recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**CH-4 tshái-khīng** (ing-gú: Cai Hong-4; hàn-gú: 彩虹四號無人機) sī tsi̍t-khuàñ tiong-khong tn̂g-hâng-sî [en] (MALE) ê tsèn-tàu hām tsing-tshat [en] ê bû-jîn-ki [en], iû Tiongkok ê kong-si CASC [en] tsè-tsō. CH-4 tshái-khīng tī 2012-nî 11-gue̍h teh Tsuhái hâng-tén [en] tíng-kuân tē-it-pái kik-iông. CH-4 tshái-khīng i-ê set-kè hām Bí-kok bû-jîn-ki MQ-9 Reaper [en] kiōng-beh sio-siâng, CH-4 tshái-khīng hōo i teh Tiong-kok ê ti̍t-tsiap kìng-tsing [en] tuì-tshiú CAIG I̍k-liông [en] tông-huà-tiau.

Tsù-kái
-------

1. ↑  Military Factory,"CASC CH-4 Rainbow",Global Defense Reference,retrieved Sept 19, 2022. (Eng-gí)
2. ↑  Military,"Chang Hong (CH-4)", GlobalSecurity.org, retrieved Sep.09, 2022. (Eng-gí)

Tsham-ua̍t
----------

* EDM4S
* Guizhou WZ-7 Soaring Dragon

Guā-pōo lên-ket
---------------

* Chinese Rainbow CH-4 UCAV detected near Taiwan for first time - Focus Taiwan (Eng-gí)
* PLA Chinese CH-4 Rainbow UCAV combat UAV detected near Taiwan for first time (Eng-gí)
* Chang Hong (CH-4) (Eng-gí)
**Kim-chíⁿ-tīn**(金井鎮) sī Tiong-hôa jîn-bîn kiōng-hô-kok Hok-kiàn-séng Choân-chiu-chhī Chìn-kang-chhī té-kha ê chi̍t-ê tīn. Tī Chìn-kang tang-lâm iân-hái, lî Kim-mn̂g-tó kan-na 5.6 hái-lí.

Kim-chíⁿ-tīn ê Ûi-thâu bān-tùn-kip káng-kháu sī i-ê chú-iàu tōa-mn̂g-kháu, chú-iàu tùi Tâi-oân bō͘-e̍k. Kim-chíⁿ mā-sī phê-kek kiau pháng-chit ê tāng-tīn, ū tù-miâⁿ ê Chhit-phit-lông Chi̍p-thoân.

Hêng-chèng-khu-e̍k
------------------

Kim-chíⁿ-tīn kiōng-ū 1-ê siā-khu, 20-ê Hêng-chèng-chhun, hun-pia̍t sī:

Kim-chíⁿ siā-khu, Kó͘-oaⁿ-chhun (古垵村), Chio̍h-chùn-chhun (石圳村), Hok-choân-chhun (福全村), Liû-kang-chhun (溜江村), Iûⁿ-ē-chhun (洋下村), Lâm-kang-chhun (南江村), Gâm-hong-chhun (岩峰村), Ûi-thâu-chhun (圍頭村), Ô-chhù-chhun (湖厝村), Tn̂g-tang-chhun (塘東村), Khiⁿ-kháu-chhun (坑口村), Chhau-tè-chhun (钞岱村), Kim-chíⁿ-chhun (金井村), Saⁿ-khiⁿ-chhun (三坑村), Sin-chhì-chhun (新市村), Piá-chiu-chhun (丙洲村), Gio̍k-soaⁿ-chhun (玉山村), Soaⁿ-hong-chhun (山峰村), Soaⁿ-so͘-chhun (山苏村), Phó͘-tha̍k-chhun (埔宅村), Kim-chíⁿ Kang-gia̍p-khu (金井工業區).

Bûn-hòa
-------

Hok-choân-chhun sī Tiong-kok le̍k-sú bûn-hòa miâⁿ-chhun chi-it.
**Hòa-ha̍k pêng-hêng** (化學平衡) sī kóng tī hông-koan tiâu-kiāⁿ it-tēng ê khó-ge̍k hoán-èng tiong, hòa-ha̍k hoán-èng chèng-ge̍k hoán-èng sok-lu̍t kāng-khoán, hoán-èng-bu̍t kap seng-sêng-bu̍t ê lông-tō͘ put-chài kái-piàn ê chōng-thài. Ē-tàng ēng **ΔrGm=ΣνΑμΑ=0** lâi phòaⁿ-toān, μA sī hoán-èng tiong A bu̍t-chit ê hòa-ha̍k-sè. Iā-chiū-sī kóng, hòa-ha̍k hoán-èng kàu pêng-hêng chōng-thài sî, ì-bī tio̍h seng-sêng-bu̍t ê Gibbs chū-iû-lêng G sī siōng-sè. Lí-lūn lâi kóng, tùi í-keng chai-iáⁿ sán-bu̍t ê hòa-ha̍k hoán-èng, ēng Gibbs siōng-sè chū-iû-lêng hong-hoat, kiat-ha̍p hoán-èng-bu̍t kap seng-sêng-bu̍t ê jia̍t-le̍k-ha̍k sò͘-kì, chiū ē-sái kè-sǹg chhut pêng-hêng sán-bu̍t.

Hòa-ha̍k hoán-èng bô it-tēng lóng ē-tàng ta̍t-kàu pêng-hêng chōng-thài, pí-lūn sûn hòa-ha̍k hoán-èng-bu̍t chi-kan seng-sêng sûn ê sán-bu̍t chiū bô-hoat-tō͘ ta̍t-kàu pêng-hêng, ti̍t-kàu hoán-èng-bu̍t siau-hô͘ⁿ liáu ûi-chí. Lí-lūn lâi kóng, jīm-hô hòa-ha̍k hoán-èng lóng sī khó-ge̍k hoán-èng, chí-put-kò tùi pêng-hêng tēng-sò͘ hui-siông tōa ê hòa-ha̍k hoán-èng lâi kóng, in-ūi hoán-èng chìn-hêng liáu chin thiat-té, chiū jīn-ûi hit-khoán hoán-èng put-khó-ge̍k.

Tī bô-kāng ê tiâu kiāⁿ (lông-tō͘, un-tō͘, ap-kiông téng) hā, hòa-ha̍k pêng-hêng ē-tàng pó-chhî bô-kāng ê pêng-hêng koan-hē (lông-tō͘ téng). Chi̍t-ê hòa-ha̍k hoán-èng ta̍t-kàu hòa-ha̍k pêng-hêng liáu-āu, nā-sī tiâu-kiāⁿ (lông-tō͘, un-tō͘, ap-kiông téng) hoat-seng piàn-hòa, pêng-hêng ē pī táⁿ-phòa, ti̍t-kàu ta̍t-sêng sin ê pêng-hêng. Kin-kì Le Chatelier ê gôan-lí, nā chi̍t-ê í-keng ta̍t pêng-hêng ê hē-thóng pī kái-siān, hit-ê hē-thóng ē sûi-chi kái-siān lâi khòng-hêng hit-ê kái-siān.

Siong-koan
----------

* Khó-ge̍k hóan-èng
* Chiàⁿ-hoán-èng
* Ge̍k-hoán-èng
* Hòa-ha̍k pêng-hêng tēng-sò͘
Sin-chiaⁿ-sî teh sio-hiuⁿ ê Ìn-ní Hôa-jîn.
**Ìn-nî ê Sin-chiaⁿ** sī chi̍t-chióng Ìn-nî Hôa-jîn thoân-thóng hong-sio̍k lâi kòe sin-chiaⁿ (Kū-le̍k ê sin-nî). Tī Ìn-nî-gí lāi-bīn chit-ê sîn-nî ê cheh-ji̍t kiò-chò **Tahun Baru Imlek** ā-sī **Sincia**, tō sī ūi Bân-lâm-gú lâi ê kù-ōe. 

TĪ Ìn-nî sin-chiaⁿ ê hong-sio̍k í-keng ū kúi-pah-nî ê le̍k-sú. Ta̍k só͘-chai kap ta̍k Tiong-kok î-bîn ê cho̍k-kûn ū ka-kī bô kâng-khoán ê hong-hoat lâi kòe-cheh. Tāi-pō͘-hūn Ìn-nî Hôa-jîn sī tùi Bân-lâm Tē-khu lâi ê, só͘-í Ìn-nî ê sin-chiaⁿ khah chiap-kūn Bân-lâm bûn-hòa ê te̍k-sek.

Tāi-pō͘-hūn ê lâng beh kòe-nî kòe kàu cha̍p-gō͘. Iû-kî-sī iû-goân teh pái chó͘-sian ê lâng, sin-chiaⁿ ê sî-chūn sī chi̍t-nî chi-kan tē-it tiōng-iàu ê ji̍t-chí. 15 kang lāi-té in tio̍h-ài si̍t-hêng chi̍t-kóa-á bîn-sio̍k kap gī-sek. Kàu chhe-káu ê sî, it-tēng ài pài thiⁿ-kong. 

Kàu Cha̍p-gō͘, tō sī sin-chiaⁿ ê bóe-kî, lóng hō͘ Ìn-nî Hôa-jîn hō-chò Cap Go Meh （cha̍p-gō͘-mê）, mā-sī ū-lâng kiò-chò Guan Siau （Goân-siau）.
**Ké-chhùi-khí chheng-khì-piáⁿ** sī chi̍t-chióng the̍h-lâi chheng-khì o̍ah-chô ké-chhùi-khí ê io̍h-piáⁿ. I ê sêng-hūn chú-iàu sī sodium perborate, potassium monopersulfate, sodium polyphosphate, alcalase, sodium carbonate, kap citric acid.

Sodium perborate kap potassium monopersulfate sī ióng-hòa-hêng sat-khún-che, ē-sái thâi-sí sè-khún kap ko͘ (fungus) téng-téng bî-seng-bu̍t.

Sodium polyphosphate sī chheng-kiat-che, ē-sái thê-kiong chheng-khì hāu-kó, pang-chān chheng-khì khí-káu kap khí-khún-pan.

Alcalase ē hun-kái nn̄g-pe̍h-chit, thèng-hó kā pn̄g-chhài iù-á png-kái chheng-tû.

Sodium carbonate kap citric acid sī khí-pho-che, thê-kiong khí-pho ê hāu-kó, lâi ta̍t-kàu chhin-chhiūⁿ bu̍t-lí-sèng chheng-sé chheng-khì ê hāu-kó.

Hó-chhù
-------

1. Chǹg-ji̍p-khì khí-kún-pō· kap chhiū-chí ê khang-phāng chò chheng-kiat khang-khòe, mí-pó· ki-hâi-sek ê bín, lù bô-hoat-tō· ta̍t-kàu ê só·-chāi.
2. Ū sat-khún ê hāu-kó, ē-sái thâi-sí 99.9% ê kháu-khiuⁿ bî-seng-bu̍t.
3. Khì-tû khí-siôⁿ he̍k khí-khún-pan.
4. Bē phò-hāi ké-chhùi-khí ê châi-chit.
5. Kái-siān ké-chhùi-khí ê chhàu-bī.
6. Kiông-pek hoān-chiá kā ké-chhùi-khí the̍h khí--lâi chheng, hō· gê-chô ū hioh-khùn ê sî-kan.
7. Sú-iōng hong-piān séng-sî séng-la̍t.

Pháiⁿ-chhù
----------

Ài chim-chiok kéng-soán, chù-ì sêng-hūn kám-ē chân-liû--lo̍h-lâi, chō-sêng jîn-thé siong-hāi.
Hō·-kó：Chhì-koe-á
**Hō·-kó**  (瓠果) sī koé-chí ê 1 khoán, kui-sio̍k-tī tan-seng-kó, sī hô·-lô·-kho (葫蘆科) si̍t-bu̍t te̍k-iú ê koé-chí lūi-hêng. Chiok-chē hō·-kó hō·-lâng chò chhài-se, ē-chia̍h-chit ê koé-chí, he̍k hàn-io̍h sú-iōng, chhiūⁿ-kóng chhì-koe, chhài-koe, si-koe, tang-koe, bû-á-koe téng-téng. Hō·-kó ê goā-kó-phoê kah hoe-thok kap-chò-hoé seⁿ-chò khah tēng-sin ê koé-chí goā-phoê, tiong-kó-phoê kap lāi-kó-phoê kap-kài bô hun-bêng, tiāⁿ-tiāⁿ sī pûi-kāu chē-chiap; tang-koe, mē-lóng-koe chia-ê koé-chí chhài-se chia̍h--ê tio̍h-sī chit-ê pō·-hūn. Hō·-kó ê thai-chō (胎座) hui-siông hoat-ta̍t, che-sī kah kî-thaⁿ koé-chí chiâⁿ bô-kâng ê só·-chāi, hoat-ta̍t thai-chō tī kóe-chí lāi-té chiàm liáu chin-toā ê khong-kan, si-koe chia̍h ê pō·-ūi tio̍h-sī thai-chō. Hō·-kó ū chiok-chē chéng-chí, chéng-chí toè-tio̍h thai-chō hun-pò· tī kó-si̍t lāi-té. Hō·-kó ê hoe-pī (花被) siù-chûn, ūi-tī koé-chí ê téng-koân, kah tì-thâu siōng-tùi ê ūi-tì. Hō·-kó sī iû chú-pâng ē-ūi ê saⁿ ê sim-phoê kap-chò-hoé ê chhû-lúi hoat-io̍k lâi-ê, hêng-sêng koé-chí ê tû-liáu chú-pâng iàu-ū hoe-thok, in-chhú hō·-kó mā-sī 1 chióng ké-kó (假果).
Tī California ê iú-ki so͘-chhài.
**Iú-ki lông-gia̍p** (有機農業) it-poaⁿ ê iau-kiû sī mài sú-iōng hoà-ha̍k ha̍p-sêng ê lông-io̍h, hoà-ha̍k ha̍p-sêng pûi-liāu, ki-in kái-chō seng-bu̍t, tōng-bu̍t kap si̍t-bu̍t seng-tióng tiâu-chiat-che téng-téng hui-thian-jiân bu̍t-chit ê lông-sán-phín seng-sán ka-kang kòe-têng. Iú-ki lông-gia̍p siong-koan piau-chún tī kok-chè-siōng ū to-iūⁿ-hoà ê hoat-tián, tān-sī chē-chē kok-ka ū chè-tēng siong-koan ê hêng-chèng thêng-sū he̍k-chiá choan-sio̍k ê hoat-lu̍t chìn-hêng kok-chū kéng-lāi thong-iōng ki-pún piau-chún ê it-tì-hoà kap hoat-chè-hoà, put-kò thong-siông kā siong-koan ê giām-chèng khang-khòe khai-hòng hō͘ keng-kòe jīm-chèng ê tē-saⁿ-hong cho͘-chit, kok-kok hêng-chèng ko-kò͘ kan-na chìn-hêng kok khoân-chiat ê kàm-tok. Siong-koan piau-chún ê lōe-iông ū chin toā thêng-tō͘ sī kin-kì Kok-chè Iú-ki Lông-gia̍p Ūn-tōng Liân-bêng, chi̍t ê tī 1972 nî sêng-li̍p, iû sè-kài kok-tē iú-ki lông-gia̍p cho͘-chit kiōng-tông cho͘-sêng ê kok-chè cho͘-chit.
Margarine, which can contain trans fat.

| Types of fats in food |
| --- |
| * Saturated fat
* Unsaturated fat
	+ Monounsaturated fat
	+ Polyunsaturated fat
 |
| 
Components |
| * Fatty acid
	+ Omega−3
	+ Omega−6
	+ Omega-7
	+ Omega-9
* Triglyceride
* Cholesterol
 |
| 
Manufactured fats |
| * Fat hydrogenation
	+ Huán-sik pán-lâ-sng
* Fat interesterification
 |
| * hián
* lūn
* pian
 |

**Tùi-hoán-pêng lâ-sng** (**tùi-hoán-pêng chí-hông-sng**) sī 1 khoán tùi-hoán-pêng (*trans*) siang-têng kiat-ha̍p (*double bond*) ê bô-pá-kek lâ-sng (chí-hông-sng). Tùi-hoán-pêng lâ-sng tī tāi-chū-jiân ū tè chhoē, m̄-koh toā-hūn sī jîn-kang chè-chō ê hui-thian-jiân sán-phín, tī chē-chē si̍t-phín ê chè-chō koè-têng lóng ē khì ēng--tio̍h. Sui-bóng í-chá jīn-ûi tùi-hoán-pêng lâ-sng chia̍h--lo̍h-khì tùi lâng bô hāi, bo̍k-chêng ê kho-ha̍k gián-kiù khah chē jīn-ûi ū hāi. Chú-iàu sī ē chō-chiâⁿ tōng-me̍h ngē-hoà kiam koan-sim-chōng-pēⁿ. Hiān-chú-sî ū koá kok-ka koán-chè tùi-hoán-pêng lâ-sng ê sú-iōng. Tan-be̍h chū 2003 nî khai-sí kìm-iōng.

Tùi si̍t-phín ê lō͘-iōng
------------------------

Tùi-hoán-pêng lâ-sng ê toā-liōng sú-iōng bô pah-nî kú. Tek-kok hoà-ha̍k-ka Wilhelm Normann tī 1902 nî the̍h tio̍h i hoat-bêng ê (*hydrogenation*) koè-têng ê choan-lī. 1909 nî Bí-kok ê si̍t-phín kong-si Procter & Gamble the̍h tio̍h kok-lāi ê koân-lī. 1911 nî khai-sí hêng-siau (*hydrogenated*) ê chhài-se iû (*vegetable oil*), hō chò Crisco.

Hiān-chú-sî tī chē-chē si̍t-phín sán-gia̍p, *hydrogenated* ê chhài-se iû í-keng chhú-tāi thoân-thóng ê thian-jiân iû kap tōng-bu̍t lâ (pí-lūn kóng bá-tah). Chit ê chêng-hêng tī sok-si̍t sán-gia̍p te̍k-pia̍t thiat-té. Ka-kang koè ê si̍t-phín chin chē ū tùi-hoán-pêng lâ-sng, pau-koah chhit-tô-chia̍h (*snack foods*), chìⁿ--ê kap hang ê chia̍h-mi̍h, khí-so͘-iû (*shortening*), jîn-chō gû-iû (*margarine*). Hó-chhù pau-koah: *Partial hydrogenation* koè ê si̍t-phín khah hó pó-chûn, bī khah ún-tēng. Hâm tùi-hoán-pêng lâ-sng ê iû phēng thian-jiân iû pí-kàu ke chin sio̍k. Koh, si̍t-phín kong-si ē-tit kin-kù su-iàu, siat-kè lâ-sng ê pí-lē, thèng-hó hō͘ i tī sek-un tēng-tēng, m̄-koh kâm tī chhùi-lāi koh ē iûⁿ--khì.

Tùi lâng sin-thé ê éng-hióng
----------------------------

Pian-chi̍p tiong *Chit pha iáu-bōe ū lâng siá. Chhiáⁿ tàu pó͘-chhiong lōe-iông.*

Ū tī-tāi ê bûn-chiuⁿ
--------------------

* Kāng-pêng lâ-sng (*cis fatty acid*)
Florida Chiu ê tâm-chúi-tē
**Tâm-chúi-tē** sī thô͘ sî-siông tī chúi-pá-ha̍p ê chōng-thài, tē-piáu tn̂g-kî he̍k-chiá chiām-sî chek-chúi. Tī chit-khoán ê tē-tōaⁿ ē seⁿ sip-seng kah chiáu-seng ti̍t-bu̍t; Ē ū nî-thòaⁿ lia̍p-chek, he̍k-chiá sī bô nî-thòaⁿ lia̍p-chek, m̄-koh ū chiâm-io̍k chân ê chêng-hêng. Tâm-chúi-tē sī Tâm-tē ê chhù-kip hun-lūi tan-ūi, m̄-koh ū ka-kī to̍k-te̍k ê te̍k-teng.

Tâm-chúi-tē it-tēng ài ū ê saⁿ ê sio chè-iok ê te̍k-teng:

1. Tē-piau ài ū chhián-chhián--ê chek-chúi he̍k-chiá sù-siông kòe-sip
2. Thô͘-chân ū nî-thòaⁿ ê hêng-sêng
3. Tē-piáu siōng ài seⁿ sip-seng he̍k-chiá sī tâm-chúi-tē ti̍t-bu̍t

  

Tâm-chúi-tē sī ti̍t-bu̍t seng-thài ián-thè ê kòe-têng; Sī chúi-thè hiòng lio̍k-tē chìn-hòa ê kai-tōaⁿ. Un-tō͘ nā sek-ha̍p ê sî, ti̍t-bu̍t ē thòaⁿ--khui, m̄-koh hun-kái ê sok-tō͘ bô-kàu kín ê sî-chūn tio̍h ē sú tâm-chúi-tē hoat-io̍k. Ti̍t-bu̍t si-thé nā-sī ti̍t-ti̍t lia̍p-chek, ē piàn-chò nî-thòaⁿ. Chiong-kî-bóe tâm-chúi-tē ē thòe-hòa, piàn-sêng ta-chháu-po͘.

Lūi-hêng
--------

Kin-kù ū nî-thòaⁿ hêng-sêng--bô ē-tàng hun-chò:

* Chiâm-io̍k tâm-chúi-tē
* Nî-thòaⁿ tâm-chúi-tē

Kin-kù tâm-chúi-tē hoat-io̍k ê kai-tōaⁿ ē-tàng hun-chò:

**Kē-ūi tâm-chúi-tē** he̍k-chiá **Hù-êng-ióng tâm-chúi-tē**

Tē-piáu-chúi kah tē-hā-chúi ū-kàu chhiong-hun, nî-thòaⁿ hoe-hūn chhiau-kòe 18%: ti̍t-bu̍t su-iàu ê êng-ióng-hūn chiâⁿ kàu. Kî-tiong, sa-chháu kho ê ti̍t-bu̍t chiàm siōng chē.
**Koân-ūi tâm-chúi-tē** he̍k-chiá **Pîn-êng-ióng tâm-chúi-tē**
Nî-thòaⁿ chân hoat-io̍k kah kēng-ku, chō-sêng tē-hā-chúi bô-hoat-tō͘ kiong-èng, kan-na ē-tàng khò kàng chúi. Ti̍t-bu̍t chiâⁿ khiàm êng-ióng-hūn: chia ê nî-thòaⁿ hoe-hūn bô chhiau-kòe 4%. Seⁿ tī chia ê ti̍t-bu̍t sī í nî-thòaⁿ chheⁿ-tî chi-lūi ê pîn-êng-ióng ti̍t-bu̍t ûi-chú.
**Tiong-ūi tâm-chúi-tē** he̍k-chiá **Tiong-êng-ióng tâm-chúi-tē**
Chit-khoán tâm-chúi-tē tī téng-bīn hit nn̄g-khoán chi-kan. Kin-kù ti̍t-bu̍t ê lūi-hêng ē-sái kā hun-chò: chheⁿ-tî lūi, chháu lūi koh-ū chhiū lūi tâm-chúi-tē.

Eng-gí Miâ
----------

Tī Eng-gí lāi-té: mire, bog, fen, marsh, swamp lóng sī leh kóng tâm-chúi-tē. M̄-koh lóng ū sió-khóa-á bô-kâng ê só͘-chāi. Mire só͘ chí ê sī nî-thòaⁿ tâm-chúi-tē; Bog só͘ chí ê sī ū sng-sèng ê nî-thòaⁿ tâm-chúi-tē; Fen só͘ chí ê sī ū khòng-bu̍t-chit ê nî-thòaⁿ tâm-chúi-tē; Marsh só͘ chí ê sī chháu lūi ê tâm-chúi-tē; Swamp só͘ chí ê sī chhiū-á lūi ê tâm-chúi-tē, mā ū-lâng kóng **làm-tē.**

Seng-thài
---------

Nî-thòaⁿ ē-tàng pó-chûn chin tōa-liōng ê chúi-hūn, thong-siông ū 89%-94% ê chúi. Sè-kài siōng ê tâm-chúi-tē ê khiām-chúi-liōng tāi-kài sī 11,470 li̍p-hng-kong-lí; Sī chiàm sè-kài chiáⁿ-chúi ê liōng chin chió chin chió.

Nā bó͘-chióng goân-in ín-khí tâm-chúi-tē tē-hā-chúi ê chúi-ūi seng-koân, tâm-chúi-tē ê hoān-ûi piàn tōa: tâm-chúi-tē tō-ē hoat-io̍k chò **ô͘-po̍h**; Nā tē-hā-chúi ê chúi-ūi kàng-kē ê sî-chūn, tâm-chúi-tē ê chúi tō ē-tàng choán-hòa chò tē-hā-chúi: tâm-chúi-tē ta--khì, tō ē hiòng chháu-á-po͘ kah chhiū-nâ ián-hòa.

Tâm-chúi-tē ê thô͘ lāi-té ū chin tōa-liōng--ê, tī kāu chúi chió khong-khì ê khoân-kéng tiong khah bē hun-kái--ê, iú-ki-bu̍t ê sí-thé. Tī bô nî-thòaⁿ ê tâm-chúi-tē ê thô͘ lāi-té ê hâm-liōng ū 10%-20%.

Tô͘
---

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
| ?Ké-khó͘-koe |
| --- |
|
|  |
| Ké-khó͘-koe |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Sapindales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Sapindaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Cardiospermum* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***C. halicacabum*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Cardiospermum halicacabum***L. |
|
|
|
|

**Ké-khó·-koe** (Hàn-jī: 假苦瓜; Hôa-gí: 倒地鈴; Eng-gí: balloon vine; ha̍k-miâ: *Cardiospermum halicacabum*) kui-sio̍k-î bû-hoān-chú-kho (Sapindaceae), sī to-nî-seng phih-phak-sèng he̍k-chiá phan-iân-sèng chháu-chit tîn-pún si̍t-bu̍t. Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t soaⁿ-khu, pak-pō· khah-chió khòaⁿ-kìⁿ. Phan-iân he̍k phih-phak seⁿ tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē, chhiū-nâ piⁿ--á, he̍k ûi-chhiûⁿ-á. Kui-nî-thàu-tang lóng-ū khui-hoe. Kah-ì seng-tióng tiàm kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê só·-chāi.

Hêng-thāi
---------

Keng iù-iù-iù tn̂g-tn̂g-tn̂g ū kńg-chhiu. 

Hio̍h-á sī 2-hôe 3-chhut ho̍k-hio̍h; hio̍h-á hun-lia̍t chò 3-ê kiò-chò sió-hio̍h, sió-hio̍h sī ke-nn̄g-hêng he̍k phi-chiam-hêng, ū koh chhim, koh chho· ê kì-á khí ê pian-iân.

Hoe ê pâi-lia̍t hêng-thāi sī chū-sàn-hoe-sū (*聚散花序*), ùi hio̍h-á hio̍h-pìⁿ ê kòe-hīⁿ-khang hia seⁿ--chhut-lâi; hoe-pān 4 hio̍h, pe̍h-sek; hoe ê ti̍t-kèng siāng-tōa ē-sái kàu 6 mm.

Kóe-chí sī sok-kó (*蒴果*), seⁿ-chò ke-nn̄g-hêng, ū 3 chōa lêng-kak, lāi-té khang-khang ná ke-kui. Chéng-chí sī o·-sek--ê, ū 1-jia̍h pe̍h-sek sim-hêng ê pan.

Tô͘
---

* Hoe
* Chí
* Châng
* Cardiospermum halicacabum - Museum specimen
**Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k** ê goân-khí-thâu, ē-tàng jiok khì kàu siōng-kó͘-chá ê keng-tián, iā tō-sī Ìn-tō͘-kàu thoân-thóng ê chi̍t-pō͘-hūn: Vadas.Vedas kāng-cháng 4 pún chheh lāi-té ê 1 pún: Samaveda, ēng chiâⁿ tn̂g ê bûn-jī lâi kóng-tio̍h im-ga̍k. Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k chi̍t-khí-khiàn sī ēng lâi pang-chān chē-siân--ê, in siong-sìn im-ga̍k thàu-koè hō-chò "Kindalini" ê chhiú-lō͘, bô-kāng-khoán ê mé-lō͘-tì (raga) tō ē khì éng-hióng bô-kāng-khoán ê chakra (sim-chêng iah lêng-liōng ê tiong-sim).

Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k mā sī chū-lâi hoat-tián siōng ho̍k-cha̍p koh siōng ka-nn̂g ê im-ga̍k hē-thóng ê 1 ê, i chhin-chhiūⁿ Se-kok kó͘-tián im-ga̍k chi̍t-iūⁿ, mā kā peh-tō͘ im-têng hun-chò 12 ê poàⁿ-im, che tiong-kan ū 8 ê ki-pún im-hû: Sa Re Ga Ma Pa Dha Ni Sa. Kap Se-kok kó͘-tián im-ga̍k koh-iūⁿ ê só͘-chāi, sī Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k sī chhái-iōng sûn-chèng-lu̍t (Se-kok kó͘-tián im-ga̍k sī chhái-iōng pêng-kin-lu̍t.)

Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k goân-té sī tan-soân-lu̍t--ê, tiāⁿ the̍h chi̍t-toāⁿ kò͘-tēng ê mé-lō͘-tì chò ki-chhò lâi chìn-hêng, piáu-hiān-siōng, soân-lu̍t-tek te̍k-pia̍t tèng-kin tī raga, nā liâu-phah-tek tō tèng-kin tī tala.
| ?Bé-oaⁿ-tîn |
| --- |
|
|  |
| Bé-oaⁿ-tîn ê hoe |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Solanales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Convolvulaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Ipomoea* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***I. pes-caprae*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Ipomoea pes-caprae***(L.) R.Br. 1818 |
|
|
|
|

**Bé-oaⁿ-tîn** (Hàn-jī: 馬鞍藤; Eng-gí: Seahore vine morning glory; ha̍k-miâ: *Ipomoea pes-caprae*) mā kiò-chò **bé-oaⁿ-chháu**, **hāu-tîn**, he̍k **hāu-chhì**, kui-sio̍k-tī Soân-hoe-kho, Tâi-oân goân-seng-chéng, sī to-nî-seng, phih-phak-sèng bo̍k-chit tîn-pún si̍t-bu̍t. 

I kah-ì kui-kang ū ji̍t ê só͘-chāi, hun-pò͘ tī hái-piⁿ tē-khu, soa-pō͘ kap san-ô͘-chiau lóng-ū, ū-sî mā-ē chhut-hiān tī pêⁿ-tē chheⁿ-po͘. I kui-tang khui-hoe, m̄-koh pa̍k-pō͘ koâⁿ-thiⁿ sî bē khui-hoe. I tī soa-po͘ ē-sái kò͘-tēng hái-soa, ū liông-hó ê tēng-soa lêng-le̍k.

Hêng-thài
---------

Keng kim-ku̍t kng-seⁿ, sì-kè sô tn̂g-lò-lò, chat kan seⁿ-chhut put-tēng-kin. 

Hio̍h-á tan-hio̍h hō͘-seng, kek-chit (革質), seⁿ tio̍h chhiūⁿ bé-oaⁿ, hio̍h-pèⁿ tām-po̍h-á âng-sek.

Hoe hó-chhin-chhiūⁿ lāu-á, hún-âng-sek, hoe-lāu-á lāi-bīn chí-âng-sek; ti̍t-kèng siāng-toā ē-sái ta̍t-kàu 65 mm; chū-sàn-hoe-sū (聚繖花序), ùi hio̍h-pèⁿ hun-ki hia hoat--chhut-lâi.

Kóe-chí sī sok-kó (蒴果), chhiūⁿ kiû-hêng.
Lâm-oa̍t Bú-tè
**Tiō Tô**(趙佗; Oa̍t-lâm-gí: Triệu Đà, ?  – chêng 137 nî ) sī Lâm-oa̍t-kok ê kiàn-kok kun-ông kah hông-tè, iáu-siū tn̂g-siū. Kòe-sin āu, sē-hō **Lâm-oa̍t Bú-tè**(南越武帝) kah **Lâm-oa̍t Bú-ông**(南越武王).

Tiong-kok Chîn tiâu boán-liân, Tiō Tô tam-jīm Liông-chhoan koāiⁿ-lēng. Lâm-hái-kūn kūn-ut Jīm Hiau(任囂) phòa-pīⁿ kòe-sin chêng, kā kūn-ut ê chit-bū kau-hō͘ Tiō Tô. Tiō Tô má-siōng kā Chîn tiâu Lâm-hái Kūn ê koaⁿ-goân lóng-chóng thâi-sí; chêng 203 nî, Lâm-oa̍t-kok chèng-sek kiàn-li̍p.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Lâm-oa̍t-kok (Triệu Tiâu) kun-chú |
| --- |
|  |
| Lâm-oa̍t Bú-tè → Lâm-oa̍t Bûn-tè → Lâm-oa̍t Bêng-ông → Lâm-oa̍t Ai-ông → Lâm-oa̍t Iông-ông |
|  |
| Hùng Vương ·Thục Tiâu ·Triệu Tiâu ·Trưng Vương  · Bắc thuộc  · Chiân Lý Tiâu  · Tự chủ  · Ngô Tiâu (12 sứ quân)  · Đinh Tiâu  · Chiân Lê Tiâu  · Lý Tiâu  · Trần Tiâu  · Hồ Tiâu  · Hiō Lê Tiâu  · Mạc Tiâu  · Trịnh Chú  · Nguyễn Chú  · Tây Sơn Tiâu  · Nguyễn Tiâu |

 |
**Liân-ha̍p-chá-pò** (联合早报), sī Sin-ka-pho khah chú-iàu ê Hôa-bûn ji̍t-pò, chhut-pán-siong sī Sin-ka-pho Pò-gia̍p Khòng-kó· Kong-si. Liân-ha̍p-chá-pò ê chiân-sin sī "Lâm-iûⁿ Siong-pò "(南洋日报,1923 nî khai-sí pān pò) kah "Seng-chiu Ji̍t-pò "(星洲日报,1929 nî khai-sí pān pò). 1983 nî, chit nn̄g tiuⁿ láu-pâi ê pò-chóa chèng-sek ha̍p-pèng, kiōng-tông chhut-pán 1-tiuⁿ sin--ê pò-chóa, miâ kiò-chò "Lâm-iûⁿ· Seng-chiu Liân-ha̍p Chá-pò ", kán-chheng hō·-chò "**Liân-ha̍p-chá-pò** ".

Hoat-hêng sò·-liōng
-------------------

Liân-ha̍p-chá-pò ùi pài-it kàu-kah pài-la̍k, múi-kang hoat-hêng-liōng phó·-lio̍k 20-bān hūn, lé-pài sī 22-bān hūn. Tī in pún-kok Sin-ka-pho, tho̍k-chiá lâng-sò· khiā-sǹg to̍h ū 75-bān lâng. Che í-gōa, in tī Tiong-kok, Hiong-káng kah Bûn-lâi chiah-ê só·-chāi mā teh hoat-khan, put-jî-kò hoat-hêng ê sò·-bo̍k to̍h ke-chiâⁿ chió lo·h.

Bāng-lō·-pán
------------

Ùi 1995 nî khai-sí, Liân-ha̍p-chá-pò to̍h lâi khai-thong bāng-lō·-pán. Kàu-taⁿ ûi-chí, tit-tio̍h chôan sè-kài bē-chiò Hôa-jîn tho̍k-chiá ê kah-ì, lâi khòaⁿ tiān-chú-pán ê lâng 1-kang pí 1-kang khah chē. Bo̍k-chiân, "zaobao.com" (che sī tī tiān-chú-pán ê ki-chhó· siōng hoat-tián--khí-lâi-ê) í-keng chiâⁿ-chò Liân-ha̍p-chá-pò chú-iàu ê sin-bûn gôan-thâu.

Koan-tiám
---------

Liân-ha̍p-chá-pò hō· lâng kong-jīn sī "sò·-chit kôan, hū chek-jīm, pò-tō khek-koan, giân-lūn kong-chèng, khó-sìn-tō· kôan" ê pò-chóa. I tùi Tiong-kok ê hoat-tián phāu-chhî chek-ke̍k ê thài-tō·, tī chôan-kîu hôa-jîn tang-tiong, ū put-chí-á kôan ê phêng-kè kah kháu-pi.

Gōa-pō· liân-kiat
-----------------

* www.zaobao.com (Liân-ha̍p-chá-pò koaⁿ-hong bāng-chām)
| ?Mo͘-se-hoan-liân |
| --- |
|
|  |
| Mo͘-se-hoan-liân ê hoe |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Malpighiales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Passifloraceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Passiflora* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***P. foetida*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Passiflora foetida***L. |
|
|
|
| Siâng-ì-miâ |
| *Dysosmia ciliata* M.Roem.
*Dysosmia fluminensis* M.Roem.
*Dysosmia foetida* (L.) M.Roem.
*Dysosmia gossypifolia* (Desv. ex Ham.) M.Roem.
*Dysosmia hastata* (Bertol.) M.Roem.
*Dysosmia hibiscifolia* (Lam.) M.Roem.
*Dysosmia nigelliflora* (Hook.)M.Roem.
*Granadilla foetida* (L.) Gaertn.
*Passiflora baraquiniana* Lem.
*Passiflora ciliata* Dryand. |

**Mo͘-se-hoan-liân** (Hàn-jī: 毛西番蓮; Eng-gí: weed passion flower; ha̍k-miâ: *Passiflora foetida*), koh kiò-chò lêng-chu-kó (龍珠果), sī to-nî-seng bān-sèng he̍k phan-iân-sèng tîn-pún si̍t-bu̍t. Goân-pún seⁿ-tī Lâm-bí-chiu, chit-má tauh-tauh-á thoàⁿ khì sè-kài kò-tē. Tī Tâi-oân, i hun-pò͘ tī tiong-lâm-pō͘ pêⁿ-tē kàu kē-hái-poat soaⁿ-khu, seng-tióng tī lō͘-piⁿ iá-tē, ûi-lî he̍k hái-hoāⁿ soa-tē. Tī Tâi-oân, i-ê hoe-kî sī 2 goe̍h kàu 11 goe̍h. I kah-ì seⁿ-tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍h--tio̍h ê só͘-chāi.

Hêng-thāi
---------

Kui seng-khu seⁿ tn̂g 2~3 mm ba̍t-ba̍t-ba̍t ê pe̍h-sek chho͘-mo͘. Hio̍h-á sī tan-hio̍h, hō͘-seng. Hio̍h-á hêng-chōng sī ke-nn̄g-hêng, hun-chò 3 lia̍t, ū ba̍t-ba̍t ê mo·. Hio̍h-á-ki tn̂g-tn̂g, kńg-chhiu kap hoe ùi hio̍h-á-ki ê kòe-hiⁿ-khang seⁿ--chhut-lâi. 

Hoe, tan-seng, ti̍t-kèng siang-toā ū 30 mm. Hoe-pān ū 5 phìn, hoe-go̍k mā 5 phìn, hoe-pān kap hoe-go̍k pêⁿ tōa-sè, lóng-sī pe̍h-sek. Lēng-goā koh-ū 1-lián pe̍h-sek he̍k ki-pō͘ chí-âng-sek si-soàⁿ-hêng ê hù-hoe-koan. Hiông-lúi 5 ki, chhû-lúi ê chū-thâu 3 ki hong-hiòng ǹg-hā. 

Kiat ê koé-chí sī kiû-hêng ê chiuⁿ-kó, ti̍t-kèng tāi-iok 10 mm, sêng-se̍k liáu-āu pìⁿ kam-á-n̂g-sek.

Tô·
---

* koé-chí, iáu-bōe se̍k--e
* koé-chí, se̍k--e
* kui-châng
* Passiflora foetida - Museum specimen
Rudolf Clausius.
**Rudolf Julius Emanuel Clausius** (1822 nî 1 goe̍h 2 ji̍t – 1888 nî 8 goe̍h 24 ji̍t) sī 19 sè-kí Tek-kok chi̍t-ūi tiōng-iàu-ê bu̍t-lí-ha̍k-ka kiam sò͘-ha̍k-ka, āu-sì-ê to-sò͘ ha̍k-chiá lóng jīn-ûi i chiū-sī khai-chhòng hiān-tāi jia̍t-le̍k-ha̍k ê tiong-sim jîn-bu̍t chi-it.

Clausius siōng tiōng-iàu-ê lūn-bûn sī i tī 1850 nî ê sî-chūn só͘ hoat-pió ê *On the Moving Force of Heat*; chit-phiⁿ mā sī bu̍t-lí-ha̍k ê le̍k-sú siōng, tē-it pái thê-chhut jia̍t-le̍k-ha̍k tē-jī tēng-lu̍t ê gián-kiù lūn-bûn. Jiân-āu, Clausius koh tī 1865 nî tēng-gī bu̍t-lí-ha̍k ê piàn-sò͘ entropy. 1870 nî, Clausius kiàn-li̍p virial tēng-lí tī jia̍t-le̍k-ha̍k siōng ê èng-iōng.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Rudolf Clausius*** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 36968732
* LCCN: n85800208
* ISNI: 0000 0001 0888 0610
* GND: 116540486
* SELIBR: 226887
* SUDOC: 030892872
* BNF: cb12221741z (data)
* HDS: 041690
* MGP: 124908
* NLA: 35230052
* NDL: 001148302
* NKC: ola2002158980
* ICCU: REAV096503
* BNE: XX1460021
* CiNii: DA03079368

 |

 |
Sin-ka-pho ê Ìn-tō͘-biō.
**Ìn-tō͘-kàu**, sè-kài siōng khah chú-iàu ê chong-kàu chi-it, sìn-tô͘ tih-beh chhiau-kòe 10.5-ek lâng (1993 nî kó͘-kè sò͘-jī), kan-na su hō͘ ū 15-ek sìn-tô͘ ê Ki-tok-kàu kah 11-ek sìn-tô͘ ê Bo̍k-su-lîm-kàu, sǹg sī sè-kài tē-3 tōa ê chong-kàu.

Kàu-gī
------

Ìn-tō͘-kàu thàu-té iōng hit-pún tī kong-gôan-chêng 1500 nî siá--ê *Hūi-tô-keng* (《吠陀经》) chò kàu-gī. Tî-liáu che í-gōa, kok kàu-phài ôan-á lóng-ū ka-kī ê keng-bûn, iah hia-ê keng-bûn to̍h bô it-tēng kāng-khóan.

Cho·-chit
---------

Hiān-chú-sî tī Ìn-tō͘, éng-hiáng siōng-kài tōa--ê cho͘-chit sī **Kok-bîn Chì-gōan Ho̍k-bū-thôan** kah **Sè-kài Ìn-tō͘-kàu Tāi-tông-hōe**. 

Kok-bîn Chì-gōan Ho̍k-bū-thôan tī 1925 nî sêng-li̍p, chông-pài **Lô-mô͘-sin** (罗摩神), i ê khai-san-chó͘ sī Hái-tek-kek-ngóa (海德格瓦). 

Sè-kài Ìn-tō͘-kàu Tāi-tông-hōe sī chin-chiàⁿ tōa-hêng ê Ìn-tō͘-kàu cho·-chit, sī In-tō͘-kàu kok phài-pia̍t ê liân-ha̍p-thé, sêng-li̍p tī 1964 nî, chòng-sí-jîn sī Kok-bîn Chì-gōan Ho̍k-bū-thôan ê thâu-lâng Ko-o̍at (高瓦克). Chit-ê cho͘-chit keng-kòe 30-kúi-nî ê hoat-tián, taⁿ í-keng chiâⁿ-chòe tōa-hêng ê chong-kàu liân-ha̍p chot-chit, lóng-chóng ū pah-gōa-ê phài-pia̍t kah 51-ê chí-tō-úi-ôan-hōe, chham sè-kài siōng 30-gōa-ê kok-ka ê In-tō͘-kàu cho·-chit pó-chhî liân-hē.
**Tn̂g-siâⁿ**, he̍k-chiá-sī kóng **Bān-lí Tn̂g-siâⁿ**, sī Tiong-kok kúi-ā tó͘ tn̂g-hêng siâⁿ-piah ê chóng-hō-miâ, khí-chō, têng-khí kap î-hō͘ ê sî-kan chin tn̂g, ùi kong-goân-chêng 5 sè-kí kàu kong-goân 16 sè-kí lóng ū toā-toā sè-sè ê kang-sū chìn-hêng, khí-chō ê bo̍k-tek sī beh pó-hō͘ ta̍k sî-tāi tī hiān-chhú-sî Tiong-kok ê tè-kok, thang phiah-bián pak-pêng bîn-cho̍k ê kong-ke̍k. 

Tn̂g-siâⁿ m̄-nā 1 loa̍h niā-tiāⁿ, siōng-chá--ê ê nî-tāi thang chhiû kàu kong-goân-chêng 5 sè-kí, nā siōng-chhut-miâ--ê sī tī kong-goân-chêng 220 kàu 200 nî, Chîn-sú-hông só͘ hā-lēng khí-chō ê hit-toāⁿ tn̂g-siâⁿ, hit-tang-chūn khí--ê, kap hiān-chhú-sî khah chiâu-chn̂g ê pō͘-hūn pí--khí-lâi, tī-leh ê só͘-chāi koh khah pak-pêng, m̄-koh kó͘-chá ê tn̂g-siâⁿ taⁿ í-keng chhun bô joā chē--a. Bo̍k-chêng khah chiâu-chn̂g ê tn̂g-siâⁿ, sī Tāi-bêng Tè-kok khí-chō lâu--lo̍h-lâi--ê. Tn̂g-siâⁿ sī thong-sè-kài siōng-tn̂g ê jîn-chō kiàn-tio̍k-bu̍t, chha-put-to ū 6,400 kong-lí hiah-ni̍h tn̂g, kiâⁿ ê lō͘-soàⁿ iok-lio̍k-á sī sūn Lāi Bông-kó͘ ê lâm-kîⁿ. Tn̂g-siâⁿ oān-nā sī chū chá kah taⁿ, jîn-lūi só͘ khí-chō ê kiàn-tio̍k-bu̍t lāi-té, piáu-bīn-chek kap thé-chek siong-kài-toā--ê.
| ?Tn̂g-kak-lêng |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Arthropoda |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Insecta |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Neuroptera |
|
|
|
|
|
|
|
| Chhiau-kho: | Myrmeleontoidea |
| Kho: | **Ascalaphidae** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
| A-kho |
| * Albardiinae
* Ascalaphinae
* Haplogleniinae
 |

**Tn̂g-kak-lêng** (Hàn-jī: 長角蛉; Eng-gí: owl-fly), koh hō-chò **tia̍p-kak-lêng** (蝶角蛉), kui-sio̍k-tī me̍h-si̍t-ba̍k (脈翅目; Neuroptera) tn̂g-kak-lêng-kho (長角蛉科; *Ascalaphidae*).

Tn̂g-kak-lêng seⁿ tit kah chhân-iⁿ chiok sêng--ê, chiâⁿ-chē lâng ē kā ngō·-jīm. I kap chhân-iⁿ siāng bêng-hián bô-kâng ê só·-chāi sī i ê chhio̍k-kak kap bóe-ia̍h-á--ê lūi-sū, seⁿ tit tn̂g-tn̂g, lóng-sī sio̍k-î kún-á-hêng he̍k chhiū-ki-hêng ê chhio̍k-kak. Tn̂g-kak-lêng ji̍t--sî bi̍h-tī chhiū-á-ki hioh-khún, mô·-hóng chò chhiū-á-ki, êng-àm-sî--á chiah poe chhut--lâi chhōe-chia̍h, chit-tiám mā kah chhân-iⁿ bô-kâng.
**Chit phiⁿ bûn-chiuⁿ ê gí-giân, gí-hoat, sû-lūi, pheng-im iah-sī bûn-jī hêng-sek khó-lêng ū su-iàu lán poah-kang tōa siu-kái.**  
Chhiáⁿ chiam-tùi chit ê būn-tê thiam-tī thó-lūn-ia̍h kì gī-lūn. To-siā. 

| ?Lâm-lō͘-eng |
| --- |
|
|  |
| Pó-io̍k chōng-hóng |
| 无危  |
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Chordata |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Aves |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Falconiformes |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Accipitridae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Butastur* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***B. indicus*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Butastur indicus***(Gmelin, 1788) |
|
|
|
|

**Lâm-lō͘-eng** (ha̍k-miâ: *Butastur indicus*)，這咧叫法是彰化人號的，逐年清明時就有規陣的鷹對南爿飛來，順著彰化縣東爿的八卦山，一路向北飛去。

賞鷹
--

彰化市的八卦山頭是有名的南路鷹看鳥所在，這是因為天頂不時有飛過的鷹，猶有下早時有一隻綴一隻踅玲瑯，愈飛愈高的起鷹，下晡時有中途欲飛落山頭歇睏的落鷹。

參考資料
----

1. ↑  連雅堂，臺灣通史，1918年
New York Liân-ha̍p-kok Chóng-pō͘ Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe ê hōe-gī-thiaⁿ
**Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe** (聯合國大會) sī Liân-ha̍p-kok ê chú-iàu ki-kò͘ chi-it.

Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe iû só͘-ū Liân-ha̍p-kok ê sêng-ôan-kok chó͘-sêng, ta̍k nî tēng-kî kí-hêng chi̍t pái hōe-gī, ùi sêng-oân-kok tiong thui-soán chi̍t ūi tāi-hōe chú-sek, pēng iû pì-su-chhù hū-chek tiû-pī. Chú-sek sui-jiân ū tāi-hōe léng-siù ê miâ-gī, tān-sī si̍t-chè siōng i chip-chiáng kan-na ē chú-chhî gī-sū chìn-hêng ûi-chú; pì-su-tiúⁿ chiah sī si̍t-chè siōng Liân-ha̍p-kok cho͘-chit ê he̍k-sim jîn-bu̍t, thàu-kòe hia̍p-tiau kok-kok ê ì-kiàn, cho͘-chit kū-thé kang-chok í lo̍h-si̍t tāi-hōe koat-gī téng sū-bū, ē-sái tī kok-chè kan hoat-hui tiōng-tāi ê iáⁿ-hióng-la̍t.

Sui-jiân kok sêng-oân-kok tī tāi-hōe ê siū-koân, èng-kai sī Liân-ha̍p-kok hêng-sú kok-chinóg koat-gī ê koân-le̍k lâi-goân; m̄-koh si̍t-chè siōng, te̍k-pia̍t sī tī sia̍p-ki̍p tē-iân chèng-tī ê būn-tê siōng, An-chôan Lí-sū-hōe chiah sī chin-chiàⁿ ak ū koat-chhek koân-le̍k ê cho͘-chit. Chi̍t-ê bêng-hián ê lē sī, Liân-ha̍p-kok Pì-su-tiúⁿ chi̍t chit miâ-gī siōng sui-jiân iû tāi-hōe soán-kí sán-seng, si̍t-chè siōng tī pún kài tāi-hōe khui-gī chìn-chêng, sin jīm pì-su-tiúⁿ ê jîn-soán í-keng iû An-choân Lí-sū-hōe kok sêng-oân-kok kap kok tōa khu-he̍k cho͘-chit thàu-kòe hia̍p-siong sán-seng, tāi-hōe chí sī tī hêng-sek siōng phah-pho̍k-á thong-kòe niā-niā. Koh-khah pêng-siông ê chōng-hóng sī, keng tāi-hōe to-sò͘-koat ê koat-gī, keng-siông bô-hoat-tō͘ iok-sok An-chôan Lí-sū-hōe sêng-oân-kok ê hêng-ûi, iā bô-hoat-tō͘ té-khòng An-lí-hōe jīm-hô chi̍t ê siông-jīm lí-sū-kok ê hó͘ⁿ-koat.
**Hō͘-sòaⁿ** sī chi̍t lūi ū cha̍h hō͘-chúi ia̍h ji̍t-thâu lō͘-iōng ê mi̍h-kiāⁿ, kin-sè it-poaⁿ liû-hêng ê khoán-sek sī hâm chi̍t ki koáiⁿ kiam sì-ûi ki-kut ha̍p chò kui cho͘ hō͘-sòaⁿ-kut chi-chhî chi̍t phìⁿ ū cha̍h hō͘ ji̍t chok-iōng ê khàm-kòa.

Iōng-gí
-------

Nā beh te̍k-pia̍t piáu-sī cha̍h ji̍t ê hō͘-sòaⁿ, thang kóng "iông-sòaⁿ" (陽傘) he̍k-chiá sī "niû-sòaⁿ" (涼傘). Chóng-sī Lán-lâng it-poaⁿ taⁿ ēng "hō͘-sòaⁿ" chò phó͘-thong iōng-gí.

Le̍k-sú
-------

Hō͘-sòaⁿ ū chiau-kòe 3000 tang ê le̍k-sú, kó͘-chá ū chong-kàu kap sîn-ōe sèng-chit ê siōng-cheng-sèng. Ai-ki̍p, Tiong-kok, Ìn-tō͘ sī chú-iàu koan-hē tio̍h chá-kî hō͘-sòaⁿ hoat-tián le̍k-sú ê só͘-chāi. Koh chhinc-hhiūⁿ tī chi̍t kóa só͘-chāi, pí-lūn Myanmar kap Siam-lô, hō͘-sòaⁿ hông tòng-chò sī kok-ông chú-khoân ê siōng-cheng-bu̍t.

19 sè-kí Eng-kok khai-sí seng-sán kǹg-thih châi-chit ê hō͘-sòaⁿ-kut, tè-bé hoat-tián oa̍h-hiáⁿ ê hō͘-sòaⁿ kang-gia̍p, che mā piáu-hiān tī 1851 nî ê pho̍k-lám-hōe. Hō͘-sòaⁿ tī Eng-lân ê bûn-ha̍k tang-tiong sī chi̍t khoán thang tāi-piáu Eng-lân-lâng ê mi̍h-kiāⁿ.

Chham-chiàu
-----------

1. ↑  Ogawa Naoyosi, pian. (1931). "雨傘骨". *Tai-Nichi Dai Jiten* 臺日大辭典 [*Tâi-Ji̍t Tōa Sû-tián*] (ēng Ji̍t-pún-gí).
2. 1 2 3  Anna König (2004). "umbrellas and parasols". Chū Valerie Steele. *Encyclopedia of Clothing and Fashion*. Charles Scribner's Sons. pp. 357–360. ISBN 0-684-31394-4.

Siong-koan
----------

* Chóa-hō͘-sòaⁿ
* Bān-jîn-sòaⁿ
Kap-oân sī siōng-kán-tan ê iú-ki-bu̍t.
**Iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t** (Hàn: 有機化合物; Tek: *Organische Verbindung*; Eng: *Organic compound*), kán-chheng **iú-ki-bu̍t** (有機物), sī hâm-iú thoàⁿ (C) goân-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t, ia̍h-sī kēng kap i-ê ián-seng-bu̍t ê chóng-chheng. Iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t sī sèⁿ-miā sán-seng ê ki-chhó͘ bu̍t-chit. Put-kò, ū chi̍t-kóa hâm-iú thoàⁿ-goân-chú ê bu̍t-chit pēng m̄-sī iú-ki-bu̍t, chhin-chhiūⁿ it-ióng-hòa-thoàⁿ, jī-ióng-hòa-thoàⁿ, thoàⁿ-sng, thoàⁿ-sng-iâm, thoàⁿ-hòa-bu̍t kap chheng-hòa-bu̍t.

Chú-iàu lūi-pia̍t
-----------------

| Lūi-pia̍t | Koaⁿ-lêng-ki | Tāi-piáu **iú-ki-bu̍t ê miâ kah kiat-kò· kán-sek** |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Alkane |  |  |  |
| Alkene |  |  |  |
| Alkyne |  |  |  |
| Phang-hiuⁿ-cho̍k thòaⁿ-hòa chúi-sò͘ |  |  |  |
| Halogen hòa alkyl |  |  |  |
| Alcohol |  |  |  |
| Phenol |  |  |  |
| Ether |  |  |  |
| Aldehyde |  |  |  |
| Ketone |  |  |  |
| Carbon-sng |  |  |  |
| Ester |  |  |  |
Só· kóng ê **UNESCO Sè-kài Ûi-sán** chí tùi jîn-lūi ū kè-ta̍t ê bûn-hòa--ê a̍h-sī thian-jiân ê ûi-sán, chhin-chhiūⁿ kiàn-tio̍k-bu̍t, kó·-siâⁿ, sim-nâ, soa-bô͘, téng-téng. UNESCO kin-kù 1972 nî ê *Sè-kài Bûn-hòa hām Chū-jiân Ûi-sán Pó-hō· Kong-iok* teng-kì chia ê ûi-sán, mā kó·-lē ta̍k kok kì-lo̍k, pó-hō·, pó-chûn in. Tī Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ téng-thâu ê só·-chāi ū-thang hiòng Sè-kài Ûi-sán Ki-kim-hōe sin-chhéng pó·-chō·.

Kàu 2004 nî ûi-chí lóng-chóng ū 788 ê só·-chāi teng-kì chāi-lāi, kî-tiong ū 611 ê sio̍k-î bûn-hòa lūi ê, 154 ê sī thian-jiân--ê, 23 ê 2-chióng sêng-hūn lóng ū.

Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ
------------------------

* Ū gûi-ki ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ
* A-chiu kap Tāi-iûⁿ-chiu ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ
* Bí-chiu ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ
* Europa ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ
* Hui-chiu ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ

* Oa̍t-lâm Hā-liông-oan (*Vịnh Hạ Long*, 1994)
* Guatemala Tikal (1979)

Gōa-pō· liân-kiat
-----------------

* UNESCO World Heritage Sites - Koaⁿ-hong
* UNESCO Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ - Koaⁿ-hong
* VRheritage.org - Kì-chài kok-tē ê Sè-kài Ûi-sán

  



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Sè-kài Ûi-sán |  |
| A-chiu & Tāi-iûⁿ-chiu |
Au-chiu | 
Bí-chiu | 
Hui-chiu | 
Ū gûi-ki |
| ?Tn̂g-sūi-bo̍k |
| --- |
|
|  |
| Tn̂g-sūi-bo̍k |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Lamiales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Verbenaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Stachytarpheta* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***S. jamaicensis*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Stachytarpheta jamaicensis***L. |
|
|
|
|

Tn̂g-sūi-bo̍k ê hoe
**Tn̂g-sūi-bo̍k** (Hàn-jī:長穗木, ha̍k-miâ: *Stachytarpheta jamaicensis*) sī to-nî-seng siông-le̍k pòaⁿ-koàn-bo̍k. Kah-ì kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê khoân-kéng. Kun-té seⁿ tī jia̍t-tāi Bí-chiu. Taⁿ tī Tâi-oân kui-hòa, hun-pò· tī pêⁿ-tē, kap kē-hái-po̍at soaⁿ-khu, seⁿ tī lō·-kîⁿ, pha-hng-tē; kui-tang lóng-ē khui-hoe.

Hêng-thāi
---------

Keng sì-kak-hêng, kim-ku̍t.

Hio̍h-á tùi-seng, ke-nn̄g-hêng, he̍k tn̂g-tu-îⁿ-hêng, kì-á-khí-iân.

Hoe-koan 5 li̍h, chí-nâ-sek, ti̍t-kèng ū 10 mm; sūi-chōng-hoa-sū téng-seng.

Kóe-chí sī so̍k-kó (蒴果) tn̂g-tu-îⁿ-hêng, bih tī sio̍k-chûn hoa-go̍k (宿存花萼) lāi-té.
1573-nî Livonia-gí ê hun-pò͘ khu.
**Livonia-gí** (Līvõ kēļ) sio̍k-î Ural Gí-hē ê Baltic-Finnic Gí-chi. Chit-sī chi̍t-chióng chí-ū tuā-iok 35 ê lâng, kî-tiong ū cha̍p-lâng ē-táng lâu-lī sái-iōng ê gí-giân. I kah Estonia-gí ê kuan-hē cha̍p-hūn kín-bi̍t. Livonia-lâng ê kò͘-hiong tī Latvia Kurland puàⁿ-tó pak-pō͘ ê Livonia. Chi̍t-kuá Livonia-lâng chiànn-tsāi ha̍k-si̍p Livonia-gí, tān-sī in chí-sī Livonia-lâng ê chi̍t-sió pō͘-hūn, sú-iōng Livonia-gí ê ki-huē sī iú-hān ê. 
Livonia jī-bú sī iû Latvia-gí jī-bú lah Estonia-gí jī-bú hūn-ha̍p hîng-sîng ê.

Livonia jī-bú ： A/a, Ā/ā, Ä/ä, Ǟ/ǟ, B/b, D/d, Ḑ/ḑ, E/e, Ē/ē, F/f, G/g, H/h, I/i, Ī/ī, J/j, K/k, L/l, Ļ/ļ, M/m, N/n, Ņ/ņ, O/o, Ō/ō, Õ/õ, P/p, R/r, Ŗ/ŗ, S/s, Š/š, T/t, Ț/ț, U/u, Ū/ū, V/v, Z/z, Ž/ž

Siông-iōng té-gí
----------------

Lí hó !– Tēriņtš!   

Gâu-tsá ! - Jõvā ūomõg! / Jõvvõ ūomõgt!   

Hó-thiⁿ! - Jõvā pǟva! / Jõvvõ päuvõ!   

To-siā ! - Tienū!   

Sin-nî khuài-lo̍k! - Vȯndzist Ūdāigastõ!   

Sí-bông - kȭlmä   

Chi̍t – ikš   

Nng – kakš   

Sam– kuolm   

Sì – nēļa   

Gō͘ – vīž   

La̍k – kūž   

Chhit – seis   

Pueh – kōdõks   

Káu– īdõks   

Cha̍p – kim

Iōng Livonia-gí siá-chok ê chok-phín
------------------------------------

Mustā plagā valsõ

Kubbõ āt tuļ immõr satunnõd mingizt. 
Mustā lupāt um vȯrd tutkām jūs. 
Nǟlgalizt nīelõb min mȯistõmõt rõkūd 
Sigžtūļ käds ikš dadžā ja ūgõb. 
Mitikš äb tō ku sa kēratõkst pǟgiñ: 
Um jõvīst, až sāina pǟl kēratõd "A". 
Võid stalažod arrõ, až sainõ äb sȭita - 
Ma vāgiž set kītõb, ku jõvīst tīed sa 
Ja tikkiž ja tegīž um lagtõd sin tōmi 
Sīest, mis sinnõn tīemõst ja mis sinā võid. 
Až suggõbõd suodād ja revolūtsijõd, 
Siz nustām sīes pāikal. Pǟdõ ka mēg. 
Až nai ikškõrd vāldiž ka mäddõn tīeb sillõ. 
Īezõ palābõd sīlmad, kus pīegiļtiz irm. 
Siz grumā touvõd mäd' āndabõd villõ 
Ja kõzzist pīkstõbõd pimdõd joud. 
Ni īdskubs himnõ mēg lōlam īe pierrõ, 
Sīest mēḑi ta kāitsõb ja sīnda ka tōks. 
Sīest lōlam mēg: "Julgizt ni, veļīd, tīe jūrõ!" 
Täuds sidāms oppõrmīel põrāndõks. 
Leb Valst āigastsadā võilõb se kāngaz, 
Mustā ku loptõmõt mōīlmarūim. 
Kuñš īebõd pandõkst, kūoḑõd ja kuodād, 
Täddõn nagrõs muidlõb kūolõn pǟlū. 
Lyrics by Tõnu Trubetsky

Chham-siông
-----------

Chham-khó chu-liāu
------------------
UNFPA ê piau-chì
**Liân-ha̍p-kok Jîn-kháu Ki-kim** (Hàn-jī: 聯合國人口基金; Eng-gí: *United Nations Population Fund*), sok-siá **UNFPA**, sī Liân-ha̍p-kok ê chi̍t ê choan-bûn ki-kò͘, i-ê sú-bēng sī chhiok-chìn só͘-ū lâng kiān-khong seng-oa̍h kap pêng-téng ki-hōe ê khoân-lī. Chò-ûi chi̍t ê chì-goān-sèng ê ki-kim ki-kò͘, Liân-ha̍p-kok Jîn-kháu Ki-kim óa-khò chèng-hú kap su-jîn ê koan-chō͘. Kai ki-kò͘ hia̍p-chō͘ sè-kài kok-kok lī-iōng jîn-kháu sò͘-kì lâi chè-tēng koh-khah ū-hāu ê jîn-kháu chèng-chhek, kiám-chió ì-gōa hoâi-īn, khak-pó an-choân hun-bián, hō͘ siàu-liân-ke bián siū ài-chu pēⁿ-to̍k ê ui-hia̍p, hō͘ cha-bó͘-lâng lóng tit-tio̍h ū chun-giâm ê tùi-thāi.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 130846754
* LCCN: n89625214
* ISNI: 0000 0001 1941 1748
* GND: 5096863-4
* SELIBR: 300773
* SUDOC: 027638855
* BNF: cb11872728x (data)
* BIBSYS: 90558884
* NLA: 35632716
* NDL: 00328963
* NKC: kn20010710018
* BNE: XX88409
* CiNii: DA06186342

 |

 |
**Hōng-hông Thoân-kî**(鳳凰傳奇) sī chi̍t ê tī Tiong-kok put-chí chhut-miâ ê Hôa-gú liû-hêng im-ga̍k chó͘-ha̍p, chú-chhiùⁿ Iûⁿ-gūi Lêng-hoa(楊魏玲花) sī Lāi-bông-kó͘ Ordos Chhī(鄂爾多斯市) ê lâng,ha̍p-im Chan Gē(曾毅) sī Ô͘-lâm Ek-iông(益陽) ê lâng, in ê koa-lō͘ tōa-lâng gín-á lóng ài thiaⁿ, tī koe-á-lō͘ sì-kòe lóng thiaⁿ ē tio̍h in ê koa,tāi-piáu koa-khek ū *Goa̍t-liōng chi Siōng*(月亮之上), *Chū-iû Hui-Siông*(自由飛翔) kap *Chòe Hiān Bîn-cho̍k Hong*(最炫民族風) téng-téng.

Chú-chhiùⁿ Iûⁿ-gūi lêng-hoa sī chi̍t ūi Lāi-bông-kó͘ ê ko͘-niû,1980 nî 12 ge̍h 20 hō chhut-sì, i ê miâ Iûⁿ-gūi lêng-hoa sī Bông-gú hoan-e̍k chòe Hàn-gú,goân-ì sī thiⁿ-téng ê hûn-chhái,só͘-í i m̄-sī sìⁿ Iûⁿ mā m̄-sī sìⁿ Gūi,chòe koa-chhiù chìn-chêng sī chi̍t ê tiān-khì tiàm ê oân-kang, chit-má í-keng kiat-hun,ang-sài sī Chhî Bêng-tiâu(徐明朝).

Ha̍p-im Chan Gē, lâi-chū Ô͘-lâm ek-iông, 1979 nî 11 ge̍h 6 hō chhut-sì,i ê khan-chhiú sī Sin-kiong lâng,miâ kiò chòe Lí Ná(李娜).
Chin pì-sù ê cha-bó͘ gín-á
**Pì-sù** (Eng-bûn: *shyness*) sī teh kīn-oá pa̍t-lâng ê sî-chūn só͘ kám-kak tio̍h ê kiaⁿ-hiâⁿ, bô-sóng-khoài, gāi-gio̍h ê chêng-hêng; chit khoán chêng-hêng it-poaⁿ hoat-seng tī chiap-chhiok tio̍h sin-ê khoân-kéng ia̍h-sī chheⁿ-hūn-lâng ê sî-chūn. Pì-sù ê tián-hiān khó-lêng sī chū-chun-sim khah-kē ê jîn-keh te̍k-chit. Pì-sù ê chêng-hêng nā-sī hui-siông ê bêng-hián jî-chhiáⁿ kiông-lia̍t, it-poaⁿ chiū ē hō-chò siā-kau put-an chiòng-gāi.

Pì-sù ê chú-iāu te̍k-teng sī ē kòa-sim, ū-sî sīm-chì sī khióng-kiaⁿ, pa̍t-lâng àn-chóaⁿ lâi khòaⁿ-thāi ka-kī. Pì-sù ê kiat-kó khó-lêng ē piàn-sêng khióng-kiaⁿ siā-kau siōng ê hū-biān hāu-èng, chhin-chhiūⁿ thí-chhiò, bú-jio̍k, phoe-phêng kap kī-choa̍t téng-téng; chō-sêng hòng-khì goân-pún siūⁿ-beh chò ê tāi-chì, m̄ káⁿ khì kóng goân-lâi beh kóng ê ōe. Pì-sù ê lâng lo̍h-bóe ū khó-lêng ē ti̍t-chiap hôe-pī siā-kau ê tiûⁿ-bīn, ke-kiám lóng ē khì éng-hióng tio̍h kò-thé tī siā-hōe siōng ê jîn-chè koan-hē.
E-sai tshik-liông 3-ê liû-sok hun-liōng ê 3 pho-sok ADCP (Aquadopp Profiler, 1 MHz kap 0.6 MHz, Nortek kong-si)
4 pho-sok ADCP (WH-600, Teledyne kong-si)
5 pho-sok ADCP ê tsuí-hā si̍t-kíng siòng-phìnn (Signature 1000, Nortek kong-si)
 AWAC (siañ-pho kap hái-liû) sī tsi̍t-tsióng tsuan-bûn iōng-teh tshik-liông pho è kuân-tōo kap pho ê hong-hiòng tsi ADCP ê ke-si.
**Siañ-ha̍k doppler liû-sok phuà-bīn-gî** (eng-gí: Acoustic Doppler Current Profiler (ADCP)) sī tsi̍t-tsióng iōng-e̊ tshik-liông (surveying) tsuí-sok ê tsuí-ha siañ-ha̍k (underwater acoustics) liû-sok kè (current meter). I-e̊ guân-lí (principle) tō tshin-tshiūñ sonar kāng-khuán: ADCP tuì-tio̍h tsuí lāi-té huat-siā siañ-pho (acoustic wave), tsuí-tiong ê suàñ-siā-thé hōo siañ-pho sán-sing suàñ-siā (scattering); ADCP tsiap-siu (perception) suáñ-siā-thé huán-tò-tńg ê huê-pho sìn-hō (signal), koh-tsài thong-kuè hun-sik i-e̊ doppler hāu-ìng (Doppler effect, Doppler shift) pîn-lu̍t ê pèn-tōng liáu-āu khah-lâi kè-sǹg i-e̊ liû-sok (flow velocity). Khí-tshoo ADCP kan-na sī RD gî-khì kong-si (Teledyne Technologies) teh 19 sè-kí 80 nî-tāi thui-tshut ê hē-le̍t sán-phín (product (business)) tsi bîng-tshing (name). M̄-kù tsit-má én-pèn tsò kâng luī-hîng (type theory) siañ-ha̍k (acoustics) liû-sok kè ê bîng-tshing.

Tsù-kái
-------

1. ↑  "ADCPs - Acoustic Doppler Current Profilers | Geo-matching.com - The right choice". 2021-02-03 khòaⁿ--ê.

Tsham-ua̍t
----------

* Bu̍t-lí hái-iûⁿ-ha̍k (Bu̍t-lí hái-iûñ-ha̍k; eng-gí: physical oceanography)
* Magnesium oxide [en]
* Naproxen [en]
* Clonazepam [en]
* Tolii [ja] (torii)

Guā-pōo lên-ket
---------------

* Instruments - Woods Hole Oceanographic Institution
* Discharge-Measurement System Using an Acoustic Doppler Current Profiler with Applications to Large Rivers and Estuaries
* What is an ADCP and how does it work?
* Instruments - Woods Hole Oceanographic Institution
**Super Tuesday** (Bân-lâm-gú: **Chhiau-kip Lé-pài-jī**) sī Bí-kok tāi-soán-nî jī-goe̍h ia̍h-sī saⁿ-goe̍h, kúi-nā-ê chiu kí-pān chóng-thóng hāu-soán-jîn cho͘-soán ê lé-pài-jī. Hit-ji̍t chē-chē chiu-hūn ē tông-sî soán-chhut tāi-piáu chèng-tóng ê hāu-soán-jîn. In-ūi hit-ji̍t ê kiat-kó tùi soán-chêng ū tōa-bong ê éng-hiáng, ta̍k-ê hāu-soán-jîn lóng ē te̍k-pia̍t chù-tiōng hit-ji̍t ê piáu-hiān, só͘-í Eng-gí tiō hō-chò Super Tuesday.

Super Tuesday chit-ê choan-iú bêng-sû siāng-chá chhut-hiān tī 1984 nî. Tong-nî ū saⁿ-ê Super Tuesday, hit-nî tāi-piáu Bîn-chú-tóng ê Walter Mondale sī kàu tē-saⁿ-ê Super Tuesday chiah khak-li̍p i tī tóng-lāi ê léng-sian ūi-tì. Sòa-lo̍h ê chóng-thóng soán-kí-nî lóng ē kí-hêng Super Tuesday. Super Tuesday sī chho͘-soán kòe-têng tiong ê koan-kiàn, 1992 nî Bill Clinton tī chêng kúi chiu ê chho͘-soán sî chiat-chiat-pāi-thòe, tān-sī tī Super Tuesday iâⁿ-tit lâm-pō͘ tōa-pō͘-hūn chiu-hūn ê soán-phiò, chhut-soàⁿ chiâⁿ-chò Bîn-chú-tóng ê hāu-soán-jîn. 1996 nî, Bob Dole mā-sī tī Super Tuesday ê sî chhit-soàⁿ chiâⁿ-chò Kiōng-hô-tóng ê hāu-soán-jîn. 2000 nî ê Super Tuesday lóng-chóng ū 16-ê chiu kí-hêng chho͘-soán, phah-phòa í-óng ê kì-lo̍k; hit-nî ê Al Gore kap George Bush lóng sī tī Super Tuesday iâⁿ-tio̍h thê-miâ.
| ?Kam-á-bi̍t |
| --- |
|
|  |
| Kam-á-bi̍t |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
| A-kài: | Tracheobionta |
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
| A-kong: | Asteridae |
|
|
|
|
| Bo̍k: | Solanales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Solanaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Solanum* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***S. lycopersicum*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Solanum lycopersicum***L. |
|
|
|
|

**Kam-á-bi̍t**/**Chhàu-khī-á** (ha̍k-miâ: *Solanum lycopersicum*) sī 1 chióng Kiô-á-kho kiô-á-sio̍k ê si̍t-bu̍t. I ê kóe-chí thang-hó chheⁿ-chia̍h ia̍h-sī chò chhài-se, ka-kang liáu-āu ē-sái chò kam-á-bi̍t-chiùⁿ kap kam-á-bi̍t-chiap. Kam-á-bi̍t ê goân-sán-tē sī Lâm Bí-chiu ê Andes Soaⁿ-lêng.

Kam-á-bi̍t tī Tâi-oân tē-khu hō͘-lâng kiò-chò **thô͘-má-toh**, chit-ê sû sī ùi **tomato**/**トマト** lâi-ê goā-lâi-gí.

Tô͘
---

* Kam-á-bi̍t-hoe
* Kam-á-bi̍t-châng
* kok-chióng ê kam-á-bi̍t


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Solanum lycopersicum*** |
**Pì-su an-ki-sng** (Eng-gí: *essential amino acid*) sī seng-bu̍t-thé bô hoat-tō͘ tùi-thâu ha̍p-sêng ê an-ki-sng, su-iàu keng-kòe chia̍h-mi̍h lâi khip-siu. Thù lâng lâi kóng, ū 9 khoán pì-su an-ki-sng, in sī phenylalanin, valin, threonin, tryptophan, methionin, leucin, isoleucin, lysine, kap histidin.

Lēng-gōa chāi jîn-thé koh ū 6 khoán an-ki-sng tī chi̍t koá chōng-khóng hā sī pì-su, pau-koat arginin, cystein, glycin, glutamin, prolin kap tyrosin

Bí-ji̍t che-liōng
-----------------

Si̍t-chè ta̍k-kang ê su-iàu che-liōng bô hó koat-tēng, kiàn-gī ê sò͘-jī mā tiāⁿ teh siu-kái. Í-hā sī WHO kiàn-gī ê tōa-lâng bí-ji̍t che-liōng:

| an-ki-sng | bí thé-tāng kong-kin ê su-iàu liōng (mg) |
| --- | --- |
| **H** Histidin | 10 |
| **I** Isoleucin | 20 |
| **L** Leucin | 39 |
| **K** Lysin | 30 |
| **M** Methionin
+ **C** Cystein | 10.4 + 4.1 = 15 |
| **F** Phenylalanin
+ **Y** Tyrosin | 25 (total) |
| **T** Threonin | 15 |
| **W** Tryptophan | 4 |
| **V** Valin | 26 |
**Mendel ê hoat-chek** sī chiàu Gregor Mendel thê-chhut ê kui-chek leh ūn-choán ê ûi-thoân hiān-siōng. Chit-lō kui-chek tāi-seng sī Mendel 1865 nî chì 1866 nî kî-kan hoat-piáu--ê; liáu-āu chi̍t tōaⁿ sî-kan bô sáⁿ liû-hêng, kàu 1900 nî koh hông têng-sin the̍h lâi hoat-tián chò hiān-tāi ûi-thoân-ha̍k ê ki-chhó͘.

Mendel ê hoat-chek
------------------

Ēng Punnett tô͘ piáu-hiān ê Mendel si̍t-giām chi it.
Mendel tùi hôe-liân-tāu si̍t-giām hoat-kiàn nā sī kā sûn khui-hoe pe̍h-sek chéng ê tāu-á kap sûn khui-hoe sī kiô-á-sek ê tāu-á chéng (chia hō chò P sì-tāi) cha̍p-phòe, in sán-seng ê āu-tāi (F1 sì-tāi) sèng-chit m̄-sī P sì-tāi sèng-chit ê saⁿ-lām, sī choân-pō͘ lóng khui kiô-á-sek ê hoe. Nā koh kā F1 the̍h lâi hō͘-siōng kau-phòe, sán-seng ê āu-tāi (F2 sì-tāi) koh pìⁿ chò sī kiô-á-sek pí pe̍h-sek khui-hoe 3 tùi 1 ê pí-lu̍t.

Mendel ê hoan-kiàn ē-tàng ēng āu--lâi kî-tha ha̍k-chiá hoat-tián ê sû-gí lâi chéng-lí chò 3 hāng kui-chek:

* **Hun-lî hoat-chek** (Eng-gí: *law of segregation*), kóng phòe-chú hêng-sêng (*gamete formation*) ê sî, ta̍k-ê ûi-thoân-chú in ê chē chióng allele, ia̍h chiō sī bó͘ chi̍t-ê ûi-thoân-chú ê bô-kâng piàn-khoán, ē hun-khui, tī bí chi̍t lia̍p phòe-chú kaⁿ-taⁿ thang chûn-chāi chi̍t khoán.

* **To̍k-li̍p hun-phòe hoat-chek** (*law of independent assortment*), kóng phòe-chù hêng-sêng ê sî, bô-kâng sèng-chit (*trait*) ê ûi-thoân-chú ê kò-pia̍t (to̍k-li̍p) hun-lî.

* **Hián-sèng hoat-chek** (*law of dominance*), kóng ū-ê allele sī hián-sèng (*dominant*), ū-ê sī ún-sèng (*recessive*), nā siōng-bô ū chi̍t-ê hián-sèng allele ê seng-bu̍t-thé, i sin-ku-téng sī piáu-hiān hián-sèng allele ê éng-hióng.
***Hikaru no Go*** (Ji̍t-bûn: **ヒカルの碁**, i--ê ì-sù sī ***Kong ê uî-kî***), Tiong-bûn kā i huan-i̍k tsò ***Kî-hûn*** (棋魂). ***Hikaru no Go*** sī Ji̍t-pún manga tsok-ka Hotta Yumi (堀田 由美) ê tsok-phín, manga ê pōo-hūn iû Obata Takeshi (小畑 健) sóo uē. Tsū 1999 nî khai-sí, it-ti̍t kàu 2003 nî uî-tsí, tī *Tsiu-khan siàu-liân Jump(週刊少年ジャンプ)* liân-tsài. Tan-hîng-pún (單行本) lóng-tsóng 23 kuàn (Obata Takeshi tîng uē ê 20 kuàn). *Hikaru no Go* āu-lâi koh kái-pian tsò manga tōng-uē, iû TV Tokyo, Dentsu kah Studio Pierrot kiōng-tông tsè-tsok,tī TXN hòng-sàng, lóng-tsóng 75 tsi̍p. Līng-guā, 2004 nî koh thui-tshut ti̍k-pia̍t phinn OVA *Hikaru no Go: The Road to Hokuto Cup*.

Tsú-kak
-------

* Shindō Hikaru *(進藤 ヒカル, しんどう ヒカル)*
* Fujiwara-no-Sai *(藤原 佐為, ふじわらの さい)*
* Tōya Akira *(塔矢 アキラ, とうや アキラ)*
* Tōya Kōyō *(塔矢 行洋, とうや こうよう)*

Tsú-tê-khik
-----------

### Phìnn-thâu-khik

* ***Get Over*** - Dream, 1~30 tsi̍p
* ***I'll be the One*** - HΛL, 31~60 tsi̍p
* ***Fantasy*** - Katase Nana, 61~75 tsi̍p

### Phìnn-bué-khik

* ***ボクらの冒険 (Bokura no Bouken)*** - Kids Alive, 1~12 tsi̍p
* ***ヒトミノチカラ (Hitomi no Chikara)*** - Mizuki Arisa, 13~30 tsi̍p
* ***Sincerely 〜 ever dream 〜*** - Dream, 13~30 tsi̍p
* ***Days*** - Shela, 31~46 tsi̍p
* ***Music Is My Thing*** - Dream, 47~63 tsi̍p
* ***Get Over (Special Mix)*** - Dream, 64~74 tsi̍p
* ***Everlasting Snow*** - Dream, 75 tsi̍p *(The Road to Hokuto Cup)*
Tāi-khì kho-ha̍k|  |
| Tāi-khì bu̍t-lí-ha̍kTāi-khì tōng-le̍k-ha̍k (lūi-pia̍t)Tāi-khì hòa-ha̍k (lūi-pia̍t) |
| Khì-siōng-ha̍k |
| Thiⁿ-khì (lūi-pia̍t)Jia̍t-tài kē-khì-ap (lūi-pia̍t) |
| Khì-hāu-ha̍k |
| Khì-hāu (lūi-pia̍t)Khì-hāu piàn-tōng (lūi-pia̍t)Choân-kiû sio-lo̍h-hoà (lūi-pia̍t) |
| * hián
* lūn
* pian
 |

**Tāi-khì kho-ha̍k** (大氣科學) sī teh gián-kiù tāi-khì ê kiat-kò͘, cho͘-sêng, bu̍t-lí-ha̍k hiān-siōng, hoà-ha̍k hoán-èng kap ūn-tōng kui-lu̍t ê tē-kiû kho-ha̍k ê chi̍t ê hun-iá. I-ê gián-kiù tùi-siōng chú-iàu sī tē-kiû kap thài-iông-hē kî-thaⁿ hêng-seng ê tāi-khì-chân. Tāi-khì gián-kiù ê sî-kan kap khong-kan hoān-ûi lóng chin khoah, khong-kan chhioh-tō͘ ē ùi chi̍t ê siâⁿ-chhī kàu kui-ê tē-kiû, sî-kan chhioh-tō͘ ē ùi kúi-nā kang chì kúi-nā cha̍p-nî. Gián-kiù ê tùi-siōng chú-iàu sī tùi-liû-chân kap pêng-liû-chân. Gián-kiù ê hong-sek ū hiān-tiûⁿ koan-chhek, iâu-oán koan-chhek kap lī-iōng sò͘-ha̍k bô͘-hêng chìn-hêng bô͘-gí.