recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Oai-ko-phìⁿ** sī biâu-siá lâng ê sin-thé ah sī sèng-hêng-ûi, lâi chhì-kek lâng-ê sèng-io̍k ê iáⁿ-phìⁿ. Oai-ko-phìⁿ ū kî-thaⁿ ê kóng-hoat, chhin-chhiūⁿ **A phián**, **saⁿ-kip-phìⁿ**, **sek-chêng-phìⁿ**, **o͘-phìⁿ** kap **bah-phìⁿ** téng-téng.

Le̍k-sú
-------

Oai-ko-phìⁿ ê le̍k-sú kap tiān-iáⁿ chha-put-to pîⁿ-kú. 1890 nî-tāi Au-chiu khai-sí ū lâng pàng-tiān-iáⁿ hong khoàⁿ, bô-jōa-kú tio̍h ū lâng teh pàng oai-ko-phìⁿ, hit-sî pàng-ê kan-taⁿ sī cha-bó͘-lâng teh thǹg-saⁿ nā-tiāⁿ. Chhut-miâ ê chhōa-thâu-lâng ū Eugene Pirou kap Albert Kirchner. Eugene Pirou oân-tóe sī chò oai-ko liap-iáⁿ ê. Kùi-nā tang liáu-āu, chit-chióng oai-ko-phìⁿ tio̍h khì hō͘ hoat-lu̍t kìm-·khì, piàn-chò tī tê-tiàm-á ah-sī cha-po͘-lâng su-hā thau-thau teh khòaⁿ ê mi̍h-kiāⁿ.

Ū kì-lio̍k siōng-chá ê oai-ko-phìⁿ sī 1908-nî ê Hoat-kok phìⁿ, *A L'Ecu d'Or ou la bonne auberge* ("Lâi-khì L'Ecu d'Or chit-keng chán ê hòan-á-keng"), sī kóng chı̍t-ê peng-á kap lú-siā ê né-chiàng iu-hōe ê keng-kòe. Chóng-sī thâu-chı̍t-chhut ū tī tiān-iáⁿ-īⁿ poaⁿ koh ū kio̍k-chêng ê sī 1970-nî ê Bí-kok phìⁿ, *Mona* (mā hō-chò *Chāi-sek koh gâu-chhio ê Mona*, Eng-gí *Mona, the Virgin Nymph*).

1960 nî-tāi liáu-āu, Kē-tē-kok kap Pak Au-chiu bô koh sím-cha tiān-iáⁿ ê lōe-iông; 1970 nî-tāi, Bí-kok ê hoat-lu̍t ún-chún oai-ko-phiⁿ tī tiān-iáⁿ-iⁿ poaⁿ, oai-ko-phiⁿ tōa-chhut.

Kho-ki tùi oai-ko-phìⁿ ê éng-hióng
----------------------------------

Tī 1970-nî-tāi phah oai-ko-phìⁿ kap phah phó͘-thong ê tiān-iáⁿ bô siáⁿ-mı̍h cheng-chha. Liap-iáⁿ-ki chin tāng, bô hoat-tō͘ ēng lâng lâi the̍h, ài khǹg tī thih-kè-á téng, ēng lián-á sak leh kiâⁿ. Hûi-luh-mu chiâⁿ kùi, chı̍t-chhioh chı̍t-chhioh lòng ài pó-sioh. Tùi-chiau, phah-kng lóng ài choan-gia̍p ê lâng chiah ōe-hiáu. Khì phah oai-ko-phìⁿ ê, tiāⁿ-tiāⁿ sī siàu-liân ū châi-chêng, iau-bōe chhut-miâ ê tō-ián, ūi-tio̍h beh thàn-chîⁿ chiah lâi phah oai-ko-phìⁿ. Hit-sî ê oai-ko-phiⁿ khah tiōng kio̍k-chêng, ōe-bīn mā khah iù-lō͘.

Hiān-chú-sî sò͘-ūi lio̍k-iáⁿ ê ki-su̍t chìn-pō͘, m̄-bián choan-gia̍p ê lâng tio̍h ū hoat-tō͘ phah-phìⁿ. Chhī-tiûⁿ kèng-cheng, tōa-pō͘-hūn ê oai-ko-phìⁿ sī sió-sêng-pún phah-·chhut·lâi ê, bô-hoat-tō͘ kò͘-tio̍h kio̍k-chêng, ōe-bīn mā khah chho͘-siap.

Tiān-chú sî-tāi tiān-ló kap bāng-lō͘ piàn-chò oai-ko-phìⁿ thoân-pò͘ ê só͘-chai. Koh ū chiâⁿ-chōe lâng ēng webcam teh phah hiān-tiûⁿ ê hōng khoàⁿ.

Oai-ko-phìⁿ ê lūi-pia̍t
-----------------------

Pian-chi̍p tiong *Chit pha iáu-bōe ū lâng siá. Chhiáⁿ tàu pó͘-chhiong lōe-iông.*

Chhut-miâ ê oai-ko-phîⁿ
-----------------------

* Khì-kàu sian-kài ê Alice (Alice in Wonderland)
* Chhim nâ-âu (Deep Throat)
* Misty Beethoven ê khui-khiàu (The Opening of Misty Beethoven)
**Tōng-le̍k-ha̍k** (動力學; Eng: *dynamics*) sī kó͘-tián le̍k-ha̍k ê chi̍t mn̂g hun-iá; chú-iàu sī teh gián-kiù ūn-tōng ê piàn-hòa kap chō-sêng chia-ê piàn-hòa ê kok-chióng in-sò͘. Oāⁿ-kù-ōe-kóng, tōng-le̍k-ha̍k gián-kiù le̍k tùi bu̍t-thé ūn-tōng só͘ chō-sêng ê éng-hióng. Ūn-tōng-ha̍k chí-sī tan-sûn biâu-su̍t bu̍t-thé ê ūn-tōng, oân-choân bô khó-lū tio̍h tì-sú ūn-tōng ê in-sò͘. Koh-khah chim-chiok lâi kóng, tōng-le̍k-ha̍k gián-kiù in-ūi le̍k ê chok-iōng, bu̍t-lí hē-thóng ē án-choáⁿ kái-piàn.

Tōng-le̍k-ha̍k ê ki-chho͘ hoat-chek sī Isaac Newton thê-chhut ê Newton ūn-tōng hoat-chek. Tī kó͘-tián tiān-chû-ha̍k lāi, bu̍t-lí hē-thóng ê tōng-le̍k chōng-hóng khan-liân tio̍h kó͘-tián le̍k-ha̍k kap tiān-chû-ha̍k, tû-liáu Newton ūn-tōng hoat-chek, iáu-koh su-iàu Maxwell ê hong-têng-sek kap Lorentz le̍k hong-têng-sek ê biâu-su̍t.

Tōng-le̍k-ha̍k sī ki-hāi kang-ha̍k kap hâng-khong kang-ha̍k ê ki-chhó͘ khò-têng.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* LCCN: sh85040316
* BNF: cb11942176p (data)
* NDL: 00561691
* NKC: ph119661

 |

 |
**Himiko** (Ji̍t-pún-gí: 卑弥呼) sī Ji̍t-pún kó͘-tāi kok-ka Yamatai ê lú-ông.

Ùi Edo sî-tāi khai-sí, tō ū chin-chē koan-hē Himiko tàu-té sī *Ji̍t-pún Su-kì* kap *Kó͘-sū-kì* lāi-té siáⁿ-mih-lâng ê thó-lūn kap gián-kiú. Bô-lūn tàu-té tó-chi̍t-chióng kóng-hoat sū-si̍t, ē-tàng khak-tēng ê sī, chē lóng-ē tōa-tōa kái-siá hiān-kim só͘ chai-iáⁿ ê Ji̍t-pún kó͘-tāi-sú.

ká-soat
-------

### Amaterasu soat

Kin-kì Thian-bûn-ha̍k ê kè-sǹg, tāi-iok tī Himiko kòe-sin chêng-āu, tī 247 nî 3 goe̍h 24 ji̍t kap 248 nî 9 goe̍h 5 ji̍t, Pak Kyûsyû tē-khu thang khòaⁿ-tio̍h 2 pái Sit-ji̍t. Án-ne ê kóng-hoat kap Ji̍t-pún sîn-ōe tiong Amaterasu bih ji̍p-khì Amano-Iwato [en] tiong, sè-kài in-chhú bô-kng ê kì-chài (Amano-Iwato) saⁿ hû-ha̍p. Lēng-gōa iōng Thóng-kè-ha̍k ê hong-sek, lī-iōng Thian-hông ê pêng-kin chāi-ūi kî-kan thui-sǹg, iā ē-tàng tit-tio̍h Himiko ê sî-tāi kap Amaterasu ê sî-tāi tiông-hok ê kè-sǹg kiat-kó.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 20520003
* LCCN: n82070630
* ISNI: 0000 0000 1581 6775
* GND: 120747529

 |

 |
Tâi-oân Hái-kiap
**Tē-saⁿ-chhù Tâi-oân Hái-kiap Gûi-ki** (第三次台灣海峽危機; *Third Taiwan Strait Crisis*), mā hō-chò **Tâi-oân Hái-kiap Hui-tôaⁿ Gûi-ki** (台灣海峽飛彈危機) kap **1996 nî Tâi-hái Gûi-ki** (1996年台海危機), sī tī 1995 nî chì 1996 nî nî-kan, Tiong-kok ūi-tio̍h beh chó͘-gāi kap éng-hióng Tâi-oân ê chóng-thóng tāi-soán, chìn-hêng kun-sū ián-si̍p, chō-sêng tio̍h Tâi-oân Hái-kiap lióng-hōaⁿ siang-hong ê chhiong-tu̍t gûi-ki. Tiong-kok Jîn-bîn Kái-hòng-kun ê Tē-jī Phàu-peng hām Lâm-kiaⁿ Kun-khu hun-pia̍t hiòng Tâi-oân gōa-hái hoat-siā hui-tôaⁿ kap kí-hêng lióng-chhe teng-lio̍k chok-chiàn ián-si̍p, Bí-kok kín-kip tiàu-tōng nn̄g ê hâng-khong-bú-lām chiàn-tò͘-kûn, chhut-tōng lâi hia̍p-chō͘ Tâi-oân hông-ōe. Chit tiûⁿ kun-sū gûi-ki pēng-bô éng-hióng tio̍h Tâi-oân tāi-soán ê kí-hêng, lo̍h-bóe iû Lí Teng-hui tòng-soán tē-it jīm bîn-soán chóng-thóng.

Siong-koan
----------

* 1996 nî Tâi-oân chóng-thóng sóan-kí
**Tē-saⁿ Kiōng-hô-kok** (第三共和國) sī 1963 nî chì 1972 nî chi-kan thóng-tī Tāi-hân Bîn-kok ê chèng-hú. Phok Chèng-hi tī 1961 nî 5 goe̍h 16 hō hoat-tōng Ngó͘-it-lio̍k kun-sū chèng-piàn thui-hoan Tē-2 Kiōng-hô-kok chèng-hú, kiàn-li̍p kun-sū chip-chèng-thoân Kok-ka Chài-kiàn Chòe-ko Hōe-gī liáu-āu, hôe-kui bûn-koaⁿ thóng-tī ê kè-sêng chèng-koân, tān-sī si̍t-chè-siōng sī Phok Chèng-hi ê to̍k-chhâi thóng-tī. Phok Chèng-hi tī 1972 nî chài-chhù hoat-tōng kun-sū chèng-piàn kái-sàn kok-hōe, si̍t-hêng *Î-sin Hiàn-hoat*, kiàn-li̍p Tē-sì Kiōng-hô-kok, chóng-thóng iû soán-kí-thoân sán-seng, hùi-tû chóng-thóng ê liân-jīm hān-chè, hō͘ i ka-kī chiâⁿ-chò chiong-sin chóng-thóng, ka-kiông to̍k-chhâi thóng-tī, ti̍t-kàu 1979 nî pī àm-sat ûi-chí.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tāi-hân Bîn-kok ê le̍k-sú |
| --- |
|  |
| Tāi-hân Bîn-kok Lîm-sî Chèng-hú - Bí Kun-chèng-thaiⁿ - Tē-1 Kiōng-hô-kok - Tē-2 Kiōng-hô-kok (Kok-ka Chài-kiàn Chòe-ko Hōe-gī) - Tē-3 Kiōng-hô-kok - Tē-4 Kiōng-hô-kok - Tē-5 Kiōng-hô-kok - Tē-6 Kiōng-hô-kok |  |

 |
**Tē-sì-chhù Bắc thuộc** (Oa̍t-lâm-gí: Bắc thuộc lần 4) sī Oa̍t-lâm le̍k-sú siōng tùi 1407 nî kàu 1427 nî chi-kan iû Tiong-kok thóng-tī ê sî-kî.

, là giai đoạn lịch sử mà Việt Nam (Annan) được cai trị bởi ba vị hoàng đế nhà Minh là Yongle, Hongxi và Xuande, tổng cộng là 20 năm, và là một phần của thời kỳ miền Bắc Việt Nam. Trong thời kỳ này, nhà Minh đã quét sạch nhà Hồ ở Việt Nam và đổi tên Việt Nam là "Giao Chỉ" (còn gọi là "Giao Chỉ" và "Giao Chỉ", biên giới lúc bấy giờ tương đương với miền trung và miền bắc ngày nay), và quét sạch đất nước có ý định khôi phục lại sự cai trị của nhà Trần.. Tuy nhiên, sự cai trị của nhà Minh đã khơi dậy sự chán ghét và nổi loạn của người dân Việt Nam, đặc biệt là Li Li, một gia đình quý tộc ở Blue Mountains, là người có ảnh hưởng lớn nhất. Các nhà sử học đời sau như Guo Zhenduo và Zhang Xiaomei ở Trung Quốc đã chỉ ra rằng việc nhà Minh chiếm đóng Việt Nam là "bất công", nhưng trong thời kỳ này, sự giao lưu giữa Trung Quốc và Việt Nam về văn hóa, kinh tế, khoa học kỹ thuật có một tác động to lớn đến sự phát triển của xã hội Việt Nam.đến hiệu quả nhất định.
**Tē-saⁿ-chhù sán-gia̍p** (第三次產業) sī bô seng-sán bu̍t-chit sán-phín ê sán-gia̍p, chú-iàu sī thàu-kòe thê-kiong seng-sán-le̍k lâi ti̍t-tio̍h pò-siû ê hâng-gia̍p, it-poaⁿ sī ho̍k-bū sèng-chit ê khang-khòe, só͘-í sio̍k-chheng chò **ho̍k-bū-gia̍p** (服務業). Kui-sio̍k chāi ho̍k-bū-gia̍p lāi ê hâng-gia̍p chú-iàu ū bō͘-e̍k, pn̄g-tiàm chhan-ím, tāi-chiòng kheh-ūn, chhng-thú bu̍t-liû, hōe-gī tián-lám, kim-iông pó-hiám, pâng-tē-sán tiong-lâng, siong-bū kò͘-būn, kong-kiōng ho̍k-bū, bîn-hông, kò-jîn-hoà ho̍k-bū, siā-khu ho̍k-bū, siā-hōe kang-chok kap tiān-sìn thong-sìn sán-gia̍p téng-téng. Kî-tiong, tiān-sìn thong-sìn sán-gia̍p in-ūi hoat-tián liáu chin toā-hêng, só͘-í mā ū-tang-sî to̍k-li̍p chò tē-sì-chhù sán-gia̍p; ah bûn-hoà sán-gia̍p in-ūi in ko-chân-chhù ê bûn-hoà ì-gī pī kui-lūi chò tē-gō͘-chhù sán-gia̍p.

Siong-koan
----------

* Sán-gia̍p
* Tē-it-chhù sán-gia̍p
* Tē-jī-chhù sán-gia̍p
* Tē-sì-chhù sán-gia̍p
* Tē-gō͘-chhù sán-gia̍p
**Tēng-hiòng-hêng-tōng（Eng-gí: Orientation and Mobility, sok-siá：O&M）**sī chı̍t-mn̂g choan-gia̍p, koan-hē án-chóaⁿ pang-chān sī-kak-chiòng-gāi-chiá lâi pôe-ióng, tiông-kiàn in kiâⁿ-sóa ê lêng-le̍k. Tēng-hiòng-hêng-tōng ōe-tàng hùn-liān sī-kak-chiòng-gāi-chiá lī-iōng kám-koan-ti-kak, hō͘ in siu-chi̍p, phòaⁿ-toàn, soán-te̍k in sì-kho͘-ûi ê chu-sìn, tō thang chai-iáⁿ chū-sìn ê ūi-tì, tō thang kè-e̍k beh án-chóaⁿ ūn-iōng ha̍h-su ê ke-si kap chhek-lio̍k, ē-tàng an-choân koh ū hāu-lut lâi kiâⁿ-sóa khì kàu bo̍k-tek-tē.

Tēng-hiòng-hêng-tōng sam-put-sî chiū hō͘ lâng siūⁿ-tio̍h "kà sī-chiòng-chiá sú-iōng pe̍h chhiú-koái-á". Si̍t-chè-siōng, tēng-hiòng-hêng-tōng kà án-chóaⁿ iōng pe̍h chhiú-koái-á kan-ta sī kî-tiong ê chi̍t-hāng, kî-tha koh pau-koa **kám-koan-ti-kak hùn-liān**, kiàn-li̍p tùi khoân-kéng ê **sim-lí-tē-tô͘**, **jîn-tō-hoat**, **khang-chhiú pó-hō͘-hoat**, **chhiú-koái-á ki-khá**, **lō͘-kháu/hāng-á-kháu tēng-ūi kap an-choân chhǹg--kè**, **sêng-tah tāi-chiòng kau-thong ūn-su kang-kū**, **chhōe-kiû hia̍p-chō͘**, í-kip **án-chóaⁿ kap lâng hō͘-tōng ê ki-khá**...téng-téng.

Tēng-hiòng-hêng-tōng tùi sī-kak-chiòng-gāi-chiá ê tiōng-iàu-sèng
----------------------------------------------------------------

Bô-lūn sī sian-thian iah-sī hō͘-thian ê sī-kak-chiòng-gāi-chiá, án-chóaⁿ an-choân iú-hāu--ê î-tōng sī siú-sian ài khek-ho̍k ê lân-tê. Sī-chiòng-chiá ha̍k-sip tēng-hiòng-hêng-tōng kài-liām kap ki-lêng, tī ē-kha kok hong-bīn lóng ū pang-chān：

* Sim-lí an-choân-kám kap thê-seng chū-sìn
* Sin-thé kong-lêng hām kiān-khong ê î-chhî kap chhiok-chìn
* Ko͘-thong hām siā-kau ki-khá ê î-chhî kap chhiok-chìn
* Keng-chè lêng-le̍k ê chhú-tek iah-sī hoe-ho̍k
* Sī-chiòng-chiá thê-seng to̍k-li̍p chū-chú ê lêng-le̍k, kiám-chió i-lāi, kâng-sî kiám-khin chhù-lāi-lâng ê hū-tam kap siā-hōe-sêng-pún ê chi-chhut
* Sī-chiòng-chiá thê-seng to̍k-li̍p chū-chú ê lêng-le̍k, cheng-ka chú-tōng-sèng, chek-ke̍k chham-ú siā-hōe, lí-hêng kong-bîn gī-bū

Kong-lêng-sèng sī-kak phêng-kó͘
-------------------------------

Chit-ê phêng-kó͘ sī iû choan-gia̍p tēng-hiòng-hêng-tōng hùn-liān-jîn-oân lâi si-hêng chhek-giām, bo̍k-tek sī beh liáu-kái sī-chiòng-chiá án-chóaⁿ ūn-iōng hiān-chú-sî ū ê sī-kak lêng-le̍k tī in ê ji̍t-siông seng-oa̍h tiong, kap i-liâu-jîn-oân ê sī-le̍k kiám-cha kap sī-kak-hùn-liān bô sio-kāng. Kong-lêng sèng sī-kak phêng-kó͘ kiông-tiāu ê sī ji̍t-siông seng-oa̍h tiong sī-kak ūn-iōng ê kong-lêng-sèng. Tēng-hiòng-hêng-tōng hùn-liān-su kin-kì phêng-kó͘ kiat-kó kap sī-chiòng-chiá chòe-hé thó-lūn, tèng-tēng sek-chhiat ê kàu-ha̍k kè-ōe kap si̍t-si kò-pia̍t-hòa kàu-ha̍k.

Chham-khó chu-liāu
------------------

1. ↑  "Orientation and Mobility Instructors: Resources from the American Foundation for the Blind".
2. ↑  Rev. Tomas J. Carroll. *Ying jie shi mang mang shi jie : mang de yi yi. ying xiang ji mian dui* (Chu ban pán.). Ya ge. ISBN 957-8763-57-3.
3. ↑  Tiuⁿ Chhian-hūi. "Kong-lêng-sèng sī-kak phêng-kó͘".
**Tē-sì Kiōng-hô-kok** (第四共和國) sī 1972 nî chì 1980 nî chi-kan thóng-tī Tāi-hân Bîn-kok ê chèng-hú. Sî-jīm Hân-kok chóng-thóng ê Phok Chèng-hi tī 1971 nî tē-3 pái tòng-soán chóng-thóng liáu-āu, tī 1972 nî chài-chhù hoat-tōng kun-sū chèng-piàn kái-sàn kok-hōe, si̍t-hêng *Î-sin Hiàn-hoat*, kiàn-li̍p Tē-4 Kiōng-hô-kok, chóng-thóng kap saⁿ hun-chi it ê kok-hōe gī-oân iû Thóng-it Chú-thé Kok-bîn Hōe-gī (統一主體國民會議) soán-kí-thoân sán-seng, kāng-sî hùi-tû chóng-thóng liân-jīm ê hān-chè. Phok Chèng-hi thàu-kòe *Î-sin Hiàn-hoat*, hō͘ kak-kī chiâⁿ-chò chiong-sin chóng-thóng, choân-bīn si̍t-si kap ka-kiông to̍k-chhâi thóng-tī.

1979 nî 10 goe̍h 26 hō, Phok Chèng-hi pī àm-sat sin-bông, kiat-sok i 18 tang ê to̍k-chhâi thóng-tī, sî-jīm chóng-lí Chhui Kui-hā kè-jīm chóng-thóng, bô-gōa-kú lio̍k-kun siáu-chiòng Choân Tó͘-hoàn tī 12 goe̍h 12 hō hoat-tōng 12·12 kun-sū poān-loān, chiáng-ak kok-ka ê kun-chèng tāi-koân, lo̍h-bóe hoeh-chho tìn-ap Kong-chiu sū-kiāⁿ, chóng-thóng Chhui Kui-hā pī pek lo̍h-tâi, Hân-kok chìn-ji̍p Tē-5 Kiōng-hô-kok sî-kî, Choân Tó͘-hoàn tián-khui kīn-oá 8 tang ê to̍k-chhâi thóng-tī.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tāi-hân Bîn-kok ê le̍k-sú |
| --- |
|  |
| Tāi-hân Bîn-kok Lîm-sî Chèng-hú - Bí Kun-chèng-thaiⁿ - Tē-1 Kiōng-hô-kok - Tē-2 Kiōng-hô-kok (Kok-ka Chài-kiàn Chòe-ko Hōe-gī) - Tē-3 Kiōng-hô-kok - Tē-4 Kiōng-hô-kok - Tē-5 Kiōng-hô-kok - Tē-6 Kiōng-hô-kok |  |

 |
MATLAB ê logo
**MATLAB**, sī **MAT**rix **LAB**oratory ê sok-siá, sī chi̍t khoán iû Bí-kok The MathWorks kong-si chhut-phín ê siong-gia̍p sò͘-ha̍k nńg-thé.

MATLAB sī chi̍t chióng the̍h-lâi chò ián-sǹg-hoat khai-hoat, chu-liāu sī-kak-hòa, chu-liāu hun-sek kap sò͘-ti̍t kè-sǹg ê ko-kai ki-su̍t kè-sǹg gí-giân kiam hō͘-tōng-sek khoân-kéng. Tû-liáu hâng-lia̍t ūn-sǹg, hōe-chè hâm-sek ia̍h chu-liāu tô͘-siōng téng tiāⁿ-tiāⁿ sú-iōng ê kong-lêng í-gōa, MATLAB iā ē-tàng the̍h-lâi kiàn-li̍p sú-iōng-chiá kài-bīn kap ho͘-kiò kî-thaⁿ gí-giân, chhin-chhiūⁿ C, C++, Java, Python kap Fortran, lâi pian-siá thêng-sek.

Sui-jiân MATLAB chú-iàu thēh-lâi chò sò͘-ti̍t ūn-sǹg, m̄-koh i pún-sin chē-chē hù-ka
ê ke-si siuⁿ-á (*toolbox*) iā sek-ha̍p bô-kāng léng-he̍k ê èng-iōng, chhin-chhiūⁿ khòng-chè hē-thóng siat-kè kap hun-sek, tô͘-siōng chhú-lí, sìn-hō chhú-lí kap thong-sìn, kim-iông kiàn-bô͘ kap hun-sek téng-téng. Lēng-gōa koh ū chi̍t ê phòe-thò ê nńg-thé pau Simulink, thê-kion-h chi̍t ê sī-kak-hòa ê khai-hoat khoân-kéng, chia̍p tī hē-thóng bô͘-gí, tōng-thài hē-thóng khai-hoat téng hong-bīn sú-iōng.
**Globalization**. **Top-left**: showing early migration patterns of humans across the globe as part of the history of globalization. **Top-right**: the Namban ship carrying Europeans to trade with Japan. **Middle-left**: the headquarters of the United Nations in international territory within Midtown Manhattan, New York City. **Middle-right**: a branch of the American superstore Walmart, the largest company in the world by revenue as of 2021, in Richmond Hill, Ontario, Canada. **Bottom**: a map of undersea cable connections around the African continent to and from Europe, Asia, and across the Atlantic Ocean.
**Choân-kiû-hòa** ki-pún-tek sī chí tiàm tī bô-kāng só͘-chāi, lī hn̄g-hn̄g ê lâng, hiān-chhú-sī beh hō͘-siong liân-hê piàn khah kán-tan--a. Chit-ê sû mā chí taⁿ lâng khah iông-īⁿ chò tn̂g-tô͘ lú-hêng--a. Thâu-chêng chiah-ê hiān-siōng ē sán-seng, tio̍h kám-siā chhin-chhiūⁿ chhiú-ki-á, bāng-lō͘, hui-hêng-ki kap jîn-chō oē-chhiⁿ ê hoat-bêng.

Pēng m̄-sī sûi-lâng lóng kah-ì choân-kiû-hòa, hoán-tùi ê lâng jīn-ûi choân-kiû-hòa ē kā ta̍k só͘-chāi lóng piàn-chò kāng 1 ê khoán-sek, koh ē kā chāi-tē ê jīn-tông phah-chhat-siau, in lia̍h-kóng tō sī choân-kiû-hòa ún-chún toā keng kong-si, chhin-chhiūⁿ Coca-Cola t.t. lâi tit-tio̍h koh-khah toā ê koân-le̍k, chiah ē chè-chō chē-chē pún-té bô ê chai-e̍h kap būn-tê.

Nā chi-chhî choân-kiû-hòa ê lâng, in thê-chhut: choân-kiû-hòa hō͘ jîn-lūi koh-khah thoân-kat chò-hoé, koh-khah sio-oá, koh choân-kiû-hòa ū khó-lêng ē-thang pang-chān khah sàn-chia̍h ê kok-ka tit-tio̍h keng-chè-siōng ê kái-siān. Lēng-goā bô-kâng kok-ka ê lâng ē khah ū ki-hoē liáu-kái pa̍t kok-ka ê bûn-hòa kap jîn-bîn, thàu-koè hō͘-siong jīn-bat lâi hoat-kiàn jîn-lūi tiong-kan ê chē-chē kiōng-tông-tiám, hoān-sè tùi sè-kài hô-pêng ū lī-e̍k iā bô-tek-khak.

Chéng-kô lâi kóng, chō-sêng choân-kiû-hòa ê kau-thong, thong-sìn, kap chu-sìn kho-ki ê chìn-pō͘, m̄-nā hō͘ lâng hām tē-he̍k tiong-kan ê chih-chiap cheng-ka, mā hō͘ ta̍k khu-he̍k ê chèng-tī, keng-chè kap bûn-hòa sio lo̍h-láu.
**Choân-kiû Chāi-tōe-hòa**（Eng-gí: Glocalisation / Glocalization）. Sī Choân-kiû-hòa（globalization）kap chāi-tōe-hòa（localization）nn̄g-jī ê kiat-ha̍p. Choân-kiû Chāi-tōe-hòa sī chí kò-jîn, thoân-thé, kong-si, cho͘-chit, tan-ūi kap siā-kûn tông-sî ióng-iú "su-khó choân-kiû-hòa, hêng-tōng chāi-tōe-hòa" ê ì-goān kap lêng-le̍k. Chit-ê sû hông sú-iōng lâi tián-sī jîn-lūi liân-kiat bô-kâng chhioh-tō͘ kap kui-bô͘ （ùi tōe-hng kàu choân-kiû）ê lêng-le̍k, koh pang-chān lâng cheng-ho̍k tiong chhioh-tō͘（meso-scale）, ū kài-hān ê "sió a̍h-á"（little-box）ê su-khó.

Iōng-hoat
---------

* Kò-jîn, ka-têng kap cho͘-chit pó-chhî pau-hâm pún-tōe kap tn̂g kū-lî hō͘-tōng ê jîn-chè kau-óng bāng-lō͘.
* Kā te̍k-tēng ê só͘-chāi（sió-tìn, siâⁿ-chhī á-sī kok-ka）soan-pò͘ chòe sè-kài léng-he̍k, tī sè-kài hoān-ûi lāi ū chek-jīm kap khoân-lī. Chit-ê kòe-têng khai-sí tī 1950 nî ê Hoat-kok, siōng khí-seng hông chheng-chòe "mondialisation".

Choân-kiû Chāi-tōe-hòa ê Phín-pâi Cheng-sîn
-------------------------------------------

"Choân-kiû Chāi-tōe-hòa"（glocalization）ê koan-liām sán-seng chhut--lâi, ì-sù sī chí "Choân-kiû-sèng ê chāi-tōe-hòa"（global localization）, kiông-tiāu choân-kiû-hòa pit-su ài kap chāi-tōe-hòa ū chin bā ê kiat-ha̍p.

Choân-kiû Chāi-tōe-hòa ê Chú-iàu Lōe-iông
-----------------------------------------

### Liáu-kái Tong-tōe Bûn-hòa

### Pī-bián Oân-choân Hûiⁿ-hiòng Î-si̍t

### Pó-liû Hông Bóe--khì ê Khì-gia̍p ê He̍k-sim Kè-ta̍t

Chham-khó Chu-liāu
------------------

1. ↑  Barry Wellman, "Little Boxes, Glocalization, and Networked Individualism." Pp. 11-25 in Digital Cities II, edited by Makoto Tanabe, Peter van den Besselaar, and Toru Ishida. Berlin: Springer-Verlag, 2002.
**Rosalind Elsie Franklin** (1920 nî 7 go̍eh 25 ji̍t - 1958 nî 4 go̍eh 16 ji̍t) sī Eng-kok ê seng-bu̍t-bu̍t-lí-ha̍k-ka kap X kng-sòaⁿ cheng-thé-ha̍k-ka (*crystallographer*), chú-iàu ê gián-kiù sī DNA, pēⁿ-to̍k, mûi-thoàⁿ (*coal*) kap chio̍h-ba̍k (*graphite*) ê kò͘-chō. 

Franklin tùi DNA só͘ hip ê X kng-sòaⁿ hôe-chiat (*X-ray diffraction*) siòng-phìⁿ kap gián-kiù hun-sek, sī Francis Crick kap James D. Watson tī 1953 nî kái chhut DNA kò͘-chō ê koan-kiàn kap chèng-kù. Franklin mā-sī tobacco mosaic virus kap polio virus ê chá-kî gián-kiù-chiá. 

Franklin chhut-sì kap kòe-sin tī Eng-kok London.

Chhut-sin
---------

Franklin sī 1920 nî 7 goe̍h 25 ùi Lûn-tun ê Notting Hill chhut-sì--ê; sī Iû-thài ka-têng chhut-sin. I-ê lāu-pē Ellis Arthur Franklin sī gîn-hâng-ka; lāu-bú hō chò Muriel Frances Waley. Franklin só͘-sio̍k ê ka-hē sī 1763 nî tùi Silesia ê Breslau kòe Eng-lân--ê, in goân sèⁿ *Fraenkel*, āu-bé chiah kái chò Eng-gí-hòa ê *Franklin*.

1932 nî 1 goe̍h, Franklind ji̍p Lûn-tun ê Sèng Pó-lô Lú-ha̍k-hāu (*St Paul’s Girls’ School*) tha̍k tiong-o̍h.

Tā-ha̍k-seng sî-kî
------------------

1938 nî, Franklin ji̍p Cambridge Tāi-ha̍k ê Newnham Ha̍k-īⁿ, chi̍t keng cha-bó͘ ha̍k-hāu. Hit-tang-chūn Cambridge í-keng siu cha-bó͘ ha̍k-seng, m̄-koh iáu-bōe chiàⁿ-káng chiong in tòng chò phó͘-thong ê tāi-ha̍k-seng. Newnham kap Girton ha̍k-īⁿ ê lú-ha̍k-seng sī hān-chè tī cha-po͘ ê 10 phah-sén í-hā ê pí-le. Tī ha̍k-īⁿ ê sî, Rosalind o̍h liáu pau-koat hòa-ha̍k, bu̍t-lí-ha̍k, sò͘-ha̍k kap khòng-bu̍t-ha̍k téng kho-bo̍k; i lēng-gōa ia̍h siōng chi̍t khoán kà kho-ha̍k Tek-gí ê hòa-ha̍k-khò.

Tī Newnham ê tē-jī tang, Franklin o̍h liáu tàn-pe̍h-chit ê chih-áu, hu̍t-sng ê sêng-hun kap sèng-chit téng tì-sek, kiam ha̍p-si̍p lī-ēng X siā-sòaⁿ sàn-loān (*scattering*) ê gián-kiù hong-hoat, chìn-chi̍t-pō͘ hiòng kiat-chiⁿ-ha̍k (i āu--lâi ê choan-gia̍p) hoat-tián. 1940 nî 10 goe̍h, Franklin khai-sí i tī Cambridge ê tē 3 tang kiam siāng bóe tang, tong-sî Tek-kok tng teh hiòng Eng-kok hoat-tōng khong-si̍p.

Pa-lí sî-kî
-----------

1947 nî 2 goe̍h, Franklin khì kàu Pa-lí, tī hia ê Kok-ka Hòa-ha̍k Ho̍k-bū Tiong-iong Si̍t-giām-sek (*Laboratoire central des services chimiques de l'État*) chò gián-kiù.

Koan-liân bûn-chiuⁿ
-------------------

* Photo 51

Chham-chiàu
-----------

### Su-chì

* Maddox, Brenda (2002). *Rosalind Franklin*. HarperCollins Publisher. ISBN 9780062283504.

### Chù-kha

1. ↑  Watson JD, Crick FHC (1953). "A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid". *Nature* **171**: 737–738. Full text PDF
2. ↑  **Double Helix: 50 Years of DNA.** Nature archives. Nature Publishing Group
3. ↑  Maddox 2002, 1 — Once in Royal David’s City
4. 1 2  Maddox 2002, 2 — Once a Paulina
5. 1 2  Maddox 2002, 4 — Never Surrender
6. ↑  Maddox 2002, 6 — Woman of the Left Bank

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 5856648
* LCCN: n2001016339
* ISNI: 0000 0000 6679 9514
* GND: 12408544X
* SELIBR: 313786
* SUDOC: 083368078
* BNF: cb14486659t (data)
* BIBSYS: 2111890
* NDL: 00620682
* NKC: xx0059521
* BNE: XX1305459

 |

 |
**Chhit-tè-chhù** (七塊厝) sī Tâi-oân Pîn-tong-koān Lâm-chiu-hiong lāi ê chi̍t-ê tē-hng, hêng-chèng-siōng sī siat chò **Chhit-tè-chhoan** (-村), koán-lâi tû-liáu Chhit-tè-chhù pún chng, koh ū Hoan-á-chhù (番仔厝) kap Lô-ka-chng (羅家莊) téng chng-thâu. Chiàu 2014 nî 10 goe̍h thóng-kè, thong chhoan jîn-kháu ū 1260 lâng.

Tē-lí
-----

Chhit-tè-chhù pún chng ūi tī leh Pîn 73 Sòaⁿ kong-lō͘ ê tang-pêng, chng lāi ū chi̍t keng Lâm-an-kiong (南安宮).

Le̍k-sú
-------

1815 nî ê sî, Chhit-tè-chhù thàng Tang-káng ê chúi-lō͘ khai-thong, chiâⁿ chò sī seng-lí chek-chhī ê tē-tiám.

Chhit-tè-chhù sī 1920 nî só͘ siat Nâ-piⁿ-chng ē-té ê tōa-jī. Chiàu 1935 nî ê thóng-kè, khiā-khí jîn-kháu ū 685 lâng.

1951 nî, Chhit-tè-chhù pun hō͘ sin siat ê Khe-chiu-hiong (āu-bóe kái hō Lâm-chiu) koán-lí.

Chham-khó
---------

* 林楷原 (2015). *小聚落大故事—屏東縣南州鄉七塊厝聚落發展之研究* (sek-sū thesis). 慈濟大學 人類發展學系碩士班.

1. ↑  臺灣總督官房調查課 (1936). *昭和十年末 臺灣常住戶口統計*.

Liân-kiat
---------

* Google (2017-02-15). "七塊厝" (Map). *Google Maps*. Google. 2017-02-15 khòaⁿ--ê.
Miranda Otto (2012).
**Miranda Otto** (1967 nî 12 goe̍h 16 ji̍t chhut-sì ) sī chi̍t-ūi Australia ê cha-bó͘ ián-goân. Otto ê siang-chhin kah sió-mōe mā lóng sī ián-goân. Otto ê ián-gē seng-gâi chū 1986 nî khai-sí, káu taⁿ í-keng ián-chhut kòe chōe-chōe tiān-iáⁿ chok-phín. *Emma's War* sī Otto ê tē-it pái tī tōa-gîn-bō͘ ián-chhut; i tī tiān-iáⁿ tong-tiong sek-ián chi̍t-ūi tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kî-kan poaⁿ-sóa káu Ò-tāi-lī-a chng-kha seng-oa̍h ê siàu-lú. Chiap-sio̍k lo̍h-lâi ê kúi-nā tang, Otto kè-sio̍k chhut-ián chōe-chōe pō͘ Ò-tāi-lī-a tiān-iáⁿ, tit-tio̍h kóng-tāi ê hó-phêng. 1990 nî-tāi, Otto tī *The Thin Red Line* kah *What Lies Beneath* lāi-bīn ê ián-chhut tit-tio̍h Hollywood ê chù-ì. Otto siōng chhut-miâ ê ián-chhut kak-sek sī *The Lord of the Rings* lāi-bīn ê Éowyn.

Otto ê miâ tī Hoâ-gí hoan-e̍k chò **Bí-lân-ta̍t Ò-tô͘** (Hàn-jī: 米蘭達·奧圖).

Chá-nî
------

Miranda Otto tī Australia Queensland ê Brisbane chhut-sì. In lāu-pē Barry Otto, lāu-bú Lindsay Otto, kah sió-mōe Gracie Otto lóng sī ián-goân. Otto tī Brisbane kah Sin Lâm Wales ê Newcastle tōa-hàn. Tī i 6 hòe ê sî-chūn, pē-bú lī-iân, i bat té-kî tòa tī Hiang-káng. Otto ē tēng-kì káu Sydney hām lāu-pē tàu-tīn kòe chiat-ji̍t kah chiu-boa̍t, mā in-chhú tùi piáu-ián sán-seng tio̍h hèng-chhù.

Gín-á-sî ê Otto ē tī êng-kang hām pêng-iú tàu-tīn pian-siá kio̍k-pún, siat-kè ho̍k-chong kah thoân-toaⁿ.

Sū-gia̍p
--------

Su-seng-oa̍h
------------

Chok-phín
---------

Chham-khó
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Miranda Otto*** |

1. ↑  "The Right Stage of Life". *The Sydney Morning Herald*. 2005-09-26. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2013-09-21. 2014-01-17 khòaⁿ--ê.
2. ↑  Scobie, Claire (2005-06-26). "Balancing Act". *The Herald Sun*.
3. ↑  Keenan, Catherine (2005-10-01). "Family Viewing". *The Sydney Morning Herald*. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2013-09-21. 2014-01-17 khòaⁿ--ê.
4. ↑  Williams, Sue (2003-07). "Doing It Her Way". *The Australian Women's Weekly*. goân-loē-iông tī 2007-10-17 hőng khó͘-pih. 2007-10-17 khòaⁿ--ê.

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

* Miranda Otto tī Bāng-lō͘ Tiān-iáⁿ Chu-liāu-khò͘
Jean-Luc Ponty e jazz
Chit phiⁿ bûn-chiuⁿ m̄-sī teh kóng Chhiú-hong-khîm.
**Chhiú-khîm** (手琴) mā kiò-chò **bai-ó͘-lín** (バイオリン), sio̍k-tī hiân-ga̍k-khì lāi-té ê e-hiân ga̍k-khì. Chhiú-khîm téng-koân bô chò gān-chū iah pa̍t-hāng hō-thâu, e chhiú-khîm ê lâng tio̍h khò im-kám kap kì-tî lâi koat-tēng beh chhi̍h hiân ê toh-ūi, koh tio̍h án-choáⁿ soá tín-tāng.

Chhiú-khîm ê 4 tiâu hiân hō-chò G, D, A kap E, e khîm ê lâng sī kā khîm hē tī tò-pêng pn̄g-sî-kut kap ē-hâi tiong-kan, tò-chhiú ê chéng-thâu-á chhi̍h hiân khòng-chè im-koân, chiàⁿ-chhiú gia̍h e-á (keng) lâi e khîm-hiân.

Chit-khoán ga̍k-khì sī hiân-ga̍k-khì lāi-té siōng-kài sè-ki koh im-koân siōng-kài koân--ê, e chhiú-khîm ê im-ga̍k-ka, lâng it-poaⁿ kiò in **chhiú-khîm-chhiú** iah **bai-ó͘-lín-chhiú**.

Chhiú-khîm beh chò hō͘ hó, su-iàu ho̍k-cha̍p ê ki-su̍t kap keng-giām ê lia̍p-chek, sè-kài-siōng ū chi̍t-koá chin chhut-miâ ê chhiú-khîm-chiūⁿ, Antonio Stradivari tō sī in lāi-té ê 1 ê.

Chham-khó chu-liāu
------------------

1. ↑  Ogawa Naoyosi, pian. (1931). "chhiú-khîm". *Tai-Nichi Dai Jiten* 臺日大辭典 [*Tâi-Ji̍t Tōa Sû-tián*] (ēng Ji̍t-pún-gí).


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Category:Violins*** |
Hân-kok ê ián-oân Kim Siù-hiân kap Choân Tì-hiân
**Hân-kok tiān-sī-kio̍k**, kán-chheng **Hân-kio̍k** (韓劇), sī Hân-kok chè-chok ê tiān-sī-kio̍k. 1980 nî-tāi, Hân-kio̍k tòe tiān-sī ê chhái-sek-hoà ta̍uh-ta̍uh heng-khí. 1990 nî-tāi, Hân-kok siu-tēng *Tiān-sī-hoat*, ún-chún bîn-êng kap iú-soàⁿ ê tiān-sī-tâi chìn-ji̍p tiān-sī hòng-sàng sán-gia̍p. 1991 nî, bîn-êng siong-gia̍p tiān-sī-tâi SBS ê sêng-li̍p hō͘ Hân-kio̍k sán-gia̍p hêng-sêng KBS, MBC kap SBS saⁿ toā kong-si siong-gia̍p-hoà ê ūn-chok keh-kio̍k. 1997 nî, Hân-kio̍k *Ài-chêng sī Siáⁿ-mi̍h* tī Tiong-kok Tiong-iong Tiān-sī-tâi ê jia̍t-kông hòng-sàng, hō͘ Hân-kio̍k khai-sí tī Tiong-kok, Tâi-oân, Ji̍t-pún kap Tang-lâm-a tē-khu liû-hêng, chiâⁿ-chò "Hân-liû" ê tiōng-iàu cho͘-sêng pō͘-hūn. 2000 nî khai-sí, Hân-kio̍k kap Hân-liû tī sè-kài koh-khah toā hoān-ûi ê lâi liû-hêng, chèng-sek chìn-ji̍p heng-sèng-kî.

Hân-kok tiān-sī-tâi it-poaⁿ sī hiòng hā-sio̍k ê iáⁿ-sī chè-chok kong-si chù-bûn tiān-sī-kio̍k, bô su-iàu chè-phìⁿ-jîn lâi khó-lū chu-kim tiû-pī kap chhī-tiûⁿ siau-lō͘ ê tāi-chì. In-chhú, thoân-thóng ê Hân-io̍k chè-chok bô͘-sek sī "PD ha̍p-it", iā-chiū-sī chè-phìⁿ-jîn kap tō-ián ê chit-chek iû kāng chi̍t ê lâng lâi tam-jīm, hō-chò PD (Eng-gú lāi *producer* kap *director* ê ì-sù). Lēng-goā, Hân-kio̍k chhái-chhú chi̍t-bīn siá, chi̍t-bīn hip ê thé-chè. Tiān-sī-kio̍k khai-hip chêng, it-poaⁿ kan-na su-iàu saⁿ hun-chi it ê kio̍k-pún kap tāi-thò. Tiān-sī-kio̍k ê hòng-sàng it-poaⁿ mā kan-na su-iàu 30% chó-iū ê oân-sêng phìⁿ. Ūi-tio̍h beh tui-kiû siu-sī-lu̍t, kio̍k-cho͘ jîn-oân ē-tàng kin-kì koan-chiòng ê su-kiû khak-tēng kio̍k-chêng ê hoat-tián kap chòe-āu ê kiat-kio̍k.

Hân-kio̍k thé-hiān tio̍h Hân-kok tang-sai hūn-ha̍p bûn-hoà ê te̍k-tiám, thàu-kòe piáu-hiān jîn-sèng ê bí-lē, o-ló chin, siān, bí, sok-chō chip-koat, kian-jím, chiong-boán goân-khì ê jîn-bu̍t hêng-siōng, chhiòng-tō ang-á-bó͘ un-ài, iú-hàu pē-bú, chiâⁿ-si̍t sìn-iōng, tin-sioh chheng-chêng téng-téng thoân-thóng Jû-ka su-sióng.
Hân Chiàn
**Hân Chiàn** (韓戰; 1950 nî 6 goe̍h 25 ~ 1953 nî 7 goe̍h 27), mā kiò chò **Hân-kok Chiàn-cheng** (韓國戰爭) ia̍h **Tiâu-sián Chiàn-cheng** (朝鮮戰爭), tī Pak Hân mā hō-chò **Chó͘-kok Kái-hòng Chiàn-cheng** (祖國解放戰爭), sī chi̍t tiûⁿ hoat-seng tī Tiâu-sián Poàn-tó téng, Pak Hân (ū So͘-liân kap Tiong-kok chi-chhî) kap Lâm Hân (ū Bí-kok chi-chhî) chi-kan ê chiàn-cheng. Hân Chiàn ùi 1950 nî 6 goe̍h 25 hō Pak Hân chhim-ji̍p Lâm Hân khai-sí, sòa--lo̍h-lâi tī siang-hong pian-kài sī chē-chē tiûⁿ bú-chong chhiong-tu̍t. Lo̍h-bóe, Liân-ha̍p-kok (í Bí-kok ûi-chú) chhut-tōng kun-tūi chi-oān Lâm Hân; Tiong-kok chhut-tōng kun-tūi chi-oān Pak Hân, ah So͘-liân mā hō͘ Pak Hân chi-chhî.

Tiâu-sián Poàn-tó chó-ûi Bí-kok kap So͘-liân siang-hong Léng Chiàn ê chi̍t khoân, lâm-pak pī pun chò nn̄g ê chèng-hú. Lâm-pak siang-hong lóng seng-chheng ka-kī chiah sī Poàn-tó téng ê ha̍p-hoat chèng-hú, bô sêng-jīn kóng he sī éng-kú pian-kài. Tùi-li̍p tī 1950 nî 6 goe̍h 25 hō So͘-liân chi-chhî ê Pak Hân kun-tūi hāⁿ kòe pian-kài chìn-jip Lâm Hân ê sî-chūn, choán-piàn chò tōa kui-bô͘ ê chiàn-cheng. Liân-ha̍p-kok An-chôan Lí-sū Hōe phe-chún pēng cho͘-sêng kun-tūi, pang-chō͘ Lâm Hân lâi tùi-khòng Pak Hân. 21 ê Liân-ha̍p-kok chi-chō͘ Liân-ha̍p-kok kun-kūi, kî-tiong Bí-kok ê kun-sū jîn-oân chiàm 90%.

Hō-miâ
------

Tī Lâm Hân, it-poaⁿ iōng 625 ia̍h **6.25 tōng-loān** (6.25 동란/動亂) lâi kóng chit tiûⁿ chiàn-cheng.

Tī Pak Hân, koaⁿ-hong ê chèng-sek miâ-hō sī **Chó͘-kok Kái-hòng Chiàn-cheng** ia̍h **Tiâu-sián Chiàn-cheng**.

Tī Tiong-kok, koaⁿ-hong ê chèng-sek miâ-hō hō-chò **Khòng-Bí Oān-Tiâu Chiàn-cheng** (抗美援朝战争), m̄-koh "Tiâu-sián Chiàn-cheng" kî-si̍t khah chia̍p teh iōng. Tī Hiong-káng kap Ò-mn̂g tē-khu, "Hân Chiàn" khah chia̍p sú-iōng.
Teresa Palmer (2012).
**Teresa Mary Palmer** (1986 nî 2 goe̍h 26 ji̍t chhut-sì ) sī chi̍t-ūi Ò-tāi-lī-a ê cha-bó͘ ián-goân kiam model. *2:37* (2006) sī i-ê tē-it pái tiān-iáⁿ ián-chhut. Palmer jiân-āu mā ū chham-ú *The Grudge 2* (2006), *December Boys*, kap tông-ōe kò͘-sū *Bedtime Stories* (2008). 2010 káu 2011 nî, i iáu-ū *The Sorcerer's Apprentice*, *I Am Number Four*, kap *Take Me Home Tonight* téng-téng chok-phín. 2013 nî, i ián-chhut kiong-si chêng-ài kò͘-sū *Warm Bodies* kap lōng-bān chiàn-cheng tiān-iáⁿ *Love and Honor*. 2014 nî, i koh ián-chhut lōng-bān hì-chhut *Parts Per Billion*, khióng-pò͘ tiān-iáⁿ *Cut Bank*, iáu-ū hām in ang Mark Webber ha̍p-chok ê to̍k-li̍p hì-chhut *The Ever After*. I tī 2015 nî chham-ú o͘-sek hí-kio̍k-phìⁿ *Kill Me Three Times* kap Terrence Malick kàm-tok chí-tō ê *Knight of Cups*.

Chá-nî
------

Gōa-pō͘
-------

* Teresa Palmer tī Bāng-lō͘ Tiān-iáⁿ Chu-liāu-khò͘

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Teresa Palmer*** |
**Tōa-pêⁿ-nâ** (大坪林) sī Tâi-oân Sin-pak-chhī Sin-tiàm-khu ē-té ê tē-hng, óa tī Kéng-bí-khe lâm kîⁿ. Pún tē-khu lāi-bīn ū Tâi-pak Chia̍t-ūn ê Tōa-pêⁿ-nâ-chām.

Tē-lí
-----

Tōa-pêⁿ-nâ ê tang-lâm-pêng sī Chio̍h-tēng soaⁿ kûn, lēng-gōa saⁿ pêng sī Sin-tiàm-khe kap Kéng-bí-khe hô-chhoan-tē. Pún tē-hng pún-sin sī chi̍t-ê sió khóa ū 10 kong-chhiò chó-iū khí-lo̍h ê pêⁿ-po͘ tē-hêng.

Le̍k-sú
-------

1753 nî, Tōa-pêⁿ-nâ gia̍p-chú Siau Biāu-heng (蕭妙興) thê-kiong só͘-chāi hō͘ Koeh Sek-liû (郭錫瑠) chhōa-thâu ê khún-hō͘ khui-chùn, 1760 nî-tāi goân-sêng.

Ji̍t-pún sî-tāi āu-kî pún tē-hng sī siat chò Sin-tiàm-ke ē-té ê tōa-jī, nā chiàu 1935 nî ê thóng-kè, ū jîn-kháu 7145 lâng. Hit-tong-sî ē tōa-jī ē-té, pau-koat Sin-tiàm, Chhit-tiuⁿ (七張), Pó-táu-chhù (寶斗厝), Jī-cha̍p-tiuⁿ, Cha̍p-jī-tiuⁿ, Cha̍p-sì-tiuⁿ téng sió-jī (小字).

Chham-khó
---------

1. 1 2  張瓊文 (2001). *土地、社會與國家：新店地區的空間性轉化* (sek-sū thesis). 國立臺灣師範大學 地理研究所.
2. ↑  臺灣總督官房調查課 (1936). *昭和十年末 臺灣常住戶口統計*.

Liân-kiat
---------

* Google (2017-01-13). "大坪林" (Map). *Google Maps*. Google. 2017-01-13 khòaⁿ--ê.
**Kiōng-tông-gú** (共同語) sī gí-giân-ha̍k ê chi̍t ê tēng-gī. I sī tī sú-iōng kāng-khoán gí-giân ê khu-he̍k tiong, pī kóng-hoat sú-iōng ê gí-giân hêng-sek. Kiōng-tông-gú sī in-ūi tn̂g-kî ê bûn-hoà kap kau-liû si̍p-koàn ê lúi-chek só͘ lâi sán-seng ê gí-giân hêng-sek. Kiōng-tông-gú kap hong-giân, su̍t-gí ia̍h-sī te̍k-tēng siā-hōe kai-chân ê iōng-gí bô-kāng. Kiōng-tông-gú koh ē-ēng hun chò piau-chún-gú kap kháu-gí nn̄g chióng hêng-sek.

Piau-chún-gú
------------

Siông-sè chhiáⁿ khoàⁿ: Piau-chún-gú
Piau-chún-gú sī chi̍t khoán piau-chún-hòa ê gí-giân hêng-sek, khū-iú kò͘-tēng ê kui-chek. I sī gú-giân he̍k-tek, iû-kî sī tī ha̍k-hāu kàu-io̍k ê kui-chek. Piau-chún-gú ē khan-liân tio̍h chiàⁿ-siá-hoat, hoat-im kap bûn-hoat téng-téng, mā ē khí khan-liân tio̍h ài chhái-iōng it-tēng gú-thé só͘ su-siá ê bûn-pún choān-siá, chhin-chhiūⁿ phoe, kán-le̍k, kì-lio̍k, pò-tō í-ki̍p tùi sū-bu̍t ê biâu-su̍t. Tī ta̍k khoán gí-giân tiong, toā-to-sò͘ ê gí-giân tù-chok lóng sī í piau-chún-gú chò-ûi pian-choān ê tùi-siōng.

Kháu-thâu-gú
------------

Siông-sè chhiáⁿ khoàⁿ: Kháu-gí
Kháu-gí pēng bô thóng-it ê hêng-sek chûn-chāi, só͘-í iā bô chìn-hêng-kòe piau-chún-hòa ê tōng-chok. Chit khoán gí-giân ê hêng-sek chú-iàu sī tī su-jîn hoān-tiû ia̍h-sī kò-jîn tâm-ōe tiong sú-iōng, jî-chhiáⁿ koh ē siū-tio̍h ta̍k-ūi hong-giân ê éng-hióng, só͘-í ta̍k-ūi ê kháu-gí iā lóng ū chha-pia̍t.

Siong-koan
----------

* Thong-iōng-gú
**Chéng-cho̍k-chú-gī** sī 1 chióng sìn-liām, lia̍h-kóng ū-ê chéng-cho̍k iah-sī cho̍k-kûn pí pa̍t-ê khah hó. Ū chit-khoán sìn-liām ê lâng hō-chò chéng-cho̍k-chú-gī-chiá.

Jîn-lūi sù-siông ē kā lâng hun-chò bô-kâng ê kûn-thé, hun-thiah ê piau-chún, chia̍p-chia̍p sī chin bêng ê goā-piáu khoán-sek, pí-lūn: phoê-hu ê sek-chúi t.t. M̄-koh án-ne lâi kā lâng hun-chò bô-kâng ê kûn-thé pēng bô-tiāⁿ-tio̍h tō sī chéng-cho̍k-chú-gī. Chéng-cho̍k-chú-gī só͘ chú-tiuⁿ--ê, sī jîn-lūi tiong-kan ê kûn-thé, ū khah-hó kap khah-bái ê cheng-chha tī leh. Kah nā chéng-cho̍k sī láng ùi i ê chó͘-kong-á só͘ ûi-thoân--lâi-ê, chéng-cho̍k-chú-gī tō ē kā chi̍t-pō͘-hūn lâng khoàⁿ-chò khah hó lēng-goā ê lâng, in-toaⁿ to̍k-to̍k sī in ê chó͘-sian bô-sio-siâng.

Kho-ha̍k-ka it-poaⁿ-tek jīn-ûi chéng-cho̍k sī ùi tī 1 ê só͘-chāi tn̂g sî-kan khiā-khí ê ka-cho̍k só͘ seⁿ-thoàⁿ--lái-ê, m̄-koh, lóng-chóng ê lâng-chéng tiong-kan sī ē-tàng hō͘-siong phoè-ha̍p seⁿ-chhut hō͘-è--ê, iā án-ne ū-ê kho-ha̍k-ka bô siong-sìn chéng-cho̍k sī 1 hāng kho-ha̍k sū-si̍t, in ê lí-iû sī ta̍k-ê kò-jîn kap kò-jîn pún-sin mā ū chiok toā ê cheng-chha tī leh, koh nā khoàⁿ bô-kâng chéng-cho̍k lāi-té ê lâng, mā thang hoat-hiān in ū bē-chió kiong-tông ê te̍k-cheng.

Hiān-chhú-sî chin chē kok-ka tī hoat-lu̍t-siōng pēng bô àn chéng-cho̍k lâi chhú bô-kâng ê tùi-thāi, bô hun sī toh-chi̍t-ê chéng-cho̍k ê jîn-bîn koân-lī lóng pêng-téng.

Sui-bóng toā-to-sò͘ ê kûn-thé lóng ē tùi in pún-sin kám-kak êng-kng, m̄-koh siong-sìn chéng-cho̍k-chú-gī, ē hō͘ lâng khì chau-that pa̍t-ê cho̍k-kûn, pau-koat pak-siah pa̍t-ê cho̍k-kûn ê koân-lī, koh-khah sī khì siong-hāi in ê sèⁿ-miā. Koè-khì, ū-ê kok-ka tō bat hō͘ chéng-cho̍k-chú-gī ê chèng-hú thóng-tī--koè, chhin-chhiūⁿ Nazi Tek-kok, Bîn-koân Ūn-tōng chìn-chêng ê Bí-kok, kap si̍t-hêng Keh-khui Chèng-chhek (*apartheid*) ê Lâm-hui. Tī thâu-chêng chiah-ê lē--ni̍h, chin chē lâng sit-khì chū-iû iah sèⁿ-miā ê khí-tī, kan-taⁿ sī in-ūi in ê chéng-cho̍k.

Chéng-cho̍k-chú-gī ê thoân-thé ū Ku Klux Klan (KKK), Nazi-tóng téng-téng.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Chèng-tī ì-sek-hêng-thài |
| --- |
|  |
| 
* Bîn-cho̍k-chú-gī
* Bîn-cho̍k pó-siú-chú-gī
* Bîn-chú siā-hōe-chú-gī
* Chéng-cho̍k-chú-gī
* Chìn-pō͘-chú-gī
* Chheⁿ-sek bû-chèng-hú-chú-gī
* Chheⁿ-sek kang-hōe-chú-gī
* Chū-iû-chú-gī
* Chū-iû-lâng-chú-gī
* Chū-iû-lâng siā-hōe-chú-gī
* Chū-iû pó-siú-chú-gī
* Fasci-chú-gī
* Goân-lí-chú-gī
* Hui-thóng-tī-chú-gī
* Hui-thóng-tī kang-hōe-chú-gī
* Hui-thóng-tī kiōng-sán-chú-gī
* Hui-thóng-tī siā-hōe-chú-gī
* Hu̍t-kàu siā-hōe-chú-gī
* Islam-chú-gī
* Islam goân-lí-chú-gī
* Islam siā-hōe-chú-gī
* Jîn-bûn pó-siú-chú-gī
* Kái-hòng sîn-ha̍k
* Kang-hōe-chú-gī
* Khoân-kéng-chú-gī
* Kiōng-sán-chú-gī
* Kiōng-tông-thé-chú-gī
* Ki-tok-kàu bîn-chú-chú-gī
* Ki-tok-kàu kiōng-sán-chú-gī
* Ki-tok-kàu siā-hōe-chú-gī
* Kun-kok-chú-gī
* Sè-kài-chú-gī
* Seng-thài siā-hōe-chú-gī
* Siā-hōe bîn-chú-chú-gī
* Siā-hōe-chú-gī
* Siā-hōe chū-iû-chú-gī
* Pó-siú-chú-gī
* Pó-siú chū-iû-chú-gī

 |
|  |
| **Chèng-tī chú-tê** |

 |
Tân Uí-ûn
**Tân Uí-ûn** (Hàn-jī: **陳偉殷**; 1985/7/21-) sī Tâi-uân Iá-kiû ūn-tōng-uân, tī Ko-hiông-tshī (高雄市) tshut-sì, Tâi-uân-lâng (台灣人). Kok-li̍p thé-io̍k tāi-ha̍k (國立體育大學) pit-gia̍p. I ê motto sī "Isshōkenmei (一生懸命, いっしょうけんめい)". Tâi-uân muî-thé tiānn-tiānn kiò i "**Ûn-a**" (殷仔), in-uī "殷" tsit jī ê Huâ-gí huat-im kah Bân-lâm-gí ê "**gín-á**" (囡仔) tsin sio-siāng; līng-guā, i mā hōo lâng kiò-tsò "**Tâi-uân ing-hiông**" (台灣英雄, "殷" kah "英" tī Huâ-gí huat-im tsiânn sîng).

Tân Uí-ûn khah-tsá tī NPB Tiong-ji̍t Dragon (中日ドラゴンズ) tsò tâu-tshiú, bái-tshiú, 2009 nî I sī NPB Tiong-iong liân-bîng ê hông-gū-lu̍t ông, I āu--lâi suá khì Bí-kok, tsit-má tsuán tī-leh MLB ê Baltimore Orioles. I sī uì Ji̍t-pún sîng-kong tsuán khì Bí-kok ê thâu tsi̍t uī Tâi-uân tâu-tshiú. 2012 nî, i sī Orioles tsuân tuī thê tio̍h siōng tsē sìng-lī ê tâu-tshiú (12 sìng), khiā tsāi sian-huat tâu-tshiú ê siú-pī uī-tì.

Kì-lo̍k
-------

### NPB

|  | Kiû-thuân | |  | Sian-huat| | Uân-tâu| | Uân-hong| |  |  |  | Kiù-uān| | Tiong-kè| |  |  |  | an-tánn| | Homerun| |  | thiau-kang pó-sàng| |  | Sanshin| |  |  |  |  |  | WHIP |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2005 | Tiong-ji̍t Dragon | 10 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 | ---- | 92 | 19.1 | 29 | 3 | 6 | 0 | 0 | 20 | 2 | 0 | 17 | 13 | 6.05 | 1.81 |
| 2008 | 39 | 14 | 1 | 1 | 0 | 7 | 6 | 0 | 12 | .538 | 474 | 114.2 | 101 | 7 | 33 | 0 | 5 | 107 | 5 | 0 | 40 | 37 | 2.90 | 1.17 |
| 2009 | 24 | 23 | 5 | **4** | 2 | 8 | 4 | 0 | 0 | .667 | 644 | 164.0 | 113 | 10 | 40 | 0 | 3 | 146 | 2 | 0 | 32 | 28 | **1.54** | **0.93** |
| 2010 | 29 | 27 | 3 | 2 | 0 | 13 | 10 | 0 | 1 | .565 | 773 | 188.0 | 166 | 21 | 49 | 2 | 8 | 153 | 5 | 0 | 63 | 60 | 2.87 | 1.14 |
| 2011 | 25 | 24 | 4 | 1 | 2 | 8 | 10 | 0 | 0 | .444 | 659 | 164.2 | 138 | 9 | 31 | 2 | 5 | 94 | 2 | 0 | 57 | 49 | 2.68 | 1.03 |
| Lóng-tsóng | 127 | 89 | 13 | 8 | 4 | 36 | 30 | 1 | 14 | .545 | 2642 | 650.2 | 547 | 50 | 159 | 4 | 21 | 520 | 16 | 0 | 209 | 187 | 2.59 | 1.09 |

### MLB

Su-hā Sing-ua̍h
---------------

Tân Uí-ûn, 2012/5/10.
* Tân Uí-ûn tī 2009 nî kiat-hun, in bóo Tshuà Ì-bûn (蔡意雯) sī siōng-pan tsia̍h-thâu-lōo ê.

Guā-pōo
-------

* Tân Uí-ûn tī Facebook ê ia̍h-bīn.
**Tân Éng-hôa** ê sîn-siōng.
**Tân Éng-hôa** (Hàn-jī: 陳永華; 1634 nî  – 1680 nî ), sī Tâi-oân Tang-lêng Ông-tiâu ê bûn-bú tāi-sîn, pió-jī **Ho̍k-hú** (復甫), sè-hō **Bûn-chèng** (文正). 

Tân Éng-hôa tī Ē-mn̂g chhut-sì, in lāu-pē sī Tiong-kok Bêng-tiâu ê kí-jîn Tân Téng (陳鼎). Tân Éng-hôa 15 hòe ê sî-chūn, in lāu-pē tam-jīm Tâng-oaⁿ-koān ê kàu-jū, āu-lâi khì hō Chheng-tiâu kun-tūi sat-hāi. Tī i 23 hòe ê sî-chūn, Tēⁿ Sêng-kong tī Ē-mn̂g kiàn-li̍p chèng-koân. 1656 nî, Tân Éng-hôa keng-iû peng-pō͘ sī-nn̂g Ông Tiong-hàu ê kài-siāu, chiâⁿ-choè Tēⁿ Sêng-kong ê kun-su, siū-hong **Chu-gī chham-kun** (諮議參軍), Tēⁿ Sêng-kong koh o-ló i "*Ho̍k-hú nái kim chi Gō͘-liông*" (復甫乃今之臥龍).

Tân Éng-hôa ê hu-jîn sī Âng Siok-cheng (洪淑貞); tī Tâi-oân le̍k-sú sīong, in ê kiáⁿ-jî lóng chin ū miâ-siaⁿ. Tân Éng-hôa tē-2 ê hāu-siⁿ Tân Bōng-kiû (陳夢球) sī Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi ê tē-it ūi chìn-sū, cha-bó͘-kiáⁿ sī Tang-lêng kàm-kok sè-chú Tēⁿ Khek-chong ê chèng-sek -- Sè-chú-hui Tân--sī (世子妃陳氏).

Āu-sì iâu-thoân Tân Éng-hôa chiū-sī Thian-tē-hōe ê chhòng-li̍p-chiá **Tân Kīn-lâm** (陳進南), tiāⁿ-tiāⁿ tām hiān-tāi ê bú-hia̍p sió-soat tang-tiong chhut-hiān.
Tân Tiong-hô
**Tân Tiong-hô** (陳忠和), Hok-kiàn-séng Chiang-chiu Liông-hái lâng, 1957 nî 10 ge̍h 2 hō chhut-sì, hiān-jīm **Tiong-kok Kok-ka Lú-chú Pâi-kiû-tūi** chú-kàu-liān.

Keng-le̍k
---------

* 1976 nî, Hok-kiàn Lâm-chú Pâi-kiû-tūi tūi-ôan.
* 1979 nî, tī Kok-ka Lú-chú Pâi-kiû-tūi tam-jīm phôe-liān kàu-liān.
* 1986 nî, tam-jīm Hok-kiàn Lú-chú Pâi-kiû-tūi kàu-liān. Sêng-chek sī : Chôan-kok Lú-pâi Kah-kip Liân-sài tē-3-miâ, Tē-6-kài Chôan-kok Ūn-tōng-hōe kòan-kun.
* 1989 nî, tam-jīm Kok-ka Lú-pâi chō·-lí kàu-liān, hia̍p-chō· chú-kàu-liān **Ô· Chìn**.
* 1993 nî, Hok-kiàn Lú-pâi chú-kàu-liān, chhōan-niá Hok-kiàn Lú-pâi àn kah-B seng-kip kàu kah-A
* 1995 nî, tò-tńg-khì Kok-ka Lú-pâi, hia̍p-chō· chú-kàu-liān **Lông Pêng**.
* 1999 nî, hia̍p-chō· chú-kàu-liān **Ô· Chìn**, pang-chō· Kok-ka Lú-pâi iâⁿ-tit Tē-10-kài A-chiu Lú-pâi Kím-phiau-sài kòan-kun, Te-8-kài Sè-kài Lú-pâi-sài tē-5-miâ, Te-27-kài Ò-ūn-hōe te-5-miâ.
* 2001 nî nî-thâu, koh-1-pái chìn-ji̍p Kok-ka Lú-chú Pâi-kiû-tūi, chhut-jīm chú-kàu-liān ê chit-bū.
* 2004 nî 8 ge̍h 28 hō, chhōa-niá Kok-ka Lú-pâi theh-tio̍h Tē-28-kài Ò-ūn-hōe lú-pâi pí-sài ê kim-pâi.

Phêng-lūn
---------

Tân Tiong-hô tī Tiong-kok Lú-pâi kang-chok 20-gōa-nî, i sèng-chêng un-hô, chò-lâng tiong-hō· kó·-ì, chò tāi-chì kut-la̍t koh tiám-tîn. Tân--sian tī 2001 nî chèng-sek chiūⁿ-jīm Kok-ka Lú-pâi chú-kàu-liān ê sî, gōa-kài tùi i ê phêng-kè sī "1-ê chin sè-jī ê lâng ", chin chōe lâng kóng i chit-chióng un-hô ê kò-sèng bô sek-ha̍h chò chú-kàu-liān. Put-jī-kò, Tân--sian khiok-sī bô tông-ì pa̍t-lâng tùi i ê phêng-kè, i kóng ka-tī "m̄-sī 1-ê un-hô ê lâng, kāng-kóan ū chin khut-kiông ê kò-sèng kah phek-le̍k ". Sū-si̍t chèng-bêng Tân--sian kóng liáu bô-m̄-tio̍h, chêng i hōaⁿ-ke liáu-āu, Kok-ka Lú-pâi sio-liân-sòa iâⁿ-tit chin chōe sè-kài-kip pí-sài ê kòan-kun. Chòe-kīn Tī Hi-lia̍p Ngá-tián-chhī kú-pàn ê Tē-28-kài Ò-ūn-hōe, Tân Tiong-hô chhōa-tio̍h i ê Kok-ka Lú-pâi tē-chú, **kòe-ngó·-koan, chám-lio̍k-chiòng**, chòe-āu iâⁿ-tit kim-pâi.
| ?Thong-thò Hái-ang |
| --- |
|
|  |
|  | Kap lâng phēng toā-sè |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Chordata |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Mammalia |
| A-kong: | Eutheria |
|
|
|
|
| Bo̍k: | Cetacea |
| A-bo̍k: | Mysticeti |
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Balaenoptiidae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Balaenoptera* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***B. physalus*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Balaenoptera physalus***(Linnaeus, 1758) |
|
|
|
| Thong-thò Hái-ang hun-pò͘ tô͘ |

**Thong-thò Hái-ang** (mā hō-chò **Tn̂g-chhiu-keng** 長鬚鯨, **Chit-kî-keng** 脊鰭鯨) sī 1 chióng chhiu-si̍t-keng. Kan-taⁿ Khóng-sek Hái-ang pí i khah toā, khah tāng. Siû-chúi ê sok-tō͘ te̍k-pia̍t kín, ē-tit kàu 1 tiám-cheng 37 kong-lí. Chú-iàu te̍k-cheng sī i ê ē-táu ê sek-chúi chó-iū bô tùi, chiàⁿ-chhiú-pêng sī chhián-sek--ê, tò-chhiú-pêng àm-sek.

Thong sè-kài ê toā-iûⁿ to ū, chóng--sī khah kah-ì toà un-tāi kap hân-tāi.

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Balaenoptera physalus*** |
***Manga Time Kirara Forward*** (Ji̍t-gí: まんがタイムきららフォワード, Hepburn-sek: *Manga Taimu Kirara Fowādo*) sī Hong-bûn-siā (芳文社)--ê tē 4 pún *Kirara* he-lia̍t bàng-gah cha̍p-chì, chhùn-chhioh sī B5.

Kóng-kò slogan sī "Sī-kak kò͘-sū bàng-gah-chì" (ビジュアルストーリーコミック誌). Kap kî-thaⁿ chí-moē cha̍p-chì bô-kâng, chú-iāu sī choē-keh--ê kò͘-sū bàng-gah, m̄-sī 4-kheh bàng-ga, iā khan khah chē kho-hoàn kap kî-hoàn (奇幻) kò͘-sū.

2006 nî 3 goe̍h 23 ji̍t chhòng-khan (Vol.1), sī *Manga Time Kirara*--ê cheng-khan-hō (增刊號), 2007 nî 2 goe̍h--ê cheng-khan-hō (Vol.5) í-āu kái-chò goe̍h-khan, chū 2007 nî 8 goe̍h 24 ji̍t to̍k-li̍p goa̍h-khan, goe̍h-khan--ê hō-bé mā ùi NO.1 khai-sí sǹg.

Tōng-oē-hoà--ê chik-phín ū: *Chia̍h-bāng-chiá (食夢者) Merry*, *Ha̍k-hn̂g Ko͘-tó*, *Minori Scramble!*, *Hanayamata* kap *Anne Happy♪* téng. Tōng-oē *Tông-jîn (同人) Work*, *Mô͘-hoat Siàu-lú Madoka Magika* kap *Aldnoah.Zero*--ê bān-oē-pán mā tī chit pún cha̍p-chì khan.

Chham-khó
---------

* Hong-bûn-siā
* chí-moē cha̍p-chì:
	+ *Manga Time Kirara*
	+ *Manga Time Kirara Carrot*
	+ *Manga Time Kirara MAX*
	+ *Manga Time Kirara Miracle!*
Shinkai Makoto
**Shinkai Makoto** (**新海 誠**; **しんかい まこと**; 1973/2/9~), Bân-lâm-gí tha̍k-tsheh-im **Sin-hái Sîng**, pún-miâ **Nītsu Makoto** (**新津 誠**; **にいつ まこと**). Shinkai Makoto sī Ji̍t-pún bàng-gà tsok-ka kiam tiān-iánn tō-ián. Tiong-iong Tāi-ha̍k (中央大學) bûn-ha̍k-pōo kok-bûn-ha̍k pit-gia̍p. Tsit-má tuà tī Tang-kiaⁿ. I tī 2002 nî kong-khai ka-kī to̍k-li̍p tsè-tsō--ê bàng-gà té-phìnn *Hoshi no Koe* (ほしのこえ) liáu-āu, khai-sí siū tio̍h kuan-tsù.

Tsok-phín
---------

### Bàng-gà tiān-iánn

* *Kanozyo to Kanozyo no Neko* (*彼女と彼女の猫*; 1999 nî kong-khai)
* *Hosi no Koe* (*ほしのこえ*; 2002 nî kong-khai)
* *Kumo no Mukô, Yakusoku no Basyo* (*雲のむこう、約束の場所*; 2004 nî kong-khai)
* *Byôsoku 5 Sentimêtoru* (*秒速 5 センチメートル*; 2007 nî kong-khai)
* *Hosi o Ou Kodomo* (*星を追う子ども*; 2011 nî kong-khai)
* *Kotonoha no Niwa* (*言の葉の庭*; 2013 nî kong-khai)
* *Kimi no Na wa.* (*君の名は。*; 2016 nî kong-khai)
* *Tenki no Ko (**天気の子**; 2019 nî kong-khai)*
* *Suzume no Tojimari* (*すずめの戸締まり*; 2022 nî kong-khai)
| ?Ô͘-tia̍p |
| --- |
|
|  |
| Ô͘-tia̍p |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Arthropoda |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Insecta |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Lepidoptera |
| A-bo̍k: | **Rhopalocera** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
| A-kûn |
| * Superfamily Hedyloidea:
	+ Hedylidae
* Superfamily Hesperioidea:
	+ Hesperiidae
* Superfamily Papilionoidea:
	+ Papilionidae
	+ Pieridae
	+ Nymphalidae
	+ Lycaenidae
	+ Riodinidae
 |

**Ô͘-tia̍p** mā hō-chò **bóe-ia̍h-á**, sī kui-sio̍k tī Lepidoptera, choân sè-kài tāi-iok ū 14000 gōa chióng, tāi-pō͘-hūn hun-pò͘ tī Bí-chiu, iû-kî sī Amazonas liû-he̍k phín-chéng siāng-chē, tî-liáu Lâm-ke̍k kap Pak-ke̍k í-gōa lóng-ū hun-pò͘, tī A-chiu Tâi-oân mā í phín-chéng bi̍t-tō͘ koân lâi chhut-miâ. Ô͘-tia̍p it-poaⁿ lâi-kóng sek-chúi-kiau, si̍t-kó͘ kap seng-khu ū chē-chē koh-iūⁿ ê pan-bûn, thâu-pō͘ ū chi̍t-tùi kùn-á-hêng he̍k thûi-á-hêng ê chhiok-kak (che sī kah ngô͘-lūi siāng-tōa ê khu-pia̍t, ngô͘ ê chhiok-kak hêng-chōng piàn-hòa khah-chē). Siāng-tōa chiah ê ô͘-tia̍p si̍t-kó͘ thíⁿ-khui ū 24 kong-hun, siāng-sè--ê kan-taⁿ 1.6 kong-hun. 

It-poaⁿ ko͘-kè Tâi-oân ū chhiau-kòe 400 chióng ê ô͘-tia̍p, kî-tiong ū tāi-iok 50 chióng sī Tâi-oân te̍k-iú-chéng.

Seng-oa̍h-sú koè-têng
---------------------

Sam-chhiⁿ-siang-bóe-iàn-tia̍p
Ô͘-tia̍p sī chi̍t-chióng oân-choân piàn-thài ê khun-thiông, tī i ê seng-tióng koè-têng tiong, ū chám-jiân ê 4 ê khám-chām: **Nn̄g**, **iù-thâng**, **ióng**, kap **sêng-thiông**. Chit 4 ê kai-toāⁿ cho͘-sêng ô͘-tia̍p ê seng-oa̍h-sú. Seng-oa̍h-sú ê tn̂g-té i-chiàu chióng-lūi bô-kâng, ū ê khah-té kan-taⁿ 1 kó͘-goe̍h, ū ê khah-tn̂g ē-sái tn̂g-kàu 1 tang. 

### Nn̄g

Bô-kâng chióng-lūi ê ô͘-tia̍p i ê nn̄g seⁿ tio̍h bô-kâng, hêng-chiōng, sek-chúi, pan-bûn ū chē-chē khoán. Ô͘-tia̍p ê nn̄g tāi-hūn seⁿ tio̍h chhiūⁿ kiû-hêng, m̄-koh mā ū chhiūⁿ chhèng-chí, chhia-lián-á, ia̍h pò͘-teng ê; sek-chúi ū pe̍h-sek, chheⁿ-sek, teng-âng-sek, n̂g-sek, téng-téng. Ô͘-tia̍p ē kā nn̄g seⁿ tiàm bô kâng châng ê kià-chú si̍t-bu̍t téng-thâu, cheng-ka iù-thâng seng-chûn ê ki-hoē. 

### Iù-thâng

Tng-tang boé-ia̍h-á nn̄g pū-hoà, iù-sió ê thâng iōng chiam-lāi ê kháu-khì kā-phoà nn̄g-khak, peh chhut nn̄g-khak chiâⁿ-chò iù-thâng. Tú pū--chhut-lâi ê iù-thâng hō-chò it-lêng iù-thâng. Iù-thâng ná lâi ná toā, chitin ê goā-phoê bô-hoat-tō͘ toē--leh piàn-toā, chiū ē thǹg-phoê. Thǹg-phoê chìn-chêng ū chi̍t-toāⁿ té-chiām sî-kan boē tín-tāng, boē-su sī teh khùn-bîn, só͘-í kā kiò-chò bîn ê sî-kî.

### Ióng

### Sêng-thâng
Pán-khoài
**Pán-khoài kò͘-chō** (板塊構造; *plate tectonics*) sī ūi-tio̍h beh kái-soeh tāi-lio̍k sóa-tāng hiān-siōng só͘ hoat-tián chhut-lâi ê chi̍t ê tē-chit-ha̍k lí-lūn. Chit-ê lí-lūn jīm-ûi tē-kiû ê gâm-chio̍h-khoan sī iû pán-khoài lâi cho͘-sêng ê. Choân-kiû ē-ēng hun-chò 6 tè khah-tōa tè ê pán-khoài; hun-pia̍t sī Au-A pán-khoài, Thài-pêng-iûⁿ pán-khoài, Hui-chiu pán-khoài, Bí-chiu pán-khoài, Ìn-tō͘ pán-khoài kap Lâm-ke̍k pán-khoài. Kin-kì chit chióng lí-lūn, tē-kiû lāi-pō͘ ê kò͘-chō ē-sái hun-chò nn̄g ê tōa pō͘-hūn, hun-pia̍t sī gōa-chân ê gâm-chio̍h-khoan kap lāi-chân ê loán-liû-khoan. Pán-khoài kò͘-chō lí-lūn ê hêng-sêng sī lâi-chū hái-té khok-tāi kap tāi-lio̍k sóa-tāng chit nn̄g chióng to̍k-li̍p ê tē-chit-ha̍k koan-chhat kiat-kó.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tē-chit-ha̍k |
| --- |
|  |
| Cho͘-sêng kap kiat-kò͘ | 
* Tē-kiû hòa-ha̍k
* Kiat-chiⁿ-ha̍k
* Khòng-bu̍t-ha̍k
* Giâm-siòng-ha̍k
* Giâm-se̍k-ha̍k

 |
|  |
| Tē-sú-ha̍k | 
* Chân-sū-ha̍k
* Kó͘-seng-bu̍t-ha̍k
* Kó͘-khì-hāu-ha̍k

 |
|  |
| Ūn-tōng | 
* Kò͘-chō tē-chit-ha̍k
* Tē-kiû tōng-le̍k-ha̍k
* Pán-khoài kò͘-chō
* Tē-hêng-ha̍k

 |
|  |
| Chúi-bûn | 
* Peng-hô-ha̍k
* Hái-iûⁿ-ha̍k
* Chúi-bûn tē-chit-ha̍k
* Hái-iûⁿ tē-chit-ha̍k

 |
|  |
| Tē-kiû bu̍t-lí-ha̍k | 
* Chhek-tē-ha̍k
* Tē-chû-tiûⁿ
* Sò͘-ha̍k tē-kiû bu̍t-lí-ha̍k
* Tē-chìn-ha̍k
* Kò͘-chō bu̍t-lí-ha̍k

 |
|  |
| Èng-iōng | 
* Keng-chè tē-chit-ha̍k
* Kang-têng tē-chit-ha̍k

 |

 |