Chit-toān bí-ti-oh sī teh tang-lâm tē-tiong-hái kah âng-hái iân-hōaⁿ só͘ liap-iáⁿ, iû kok-chè Thài-khong-chām ê tē-29 thàm-hiám-tūi [en] lâi liap-chè--ê.
**Âng-hái** (紅海; A-la-pek-gí: البحر الأحمر‎ *al-Bahr al-Ahmar*; Hi-pek-lâi-gí: ים סוף *Yam Suf*; Tigrinya-gí: ቀይሕ ባሕሪ *QeyH baHri*; Eng-gí: Red Sea) sī Ìn-tō͘-iûⁿ ê 1-ê hái-oan, tiàm-tī A-chiu kap Hui-chiu kau-kài ê só͘-chāi. Thàng hái ê chhùi tī siōng lâm kak, keng-kòe Bab-el-Mandeb Hái-kiap sio-chiap Aden-oan. Í-pak sī Sinai Poàn-tó, Aqaba-oan, kap Suez-oan (thàng Suez Ūn-hô). Âng-hái sī sè-kài siōng pak ê jia̍t-tài hái.

Âng-hái lâm-pak iok-lio̍k 1900 km tn̂g, siōng khoah 300 km khah ke. Bīn-chek tāi-iok 450000 km². Hái-té pêng-kin ū 500 m chhim, tī tiong-ng hái-kau (*central median trench*) hit-tah-á siōng chhim 2500 m. Ū chē-chē chhián-chúi ê hái-kè (*shelf*) sek-ha̍p hái-seng-bu̍t khiā-khí. Bô-liông-kut ê seng-bu̍t chheng-gōa-chióng, san-ô͘ 200-gōa-chióng.

Oá pak-hoāⁿ ê kok-ka ū Ai-ki̍p, Í-sek-lia̍t, Iok-tàn; sai-hoāⁿ ū Sudan kap Ai-ki̍p; tang-hoāⁿ ū Saudi A-la-pek kap Yemen; lâm-hoāⁿ ū Djibouti, Eritrea, Somalia téng-kok.

Le̍k-sú
-------

### Kó͘-tāi sî-kî

Só͘ chai-iáⁿ siāng chá tùi Âng-hái ê thàm-chhâ, sī Kó͘ Ai-ki̍p ê lâng si̍t-hêng--ê, in hit-chūn sī beh kiàn-lio Punt ê siong-gia̍p lō͘-sòaⁿ. Chia kóng thàm-chhâ oa̍h-tāng, kî-tiong chi̍t kái sī ùi Ch. 2500 nî chó-iū, koh chi̍t kái sī tī chha-put-to Ch. 1500 nî (Hatshepsut niá-chhōa). In lóng ū khì kàu tī Âng Hái. Chóng-sī oân-á ū ha̍k-chiá gī-lūn chia thàm-chhâ sī-m̄-sī chin-chiàⁿ ū khó-lêng. Tī sèng-keng ê Chhut Ai-ki̍p Kì, ū kóng tio̍h Í-sek-lia̍t-lâng kiâⁿ kòe chi̍t phìⁿ chúi ê kò͘-sū, che chúi nā chiàu Hi-pek-lâi bûn-su, sī hō chò *Yam Suph* (Hi-pek-lâi-gí: יַם סוּף). *Yam Suph* thoân-thóng-siōng hông jīn-ûi tio̍h sī Âng-hái. Chiàu rabbi Saadia Gaon (882‒942 nî), tī i tùi Gō͘-keng (*Pentateuch*) ê Iû-thài/A-la-pek hoan-e̍k lāi-bīn, jīn hit-ê kòe-hái ê só͘-chāi, sī Âng-hái ê *Baḥar al-Qulzum* pō͘-hūn, ia̍h tiō sī Suez Hái-oan.

  

Tī Ch. 6 sè-kí, Pho-su ê Darius Tōa-ông, pat phài lâng khì Âng-hái thàm-lō͘, kì-lio̍k gûi-hiám ê chio̍h-thâu kap tiâu-liû, kái-chìn kiam ka-thiam hâng-hái lō͘-sòaⁿ. Tī Suez, Âng-hái ê pak-pêng bóe, kap Nî-lô-hô tiong-ng, koh ū khí-siat ūn-hô. Tī Ch. 4 sè-kí āu-kî, Alexander Tōa-ông phài chhut Hi-lia̍p hái-kun thàm-chhâ Âng-hái chhut Ìn-tō͘-iûⁿ ê lō͘. Hi-lia̍p ê hâng-hái-ka to̍h it-ti̍t thàm-hiám kiam siu-chi̍p Âng-hái ê chu-liāu. Ch. 2 sè-kí ê sî, Agatharchides siu-chi̍p liáu Âng-hái ê chu-liāu.

*Erythraea Hái Àn-lāi-kì* (*Periplus of the Erythraean Sea*), sī Hi-lia̍p-gí siá--ê periplus bûn-su, chok-chiá put-bêng, sī tāi-khài Āu 1 sè-kí ê chok-phín, lāi-iông kì-su̍t Âng-hái ê káng-kháu kap hái-lō͘. Che Periplus, mā kì-su̍t Hippalus sī chóaⁿ-iūⁿ thâu chi̍t kái hoat-kiàn tùi Âng-hái kòe Ìn-tō͘ ê ti̍t-chiap lō͘-sòaⁿ.

Âng-hái chū Augustus thóng-tī sî-kî, sī Lô-má-lâng kah-ì ê Ìn-tō͘ seng-lí lō͘-sòaⁿ, he tng sī Lô-má Tè-kok khai-sí khòng-chè Tē-tiong-hái, Ai-ki̍p kap Âng-hái pak-pō͘ liáu-āu. Chia lō͘-sòaⁿ ūi chá-chêng ê kok-ka to̍h ū leh ēng, m̄-koh tī Lô-má sî-tāi, seng-lí koh ke khah tōa. Tang-iûⁿ ê mi̍h, mā keng-kòe Ìn-tō͘ ê káng-kháu hông sàng kòe Lô-má sè-kài. Hit-chūn Tang-iûⁿ kap Lô-má tio̍h óa-khò Âng-hái kau-thong, kàu-bé hō͘ 3 sè-kí ê Aksum Tè-kok chhiat tn̄g.

Tô͘-phìⁿ
--------

Kó͘-tāi Ai-ki̍p tī lú-ông Hatshepsut ê sî-tāi khok-tiong kah óa tī Âng-hái hái-kîⁿ ê Punt Kok.Âng-hái hū-kīn chò phang-liāu bō͘-e̍k ê cheng-siā kap siong-gia̍p tiong-sim, kun-kù *Erythraea Hái Àn-lāi-kì* (*Periplus of the Erythraean Sea*) ê kì-su̍t.

Chham-chiàu
-----------

1. ↑  Fernandez-Armesto, Felipe (2006). *Pathfinders: A Global History of Exploration*. W.W. Norton & Company. p. 24. ISBN 0-393-06259-7.
2. ↑  Louis, Jaucourt de chevalier (1765). *Red Sea*. pp. 367–368.
3. ↑  *Tafsir*, Saadia Gaon, s.v. Exodus 15:22, *et al*.
4. ↑  Fernandez-Armesto, Felipe (2006). *Pathfinders: A Global History of Exploration*. W.W. Norton & Company. pp. 32–33. ISBN 0-393-06259-7.
5. ↑  East, W. Gordon (1965). *The Geography behind History*. W.W. Norton & Company. pp. 174–175. ISBN 0-393-00419-8.

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Category:Red Sea*** |

* Red Sea Coral Reefs (Eng-gí)
* Red Sea Photography (Eng-gí)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tē-kiû ê iûⁿ kap hái |
| --- |
|  |
| Pak-ke̍k-iûⁿ | Amundsen Oan · Barents Hái · Beaufort Hái · Bering Hái-kiap · Chukchi Hái · Tang Siberia Hái · Fram Hái-kiap · Greenland Hái · Boothia Oan · Kara Hái · Kara Hái-kiap · Laptev Hái · Lincoln Hái · Prince Gustav Adolf Hái · Pechora Hái · Wandel Hái · Baltic Hái · Bjeloje Hái |
|  |
| Tāi-se-iûⁿ | Adriatic Hái · Aegea Hái · Alboran Hái · Argentina Hái · Baffin Oan · Balear Hái · Baltic Hái · Biscay Oan · Bothnia Oan · Campeche Oan · Fundy Oan · O͘-hái · Bothnia Hái · Caribe Hái · Celtic Hái · Davis Hái-kiap · Tan-be̍h Hái-kiap · Eng-kiat-lī Hái-kiap · Foxe Oan · Greenland Hái · Bothnia Oan · Hun-lân-oan · Kûn-tó Hái · Lion Oan · Guinea Oan · Maine Oan · Be̍k-se-ko Oan · Saint Lawrence Hái-oan · Venezuela Oan · Hudson Oan · James Oan · Ionia Hái · Ireland Hái · Irminger Hái · Labrador Hái · Libya Hái · Ligure Hái · Marmara Hái · Tē-tiong-hái · Pak-hái · Nô͘-ui-hái · Saint Lawrence Hái-tō · Sargasso Hái · Åland Hái · Azov Hái · Crete Hái · Hebrides Hái · Thrace Hái · Tyrrhenian Hái |
|  |
| Ìn-tō͘-iûⁿ | Andaman Hái · A-la-pek Hái · Bēng-ka-lá-oan · Aden Oan · Aqaba Oan · Khambhat Oan · Kutch Oan · Oman Oan · Suez Oan · Laccadive Hái · Mozambique Hái-kiap · Pho-su-oan · Âng-hái · Malacca Hái-kiap · Timor Hái |
|  |
| Thài-pêng-iûⁿ | Arafura Hái · Bali Hái · Banda Hái · Bering Hái · Bismarck Hái · Pu̍t-hái · Bohol Hái · Camotes Hái · Celebes Hái · Tâi-oân Hái-kiap · Bashi Hái-kiap · Ceram Hái · Chile Hái · San-ô͘-hái · Tang Tiong-kok Hái · Flores Hái · Alaska Oan · California Oan · Carpentaria Oan · Fonseca Oan · Thài-kok-oan · Pak-pō͘-oan · Halmahera Hái · Jawa Hái · Koro Hái · Makassar Hái-kiap · Molucca Hái · Moro Oan · Hui-lu̍t-pin-hái · Savu Hái · Ji̍t-pún-hái · Okhotsk Hái · Lōa-hō͘ lāi-hái · Sibuyan Hái · Solomon Hái · Lâm Tiong-kok Hái · Sulu Hái · Tasman Hái · Visayas Hái · N̂g-hái |
|  |
| Lâm-ke̍k-iûⁿ | Amundsen Hái · Bellingshausen Hái · Cooperation Hái · Cosmonauts Hái · Davis Hái · Haakon Chhit-sè Hái · Lazarev Hái · Mawson Hái · Ross Hái · Scotia Hái · Weddell Hái |
|  |
| Lāi-lio̍k-hái | Aral Hái · Caspi Hái · Salton Hái · Sí-hái |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 155944421
* GND: 4050664-2
* NDL: 00634145
* NKC: ge134461

 |

 |