káng lâng, bo̍k-chiân sī Hôa-se̍k Tiān-náu kap Hôa-ûn Kho-ki ê táng-sū-tiúⁿ. Si Chông-tông sī kong-bū-oân ka-têng chhut-sin, lāu-pē Si Gī-phoan (施議藩) tī Chiong-hòa-koān Sòe-koan-khe-teng-chhù ê chóng-bū pō͘-bûn chiū-chit. Si Chông-tông tī Kok-li̍p Chiong-hòa Ko-tiong chiū-tho̍k, ùi Kok-li̍p Tâi-oân Tāi-ha̍k Tiān-ki-hē pit-gia̍p, koh tī Kok-li̍p Kau-thong Tāi-ha̍k Koán-lí Gián-kiù-só͘ chìn-siu. 27 hòe chìn-ji̍p Hông-ki, bat chhut-jīm Hông-ki ê hù-chóng-keng-lí, chú-koán hē-thóng tiān-náu sū-gia̍p-kûn. 1992 nî ēng ūi-chhut-hoeh chò lí-iû, lī-khui kang-chok 15 tang ê Hông-ki, kàu Bí-kok khì hiu-iáng pòaⁿ-tang, hôe-kok āu tī 1992 nî 11 goe̍h chèng-sek ka-ji̍p Hôa-se̍k kàu-taⁿ.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Asus |
| --- |
|  |
| Jîn-bu̍t | 
* Táng Chú-hiân
* Siā Úi-kî
* Chhî Sè-chhiong
* Liāu Bín-hiông
* Sím Chín-lâi
* Chan Chhiong-seng
* Si Chông-tông

 |  |
|  |
| Sán-phín | 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Chhiú-ki-á | 

|  |  |
| --- | --- |
| Asus PadFone | 
* Asus PadFone
* Asus PadFone 2
* Asus PadFone E
* Asus PadFone Infinity
* Asus The New PadFone Infinity
* Asus PadFone Infinity Lite
* Asus PadFone Mini
* Asus PadFone Mini 4.3
* Asus PadFone S
* Asus PadFone X
* Asus PadFone X Mini

 |
|  |
| Asus ZenFone | 
* Asus ZenFone 2
* Asus ZenFone 3
* Asus ZenFone 4
* Asus ZenFone 5
* Asus ZenFone 6
* Asus ZenFone C
* Asus ZenFone Go
* Asus ZenFone Selfie
* Asus ZenFone Live
* Asus ZenFone Zoom
* Asus ZenFone AR

 |

 |
|  |
| Pêng-pán | 
* Eee Pad
* FonePad
* MeMO Pad
* Transformer Pad
* VivoTab
* ZenPad
* Eee Note
* Nexus 7 (2012)
* Nexus 7 (2013)
* ProSieben Entertainment Pad

 |
|  |
| Tiān-náu | 
* TaiChi
* EeeBook
* Transformer Book
* TaiChi
* VivoBook
* ZenBook
* EeeBox
* Transformer AiO
* Vivo AiO
* VivoPC
* VivoMini
* VivoStick PC
* Zen AiO

 |

 |

 |
1898
**Si̍t-bîn chú-gī** (殖民主義) ê tēng-gī sī : kiông-kok khò bú-le̍k a̍h-sī keng-chè le̍k-liōng, tiāⁿ-tiāⁿ tùi kok-le̍k khah nńg-chiáⁿ ê kok-ka a̍h-sī tē-khu chìn-hêng ap-pek, thóng-tī, khau-pak he̍k-chiá bôa-sái (Hôa-gí:奴役) ê chèng-chhek.

Si̍t-bîn chú-gī chèng-chhek ê chhiú-tōaⁿ
----------------------------------------

Si̍t-bîn chú-gī thong-siông thé-hiān tī **hái-gōa î-bîn, chu-pún su-chhut, siong-phín kheng-siau, khau-pak gôan-liāu kah bóe-bōe lô͘-lē** chit-kúi-ê hong-bīn. Si̍t-bîn chú-gī kok-ka óng-óng tī-leh to̍at-chhú si̍t-bîn-tē liáu-āu, tiàm hia jīn-bēng chóng-tok chìn-hêng thóng-tī kah kóan-lí, pau-koat tīn-ap tng-tē it-chhè ê kek-bēng hêng-tōng.

Si̍t-bîn chú-gī ê bô-bóe-lō͘
----------------------------

**Sè-kài si̍t-bîn chú-gī thé-hē** keng-kòe tē-it-chhù sè-kài tāi-chiàn liáu-āu khái-sí chhut-hiān khōng-kha-khiàu ê hiān-siōng, kàu-kah tē-jī-chhù sè-kài tāi-chiàn liáu-āu í-keng ki-pún pang-soaⁿ. Hit-tong-sî, chin chōe A-chiu kah Hui-chiu kok-ka sio-liân-sòa he̍k-tit tok-li̍p ê tē-ūi, chí-ū chió-sò͘ kok-ka kah tē-khu kàu-taⁿ iu-gôan bô pái-thoat si̍t-bîn chú-gī ê thóng-tī.

Si̍t-hêng kòe si̍t-bîn chú-gī chèng-chhek ê kok-ka
--------------------------------------------------

* Eng-kok
* Bí-kok
* Tek-kok
* Ji̍t-pún
* Gô-lô-su
* Hoat-kok
* Lô-má Tè-kok
**Si Kang-lâm** (施江南; 1902 nî - 1947 nî), Tâi-oân tē-jī ê i-ha̍k phok-sū, Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ hō͘ peng-á lia̍h khì thâi--sí.

Si Kang-lâm, Chiong-hoà Lo̍k-káng lâng, 1902 nî 12 goe̍h 14 ji̍t siⁿ. 1924 nî àn Tâi-pak I-ha̍k Choan-bûn Ha̍k-hāu chhut-iap, 1930 nî tit-tioh Kiaⁿ-to͘ Tāi-ha̍k ê i-ha̍k phok-sū, sī Tō͘ Chhong-bêng (杜聰明) liáu-āu ē tē-jī ê. Tǹg lâi Tâi-oân khì Tâi-pak I-ha̍k Choan-mûn Hak-hāu kà-chu, 1935 nî seng khí-lâi chò Kàu-siū. 1935 nî 7 goe̍h tī Tâi-pak khuī Sù-hong Pīⁿ-īⁿ (四方醫院). 1940 nî chò Tâi-pak-chiu-hoē gī-oân. Chiàn āu chò Tâi-pak-chhì I-su Kong-hoē ê hù-hoē-tiúⁿ. Tī I-ha̍k-kài sī chin chhut-miâ.

Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ ê sî i bô siáⁿ-mih toā tōng-chok, chiáu i ê pêng-iú Lí tō-lâm (李道南) sō͘ kóng, í sī khì ti̍t-choē tio̍h lâi khoàⁿ pīⁿ ê peng-á, chiah ê hō͘ he peng-á lī-iōng Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ kā lia̍h khì thâi--sí.

Hiaⁿ-tī
-------

* Si Kang-pok
* Si Kang-tong
* Si Kang-se
**Tâi-gí Pe̍h-oē-jī Bûn-ha̍k Soán-chi̍p** (台語白話字文學選集) sī Kok-li̍p Tâi-oân Bûn-ha̍k-koán úi-thok Sêng-kong Tāi-ha̍k Tâi-bûn-hē (成功大學台文系)--ê Chiúⁿ Ûi-bûn (蔣為文) Kàu-siū kap chi̍t kóa gián-kiù Tâi-gú-bûn--ê sian-pòe tī 2011 nî 11 ge̍h chhut-pán--ê 1 thò chheh, lōe-iông sī tùi óng-koè chē-chē--ê POJ bûn-hiàn lāi-bīn kéng chhut khah ū bûn-ha̍k tāi-piáu sèng--ê chok-phín soán-lo̍k ji̍p--khì, 1 thò 5 pún, hun-pia̍t sī:

1. Bûn-hòa lūn-su̍t kap khé-bông (文化論敘kap啟蒙)
2. Tâi e̍k bûn-ha̍k(台譯文學)
3. Si.Koa(詩.歌)
4. Siáu-soat. Ke̍k-pún(小說.劇本)
5. sàn-bûn(散文)

Chit thò chheh múi chi̍t pún thâu-chêng lóng sī ēng POJ goân-bûn,āu-piah ēng Hàn-lô (漢羅) su-siá--ê hong-sek hō͘ ta̍k-ê thang tùi-chiàu, chi̍t hong-bīn mā sī hong-piān hiān-tāi lâng lâi tha̍k, m̄-koh thâu-chêng goân-bûn ê pō͘-hūn in-ūi ū koh têng phah-jī, só͘-í chi̍t jī pòaⁿ jī ū chhò-gō͘, chit-thò chheh--ê hoat-hêng chok-chiá chú-iàu sī beh chèng-bêng Tâi-gú tī 19 sè-kì khai-sí tio̍h ū ēng pe̍h-ōe su-siá ê hong-sek lâi chhut-pán bûn-ha̍k chok-phín, piáu-sī kóng Tâi-oân pe̍h-ōe su-siá ê le̍k-sú sī pí Tiong-kok koh-khah chá.

Put-jî-kò sui-bóng án-ni ,tī chit thò chheh lāi-tóe mā ē-tàng hoat-hiān ū chi̍t kóa sī Tiong-kok chhut-pán ê chok-phín, pí-lún kóng tī thâu 1 pún *Bûn-hòa lūn-su̍t kap khé-bông* chit pún chheh lāi-bīn ū chi̍t phiⁿ *Pit-soàn Ê Chho͘-ha̍k* (筆算 ê 初學) tio̍h sī tī Ē-mn̂g Kó͘-lōng-sū (廈門鼓浪嶼) hoat-hêng--ê, tē 2 pún *Tâi e̍k bûn-ha̍k* mā ū gō͘ phiⁿ bûn-chiuⁿ sī Ē-mn̂g ê Bân-lâm Sèng-kàu Su-kio̍k (閩南聖教書局) chhut-pán--ê, lēng-gōa mā siu-lo̍k chi̍t phiⁿ tī Siōng-hái Sèng-chheh Kong-hoē (上海聖冊公會) hoat-hêng ê Chhòng-sè-kì (創世紀), ia̍h koh ū tē 3 pún Si.Koa(詩.歌) só͘ siu-lo̍k--ê chok-phín tōa pō͘-hūn lóng sī Ē-mn̂g chhut-pán ê *Ióng-sim-sîn-si* (養心神詩) só͘ kéng--chhut-lâi ê, chiông-tiong ū chi̍t phiⁿ *Sim-sek-koa* (心適歌,1898)--ê chok-chiá tio̍h sī Ē-mn̂g Lú-o̍h (廈門女學)--ê ha̍k-seng, che sī khah sio-ta̍h-thut--ê só͘-chāi.
**Tâi-iông Bí-su̍t Hia̍p-hōe** (臺陽美術協會), kán-chheng **Tâi-iông Bí-hia̍p** (臺陽美協), tī 1934 nî 11 goe̍h 12 hō, iû Tâi-oân ōe-ka Liāu Kè-chhun, Gân Súi-liông, Tân Têng-pho, Tân Chheng-hun, Lí Mûi-sū, Lí Se̍k-chiâu, Iûⁿ Sam-lông, í-ki̍p Li̍p-se̍k Thiat-sîn téng lâng tī Tâi-pak sêng-li̍p. In-ūi chàn-chō͘-chiá sī khòng-siong Ke-lâng Gân-ka ê "Tâi-iông Tu-sek Hōe-siā". Tâi-iông Bí-hia̍p kàu 1944 nî tiong-toān oa̍h-tāng chêng, chóng-kiōng kí-pān kòe 10 kái tián-lám, hō-chò **Tâi-iông-tián** (臺陽展), ùi tē-saⁿ kài khí, khai-sí tī Tâi-oân tiong-lâm-pō͘ sûn-hôe tián-lám, ta̍k-nî lóng ē tēng-kî kí-pān. Hām koaⁿ-pān ê Tâi-oân Bí-su̍t Tián-lám-hōe (Tâi-tián) ê tián-kî tī chhiu-thiⁿ bô-kāng, tē-it kài Tâi-iông-tián pān tī 5 goe̍h, tē-tiám tī Goân Tâi-oân Kàu-io̍k Hōe-koán. Tián-lám ê chok-phín pau-hâm tio̍h chúi-be̍k, chúi-chhái, iû-ōe, ka-chhái, pán-ōe, tiau-khek téng, kî-tiong koh í se-iûⁿ-ōe ûi-chú, kî-kan tián-lám kòe hit-sî Tâi-oân it-liû ê bí-su̍t-ka ê chok-phín, mā thui-sak liáu "Tâi-oân sin bí-su̍t ūn-tōng".
**Lô-hàn-kha(-á)** (Hàn-jī: 羅漢跤（仔）, 羅漢腳（仔）) pún-té sī Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi bô chhù bô bó͘, mā m̄ sī tha̍k-chhè-lâng, lông-bîn, kang-lâng, seng-lí-lâng kah taⁿ-khang (擔工) ê lâm-sèng iû-bîn, lo̍h-boé koh ū to̍k-sin tiong-liân cha-po͘ ê ì-sù.

Kán-kài
-------

Tâi-oân it-poaⁿ ê kiong-biō, hāng-lō͘ (巷路) nn̄g-pêng ê piah to-sò͘ (多數) ū oē cha̍p-peh-lô-hàn-tô͘ (十八羅漢圖). Iû-bîn tiaⁿ-tiaⁿ oá-khò tī hit-lō piah ê kha, jia-hong, bih-hō͘ (遮風, 覕雨), hioh-khùn ia̍h-sī hi-hi-hōa-hōa.

Lēng-goā ê kóng-hoat sī, iû-bîn sàn-chhiah, sî-siông chhēng phoà ê (破鞋), sīm-chì thǹg-chhiah-kha, chhin-chhiūⁿ Hu̍t-kàu ê khó͘-hêng (苦行) Thô͘-tô͘ (Hoān-bûn, Hàn-jī: 頭陀) kah lô-hàn, só͘-í ū lô-hàn-kha chit ê sńg-chhiò--ê chheng-ho͘.

Chheng-tiâu sî-tāi chêng-kî, î-bîn kàu Tâi-oân ê hān-chè chiok giâm. 1684 nî siat-li̍p Tâi-oân-koān (臺灣縣) koè-āu, hoat-pō͘ (發布) Tô͘-Tâi Kìm-lēng (渡台禁令). Î-bîn Tâi-oân chìn-chêng, ài sian hoō Tâi-Ē peng-pī-tō͘ (臺廈兵備道), Tâi-oân Hái-hông Tông-ti (臺灣海防同知) sím-cha kah phoe-chún. Jî-chhiáⁿ tō͘-Tâi-chiá (渡臺者) boē-tàng chhoā chhù-lāi-lâng, Kńg-tang-lâng mā bē-sái kàu Tâi-oân, tì-kàu (致到) Tâi-oân jîn-káu tiong, Kheh-lâng khah chió.

In-ūi kìm-lēng, soà--lo̍h-khì beh chi̍t sè-kí, î-bin bô͘ hoat-tō͘ chhoā ka-koàn (家眷), lú-sèng put-chí-á ha̍t (乏), bô-hoat--tit chhoā-bó ê "iû-bîn" móa-sì-kè. Chia--ê lâng tioh hō-chò "Lô-hàn-kha-á".

Kù *Kat-má-lán Theng Chì (噶瑪蘭廳志)* kì-chài,

*「台灣一種無宅無妻子，不士不農，不工不賣，不負載道路，俗指謂羅漢腳。嫖賭摸竊，械鬥樹旗，靡所不為。曷言乎羅漢腳也？謂其單身遊食四方，隨處結黨；且衫褲不全，赤腳終生也。」*  

*(Tâi-oân it chióng bû-the̍k bû-chhe-chú, put-sū put-lông, put-kong put-siong, put hū-chài tō-lō͘, sio̍k chí-ūi lô-hàn-kiok[kha]. Phiâu tó͘ bo̍k chhiap, hāi-tò͘ sū kî, bí só͘ put ûi. Hat giân hô͘ lô-hàn-kiok iá? Ūi kî tan-sin iû-si̍t sù-hong, sûi-chhù kiat tóng, chhiáⁿ san-khò͘ put-choân, chhek khiok chiong-seng iá.)*

Hoan-e̍k: "Tâi-oân ū chi̍t khoán bô-chhù koh bô-bó͘-bô-kâu ,mā m̄ sī tha̍k-chhè-lâng, bô choh lông-bîn, kang-lâng, seng-lí-lâng ia̍h taⁿ-khang ê lang, sio̍k-chheng sī 'lô-hàn-kha'. In khai cha-bó͘, pua̍h-kiáu, choh chha̍t-á, hâi-tò͘  (械鬥), siáⁿ-mih lóng choh--ê--chhut-lâi. Sī-án-choáⁿ kiò in lô-hàn-kha? In-ūi in toaⁿ-sin lōng-tōng (浪蕩) sù-hái, sì-kè oang tóng, jî-chhiáⁿ saⁿ-á-khò͘ phòa-kô͘-kô͘, kui-sì-lâng thǹg-chhiah-kha."

Āu--lâi in chiâⁿ-chò chit-má só͘ kóng--ê lô͘-môa.

Chham-khó Chu-liāu
------------------

* Tân Siok-kun (陳淑均), *Kat-má-lán-theng Chì (噶瑪蘭廳志)*, Tâi-oân Bûn-hiàn Chông-khan (臺灣文獻叢刊) Tē 160 Chióng.

Chù-kái
-------

1. ↑  Tio̍h-sīLô-hàn-kha
2. ↑  Liân-oe̍h sī liân-sû só͘ ēng, tha̍k kó͘-bûn sî, ta̍k jī lóng bô piàn-tiàu (變調).
**Pi-chêng Siâⁿ-chhī** (hàn-jī: 悲情城市) sī 1989 nî iû Hâu Hàu-hiân tō-ián ê chi̍t chhut Tâi-oân tiān-iáⁿ; tiān-iáⁿ ê pōe-kéng sī 228 sū-kiāⁿ hoat-seng chêng-āu ê Ke-lâng.

Tiān-iáⁿ chhiūⁿ-iáⁿ chêng, in-ūi 228 tī Tâi-oân siā-hōe kah cho̍k-kûn chi-kàiⁿ ê cheng-gī, ín-khí chin chē kìm-kī ōe-tê. Tiān-iáⁿ seng tī Italy ê Venezia Iáⁿ-tián hòng-sàng, tit-tio̍h Kim-sai Chióng ê khéng-tēng.

Chhiūⁿ-iáⁿ liáu-āu, Pi-chêng Siâⁿ-chhī ín-khí chin tōa ê thó-lūn. Tû-liáu pò-chóa kah cha̍p-chì ê pò-tō, sīm-chì iáu-ū lūn-bûn kah choan-chu ê choan-bûn gián-kiù kah phêng-lūn. Lēng-gōa, Káu-hūn (九份) mā in-ūi chiit chhut tiān-iáⁿ lâi chhiok-chìn i ê koan-kong sán-gia̍p.

Kio̍k-chêng
-----------

1945 nî, Ji̍t-pún chiàn-pāi, Chiau-hô Thian-hông soan-pò͘ bû-tiâu-kiāⁿ tâu-hâng. Kok-bîn chèng-hú chiap-siu thok-koán Tâi-oân.

Ke-lâng Lîm--sī ka-cho̍k só͘ keng-êng ê "Siáu Siōng-hái" (小上海) chiú-lâu tī chiàn-āu koh tiông-sin khai-bō͘.
**Tâi-gí tiān-iáⁿ** (台語電影), mā hō-chò **Tâi-gí-phìⁿ** (台語片), hia̍p-gī-siōng sī ēng Tâi-oân-ōe phòe-im ê tiān-iáⁿ.

Bo̍k-chiân ê Tâi-gí tiān-iáⁿ sī choan-bûn kóng Tâi-oân tī 1955 nî kàu 1981 nî, ēng Tâi-gí hoat-im ê Tâi-oân tiān-iáⁿ, chham hit-tang-chūn ê Kok-gí-phìⁿ kap Hā-gí-phìⁿ chò khu-keh. Tī Tâi-gí-phìⁿ lāi, bô-lūn kak-sek ê pòe-kéng sī siáⁿ-mi̍h, it-lu̍t lóng sī Tâi-gí hoat-im ûi-chú; che chham tong-sî ê Kok-gí-phìⁿ ê chêng-hòng sio-kāng. 1982 nî āu, tiān-iáⁿ lāi ê gí-giân put-chài siū-tio̍h chè-iok, koh ka-siōng chè-chok hong-sek mā kap kòe-khì ê hong-hoat bô-kāng, só͘-í bô tī "Tâi-gí-phìⁿ" ê tēng-gī hoān-ûi lāi.

Lēng-goā, chòe-āu chi̍t phō Tâi-gí tiān-iáⁿ sī 1981 nî iû Iûⁿ Lē-hoa chú-iáⁿ ê koa-á-hì tiān-iáⁿ *Tân Saⁿ Gō͘-niû*. 1955 nî kàu 1981 nî tiong-kan, Tâi-gí-phìⁿ chóng-sán-liōng ta̍t 1000-goā phō, hiān-chûn chāi Kok-ka Tiān-iáⁿ Tiong-sim ê chok-phín tāi-iok ū 200-goā phō. Lēng-goā, sin sè-kí to-goân tiān-iáⁿ tiông-jiân Tâi-gí jia̍t-tiâu, m̄-koh chē-chē lóng sī thàu-lām Ji̍t-gí kap Hoâ-gí ê chok-phín, chhin-chhiūⁿ 2005 nî ê *Phû-sè Kng-iáⁿ*.
*Shahnameh* ê hong-bīn
***Shahnameh*** (Bân-lâm-bûn: **Lia̍t-ông-kì**) sī Pho-su bîn-cho̍k ê sú-si. *Shahnameh* iû 10 sè-kí boa̍t-kî kap 11 sè-kí chho͘-kî ê ū-miâ Pho-su si-jîn Ferdowsi iōng Pho-su-bûn choān-siá; tn̂g-tō͘ tāi-iok ū 6-bān-gōa liân ah-ūn tùi-kù; kì-lo̍k tio̍h tùi oán-kó͘ sîn-ōe sî-kî kàu 7 sè-kí ê Pho-su Sassanid Ông-tiâu bia̍t-bông chit 4000-gōa tang ê Pho-su Tè-kok ê sîn-ōe thoân-soat kap le̍k-sú kò͘-sū, í-ki̍p 50-gōa ūi tè-ông ê thóng-tī sū-chek.

Chit-phō sú-si pī kiò-chò sī Pho-su kó͘-chá siā-hōe seng-oa̍h ê pek-kho-choân-su, tùi Pho-su ê gí-giân kap bûn-hòa tī A-lá-peh-lâng thóng-tī sî-kî ē-thang pó-chûn khí liáu tiōng-iàu ê chok-iōng, sī I-lang bîn-cho̍k ê bûn-hòa jīm-tông tiong tiōng-iàu ê chi̍t-pō͘-hūn. *Shahnameh* m̄-nā tī Pho-su bûn-ha̍k tiong khū-iú tiōng-iàu ê tē-ūi, tùi Tiong-a kî-thaⁿ bîn-cho̍k ê bûn-ha̍k mā ū bêng-hián ê éng-hióng.
***Kotonoha no Niwa*** (Ji̍t-gí: **言の葉の庭**; Eng-gí: ***The Garden of Words***) iah ***Giân-ia̍p chi Thêng*** (言葉之庭) sī 2013 nî Sinkai Makoto (新海 誠) ê Manga tiān-iáⁿ chok-phín, i--ê ì-sù sī "**Kóng-ōe ê tiâⁿ-táu**".

Kò͘-sū
------

Chit chhut ang-á-oē chok-phín lī-iōng ài-chêng iáu-bōe kàu chìn-chêng ê ko͘-toaⁿ, lâi tián-hiān chhut loân-ài ê chú-tê. Tī n̂g-sng-hō͘ ê kuì-cheh, *Akizuki Takao (秋月 孝雄)* kah *Yukino Yukari (雪野 百香里)* tàm hō͘ tiong ê Sinzyuku Gū-oán (新宿御苑) sio-tú. Kò͘-sū tō uì lú-chú-kak lâu hō͘ lâm-tsú-kak chi̍t pún Bān-ia̍p-chi̍p (萬葉集) khai-sí.

Jîn-bu̍t
--------

* *Akizuki Takao (秋月 孝雄)*
* *Yukino Yukari (雪野 百香里)*
* *Takao ê a-hiaⁿ (タカオの兄)*
* *Takao ê lāu-bú (タカオの母)*
* *Takao ê a-hiaⁿ ê lú-pêng-iú (タカオの兄の彼女)*
* *Matumoto (松本)*
* *Satô (佐藤)*
* *Aizawa (相沢)*

Chè-chok Jîn-oân
----------------

* Sinkai Makoto: goân-tù, kio̍k-pún kah tō-ián.
* Tutiya Keniti (土屋 堅一): chò-uē kàm-tok, jîn-bu̍t siat-kè.
* Takiguti Hirosi (滝口 比呂志): bí-su̍t kàm-tok.
* KASIWA Daisuke: im-ga̍k.

Chú-tê-khek
-----------

* Hata Motohiro (秦 基博) - *Rain*

Guā-kháu
--------

* (Ji̍t-pún-gí) Kotonoha no Niwa ê koaⁿ-hong bāng-chām.
* (Ji̍t-pún-gí) Kotonoha no Niwa tī Facebook téng-bīn ê choan-ia̍h.