recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sè-pau hun-hòa** (細胞分化) sī hoat-seⁿ seng-bu̍t-ha̍k ê chi̍t hāng gián-kiù khò-tê; gián-kiù to-sè-pau seng-bu̍t ê kàn-sè-pau teh hun-lia̍t ê sî-chūn, i-ê chú-sè-pau ê ûi-thoân-chú piáu-ta̍t siū-tio̍h tiâu-khòng, lo̍h-bóe piàn-chò bô-kāng sè-pau lūi-hêng ê kòe-têng. Pí-lūn kóng choân-lêng ê siū-cheng-loán tī hun-lia̍t kàu it-tēng thêng-tō͘ ê sî, i-ê chú-sè-pau tiō ē khai-sí hiòng te̍k-tēng ê hong-hiòng lâi hun-hòa, hêng-sêng the-jî ê kin-bah, kut-thâu kap mo͘-hoat téng khì-koan. Hun-hòa liáu-āu ê sè-pau tī i-ê kiat-kò͘ kap kong-lêng siōng lóng ē chhut-hiān chha-pia̍t, jî-chhiáⁿ chiâⁿ-chò só͘-ūi ê "tan-lêng-sèng" (*unipotent*) sè-pau, iā-chiū-sī ē-tàng hun-lia̍t chhut ū kāng-khoán kong-lêng ê chú-sè-pau. M̄-koh, só͘-ū ê chú-sè-pau ê ûi-thoân-chú lóng chham goân-té ê kàn-sè-pau kāng-khoán. Gián-kiù sè-pau hun-hòa tùi lí-kái pēⁿ-thiàⁿ ê hoat-seng ū tiōng-iàu ì-gī.
| ?Chúi-pī-á |
| --- |
|
|  |
| Pó-io̍k chōng-hóng |
| 无危  |
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Chordata |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Aves |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Podicipediformes |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Podicipedidae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Tachybaptus* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***T. ruficollis*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Tachybaptus ruficollis***(Pallas, 1764) |
|
|
|
| Siâng-ì-miâ |
| *Podiceps ruficollis* |
| Se-thoàⁿ ê tē-kài |

 *Tachybaptus ruficollis*
Tachybaptus ruficollis
**Chúi-pī-á** (ha̍k-miâ: *Tachybaptus ruficollis*) sī Podicipediformes bo̍k Podicipedidae kho ê chiáu-á.

Tōa-pō·-hūn ê chúi-chiáu-á, tú-tio̍h hûi-hiám tio̍h-ē poe-lī chúi-bīn pī-hiám, ka-na **chúi-pī-á** ē-hiáu chhàng-ji̍p chúi-lāi siám-phiah hûi-hiám. In chhàng-tī chúi-chháu iah sī lô·-tek-á kha, chhun-chhut in ê chhùi-pe chhoán-khùi, tán-thāi thiⁿ-te̍k lī-khui.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Chit phiⁿ bûn-chiuⁿ pún-té khan tī holopedia.net.* |
Lâm-káng Nńg-thé Hn̂g-khu tē-saⁿ kî tōa-lâu
**Lâm-káng Nńg-thé Hn̂g-khu** (南港軟體園區), kán-chheng **Lâm-nńg**, sī tī Tâi-oân Tāi-pak-chhī Lâm-káng-khu ê tì-sek-hêng kang-gia̍p hn̂g-khu. Sán-gia̍p í nńg-thé IC siat-kè, sò͘-ūi chhòng-ì, seng-bu̍t kho-ki kap bûn-hòa chhòng-ì téng tì-sek bi̍t-chi̍p sán-gia̍p ûi-chú, ún-chún chi-oān-sèng ho̍k-bū sán-gia̍p chìn-chù lâi oân-pī hn̂g-khu ê seng-oa̍h ki-lêng, pēng pó-liû ín-chìn sin-heng sán-gia̍p ê tân-sèng, í cheng-ka sán-gia̍p kēng-cheng-la̍t. Thàu-kòe hn̂g-khu chhiúⁿ-siong siōng-hā-iû sûi-ti̍t chéng-ha̍p, í-ki̍p chúi-pêng kau-liû, pēng kiat-ha̍p chèng-hú kap bîn-kan khì-gia̍p ê gián-hoat chu-goân kap chhòng-sin siat-kè, chhiok-chìn nńg-thé sán-gia̍p seng-kip, lâi ta̍t-sêng "A-thài Nńg-thé Tiong-sim" kap "Choân A-chiu Gián-hoat Chóng-pō͘" ê hn̂g-khu hoat-tián bo̍k-piau.

Lâm-nńg chóng chiàm-tē 10 kong-khéng, tē-it kî 4.0335 kong-khéng, tē-jī kî 4.1764 kong-khéng, tē-saⁿ kî 2 kong-khéng chó-iū. Chêng nn̄g kî ê iōng-tē sī kok-êng khì-gia̍p Tâi-pûi Lâm-káng-chhiúⁿ ê kū-chí, āu-lâi keng-iû chèng-hú teng-siu liáu-āu choán chò lī-iōng.

Lâm-nńg tī 2015 nî chóng-kiōng ū 418 keng khì-gia̍p, oân-kang jîn-sò͘ tāi-iok 24,443 lâng, kui-nî êng-siu Sin-tâi-phiò 5,804-ek îⁿ. Kûn-chū hāu-ek m̄-nā êng-he̍k Eng-kok Keng-chè-ha̍k-jîn Tì-khò͘ EIU phêng-pí ûi A-chiu 4 tōa nńg-thé hn̂g-khu, hn̂g-khu chek-hāu piáu-hiān mā sī choân A-chiu tē-it.
**Chúi-lī-hōe** (水利會) sī Tâi-oân ùi Chheng léng sî-tāi khai-sí ê lông-gia̍p cho͘-chit, tòe sî-tāi teh piàn-hòa, chit-má siū Tiong-hôa Bîn-kok ê siong-koan hoat-kui kui-hoān. Tâi-oân tî-liáu kok-tē ū siat khu-he̍k-sèng ê chúi-lī-hōe, mā ū choân-kok-sèng ê "Lông-tiân Chúi-lī-hōe Liân-ha̍p-hōe" (農田水利會聯合會), chú-iàu ê khang-khòe sī chúi-lī sū-gia̍p ê heng-pān, lông-gia̍p chai-hāi hông-tī kap kî-thaⁿ lông-gia̍p chèng-chhek ia̍h thó͘-tē khai-hoat téng
sū-bū. 2017 nî ê sî, Tâi-oân lóng-chóng ū
17 ê chúi-lī-hōe, hōe-oân tāi-iok ū 146.-bān lâng, koàn-kài koán-hat khu ū 37.1-bān kong-khéng. Tî-liáu chúi-lī sū-bū, lông-tiân chúi-lī-hōe jîn-sū iā tiāⁿ-tiāⁿ pī khòaⁿ-chò sī nâ-le̍k chèng-tóng ê tē-hng sè-le̍k.

Tâi-oân ê chúi-lī-hōe
---------------------

Hêng-chèng-īⁿ Lông-gia̍p Úi-oân-hōe Lông-tiân Chúi-lī-chhù
* Choân-kok-sèng
	+ Lông-tiân Chúi-lī-hōe Liân-ha̍p-hōe
* Pak-khu
	+ Tâi-pak-chhī Liú-kong Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Tâi-pak-chhī Chhit-chhiⁿ Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Pak-ki Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Thô-hn̂g Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Chio̍h-mn̂g Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Sin-tek Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Biâu-le̍k Lông-tiân Chúi-lī-hōe
* Tiong-khu
	+ Tâi-tiong Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Chiang-hòa Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Lâm-tâu Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Hûn-lîm Lông-tiân Chúi-lī-hōe
* Lâm-khu
	+ Ka-lâm Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Ko-hiông Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Pîn-tong Lông-tiân Chúi-lī-hōe
* Tang-khu
	+ Gî-lân Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Hoa-liân Lông-tiân Chúi-lī-hōe
	+ Tâi-tang Lông-tiân Chúi-lī-hōe
| ?Chúi-teng-hiang |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Myrtales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Onagraceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Ludwigia* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***L. octovalvis*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Ludwigia octovalvis*** |
|
|
|
|

**Chúi-teng-hiang** (水丁香, ha̍k-miâ: *Ludwigia octovalvis*) kui-sio̍k-tī Liú-hio̍h-chhài-kho (Onagraceae), chi̍t-nî-seng he̍k nn̄g-nî-seng chháu-pún si̍t-bu̍t. I hun-pò͘ tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t soaⁿ-khu. I sī chúi-seng si̍t-bu̍t, phó͘-phiàn seⁿ tī chúi-khut-á, khe, chhân-kau, chúi-kau, soaⁿ-kau chia ê tâm-sip thô͘-kha-tau, chhām khah ta-lī pha-hng ê chhân--nih mā chhiâng-chāi ū khoàiⁿ.

Hêng-thài
---------

Keng ū chiòng-koàn lêng-chiah (稜脊), chhiū-thâu tiāⁿ-tiāⁿ bo̍k-chit-hoà. Kui-châng seⁿ iù-mo͘. 

Hio̍h-á hō͘-seng, soàⁿ-tiâu-hêng he̍k e̍h ke-nn̄g-hêng.

Hoe n̂g-sek, hoe-hio̍h ū 4 phìⁿ; hoe-hio̍h ê boé-á tò-lap; hoe ê ti̍t-kèng ū-kàu 38 mm hia; hoe ko͘-chi̍t-lúi ùi hio̍h-á pèⁿ ê koh-ē-lang hia seⁿ--chhut-lâi. 

Koé-chí sī sok-kó, e̍h-e̍h tn̂g-tn̂g îⁿ-chū-hêng, boé-á ū siù-chûn go̍k-phìⁿ.
**Kim-mn̂g-ông kap Lí Péng-hui**, Tâi-oân chhut-miâ ê chheⁿ-mê im-ga̍k-ka. In 2 lâng tī pak-pō· Pak-tâu, Tām-chúi ê thoân-thóng tê-sek chhiùⁿ-koa chin chē tang, tī 1997 nî chiah keng-koè Phoaⁿ Sió-kiap, Tân Bêng-chiong chhut Hō-ló-oē choan-chip *Liû-lōng kàu Tām-chúi*, chū án-ne toā chhut-miâ. Nakasi sī in ê hong-keh.

Kim-mn̂g-ông (金門王) pún-miâ Ông Eng-thán (王英坦, 1953 nî- 2002 nî). Iáⁿ-siòng kì-lio̍k-chiá Phoaⁿ Sió-kiap (潘小俠) tī Tām-chúi Má-kai pài-tn̂g hù-kīn hām i se̍k-sāi. In-ūi Ông sī Kim-mn̂g lâng, i tō kā i hō "Kim-mn̂g-ông" chit ê miâ. Kim-mn̂g-ông sè-hàn hò·ⁿ-hiân khì khioh peng-á tàn-hìⁿ-sak ê mi̍h, soah hō· hoé-io̍h chà kah ba̍k-chiu kiông-beh chheⁿ-mê, chhiú-poâⁿ tio̍h-siong. 12~3 hoè ê sî, Kim-mn̂g chèng-hú sàng i khì Tâi-oân chiū-ha̍k, m̄-koh ha̍k-hāu hiâm i nî-hoè siuⁿ chē, bô hō· i tha̍k. I bat ti Báng-kah chò cha̍p-kang-á, liáu-āu ji̍p khì pin-gî-siā pûn lat-pah (?). Ba̍k-chiu chhiú-su̍t sit-pāi pìⁿ chheⁿ-mê, i chū án-ne khì kàu Sin-chng bông-jîn ha̍k-hāu, tī hia se̍k-sāi Lí Péng-hui. Āu--lâi khì tī Tām-chúi, ū lâng kài-siāu i sì-kè ián-chhiùⁿ -- choân-tó chông thàu-thàu.

Lí Péng-hui (李炳輝)

Chok-phín
---------

In lóng-chóng chhut 3 tiuⁿ choan-chi̍p.

### *Liû-lōng kàu Tām-chúi* (1997)

1. Liû-lōng kàu Tām-chúi - Tân Bêng-chiong tit-tio̍h 1998 nî Kim-khek-chióng ê "Siōng Gâu ê Chok-khek-jîn" chióng.
2. Má-mah Chhiáⁿ Lí iā Pó-tiōng
3. Khó· Chiú
4. Àm-thâu-á chúi-ke 晚頭仔水鸡
5. Lia̍h-lêng--ê liû-liōng kì 掠龍兮流浪記
6. Hoàh lîn-liong bē cha̍p-sè 喝玲瓏賣杂細
7. Ài-chêng Lō·
8. Bô siaⁿ ê Nakasi
9. Lâm-jî Ai-koa
10. Tām-chúi Bō·-sek

### *Lâi-khì Hawai‘i* (1999)

1. Lâi-khì Hawai‘i
2. Lāu-lâng A-kó-koh
3. Sit-loân ê Piān-tong
4. Ím-chiá chi Koa 飲者之歌
5. Iân-tâu Koa
6. Tah-chhia Koa 搭車歌
7. So La Lí leh toh?
8. Sió-sió ê Só·-chāi
9. Kū-chêng-mî-mî

Chham-khó chu-liāu
------------------

* 
*
***Ti̍t-tī-tī*** (侄治痔) sī tiong-bûn chhut-miâ Internet chok-ka ê tông-im bûn-chiong.

Gôan-bûn
--------

|  |  |
| --- | --- |
|  | 
*Ti̍t-tī-tī*

Oa̍t-gí pán-pún ê *Ti̍t-tī-tī* |
| 

---

*Siu-thiaⁿ chia tóng-àn chhut būn-tê? Chham-khó kái-soeh.* |

Hù Hàn-gí Pheng-im jî-hā:

　　*侄 (zhí)治 (zhì)痔 (zhì)*

　　芝 (zhī)之 (zhī)稚 (zhì)侄 (zhí)郅 (zhì)，至 (zhì)智 (zhì)，知 (zhī)制 (zhì)纸 (zhǐ)，知 (zhī)织 (zhī)帜 (zhì)。

　　芝 (zhī)痔 (zhì)，炙 (zhì)痔 (zhì)，痔 (zhì)殖 (zhí)，郅 (zhì)至 (zhì)芝 (zhī)址 (zhǐ)，知 (zhī)之 (zhī)，知 (zhī)芷 (zhǐ)汁 (zhī)治 (zhì)痔 (zhì)，至 (zhì)芷 (zhǐ)址 (zhǐ)执 (zhí)芷 (zhǐ)枝 (zhī)，豸 (zhì)至 (zhì)，踯 (zhí)，郅 (zhì)执 (zhí)直 (zhí)枝 (zhī)掷 (zhì)之 (zhī)，枝 (zhī)至 (zhì)豸 (zhì)趾 (zhǐ)，豸 (zhì)止 (zhǐ)。

　　郅 (zhì)执 (zhí)芷 (zhǐ)枝 (zhī)致 (zhì)芝 (zhī)，芝 (zhī)执 (zhí)芷 (zhǐ)治 (zhì)痔 (zhì)，痔 (zhì)止 (zhǐ)。

　　芝 (zhī)炙 (zhì)脂 (zhī)雉 (zhì)肢 (zhī)致 (zhì)郅 (zhì)。

Hù Bân-lâm-gú Pe̍h-oē-jī jî-hā:

　　*侄 (Ti̍t-)治 (tī-)痔 (tī)*

　　芝 (Chi-)之 (chi-)稚 (tī-)侄 (ti̍t-)郅 ()，至 (chì-)智 (tì)，知 (chai-)制 (chè-)纸 (choá)，知 (chai-)织 (chit-)帜 (chì)。

　　芝 (Chi-)痔 (tī-)，炙 (chià-)痔 (tī-)，痔 (tī-)殖 (si̍k-)，郅 ()至 (chì-)芝 (chi-)址 (chí-)，知 (chai-)之 (chi-)，知 (chai-)芷 (-chí-)汁 (chiap-)治 (tī-)痔 (tī)，至 (chì-)芷 (-chí-)址 (chí-)执 (chip-)芷 (-Chi-)枝 (ki)，豸 (thoā-)至 (chì)，踯 ()，郅 ()执 (chip-)直 (ti̍t-)枝 (ki-)掷 (tàn-)之 (chi)，枝 (ki-)至 (chì-)豸 (thoā-)趾 (chí)，豸 (thoā-)止 (chí)。

　　郅 ()执 (chip-)芷 (chí-)枝 (ki-)致 (tì-)芝 (-Chi)，芝 (Chi-)执 (chip-)芷 (-chí-)治 (tī-)痔 (tī)，痔 (tī-)止 (chí)。

　　芝 (Chi-)炙 (chià-)脂 (-chi-)雉 (thī-)肢 (ki)致 (tì-)郅 ()。
Tiong-sa Toā-kiô sio̍k-î Tiong-san Ko-sok Kong-lō͘ ê chi̍t ê khoân-chiat, tāi-piáu cha̍p-toā kiàn-siat kî-kan Saudi A-la-pek tùi Tâi-oân oān-chō͘ ê chêng-hóng.
**Cha̍p-toā kiàn-siat** (十大建設) sī Tiong-hoâ bîn-kok tī 1970 nî-tāi kàu 1980 nî-tāi sî tī Tâi-oân só͘ chìn-hêng ê chi̍t-koá kok-ka-kip ki-chhó͘ kiàn-siat kang-têng. Tâi-oân chū 1965 nî keng-chè khí-poe āu, kang-gia̍p kiàn-siat ka-sok sêng-tióng, tùi-goā bō͘-e̍k khai-tián; tān-sī kong-kiōng siat-si kap tiōng-iàu goân-liāu í-keng bô-hoat-tō͘ sek-èng su-kiû, keng-chè hoat-tián cho-siū hān-chè. Chē-chē kong-kiōng ki-pún kiàn-siat khiàm-khoeh, pí-lūn chhia-lō͘, káng-kháu, ki-tiûⁿ, hoat-tiān-chhiúⁿ téng-téng. 1973 nî 10 goe̍h, choân-kiû hoat-seng tē-it-chhù chio̍h-iû gûi-ki, chō-sêng iû-kè tióng-koân、bu̍t-chū khiám-khoah, tì-sú kok-kok thong-hòe phòng-tiòng. Siū-tio̍h choân-kiû keng-chè pāi-chhī ê éng-hióng, ūi-tio̍h beh thê-seng kap chhim-hoà chóng-keng-chè-thè hoat-tián, Hêng-chèng-īⁿ īⁿ-tiúⁿ Chiúⁿ Keng-kok thê-chhut khai-sí thui-hêng 10-hāng toā-hêng ki-chhó͘ kiàn-siat kè-ōe. Ùi 1974 nî khai-sí, chì 1979 nî nî-té oân-sêng, tâu-chu chóng-gia̍h Sin-tâi-phiò 2,094-ek îⁿ. Tī cha̍p-toā kiàn-siat tiong, ū 6-hāng sī kau-thong ūn-su kiàn-siat, 3-hāng sī tāng-kang-gia̍p kiàn-siat, 1-hāng sī lêng-goân項hāng-bo̍k kiàn-siat.

Lōe-iông
--------

### Lâm-pak kong-sok kong-lō͘ (Tiong-san Ko-sok Kong-lō͘)

### Thih-lō͘ tiān-khì-hoà

### Pak-hôe thih-lō͘

### Tiong-chèng Kok-chè Ki-tiûⁿ

### Tâi-tiong-káng

### So͘-ò-káng

### Toā chō-chûn-chhiúⁿ

### Toā liān-kǹg-chhiúⁿ

### Chio̍h-iû hoà-ha̍k kang-gia̍p

### He̍k-lêng hoat-tiān-chhiúⁿ (**Tē-it He̍k-lêng Hoat-tiān-chhiúⁿ**)

Hāu-ek
------

参考文献
----
**Kim-sūi-chióng** (金穗獎), chèng-sek ê miâ-hō sī **Chióng-lē Iu-liông Iáⁿ-siōng Chhòng-chok Kim-sūi-sióng** (獎勵優良影像創作金穗獎) sī iû Tâi-oân ê Tiong-hoâ Bîn-kok Bûn-hoà-pō͘ só͘ koán-hat ê Kok-ka Tiān-iáⁿ Tiong-sim kí-pān ê tiān-iáⁿ chióng-hāng, ūi-tio̍h beh kó͘-lē Tâi-oân ê tiān-iáⁿ kang-chok-jîn hip kap chè-chok hui-siong-gia̍p-sèng ê kio̍k-chêng tiān-iáⁿ, kì-lo̍k-phìⁿ, si̍t-giām tiān-iáⁿ kap tōng-ōe téng-teng. Chit-ê chióng-hāng tī 1978 nî chhòng-li̍p, tú khai-sí hō-chò **Si̍t-giām Tiān-iáⁿ Kim-sūi-chióng** (實驗電影金穗獎), lo̍h-bóe keng-le̍k chē-chē pái kái-miâ, bo̍k-chiân Kim-sūi-chióng lóng-chóng hun chò "It-poaⁿ Chok-phíⁿ Chióng" (一般作品獎), "Ha̍k-seng Thoân-thé Chok-phín Chióng" (學生團體作品獎) kap "Kò-jîn Tan-hāng Piáu-hiān Chióng" (個人單項表現獎). 2010 nî 7 goe̍h 19 hō tē-33 kài Kim-sūi-sióng khai-sí teng-kiāⁿ, pēng chāi 2011 nî 1 goe̍h 18 hō kong-pò ji̍p-soán miâ-toaⁿ.
Gallium, chi̍t-khoán Kim-sio̍k gôan-sò͘.
**Kim-sio̍k** sī chi̍t-lūi gôan-sò͘, khah gâu sit-khì tiān-chú lâi piàn chò iông-lî-chú, ia̍h-sī kap kî-thaⁿ kim-sio̍k gôan-chú chi-kan sán-seng kim-sio̍k kiat-ha̍p. 

Chū-jiân-kài ê kim-sio̍k tōa-hūn lóng-sī í hòa-ha̍p-bu̍t ê hêng-sek chûn-chāi, chí-ū chió-sò͘ sī to̍k-li̍p goân-chú ê hêng-sek, pau-koat n̂g-kim kap gîn-á.

Li̍t-siông seng-o̍ah tiong ê kim-sio̍k it-poaⁿ ū chi̍t-kóa kiōng-tông ê sèng-chit, pau-koat tō-tiān, tō-jia̍t, kim-ku̍t, ū tián-iân-sèng, che-sī in-ūi kim-sio̍k gôan-chú chi-kan ū chū-iû tiān-chú.

Kho-ha̍k hun-lūi
----------------

Kho-ha̍k-siōng, kim-sio̍k ē-tàng hun-sêng kúi-ā-ê lūi-pia̍t:

* Alkali kim-sio̍k (鹼金屬)
* Alkali-thó͘ kim-sio̍k (鹼土金屬)
* Lāi-kòe-tō͘ goân-sò͘ (內過渡元素)
	+ Lanthanum-hē goân-sò͘ (鑭系元素)
	+ Actinium-hē goân-sò͘ (錒系元素)
* Kòe-tō͘ goân-sò͘ (過渡元素)
* Kî-thaⁿ
	+ Pîn-kim-sio̍k (貧金屬), hui-chèng-sek.

Chham-khòaⁿ
-----------

* Chiu-kî-piáu ê goân-sò͘ hun-lūi

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* LCCN: sh85084167
* GND: 4038860-8
* BNF: cb11935875s (data)
* NDL: 00565895
* NKC: ph114995
* BNE: XX524901

 |

 |
*Bún-bûn chí 1 khoán bûn-thé. Kî-thaⁿ--ê ì-sù chhiáⁿ khoàⁿ si (khu-pia̍t-ia̍h)*

**Koa-si**, it-poaⁿ kóng **si** (詩), mā kóng **si-sû**, ia̍h **si-chok**, sī bûn-ha̍k ê 1-ê khoán-sek, tī chiâⁿ-chē só͘-chāi, lóng ū kú-tn̂g ê thoân-thóng tī-leh. Si tiāⁿ oá-ūn (mā ū si bô ah-ūn--ê), loē-iông lâi kóng, he̍k-sī siá kám-kak, kám-chêng, he̍k-sī kì-lio̍k tāi-chì kap kong-kéng, tī chē-chē só͘-chāi kap sî-tāi, si lóng sī chin tiōng-iàu ê 1-lūi bûn-ha̍k chok-phín.

Si chia̍p-chia̍p sī í kám-tōng ia̍h sū-chêng chò tiong-sim lâi chhòng-chok--ê, koh toā-pō͘-hūn ê si lóng pí sàn-bûn khah té, tì-sú si pí-kàu ke chin tùi-tiōng piáu-hiān ê chhiú-lō͘, mā lán tī si--ni̍h ē khah-chia̍p hoat-hiān siu-sû ki-khá ê sú-iōng.

Khêng-si̍t beh kóng siáⁿ-khoán chok-phín sī si, siáⁿ-khoán m̄-sī, ū-sî-chūn chin oh poé-hoē. Ū ê chok-phín ū oá-ūn, chóng--sī sǹg-tī ah-ūn ê sàn-bûn, ū ê si soah bô oá-ūn, m̄-koh hō͘ lâng khoàⁿ-chò sī si.

It-poaⁿ ha̍k-chiá ē ēng chok-phín lāi-té ū si-chit ( si ê sèng-chit )--bô, lâi phoàⁿ-toàn che chok-phín sī m̄-sī si, m̄-koh nā beh kiò ha̍k-chiá kā "si-chit" kóng hō͘ bêng koh kàu-kak, khióng-kiaⁿ-á mā bô lâng kóng ū lō͘.

Si ê pō͘-lūi
------------

Ē-kha ê hun-lūi, pēng m̄-sī kóng ta̍k-siú si lóng ē-ēng-tit kā kui-sio̍k tī ē-bīn ê to̍k-to̍k chi̍t-lūi. Pí-lūn-kóng, 1-siú si, i ū khó-lêng sī chū-iû-si, mā kâng-sî sī kháu-gí-si. Chhin-chhiūⁿ chit-khoán chêng-hêng, lán tō ē-tàng ēng kháu-gí chū-iû-si, ia̍h bûn-giân keh-lu̍t-si ê khoán-sek lâi kiò--in.

Si tī bô-kâng tē-khu tiāⁿ-tiāⁿ ū bô-kâng ê kò͘-tēng hêng-sek, chhiūⁿ Ji̍t-pún tō ū haiku (俳句) téng-téng ê chē-chē keh-lu̍t-si-thé tī-leh, só͘-í ē-kha só͘ kí--ê pēng bô chiâu-chn̂g.

### Hêng-sek ê pō͘-lūi

* Keh-lu̍t-si
* Hàn-si

* Kó͘-thé-si

* Kó͘-si
* ga̍k-hú

* Kin-thé-si

* Choa̍t-kù
* Lu̍t-si

* Chū-iû-si - tùi-chiàu keh-lu̍t-si lâi kóng, bô kò͘-tēng keh-lu̍t ê si tō-sī chū-iû-si.
* Sàn-bûn-si

### Chiàu biô-siá ê tùi-siōng lâi hun ê pō͘-lūi

* Sū-chêng-si
* Sū-kéng-si
* Sū-sū-si

### Ēng bûn-jī ê bûn-pe̍h lâi hun

* Kháu-gí-si
* Bûn-giân-si

### Sî-tāi ê pō͘-lūi

* Hiān-tāi-si
* Kó͘-chá-si

Si-jîn
------

Ē-kha sī chi̍t-koá tiōng-iàu ê si-jîn:

Si ê bûn-hòa
------------

### Hàn-si

Siông-sè chhiáⁿ khoàⁿ: Hàn-si
Éng-koè gîm-si sī chí kā Hàn-si phoè khek lâi chhiùⁿ ê ì-sù, chit-khoán oa̍h-tōng, tī Tiong-kok, Ji̍t-pún, Tâi-oân he̍k-sī pa̍t-ūi sio̍k-tī Hàn-jī Bûn-hoà-khu ê só͘-chāi, lóng bat chin sî-kiâⁿ.

Ìn-jī ê ki-su̍t phó͘-ki̍p liáu-āu, chiâⁿ-chē si ê chok-phín lóng ēng oa̍h-jī ìn-pán, mā khai-sí ū khah-chē lâng kong-khai lóng-tho̍k si-chok, ia̍h-sī phoè khek lâi chhiùⁿ. Hiān-chhú-sî, mā tiāⁿ ū kong-khai kā si lóng-tho̍k he̍k-sī phoè-ha̍p im-ga̍k lâi piáu-ián ê oa̍h-tōng, pí-lūn Tâi-pak-chhī ê Koa-si-cheh (Hoâ-gí: 詩歌節), koh ta̍k-nî gō͘-goe̍h-cheh ê si-jîn-cheh lóng sī.

Pian-chi̍p tiong *Chit pha iáu-bōe ū lâng siá. Chhiáⁿ tàu pó͘-chhiong lōe-iông.*
**Open Source Enterprise** (ing-gú:Open Source Enterprise (OSE); **Khai-guân khì-gia̍p**) sī tsi̍t-ê tì-li̍k teh khai-guân tsîng-pò [en] ê Bí-kok tsìng-hú tsoo-tsit, iû kok-ka khai-guân tsîng-pò tsōo-lí hù-tsú-jīm [en] (ADDNI/OS) Eliot A. Jardines [en] sóo tshòng-li̍p. OSE thong-kuè tsài-suànn sin-bûn ho̍k-bū "kok-tsè sin-bûn luī-pian [en]" hiòng kok-ka ki-su̍t sìn-sit ho̍k-bū-kio̍k [en] (NTIS) hām kî-thann tsìng-hú kuann-guân thê-kiong tsâi-liāu.

Li̍k-sú
-------

Tī 1992-nî 11-gue̍h, sî-jīm Bí-kok tsham-gī-īnn tsîng-pò ti̍k-pia̍t uí-guân-huē [en] tsú-si̍k ê tsham-gī-guân David Lyle Boren [en] huat-khí 1992-nî ê "Kok-ka an-tsuân-huat", tshì-tôo teh Bí-kok tsîng-pò-kài si̍t-hiān sik-tōo kái-kik. David Boren teh tsiòng-gī-īnn siông-siat tsîng-pò ti̍k-pia̍t uí-guân-huē ê tuì-tshiú sī kok-huē gī-guân Dave McCurdy. Tsiòng-gī-īnn pán-pún ê li̍p-huat pau-kuat tsi̍t-ê tan-to̍k ê khai-guân pān-kong-sik, kin-kū Larry Prior ê kiàn-gī, Larry Prior sī tsi̍t-miâ hái-kun ū-pī-i̍k jîn-guân, ióng-iú hái-kun lio̍k-tsiàn-tuī tsîng-pò su-līng-pōo king-giām, jiân-āu teh tsiòng-gī-īnn siông-siat ti̍k-pia̍t uí-guân-huē tam-jīm tsîng-pò jîn-guân ê tsit-bū.

Aspin-Brown uí-guân-huē tī 1996-nî piáu-sī, Bí-kok tuì khai-guân ê tshú-lí "giâm-tiōng put-tsiok", tse ing-kai sī tsu-kim hām DCI kuan-tsù ê "Siú-iau jīm-bū".

Tī 2004-nî 7-gue̍h huat-pòo ê pò-kò tang-tiong, 9/11 uí-guân-huē [en] kiàn-gī kiàn-li̍p tsi̍t-ê khai-guân ki-kòo; m̄-ku pīng-b tsìn-tsi̍t-pōo ê sè-tsiat hi̍k-tsiá phîng-lūn. Suî-āu, tuā-kui-bôo sat-siong-síng bú-khì uí-guân-huē (mā kiò-tsò Robb-Silberman uí-guân-huē) tī 2005-nî 3-gue̍h ê pò-kò tang-tiong kiàn-gī teh tiong-iong tsîng-pò-kio̍k siat-li̍p tsi̍t-ê khai-guân lí-sū-huē.

Tsù-kái
-------

1. ↑  See page 413 of the 9-11 Commission Report (pdf) Archived 2007-07-05 at the Wayback Machine.. (Eng-gí)

Ên-sin ua̍t-to̍k
----------------

* Initial Assessment on the Implementation of The Intelligence Reform and Terrorism Prevention Act of 2004 (Eng-gí)

Tsham-ua̍t
----------

* Kok-tsè sin-bûn luī-pian [en] (World News Connection)
* Kok-ka ki-su̍t sìn-sit ho̍k-bū-kio̍k [en] (National Technical Information Service (NTIS))
* Mandiant

Guā-pōo liân-kiat
-----------------

* Open Source Center (OSC) Becomes Open Source Enterprise (OSE) – Federation Of American Scientists (Eng-gí)

template:United States intelligence agencies [en]
Ko Kim Sò͘-mûi
**Ko Kim Sò͘-mûi** (Hàn miâ: 高金素梅), Tayal-cho̍k miâ "**Ciwas Ali**" (Hoat-im: Chī-óa-sir A-lí), kong-goân 1965 nî 9 ge̍h 21 ji̍t chhut-sì tī Tâi-oân Tâi-tiong-koān Hô-pêng-hiong Kok-koan chhoan; sio̍k-î Tâi-oân chāi-tōe goân-chū-bîn-cho̍k ê Tayal-cho̍k, mā-sī Boán-chiu-cho̍k.

Keng-le̍k
---------

Ko Kim Sò͘-mûi hiān-chú-sî sī Tâi-oân ê chi̍t-ê li̍p-hoat úi-oân, sio̍k-î Bô tóng Thoân-kiat Liân-bêng. Éng-kòe, bōe chhap chèng-tī ê chìn-chêng, i bat chòe kòe koa-chhiú, ián-oân kah chú-chhî-jîn.

Ha̍k-le̍k
---------

* Tâi-tiong-kōan Hô-pêng Kok-sió (pit-gia̍p)
* Tâi-tiong-kōan Hô-pêng Kok-tiong (pit-gia̍p)
* Chheng-liân Kok-tiong Iáⁿ-sī-kho (chhut-gia̍p)

Ián-gē seng-gâi
---------------

### Khek-pôaⁿ lia̍t-toaⁿ

* JIN金素梅專輯 (Kim Sò·-mûi Choan-chip)
* 背叛風情 (Pōe-pōan Hong-chêng)
* 卸妝 (Sià-chng)
* 多情痴心 (To-chêng Chhi-sim)
* 潮 (Tiâu)
* 情關 (Chêng-koan) ps. Bân-lâm-gú, tùi-chhiùⁿ-khek
* 天使的翅膀 (Thian-sài ê Si̍t-kó·)

### Tiān-sī chok-phín lia̍t-toaⁿ

* 挑夫 (Taⁿ-tàⁿ-kong)
* 不了情 (Put-liáu-chêng)
* 婉君表妹 (Oán-kun Piáu-mōe)
* 三朵花 (Saⁿ lúi hoe)
* 愛 (Ài)
* 緣 (Iân)
* 秦俑 (Chîn-ióng)
* 啞巴與新娘 (É-káu-á kah Sin-niû)
* 丈夫不見了 (Ang-sài Pháng--kìⁿ ah)

### Tiān-iáⁿ chok-phín lia̍t-toaⁿ

* 喜宴 (Hí-iàn)
* 將邪神劍 (Chiòng-siâ Sîn-kiàm)
* 梅珍 (Mûi-tin)
* 女湯 (Lú-thong)

### Chú-chhî ê chiat-bo̍k

* 點燈 (Tiám-teng)
**Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu** (海峽西岸經濟區), kán-chheng **Hái-se Keng-chè-khu** ia̍h **Hái-se**, sī Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Hok-kiàn-séng Jîn-bîn Chèng-hú tī 2004 nî thê-chhut ê chiàn-lio̍k kò͘-sióng. 2009 nî 5 goe̍h 4 hō chiau-khai ê Kok-bū-īⁿ Siông-bū Hōe-gī thó-lūn pēng goân-chek thong-kòe Koan-î Chi-chhî Hok-kiàn-séng Ka-khoài Kiàn-siat Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu tek Jio̍k-kan Ì-kiàn, keng-kòe chìn-chi̍t-pō͘ siu-kái liáu-āu, iû Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Kok-bū-īⁿ hoat-pò͘.

2009 nî 5 goe̍h 14 hō, Tiong-kok Chèng-hú Bāng choân-bûn khan-teng Koan-î Chi-chhî Hok-kiàn-séng Ka-khoài Kiàn-siat Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu tek Jio̍k-kan Ì-kiàn.

2011 nî 3 goe̍h, Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Kok-bū-īⁿ chèng-sek phe-chún Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu Hoat-tián Kui-ōe (海峽西岸經濟區發展規劃). 2011 nî 4 goe̍h 8 hō, Kok-ka Hoat-tián hām Kái-kek Úi-oân-hōe choân-bûn hoat-pò͘ Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu Hoat-tián Kui-ōe.

Kui-ōe chí-chhut, beh kā se-hoāⁿ kiàn-siat chiâⁿ-chò kho-ha̍k hoat-tián chi khu, kái-kek khai-hòng chi khu, bûn-bêng siông-hô chi khu, seng-thài iu-bí chi khu, chiâⁿ-chò Tiong-kok sin ê keng-chè cheng-tióng khu.

Hok-chiu, Choân-chiu, Ē-mn̂g, Un-chiu, Soàⁿ-thâu sî Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu ê 5-toā tiong-sim siâⁿ-chhī.

2011 nî 7 goe̍h 29 hō siōng-lō͘ ê Hok-kiàn-séng lāi ê 9 ê siâⁿ-chhī ki-bîn chiân-óng Kim-mn̂g, Má-chó͘ kap Phêⁿ-ô͘ kò-jîn-iû, put-tek tiong-choán chì Tâi-oân pún-tó. 2012 nî 8 goe̍h 28 hō, koh khai-hòng Hái-se tē-khu ê 11 ê siâⁿ-chhī ê ki-bîn chiân-óng Kim Má Phêⁿ chū-iû-hêng chèng-chhek. Kàu-taⁿ khai-hòng liáu 20 ê siâⁿ-chhī. Tiong-hoâ Bîn-kok Lio̍k-úi-hōe piáu-sī, keng-iû Lōe-chèng-pō͘ Ji̍t-chhut-kok kap Î-bîn-sú ê phêng-kó͘, ùi 2015 nî 1 goe̍h 1 hō khí, ùi Tiong-kok kàu Kim-mn̂g, Má-chó͘ kap Phêⁿ-ô͘ ē-tàng pān-lí lo̍h-tē-chhiam ji̍p-kèng.
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  Chu-chúPek-ka |
| --- |
|  |
| Jû-ka |
|  |
| Tō-ka |
|  |
| Hoat-ka |
|  |
| Be̍k-ka |
|  |
| Bêng-ka |
|  |
| Im-iông-ka |
|  |
| Chhiòng-hêng-ka |
|  |
| Cha̍p-ka |
|  |
| Lông-ka |
|  |
| Sió-soat-ka |
|  |
| Peng-ka |
|  |
| * hián
* lūn
* pian
 |

 |

**Peng-ka** (兵家) sī Tiong-kok Chhun-chhiu Chiàn-kok sî-tāi ê Chu-chú Pek-ka chi-it. Peng-ka só͘ gián-kiù kap thó-lūn ê chú-iàu sī kun-sū su-sióng; ha̍k-soat ê tiōng-tiám tī-leh "iōng-peng" (用兵), tio̍h sī chiàn-su̍t kap chiàn-lio̍k ê būn-tê. Chhun-chhiu Chiàn-kok sî-tāi ê Peng-ka tāi-piáu jîn-bu̍t ū Sun Bú, Sun Pîn kap Gô͘ Khí téng-téng. Chhun-chhiu Chiàn-kok liáu-āu, chai-iáⁿ kun-sū ê kun-sū-ka mā ē pī kui-lūi chò Peng-ka ê chi̍t pō͘-hūn.
**Peng-kî-lîm** ia̍h-sī kiò chò **Peng-kî-lîn**, **ái-su̍h-khu-lìm** (ice cream) chú-iàu sī ēng gû-leng-iû (chhian-hun-chi-10 í-siōng ê hâm-liōng), gû-leng, thn̂g, chúi chè-chō--ê léng-tòng chhùi-chia̍h-mi̍h, sī chi̍t-khoán peng ê sì-siù-á. In-ūi í-chêng bē peng-kî-lîm ê lâng lóng khiâ-chhia leh-bē, ná-khiâ ná chhih pa-pu, só͘-í mā ū lâng koàn-sì kā kiò-chò **pa-pu**. Ūi-tio̍h beh-ū khah-chōe kháu-bī iâu ōe chham phang-liāu, kî-tha si̍t-iōng châi-liāu, kah chúi-kó. Tī chia châi-liāu chò-hóe kiáu-lā hō͘-i chiâu kah iûⁿ. Ūi-tio̍h beh-ū khah-hó--ê kháu-kám, ū-thang-sî-a tī chè-chō kōe-têng-tiong ái put-thêng lâi tī ka-ln̂g--ê (hêng-thé chi̍t-lia̍p chi̍t-lia̍p bô-iù--ê) goân-liāu ká hō͘-in iù-iù-iù, mî-mî-mî. Jiân-āu léng-tòng siu-khǹg, pó-chhî mài hō͘-i iûⁿ-khì.

Chi̍t-chióng peng-phín hoàn-bōe hêng-thé tû-liáu soàⁿ-chng, beh-chi̍ah tah chiàu-thâu-á lâi khat í-goā, mā iáu-ū kah chi̍t-ki pìⁿ, chi̍t-chióng hêng-thé kiò-chò ki-á-peng--ê lâi-teh hō͘-lâng bóe.

Chit chióng si̍t-phín chē-lâng ài chia̍h. M̄-koh in-ūi êng-ióng-hun ū khah-koân, ūi-tio̍h kok-chióng goân-in lâi teh kiám-tāng ê lâng khó-lêng ài-khah khiûⁿ-chhùi--ê, m̄-thang bô-hun-chhùn siuⁿ-chia̍h, chiah-bē sit-khì khòng-chè.

Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
----------------------

* Ki-á-peng
* Chhoah-peng


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Ice cream*** |
**Kà-o̍h giân-gí**, ia̍h sī **kà-o̍h mûi-thé** (eng. *medium of instruction*), he̍k-chiá sī **ha̍k-hāu giân-gí** (tek. *Schulsprache*), sī ēng tī kà-o̍h khang-khòe ê giân-gí, ia̍h tiō sī kàu-oân kap khò-pún kài-siāu tì-sek, kap ha̍k-seng chi kan hō͘-siōng kau-liû ê kòe-têng só͘ kóng ê giân-gí.

Kok tē-hng ê àn-lē
------------------

Tī Ka-ná-tah, tōa-hūn kong-li̍p ha̍k-hāu sú-iōng Eng-gí he̍k-chiá Hoat-gí chò kà-o̍h mûi-thé; Hoat-gí chú-iàu sī Quebec Séng ê phiau-chún. Ū chi̍t kóa Sai-pak Léng-thó͘ kap Nunavut ê tē-hng ha̍k-hāu, sú-iōng chhiūⁿ Inuinnaqtun ia̍h Tłı̨chǫ téng giân-gí ùi in-ê ha̍k-hāu hē-thóng. Ka-ná-tah kok tē, iáu ū chi̍t kóa ha̍k-hāu sī chhái-ēng î-bîn ê giân-gí.

Ùi Bí-kok, Bí-kok Eng-gí sī chú-iàu--ê, chóng-sī ia̍h ū chi̍t kóa ha̍k-hāu ēng Se-pan-gâ-gí, Hoat-gí (ùi Louisiana), Hawaii-gí kap Bí-chiu goân-chū-bîn giân-gí. Cherokee Kok (*Cherokee Nation*) ū chi̍t hāng 10 nî ê giân-gí pó-chûn kè-ōe, siūⁿ beh pôe-ióng chhut tùi gín-á-sî tio̍h kóng liàn-tńg Cherokee-gí ê lâng. Cherokee Pó-chûn Ki-kim-hōe (*Cherokee Preservation Foundation*) í-keng chiong 300 bān bí-kim tâu ji̍p tī ha̍k-hāu siat-li̍p, hùn-liān kàu-su, hoat-tián khoân-kéng téng sū-bū.

Hiong-káng ê chho͘-téng kap tiong-téng ha̍k-hāu sú-iōng Eng-gí he̍k-chiá Kńg-tang-gí chò kà-o̍h mûi-thé. In-ê EMI (English as Medium Instruction) ha̍k-hāu tio̍h sī chhái-ēng Eng-gí--ê; CMI (Chinese as Medium Instruction) sī chhái-ēng chiàu Kńg-tang-ōe-im lâi tha̍k ê Tiong-bûn, jî-chhiá si̍t-chè siōng lāi-bīn mā bē-chió sī ēng Eng-gí siōng-khò.

Tī Ukraina, chū thoat-lî So͘-liân liáu-āu, khai-sí ū chiong Lō͘-se-a-gí thè-ōaⁿ chò Ukraina-gí ê chèng-chhek. Ha̍k-hāu ēng Lō͘-se-á-gí ê tùi 1999 nî ê 4000 gōa keng kiám kàu 2007 nî ê 1000 gōa keng.

Siong-koan
----------

* Siang-gí kàu-io̍k
* Giân-gí kap kàu-io̍k
* Giân-gí chèng-chhek

Chham-khó
---------

1. ↑  "Native Now : Language: Cherokee". *We Shall Remain - American Experience - PBS*. 2008. April 9, 2014 khòaⁿ--ê.
2. ↑  "Cherokee Language Revitalization". *Cherokee Preservation Foundation*. 2014. April 9, 2014 khòaⁿ--ê.
3. ↑  吳庭宇 & 李勤岸 (2015). "烏克蘭ê社會語言現狀kap語言政策". *臺灣國際研究季刊*. **11** (2). CS1 pó-ióng: Ēng authors chham-sò͘ (link)

Liân-kiat
---------

* The use of Vernacular Languages in Education UNESCO 1953
**Kài-hòa** (Hàn-jī: 鈣化; Eng-gí: calcification) sī kài-iâm tîm-chek tī iú-ki cho·-chit lāi-té, sú-tit i pìⁿ tēng ê kòe-têng.

Êng-ióng-put-liông-sèng kài-hòa
-------------------------------

Êng-ióng-put-liông-sèng kài-hòa (*dystrophic calcification*) sī siū-siong, piàn-sèng, he̍k sí--khì ê cho·-chit lāi-té kài ê tîm-chek, ē hoat-seng tī hiat-kài lông-tō· chèng-siông ê chêng-hóng. Tī jīm-hô hêng-sek ê cho·-chit siū-siong i lóng-ē sán-seng, m̄-koh ū pū-lâng e̍k-hòa (*suppurative liquefaction*), gêng-hiat hāi-sú (*coagulation necrosis*), chí-hông piàn-sèng (*fatty degeneration*), kap kàⁿ-sò· hāi-sú (*enzymatic necrosis*) ê chêng-hóng te̍k-pia̍t ē tú--tio̍h. Siāng-chia̍p tú--tio̍h ê chióng-lūi sī kiat-he̍k hāi-sú (*tuberculous necrosis*), tōng-me̍h-ngē-hòa (*arteriosclerosis*), kap lia̍p-á-jiah (*scar*). Khí-hōaⁿ, chhùi-chi̍h, he̍k chhùi-phóe sī siāng-gâu hoat-seng êng-ióng-put-liông-sèng kài-hòa ê pō·-ūi.
Shows Ca2+ release from the endoplasmic reticulum through phospholipase C (PLC) pathway.
**Kài sìn-hō** (Eng-gí：**Calcium signaling**), sī khu-sià sè-pau lāi-gōa hō͘-siong kau-liû ê chi̍t-ê thoân-ta̍t kòe-thêng, sī sè-pau sī sìn-sit thoân-ta̍t ê chi̍t-chióng, tiāⁿ-tiāⁿ chò tē-jī sìn-sài. Ca2+ it-tàn ji̍p-khì1 sè-pau-chit, ē hō͘ te̍k-tēng nn̄g-pe̍h ê kiat-kò͘ piàn-tōng (phì-jū Kài tiāu-nn̄g-pe̍h), chiah-ē sán-seng sìn-hō. Ca2+ ê lông-tō͘ í-kip kū-lî lóng éng-hióng sìn-sit thoân-ta̍t ê chok-iōng kap éng-hióng-le̍k.

Lông-tō͘ piàn-tōng
------------------

Tng sè-pau ê mo̍͘h-tiān-ūi teh Hioh-khùn mo̍͘h-tiān-ūi ê sî-chūn, chit-sî ê Ca2+ lông-tō͘ tāi-iok sī 100 nM [en]；pí sè-pau chi-kan thoân-ta̍t sî ê Ca2+ lông-tō͘ khak kē 2 bān kàu 10 bān pōe. Beh î-chhî Hioh-khùn mo̍͘h-tiān-ūi sî ê kē lông-tō͘, ē iōng lūi-sū phòng-phù ê hêng-sek, kā Ca2+ sàng kàu 粒線體、內質網 a̍h-sī sè-pau chi-kan. Sìn-hō hoat-chhut ē ùi te̍k-tēng ê mo̍͘h-nn̄g-pe̍h í-kip pau-khì chò thiu-thè-khì1 (kiàn-kiat Ca2+), jiân-āu thong-kè sè-pau-mo̍͘h.

### Thoân-ta̍t lō͘-

#### Lîn-chi-mûi C

Phospholipase C cleaving PIP2 into IP3 and DAG
Kán-chheng chò **PLC**(siông-sè khòaⁿ Lîn-chi-mûi C). Sī chia̍p-khòaⁿ ê sìn-hō thoân-ta̍t lō͘-kèng, chit-chióng nn̄g-pe̍h-mûi ē-tàng chhiok-chìn 內質網 a̍h-sī sè-pau-mo̍͘h phah-khui thong-tō, hō͘ sè-pau-chit lāi ê Ca2+ lông-tō͘ khoài-sok chhèng-koân káu 500-1000 nM [en], lîn-chi-mûi C tī sìn-hō choán-tō tiong pān-ián tiōng-iàu ê kak-sek.

* I-hā sī hoat-chhut Kài sìn-hō ê pō͘-chō͘：

1. G nn̄g-pe̍h liân-siū-thé kap 受體酪胺酸激酶 [en] sī chia̍p-khòaⁿ ê khòa-mô͘-nn̄g-pe̍h (chéng-ha̍p thong-tō nn̄g-pe̍h), oa̍h-hòa PLC。
2. PLC hō͘ PIP2 [en] chhui-hòa koh chúi-kái chhut Ki-sûn-sam-lîn-sng, koh-chài, Ki-sûn-sam-lîn-sn koh chúi-kái chhut Jī-sng-kam-iû-chi. Ki-sûn-sam-lîn-sn kap Jī-sng-kam-iû-chi lóng-sī chia̍p-khòaⁿ ê tē-jī sìn-sài.
3. Jī-sng-kam-iû-chi ê lông-tō͘ thê-seng koh oa̍h-hòa Nn̄g-pe̍h kek-mûi C, óng sè-pau-mo̍͘h ê hong-hiòng chū-chi̍p.
4. Ki-sûn-sam-lîn-sng ē-tàng khok-sàn kàu kui-ê sè-pau, khàm ji̍p-khì pêⁿ-chhia-chhia ê lāi-chit-bāng siū-thé (肌醇三磷酸受體 [en])。
5. 肌醇三磷酸受體 [en] phah-khui thong-tō pàng-chhut Ca2+。
6. Ca2+ kap Nn̄g-pe̍h kek-mûi C kiat-ha̍p koh oa̍h-hòa.

#### Lông-tō͘ siau-hàu kap cheng-ka

Tng sè-pau tiong Ca2+ ê lông-tō͘ kàng-kē, SOC channels [en] ē hông oa̍h-hòa, koh khai-hòng chìn-ji̍p 內質網 ê thong-tō. Ca2+ chìn-ji̍p lāi-chit-bāng ê chit-chióng hong-sek, chheng-chò 鈣釋放激活通道(ICRAC) [en]；ICRAC [en] tek-khak ê ki-chè iû-goân bô khak-tēng, chiū-sǹg-sī ū gián-kiú chí-chhut STIM1 [en] nn̄g-pe̍h、Orai1 nn̄g-pe̍h, khó-lêng sī ICRAC chìn-ji̍p 內質網 thong-tō ê mô͘-hêng tiong ê kài-thé；chòe-kīn iā-ū gián-kiú chí-chhut khó-lêng sī Lîn-chi-mûi A2、菸酸腺嘌呤二核苷酸磷酸 [en]。

Chò Tē-jī sìn-sài
-----------------

Tē jī sìn-sài chú-iàu chok-iōng sī hiáng-èng tē-it sìn-sài, hū-chek sìn-hō choán-tō lâi sán-seng seng-lí piàn-hòa, pí-jū：cheng-sit、sè-pau hun-hòa、chhian-sóa、chûn-oa̍h kap sè-pau tiau-bông, siông-kìⁿ tē-jī sìn-sài hē-thóng.

Chham-khó bûn-hiàn
------------------
Ko-hiông-koān Kah-sian-hiong Sió-nâ-chhun ê ûi-chí
Chúi-chai liáu-āu liân-sio̍k 3 kang í kàng poàⁿ-kî thè lî-lān-chiá tì-ai.
**Pat-pat chúi-chai** (八八水災) sī 2009 nî 8 goe̍h 6 hō chì 8 goe̍h 10 hō tiong-kan tī Tâi-oân tiong-lâm-pō͘ kap tang-lâm-pō͘ hoat-seng ê giâm-tiōng chúi-chai. Che sī in-ūi Hong-thai Morakot chhim-si̍p Tâi-oân só͘ toà-lâi chhòng kì-lo̍k ê hō͘-sè. Che mā sī Tâi-oân chū 1959 nî Pat-chhit chúi-chai í-lâi siōng-kài giâm-tiōng ê chúi-chai; kî-kan Tâi-oân chē-chē só͘-chāi im-chúi, pang-soaⁿ kap thó͘-chio̍h-liû. Kî-tiong í ūi-tī Ko-hiông-koān Kah-sian-khu Sió-nâ-chhun ê Sió-nâ pō͘-lo̍h bia̍t-chhun sū-kiāⁿ siōng-kài giâm-tiōng, chō-sêng 474 lâng pī oa̍h-tâi.

Kin-kì Tiong-hoâ Bîn-kok chèng-hú ê thóng-kè, chit pái toā-chúi lóng-chóng chō-sêng liáu 681 lâng sí-bông, koh ū 18 lâng sit-chong. Tiong-hoâ Bîn-kok Hêng-chèng-īⁿ soan-pò͘ tī 8 goe̍h 22 hō chì 24 hō choân-kok thè lî-lān-chiá kàng poàⁿ-kî tì-ai. Tâi-oân kok-kài hun-hun chí-chek chèng-hú hông-chai kiù-oān put-lī, ín-hoat kóng-hoàn bîn-oàn, tì-sú iû sî-jīm chóng-thóng Má Eng-kiú só͘ léng-tō ê Tiong-kok Kok-bîn Tóng chèng-hú siaⁿ-bōng toā-pak ku̍t-lo̍h. Chòe-āu koh in-ūi tui-kiù chèng-tī chek-jīm ê ho͘-siaⁿ, ti̍t-chiap tì-sú Lâu Tiāu-hiân lōe-koh tī kāng-nî ê 9 goe̍h chhe soan-pò͘ chóng-sû.
**Bâ-chùi** (*anesthesia* he̍k *anaesthesia*) thoân-thóng-siōng sī kí-kóng thiàⁿ-kak he̍k kî-thaⁿ kám-kak ê chó·-toān, chó·-chí i ê thoân-tó. I ē-sái kiám-kheng he̍k bián-tû hoān-chiá tī chhiú-su̍t he̍k kî-thaⁿ tī-liâu koè-têng sî ê thiàⁿ-thàng kap bô-sóng-khoài.

Chióng-lūi
----------

Ū ē-kha chit kúi-chióng ê bâ-chùi:

* Choân-sin bâ-chùi (*general anaesthesia*) - chiām-sî sòng-sit ì-sek (*consciousness*) kap bô-sòng-khoài ê kì-tì (memory)
* Kio̍k-pō· bâ-chùi (*local anaesthesia*) - tī sin-khu ê kio̍k-pō· chù bâ-chùi-io̍h, hō· chiām-sî sit--khì kám-kak
* Khu-he̍k bâ-chùi (*regional anaesthesia*) - tī sîn-keng he̍k chek-s'o (*spinal cord*) piⁿ-á chù bâ-io̍h hō· sin-khu bó· chi̍t-pō·-hūn chiām-sî sit--khì kám-kak mā khó-lêng ē chiām-sî sit--khì tōng-chok ê lêng-le̍k

Hō· hoān-chiá io̍h-á hō· kám-kak sóng-khoài he̍k kiám-chió chiau-cho, m̄-koh bô ín-khí bâ-chùi, he kiò-chò tīn-chēng (*sedation*).
**Bân-lâm** sī Hok-kiàn-séng lâm-pō· tē-khu, pau-koat Chiang-chiu, Ē-mn̂g, Chôan-chiu chit saⁿ-ê tē-kip-chhī (地級市), pún-sin bô sǹg-sī 1 ê hêng-chèng tan-ūi.

Tē-lí
-----

**Bân-lâm Hā-Chiang-Chôan saⁿ-kak-chiu**, tiàm-tī Tiong-kok tang-lâm iân-hái, hái-he̍k khui-khoah, hái-hōaⁿ-sòaⁿ oan-oan-oat-oat, kúi-ā-pah kong-lí tn̂g. Tùi siōng pak-pêng ê Hūi-oaⁿ-kōan kàu-kah siōng lâm-pêng ê Tang-soaⁿ-kōan, hun-sòaⁿ tio̍h 1-ê sòa 1-ê iu-liông ê thian-jiân hái-káng.

Bân-lâm bûn-hòa
---------------

* Bân-lâm bûn-hòa
	+ Bân-lâm-gí
	+ Im-ga̍k
		- Hō-ló bîn-kan im-ga̍k
		- Bân-lâm koa
	+ Hì-khiok
		- Koa-á-hì
		- Hiong-kio̍k
		- Ko-kah-hì
		- Pò·-tē-hì
		- Ka-lé-hì
		- Lâm-koán-hì (Lê-hn̂g-hì)
		- Lâm-ga̍k (Lâm-im)
	+ Gē-su̍t
		- Tak-chhùi-kó·
		- Chio̍h-tiau
	+ Hong-siok
	+ Kiàn-tiok

Bân-lâm jîn-bu̍t
----------------

* Bân-lâm lâng
	+ Khó· Tē-san
	+ Lí Kong-chiân
	+ Lîm Khá-tī
	+ Lîm Gí-tông
	+ Lô· Ka-sek
	+ N̂g Tián-sêng
	+ Si Lông
	+ Siō Kang-hái
	+ Su Têng
	+ Tân Kah-kiⁿ
	+ Tân La̍k-sài
	+ Tân Tiong-hô
	+ Tīⁿ Sêng-kong
	+ Tiuⁿ Khek-hui

Hái-gōa kau-thong
-----------------

* Kòe-hoan
* Hôa-kiâu

Bân-lâm kah Tâi-ôan
-------------------

Bân-lâm Tē-khu hām Tâi-ôan-tó keh 1-tiâu O·-chúi-kau (Tâi-ôan Hái-kiap), Ē-mn̂g kàu Ko-hiông ê tit-sòaⁿ kū-lī tāi-iok 365 kong-lí. Le̍k-sú kì-chài, tī Tiong-kok kó·-chá Sòng-Gôan ê sî-tāi, to̍h í-keng ū Hok-kiàn-lâng liâu-kòe O·-chúi-kau khi Tâi-ôan khui-hng. Kàu-kah Bêng-tiâu, Chheng-tiâu chit-2-ê tiâu-tē, Bân-lâm siā-hōe khai-sí tōa kui-bô· hiòng Tâi-ôan tē-khu î-bîn. Tēⁿ Sêng-kong phah-pāi Hô-lân-lâng liáu-āu, chôaⁿ tī chit-ê ko·-tó kiàn-to·, kā i tòng-chò hóan-Chheng hok-Bêng ê kin-kì-tē. Tēⁿ Sêng-kong ê lâng-bé tōa-to-sò· sī hit-tong-sî Chôan-chiu-hú kah Chiang-chiu-hú ê peh-sìⁿ, chià-ê lâng kā kò·-hiong ê Chiang-Chôan bûn-hòa chah-lâi-kàu Tâi-ôan. Kong-gôan 1683 nî, Kong-hi hông-tē thóng-it Tâi-ôan, siat-li̍p **Tâi-ôan-hú**, lē-sio̍k Hok-kiàn-séng kóan-ha̍t. Chhú-khì 200 nî ê tiong-kan, Tâi-ôan it-ti̍t sio̍k-î Hok-kiàn-séng, koh ū chiok-chōe chiok-chōe ê Chiang-Chôan jîn-sū liâu-chúi kòe Tâi-ôan. Chit-ê sî-chūn, Bân-lâm-lâng í-keng tī Tâi-ôan chiām 7-8-siâⁿ, Chiang-Chôan bûn-hòa chiâⁿ-chòe Tâi-ôan siā-hōe ê chú-liû. 1895 nî ~ 1945 nî chit-tōaⁿ sî-kan, sui-jiân Tâi-ôan piàn-sêng Ji̍t-pún ê si̍t-bîn-tē, m̄-koh Bân-Tâi 2-hōaⁿ ê bîn-kan kàu-óng ôan-á m̄-bat tn̄g-kòe. 1945 nî, Ji̍t-pún thiat-lī Tâi-ôan liáu-āu, 2-tē ê kau-óng koh-khah chia̍p. 1949 nî liáu-āu, in-ūi Kok-Kiōng hun-lia̍t, Lióng-hōaⁿ koh-chài 1-pái hun-lî. It-tit kàu-kah 1989 nî khai-hòng tham-chhin í-āu, Lióng-hōaⁿ ê kau-liû chiah-koh ûn-ûn-á lāu-jia̍t--khí-lâi.
**Bân-lâm-gí Gí-giân Lêng-le̍k Jīn-chèng** (閩南語語言能力認證) sī Tiong-hôa Bîn-kok Kàu-io̍k-pō͘ siat-kè pēng hū-chek kui-ōe ê Bân-lâm-gí lêng-le̍k jīn-chèng khó-chhì. Khó-chhì ê su-siá hē-thóng í Kàu-io̍k-pō͘ kong-kò ê Tâi-oân Bân-lâm-gí Lô-má-jī Pheng-im Hong-àn (Tâi-lô chèng-sek pán) kap Tâi-oân Bân-lâm-gí Thui-chiàn Iōng-jī (700 jī-sû) chò piau-chún. Khó-chhì bô hun hong-giân khiuⁿ-kháu, chhut-tê-chiá ē soán-te̍k kok-tē khiuⁿ-kháu sio-kāng ê gí-im kap sû-lūi, pī-bián chiam-tùi gí-im khiuⁿ-kháu chhut-tê. Pun chò ji̍p-mn̂g, ki-chhó͘, chìn-kai, ko-kai, liû-lī, cheng-thong téng 6 kip. Khó-seng pit-su ta̍t-kàu tiong-ko-kip í-siōng ê thêng-tō͘, chiah ē-tàng tī ha̍k-hāu chiông-sū hiong-thó͘ gí-giân kàu-ha̍k kang-chok. Kàu-io̍k-pō͘ tē-it nî úi-thok Sêng-kong Tāi-ha̍k Tâi-gí Jīn-chèng Thoân-tūi hū-chek gián-hoat, pēng tī 2009 nî pān-lí nn̄g pái ī-chhì. Bo̍k-chiân, chí-ū Sêng-tāi Tâi-oân Gí-bûn Chhek-giām Tiong-sim kap Kàu-io̍k-pō͘ sī pān-lí Tâi-gí/Bân-lâm-gí jīn-chèng ê tan-ūi. Bo̍k-chiân Kàu-io̍k-pō͘ Bân-lâm-gí jīn-chèng ê sìn-tō͘, hāu-tō͘ kap khó-chhì tê-hêng lóng hām Sêng-tāi ê Choân-bîn Tâi-gí Jīn-chèng it-tì.
**Bân-lâm Kim Saⁿ-kak** (閩南金三角) sī Tiong-kok Hok-kiàn-séng Bân-lâm iân-hái ê Ē-mn̂g, Choân-chiu kap Chiang-chiu saⁿ ê tē-kip-chhī kap in só͘ koán-hat ê koān-khu. Jîn-kháu 1700-goā bān lâng, chú-iàu kóng Bân-lâm-gú Choân Chiang hong-giân, châi-chèng siu-ji̍p tāi-iok chiàm Hok-kiàn-séng ê 52%, chìn-chhut-kháu lóng-chóng chiàm Hok-kiàn choân séng ê 70%, keng-chè seng-sán-liōng (GDP) chiàm Hok-kiàn-séng ê 4-siâⁿ, sī Tiong-kok tāi-lio̍k tī keng-chè kái-kek khai-hòng liáu-āu keng-chè khah hoat-ta̍t ê tē-khu chi-it, iā sī Tâi-siong tâu-chu pí-kàu bi̍t-chi̍p ê só͘-chāi. Chit-ê miâ-chheng in-chhú chú-iàu sī iōng tī keng-chè sū-bū, chia̍p the̍h-lâi hām Tiông-kang Saⁿ-kak-chiu kap Chu-kang Saⁿ-kak-chiu téng-téng keng-chè hoat-ta̍t ê tē-khu chò pí-kàu. Kî-tiong Ē-mn̂g oá-khò keng-chè te̍k-khu, káng-kháu chiâⁿ-chò Tiong-kok tang-lâm iân-hái ê tiōng-iàu káng-kháu. Choân-chiu oá-khò hoat-ta̍t ê chè-chō-gia̍p, bu̍t-liû hâng-gia̍p phông-pu̍t hoat-tián. Chiang-chiu tng-teh ùi í lông-gia̍p ûi-chú, hiòng kang-gia̍p-hoà choán-hêng.

Iû-lâi
------

Bân-lâm kim saⁿ-kak sī Tiong-kok iân-hái keng-chè khai-hòng khu chi-it. Iân-hái keng-chè khai-hòng khu pau-koat Tiông-kang Saⁿ-kak-chiu, Chu-kang Saⁿ-kak-chiu , Bân-lâm saⁿ-kak tē-khu, Liâu-tang poàn-tó, Soaⁿ-tang poàn-tó téng-téng.

Chham-khó
---------
Bân-oa̍t kap Se Hàn
**Bân-oa̍t** (Hàn-jī: 閩越 / 閩粵; Bân-tang-gí: *Mìng-uŏk*; Bân-pak-gí: *Mâing-ṳ̆e*; Phô͘-sian-gí: *Máng-e̤̍h*), mā hō-chò **Bân-oa̍t-kok** (閩越國) kap **Bû-chu-kok** (無諸國), sī Hok-kiàn ê chi̍t ê kó͘-chá ông-kok. Bân-oa̍t sī Pah-oa̍t Bân-oa̍t-cho̍k kiàn-li̍p ê kok-ka. Bân-oa̍t tī kong-goân chêng 202 nî khai-sí ê 60 chì 70 nî tiong-kan, kok-le̍k téng-sēng, sī hit-tong-sî Hàn-tiâu tang-lâm-bīn siāng kiông-sēng ê kok-ka. Bân-oa̍t-ông Bû-chu tī Siâⁿ-chhun kiàn-li̍p ê Ông-siâⁿ sī hit-tong-sî Tiong-goân tang-lâm-hong siāng-tōa ê siâⁿ-chhī.

Le̍k-sú
-------

### Khí-goân

: Bân-oa̍t-cho̍k kap Bân-oa̍t bûn-hòa
Kin-kì khó-kó͘ kap bûn-hiàn gián-kiù, Bân-oa̍t ê ki-chhó͘ sī chāi-tē goân-chū-bîn bûn-hòa, in sī Pah-oa̍t ê chi̍t hūn, tī 3000 tang chêng, siong-tong Tiong-goân sī Siong ia̍h Chiu ê sî-tāi, to̍h í-keng tī--leh. Kàu Chiàn-kok sî-tāi, koh chìn chi̍t-pō͘ lām ji̍p chá-chêng hō͘ Chhó͘-kok siau-bia̍t ê Oa̍t-kok ê ûi-cho̍k, kàu hit chūn Bân-oa̍t chū-bîn ê chú-thé oa-ná sī chāi-tē goân-chū-bîn.

### Bân-oa̍t-kok ê kiàn-li̍p

Chiàu *Sú-kì* tùi Bû-chu chò Bân-oa̍t-ông ê kì-su̍t, ē-tàng chai-iáⁿ tī Chîn-kok cheng-ho̍k chìn-chêng, Bân-oa̍t í-keng ū kok-ka chèng-koân ê chûn-chāi.

Chham-chiàu
-----------

1. 1 2  薛菁 & 汪征鲁 (2007). "关于闽越文化若干问题的探讨". *福建师范大学学报（哲学社会科学版）* (ēng Hôa-gí) (2). CS1 pó-ióng: Ēng authors chham-sò͘ (link)
"President" choán koè chia. Chhōe kok-ka thâu-lâng í-gōa ê ēng-hoat, khòaⁿ President (cho͘-chit hâm-thâu).
**Chóng-thóng** (Eng-gí: *President*) sī kiōng-hô-kok kok-ka ê thâu-lâng, it-poaⁿ-tek lâi-kóng chóng-thóng sī soán-kí sán-seng--ê.

Tī chóng-thóng-chè ê kok-ka, chóng-thóng sī kok-ka ê thâu-lâng mā-sī chèng-hú ê chòe-ko léng-tō-jîn. 

Tī lōe-koh-chè ê kiōng-hô-kok, chóng-thóng sui-bóng sī kok-ka ê thâu-lâng, m̄-ko m̄-sī chèng-hú si̍t-chè ê léng-tō-jîn, ī hiáng-iú ê hêng-chèng-khoân chin-chió. Ū-ê kok-ka ê chóng-thóng sīm-chhiáⁿ oân-choân bō hêng-chèng-khoân, chí-sī chiâⁿ-chò 1-hāng mîa-gū nā-niā.

Ū 1 koá kok-ka, kā chit-ê chi̍t-ūi kiò chò "kok-ka chú-sek".

Gí-goân
-------

"Chóng-thóng" chit jī goân-té to̍h ū ēng tī kun-sū thâu-lâng ê chheng-ho͘. Āu--lâi chú-iàu sī tùi Bí-kok ê léng-siù "president" ê chi̍t chióng hoan-e̍k. President ê ì-sù sī "*presides* ê lâng", tio̍h sī "chē tī thâu ūi ê lâng"; jī-goân sī Latin-gí ê "pre-" (thâu-chêng) kap "-sedere" (chē). Hiān-chāi ê Eng-gí "president" bô it-tēng sī kok-ka ê thâu-lâng. Ha̍k-hāu, kong-si kap koh chióng cho͘-chit lóng ū thang siat "president". Chit-ê sû ū-sî mā hoan-e̍k chò "chú-se̍k".

Tû-liáu "chóng-thóng" í-goā, "president" tī í-chá ê Tiong-kok ū chin chē bô-kâng ê kóng-hoat, chhan-chhiūⁿ "*peh-lí-sí-thian-tek* "(伯理璽天德 hôa. *bólǐxǐtiāndé*) téng-téng.

Tī hiān-tāi ê Ji̍t-pún kap Hân-kok, he̍k-chiá sī Ji̍t-pún sî-tāi ê Tâi-oân, chóng-thóng hō chò "tāi-thóng-léng" (*Daitôryô*; *Taet‘ongnyŏng*; Hàn-jī: 大統領).

Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
----------------------

* Ông
* Siú-siòng
* Chóng-thóng (kun-sū thâu-lâng)
**Hêng-jî-siōng-ha̍k** sī tiat-ha̍k lāi-té 1-ê tiōng-iàu ê hun-ki. Hêng-jî-siōng-ha̍k só· gián-kiù--ê sī tē-it goân-lí / tē-it in-toaⁿ (Eng-gí: first principles, first cause) kap chûn-chāi (tī-leh; sím-mi̍h sī chûn-chāi, chûn-chāi ê sèng-chit téng-téng) ê būn-tê hām chú-tê.

Hêng-jî-siōng-ha̍k ê gí-goân
----------------------------

Hàn-jī bûn-hòa-khoan ê gí-goân
Hêng-jî-siōng-ha̍k sī tùi Ji̍t-gí Hàn-jī-sû **形而上学** (keizizyôga) lâi--ê, Hoâ-gí mā-sī khip-siu chit-ê Ji̍t-gí-sû lâi ēng ( ū-tang-sî-á kán-séng chò 形上學 ). Siōng-khí-khiàn Ji̍t-pún ha̍k-chiá sī kin-kì *E̍̍k-keng* (易經) ê Hê-sû Siōng-toān (繫辭上傳), lāi-té ê "形而上者謂之道，形而下者謂之器 "chit 2-kù oē chhòng chhut chit-ê sin-sû--lâi-ê.
Chi̍t-koá se-hong gí-giân ê gí-goân
Hi-lia̍p kó·-chá ê tiat-ha̍k-ka Aristotelēs ū siá chi̍t-koá chheh, lóng-chóng hō-chò φυσικά (physika, Eng-gí siá-chò *Physics*). Tī khah-chá ê pán-pún lāi-té, ū lēng-goā chi̍t-koá Aristotelēs ê tù-chok sī hō· lâng pian tī φυσικά āu-bīn--ê, hiah-ê chheh khoàⁿ--khí-lâi sī kap ki-pún, ki-chhó͘ ê tiat-ha̍k būn-tê ū tī-tāi--ê. Aristotelēs ka-tī kā hiah-ê tù-chok hō-chò "**Tē-it tiat-ha̍k**". Nā chá-kî ê Aristotelēs-phài ê ha̍k-chiá sī kui-khì kā hiah-ê chheh kiò-chò τὰ μετὰ τὰ φυσικά βιβλια (ta meta ta physika biblia), ì-sù sī "toè tī physika aū-piah ê chheh", ū 1-ê kóng-hoat kóng che tō-sī Eng-gí *metaphisics* (Tek-gí: Metaphysik, Hoat-gí: Métaphysique, Se-pan-gâ-gí: Metafísica) ê gí-goân.
Nā chiàu gí-goân-ha̍k lâi khoàⁿ, *metaphysics* tō-sī poâⁿ-koè (*meta*) chū-jiân kho-ha̍k (*physika*), mā ū tùi-tâng.

Ki-pún siāu-kái
---------------

Hêng-jî-siōng-ha̍k ū chi̍t-pō·-hūn sī teh "tùi su-khó lâi chò su-khó ", hêng-jî-siōng-ha̍k 1-ê kài chú-iàu ê chú-tê tō-sī teh gián-kiù su-khó ê koè-têng: chhin-chhiūⁿ lán sī án-choáⁿ tì-kak--ê, lán sī án-choáⁿ lí-kái--ê, lán sī án-choáⁿ kau-thong--ê, lán sī án-choáⁿ chò su-khó--ê téng-téng.

Hêng-jî-siōng-ha̍k ê chú-tê tiāⁿ-tiāⁿ chin thiu-siōng, lán mā thang kóng hêng-jî-siōng-ha̍k koan-sim--ê, tō-sī "lán lâng án-choáⁿ chhú-lí chit-koá thiu-siōng ê tāi-chì ".

Phó͘-thong kóng--khí-lâi hêng-jî-siōng-ha̍k siōng-tiōng-iàu ê būn-tê sī pún-thé-lūn ê būn-tê, gián-kiù **chûn-chāi** / **tī-leh**, **si̍t-thé** téng-téng ê tāi-chì.

Hiān-chhú-sî hêng-jî-siōng(-ha̍k) chit-ê sû chia̍p-chia̍p hō· it-poaⁿ lâng bōng-iōng, sù-siông thiaⁿ-tio̍h--ê tiāⁿ-tiāⁿ sī kap sîn-pì-chú-gī téng-téng ê tāi-chì khah ū koan-hē, tian-tò hām hêng-jî-siōng-ha̍k kap pún-thé-lūn khah bô tī-tāi. Sui-jiân chit-khoán iōng-hoat hām tē-it goân-lí he̍k-sī chûn-chāi ê pún-chit bô koan-hē, m̄-koh it-poaⁿ chiah-ê iōng-hoat mā ē kap hêng-jî-siōng-ha̍k ê ká-tēng ū kan-sia̍p-tio̍h.
**Bân-lâm-gí ê hêng-sêng**

Se-chìn bo̍at-nî, Lo̍k-iông sit-siú, Chin ông-sek lâm chhian. Hit-tong-sî lo̍h-lâm tô-lān ê hàn-jîn, ū chı̍t-pō·-hūn lâng lâi-kàu liáu chit-chūn ê Bân-tiong, Bân-pak; Tang-chìn bia̍t-bông liáu-āu, lo̍h-lâm ê hàn-jîn iū-koh khok-sàn kàu Bân-tang, Bân-lâm, ū chı̍t-pō·-hūn lâng tēng-ki tī Chôan-chiu sì-kho·-lìn-tńg ê Chìn-kang (晋江) liû-he̍k. Tông-tiâu ê si-jîn Tiuⁿ-Che̍k tī *Éng-ka-hêng* tang-tiong án-ne siá "pak-jîn phek-hô· kai-chāi lâm, lâm-jîn chì-kim lêng pak-gú "( ì-su sī kóng: pak-hng lâng siám-phiah chiàn-lōan lâi-kàu lâm-pêng, ah lâm-pêng lâng iu-gôan ē-hiáu kóng pak-á-ōe ), che thé-hiān liáu tng-sî ê sı̍t-chè chêng-hóng. Tùi Hān-tāi kàu Se-chìn, Lo̍k-iông it-tı̍t sǹg-sī kiaⁿ-to·, lo̍h-lâm ê hàn-jîn tòa-lâi hô-lo̍k koaⁿ-ōe, chiâⁿ-chòe Bân-lâm-ōe ê ki-chhó·. Tông-chóng-chiong jī-nî ( se-gôan 669-nî ), Chôan-chiu kah Tiô-chiu chō-hóan, Hô-lâm Kong-chiu Ko·-sí lâng Tân-chèng hōng tiâu-têng chi-bēng, lo̍h-lâm pêng-hóan, chhōa-niá chióng-sū 132-lâng sûi-hêng, tìn-siú sūi-an ( chit-chūn ê Chiuⁿ-phó· kōan ). Tân-chèng ê hiaⁿ-ko Tân-bín-sû lō·-bóe iū-koh chhōa-niá 58 sèⁿ ê lâng lâi-kàu Hok-kiàn chò-hóe phah-piàⁿ. Tân-chèng kòe-sin í-āu, in-kiáⁿ Tân-gôan-kong kè-sêng lāu-pē chì-gōan, pêng-tēng lōan-tóng,hōng-bēng tìn-siú Chiang-chiu, tī chia tn̂g-kî tēng-ki--lo̍h-lâi, khai-hoat Chiang-chiu. 

Kàu-kah Tong Khai-gôan nî-kan, chit-ê só·-chāi í-keng ū 5-bān hō· ki-bîn, sī hit-sî chôan Hok-kiàn jîn-kháu siōng-kài ba̍t ê tē-khu. Hit-sî ê Bân-lâm-ōe chha-put-to í-keng tēng-hêng--lo̍h-lâi. Tông-tiâu-bóe, Ông-tiâu, Ông-sím-ti iū-koh chhōa-tio̍h chin-chōe Tiong-gôan ê a-peng-ko kah peh-sèⁿ lâi Bân-lâm khui-hng, khai-khún.chóng--sī, Tông-tāi chit-nn̄g-kòa lâi-kàu Hok-kiàn ê pak-hng-lâng, tòa-lâi hit-sî ê Tiong-gôan Hàn-gí, chhiok-chìn Bân-lâm hong-giân hoat-seng chı̍t-kóa-á piàn-hòa. Tong-jiân, liáu-āu 1000-gōa-nî lâi Bân-lâm-lâng tī chit-tè thó·-tē tn̂g-kî tàu-tīn phah-piàⁿ chò-sit, che iū-koh sī chı̍t-ê piàn-hòa ê kòe-thêng. 

Kin-ná-jı̍t ê Bân-lâm-ōe, mā í-keng liû-thôan kàu gōa-tē.séng-lāi chú-iàu liû-thong tī Hok-kiàn tang-lâm iân-hái ê Tè-hûn soaⁿ-me̍h kah Pok-pêng soaⁿ-me̍h chi-kan, pau-koat Ē-mn̂g, Chôan-chiu, Chiang-chiu saⁿ ê tē-khu kóan-ha̍t ê 24-ê kōan-chhī, sī Hok-kiàn-séng siāng-tōa ê hong-giân.
**Lîm Chheng-bûn** (林清文; 1919 nî  – 1987 nî ), pit-miâ **Sú-kong** (史光) kap **Sim-iông-jîn** (森揚人), tī Tâi-lâm Ka-lí chhut-sì, sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê iâm-hūn tē-tài chok-ka, mā sī Pak-mn̂g Chhit-chú ê kî-tiong chi̍t ūi.

Lîm Chheng-bûn tī 1939 nî chiâⁿ-chò "Tâi-oân Gē-su̍t" ê tông-jîn, Ji̍t-pún sî-tāi tio̍h chiông-sū bûn-ha̍k chhòng-chok, í kio̍k-pún kap sin-si ûi-chú. Chiàn-chêng bat tī Heng-lâm Sin-bûn kap Tâi-oân Sin Bîn-pò hoat-piáu chok-phín. 1941 nî ka-ji̍p Ji̍t-ji̍t-sin Kio̍k-thoân, tī kok tōa sin kio̍k-thoân chò ián-oân, tō-ián kap pian-kio̍k, í "Sim-iông-jîn" chò pit-miâ, chhòng-chok "Thài-iông ê To͘-chhī", "Kiat-hun Būn-tap" kap "Bú-ài ê Le̍k-liōng" téng chok-phín, ín-khí tio̍h chèng-lâng ê koan-chù. 1943 nî, Tâi-pak Tōa-tiū-tiâⁿ seng-lí-lâng Siā Hóe-lô͘ hoat-khí tiû-cho͘ Tâi-oân Sin-kio̍k Tu-sek Hōe-siā, phèng-chhiáⁿ Lū Hek-jio̍k chò bûn-gē pō͘-tiúⁿ, Lîm Chheng-bûn chò pian-kio̍k kó͘-tiúⁿ, kî-kan ū pian "Ùi Thô͘-kha Pê Khí-lâi" kap "Khong-tiong ê Thiàu-sàn-peng" téng kio̍k-chok, sī i Ji̍t-bûn chhòng-chok ê chòe-ka kio̍k-pún.

Chiàn-āu, i ka-ji̍p liáu Sin Seng-oa̍h Kio̍k-thoân, tī kok-tē ián-chhut ka-kī pian-tō ê "Liāu Thiam-teng", āu-lâi ūi-tio̍h beh pī-bián kìm-ián kái-miâ chò "Ô͘ Kiàm-êng" (胡劍榮). 1978 nî, i chiah khai-sí í Tiong-bûn chhòng-chok, tī Chū-li̍p Boán-pò hù-khan siá-hā chū-toān sèng-chit sió-soat "Gû-chiá Chū-su̍t" (愚者自述), āu-lâi in hāu-seⁿ Lîm Hu̍t-jî chhut-pán kái-miâ chò "Thài-iông-kî hā ê Sió-chú" (太陽旗下的小子). Tâi-oân sin-kio̍k bu̍t-lo̍k í-āu, Lîm tńg-khì Tâi-lâm kó͘-chhù tòa, siá cha̍p-bûn kiam chò Ji̍t-bûn hoan-e̍k. It-seng êng-he̍k Kok-kun Bûn-gē Kim-siōng Chióng ka-chok, Tâi-oân Sin Bûn-ha̍k Te̍k-pia̍t Thui-chông Chióng.
**Lîm Chong-goân** (林宗源, 1935 nî chhut-sì), Tâi-oân Tâi-lâm-chhī lâng, tùi Tâi-lâm Jī Tiong pit-gia̍p. 1970 nî-tāi khai-sí ēng Tâi-gí siá si, sī chiàn-āu thê-chhiòng Tâi-gí-si ê sian-hong chi it. I iā-bat sī Hiān-tāi Si-siā siā-tiúⁿ, Tâi-gí-bûn Thui-tián Hia̍p-hoē hoē-tiúⁿ. 1964 nî ka-ji̍p Le̍h-si-siā, 1987 nî sī Tâi-oân Pit-hoē lí-sū, 1991 nî kap N̂g Kèng-liân téng lâng chhòng-li̍p 'Han-chî Si-siā', hoat-hêng *Han-chî Si-khan*, kiông-tiāu "Tâi-gí bûn-ha̍k chiū-sī Tâi-oân bûn-ha̍k", 1994 nî chham-ú chú-pān tē-it kài Lâm-khun-sin Tâi-gí Bûn-ha̍k-iâⁿ. 1976 nî tit-tio̍h Ngô͘ Cho̍k-liû Sin-si Chióng, 1994 nî the̍h-tio̍h Êng-hiō Tâi-oân Si Chióng, 2004 nî koh tit-tio̍h Iâm-hūn Tē-tài Bûn-gē Iâⁿ Tâi-oân Bûn-ha̍k Kòng-hiàn Chióng. 

Lîm Chong-goân tì-tiōng si ê ti-sèng, si-chok ê toê-châi ū chin-choē khoán, tùi Tâi-oân siā-hoē, hiong-thó͘, jîn-seng tiat-ha̍k kàu chèng-tī ūn-tōng lóng ū. Ū si-chi̍p *Le̍k ê Kiàn-tio̍k*, *Si̍t-phín-tiàm*, *Pó͘ Phoà-bāng*, *Le̍k ê Bú-tō*, *Lô-chúi-khe*, *Lîm Chong-goân Tâi-gí Si-soán*, *Bô Kìm-khī ê Kek-chêng*, *Lîm Chong-goân Tâi-gí Si Cheng-soán-chi̍p*, téng-téng.

Chham-khó Chu-liāu
------------------

* Lī Heng-chhiong: *Tâi-oân Si-jîn Gián-kiù Lūn-bûn-chi̍p*, Tâi-lâm Chhī-li̍p Bûn-hoà Tiong-sim, 1995.