recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Má-lâi-se-a** sī chi̍t ê sin-heng kang-gia̍p-hoà kok-ka, sī bīn-hiòng chhī-tiûⁿ keng-chè ê khai-hòng-hêng keng-chè-thé; phong-phài ê chio̍h-iû sán-liōng thè i-ê keng-chè khé-tōng kang-gia̍p-hoà teh5-kiong chi-chhî.

Má-lâi-se-a chū-chè-sán ê Proton khì-chhia
Pulau hái-phiâⁿ koan-kong-khu

Keng-chè chèng-chhek
--------------------

Kuala Lumpur ún-tēng ê hông-koan keng-chè khoân-kèng, î-chhî tī 3% chó-iū ê thong-hòe phòng-tiòng-lu̍t kap sit-gia̍p-lu̍t, ka-siōng i chhiong-chiok ê goā-hōe tû-pī kap khah-sè ê goā-chè, hō͘ chhin-chhiūⁿ 1997 nî A-sè-a keng-chè gûi-ki ê keng-chè chhìn-chhī koh-chài tī Má-lâi-se-a hoat-seng ê khó-lêng-sèng piàn kah hui-siông sió. Sui-jiân án-ne, bīn-tùi tio̍h kēng-cheng lêng-le̍k put-chiok kap ko-chè-bū téng-téng būn-tê ê toā khì-gia̍p ūi Má-lâi-se-a keng-chè oán-kéng chhoā-lâi hū-bīn ê éng-hióng.

Má-lâi-se-a chú-iàu ê kó͘-phiò chhī-tiûⁿ sī Bursa Malaysia Berhad kap MASDAQ.

Tī sin keng-chè chèng-chhek hā, ùi 1971 nî chì 1990 nî-tāi bóe-kî kî-kan, ùi chi̍t ê goân-liāu chhut-sán kok choán-oāⁿ chiâⁿ-chò chi̍t ê sin-heng ê to-goân kang-gia̍p keng-chè. Má-lâi-se-a ê keng-chè chū 1987 nî khai-sí ún-tēng hoat-tián. Ùi chia khai-sí, Má-lâi-se-a ê keng-chè pêng-kin ta̍k-nî cheng-tióng 8%, pí kî-thaⁿ ê Tang-lâm-a kok-ka koh-khah koân. Keng-chè sêng-tióng chú-iàu oá-khò chè-sêng-phín ê chhut-kháu, iû-kî sī tiān-chú sán-phín. Toā-poàⁿ keng-chè cheng-tióng lâi-chū chèng-hú ê ti̍t-chiap tâu-chu. 1990 nî, goā-kok tī Má-lâi-se-a ê tâu-chu ta̍t-tiò ko-hong, lóng-chóng ū 176-ek ringgit. Kok-iú chu-sán ê su-iú-hoà put-toàn chìn-hêng. Chèng-hú thê-chhut "2020 nî tián-bōng" kè-ōe, ki-pún khak-tēng choân-kok kang-gia̍p-hoà ê bo̍k-piau. Keng-kòe 10 tang ê keng-chè hoân-êng, 1997 nî ê Má-lâi-se-a keng-le̍k chi̍t tiûⁿ keng-chè soe-thè, koh in-ūi ringgit ê pián-ti̍t ín-hoat chi̍t tiûⁿ keng-chè gûi-ki. In-ūi choân-kiû keng-chè chhìn-chhī kap chu-sìn kang-gē ê soe-thè, tùi Má-lâi-se-a toà-lâi ê táⁿ-kek iû-kî toā.
| ?N̂g-tāu |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| (bô hun-kip) | Eudicots |
|
|
|
|
| (bô hun-kip) | Rosids |
|
|
| Bo̍k: | Fabales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Fabaceae |
| A-kho: | Faboideae |
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Glycine* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***G. max*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Glycine max***(L.) Merr. |
|
|
|
| Siâng-ì-miâ |
| * *Dolichos soja* L.
* *Glycine angustifolia* Miq.
* *Glycine gracilis* Skvortsov
* *Glycine hispida* (Moench) Maxim.
* *Glycine soja* sensu auct.
* *Phaseolus max* L.
* *Soja angustifolia* Miq.
* *Soja hispida* Moench
* *Soja japonica* Savi
* *Soja max* (L.) Piper
* *Soja soja* H. Karst.
* *Soja viridis* Savi
 |

Che **n̂g-tāu** sī chi̍t khoán si̍t-bu̍t, chit lūi ê si̍t-bu̍t ê koé-chí hō͘ lâng kiò-chò tāu. Chit-hō si̍t-bu̍t ê goân-thâu tī Tang-a. Toā-kàu-chài ê n̂g-tāu-châng ùi khah bô 20 kong-hun kàu 2 bí lóng ū, chit-khoán si̍t-bu̍t chi̍t tang tō ē sí. Ū choan-ka ioh-kóng i chū-pún sī chi̍t khoán tîn-chháu.

Lō͘-iōng
--------

N̂g-tāu hó chia̍h, mā thìng-hó chò sa-lá-iû, tāu-chiùⁿ, tāu-leng, tāu-iû, tāu-hū, kap n̂g-tāu-hu téng-téng. Chia-ê chia̍h-mi̍h ū kài chē nn̄g-pe̍h-chit, chin chē chia̍h-chhài--ê kah-ì chia̍h. Lēng-goā, n̂g-tāu mā ē-tàng the̍h lâi chò seng-chit lêng-goân.

Le̍k-sú
-------

Tī 1997 nî, thong-sè-kài ê nn̂g-tāu ū 81 pha sī keng-koè ki-in kái-chō--ê.

Tang-a tī Chiu-tiâu ê kì-lio̍k--ni̍h, n̂g-tāu sī lia̍t-chò gō͘ chióng sîn-sèng ê chia̍h-mi̍h lāi-té ê chi̍t ê.

* 
* 
* 
* 
*

Ū-tī-tāi ê ia̍h-bīn
-------------------

* tāu-leng
* tāu-chiùⁿ
* sò͘-si̍t-chiá
* tāu-iû

1. ↑  "Glycine max". Encyclopedia of Life. February 16, 2012 khòaⁿ--ê.
Pau-ûi tang-tiong ê Churchill (tong-sî sī Lōe-bū Tāi-sîn).
**Sidney Ke Pau-ûi-chiàn** sī 1911 nî 1 goe̍h tī Lûn-tun East End tē-hng chi̍t kái chhèng-chiàn, tùi-khòng ê siang hong sī kéng-chhat kiam kun-tūi kap Latvia kek-bēng-chiá. Sū-kiāⁿ sī tùi chá-chêng 1910 nî 12 goe̍h sî ê tāi-chì hoat-tián chhut--lâi-ê, tong-sî tī Lûn-tun siâⁿ ê Houndsditch chi̍t kûn Latvia lâng beh chhiúⁿ chu-pó, chō-sêng 3-ê kéng-chhat kap chhiúⁿ-àn ê chhōa-thâu George Gardstein sí-bông. 

Liáu-āu Lûn-tun kéng-chhat tī nn̄g lé-pài lāi chiong tōa-hūn hoān-àn-chiá chhip-ná. Kàu 1 goe̍h 3 ji̍t, kéng-chhat beh lia̍h bih tī Sidney Ke 100 hō ê chhiúⁿ-húi ê sî hoat-seng chhèng-chiàn, pau-ûi-chiàn î-chhî 6 tiám-cheng, kàu bóe kiàn-tio̍k-bu̍t in-ūi put-bêng goân-in hóe-sio-chhù, kiàn-tio̍k pang--khì ê sî hāi sí chi̍t-ê siau-hông-oân.

Sidney Ke Pau-ûi-chiàn sī thâu chi̍t pái Lûn-tun ê kéng-chhat chhōe kun-tūi pang-chō͘, mā sī thâu chi̍t kái Eng-kok ê pau-ûi hêng-tōng hông hi̍p-siōng, tong-sî sī Pathé News kì-lio̍k--ê.

Liân-kiat
---------

* *The Siege of Sidney Street*, tī YouTube ê British Pathé
**Siā-hōe chiâⁿ-chân** (Eng-gí: *social stratification*) sī chi̍t hāng siā-hōe-ha̍k ê khài-liām, ēng lâi gián-kiù siā-hōe-siōng kai-chân-sèng ê téng-kip, ē-té ê tan-goân ē-tàng kiò chò sī chi̍t chân (*stratum*). Siā-hōe chiâⁿ-chân lāi-bīn ū pau-koat siā-hōe kai-kip (*class*), chit-gia̍p kûn-thé, cho̍k-hē kiam chéng-cho̍k hun-lūi téng khoán ê hun-iá. 

Hiān-tāi Se-iûⁿ khoán ê chiâⁿ-chân hē-thóng sǹg sī khai-hòng-sek--ê, siā-hōe î-tōng (*social mobility*) sī phó͘-phiàn--ê. Lēng-gōa mā ū chhiūⁿ Ìn-tō͘-kàu caste hē-thóng khah giâm-keh ê hêng-sek.

It-poaⁿ tùi chiâⁿ-chân ê gián-kiù sī khó-lū pau-koat chhiūⁿ chèng-tī éng-hióng, tong-khoân (*authority*) in-sò͘; he̍k-chiá chéng-cho̍k, bîn-cho̍k chōng-hóng kap bêng-bōng; kàu-io̍k kap kò-jîn ki-su̍t kiam choan-ka tì-sek; siā-hōe bāng-lō͘ kap liân-tòa téng siā-hōe chu-pún; seng-oa̍h hong-sek kap sèng-pia̍t téng bûn-hòa chu-pún; koh ū khoân-lī, hâm-thâu kap khoân-sè chē khoán ê gī-tê.

Kok khoán siā-hōe lí-lūn tùi siā-hōe chiâⁿ-chân ū bô kâng ê hun-sek hong-hoat. Nā sī kong-lêng lí-lūn sī phian-hiòng chhù-lí chiâⁿ-chân tī siā-hōe lī-e̍k kap ha̍p-ì sèng-chit. Tī chhiong-tu̍t lí-lūn sī khah koan-sim saⁿ-cheⁿ kap chi-phòe ê hong-bīn. Marx-chú-gī lí-lūn hèng-chhù tī kai-kip chi kan ê keng-chè pak-siah (*exploitation*); Weber phài sī chiong chiâⁿ-chân khòaⁿ chò sī siā-hōe keng-chè kai-kip, siā-hōe bûn-hòa chōng-hóng, khoân-le̍k téng in-sò͘ chok-iōng sán-seng ê kiat-kó.

Chham-khó
---------

* Jan Pakulski (2006). "social stratification". Chū Bryan S. Turner. *The Cambridge Dictionary of Sociology*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-37145-5. CS1 pó-ióng: Ēng editors chham-sò͘ (link)
Tâi-pak Êng-chóng
**Tâi-pak Êng-bîn Chóng Pēⁿ-īⁿ** (臺北榮民總病院), kán-chheng **Tâi-pak Êng-chóng** (臺北榮總) ia̍h **Pak-êng** (北榮), sī chi̍t keng tī Tâi-oân Tâi-pak-chhī Pak-tâu-khu Chio̍h-pâi-á ê kong-li̍p pēⁿ-īⁿ. Ti̍t-sio̍k Kok-kun Thè-tû-ia̍h Koaⁿ-peng Hú-tō Úi-oân-hōe koán-hat, ē-kha ū So͘-ò, Îⁿ-soaⁿ, Thô-hn̂g, Sin-tek, Gio̍k-lí, Hōng-lîm kap Tâi-tang téng 7 keng êng-bîn pēⁿ-īⁿ hun-īⁿ. Tâi-pak Êng-chóng ê keh-piah sī Kok-li̍p Iông-bêng Tāi-ha̍k, siang-hong tī i-ha̍k kàu-io̍k kap gián-kiù hong-bīn ū bi̍t-chhiat óng-lâi, koh ū kiōng-cho͘ "Êng-Iông thoân-tūi" (榮陽團隊), siāng-kài ū-miâ ê gián-kiù sêng-kó sī oân-sêng liáu jîn-lūi tē-sì hō jiám-sek-thé chheng-bān kiⁿ-ki tēng-sū ê tiōng-tāi kang-têng, mā sêng-kong oân-sêng choân sè-kài siú-chhù ê lêng-chi ki-in-thé tēng-sū.

Tī Tâi-oân ê i-liâu ōe-seng thé-chè tiong, Tâi-pak Êng-chóng hām Tâi-tiong Êng-chóng kap Ko-hiông Êng-chóng lóng sī chòe-ko téng-kip ê i-ha̍k tiong-sim. Tâi-pak Êng-chóng Tiong-chèng-lâu koân 23 chân, sī Chio̍h-pâi-á tē-khu ê tē-piau chi it.
N̂g Tián-sêngN̂g Tián-sêng
**N̂g Tián-sêng** (黄典诚,1914 ~ 1993 nî ), Tiong-kok hiān-tāi tù-miâ ê **gî-giân ha̍k-ka**, Ē-mn̂g Tāi-ha̍k Tiong-bûn-hē kàu-siū, **Hàn-gí-sú phok-sū-seng tō-su**. I ê chó·-ke tī Hok-kiàn Chiang-chiu, chêng kong-gôan 1937 nî tiàm **Ē-mn̂g Tāi-ha̍k Bûn-ha̍k-īⁿ Gí-giân-ha̍k-hē** pit-gia̍p liáu-āu, to̍h lâu-tiàm-leh **Hā-Tāi** ( Ē-mn̂g Tāi-ha̍k ê kán-chheng ) kà-chheh, it-ti̍t kàu-kah kòe-sin.

Chhut-pán ê tù-chok
-------------------

N̂g Tián-sêng kàu-siū chāi-siⁿ ê sî tī gí-giân-ha̍k chit-ê léng-he̍k kut-la̍t chhia-piàⁿ, 1-sì-lâng siá kòe chiok-chōe iu-siù ê chok-phín. I ê kòng-hiàn chú-iàu sī : tan-to̍k chhut-pán *Gí-giân-ha̍k khài-iàu* (语言学概要), *Hàn-gí gí-im sú* (汉语语音史), *Chhiat-ūn chong-ha̍p gián-kiù* (切韵综合研究), *Hùn-kó·-ha̍k khài-iàu* (训诂学概要), *Si-keng thong-e̍k sin-chôan* (诗经通译新诠) chit 5-thò tù-chok, iū-koh chú-pián *Hok-kiàn-séng Hàn-gí hong-giân khài-hóng* (福建省汉语方言概况) kah *Pó·-thong-ōe Bân-lâm hông-giân sû-tián* (普通话闽南方言词典), che í-gōa, i koh tiàm kok-lāi-gōa ê chin-chōe pò-chóa kah chap-chì téng-thâu hoat-piáu kòe phah-gōa phiⁿ ê **ha̍k-su̍t lūn-bûn**.

Sêng-chiū kah kòng-hiàn
-----------------------

N̂g Tián-sêng kàu-siū teh gián-kiù Hàn-gí im-ūn kah Hàn-gí hong-giân chit hong-bīn, kòng-hiàn chin-tōa. N̂g--sian keng-kòe tn̂g sî-kan ê jīn-chin tiāu-cha kah gián-kiù liáu-āu, thê-chhut tio̍h i kò-jîn tiōng-tāi ê hoat-hiān: Hàn-gí im-ūn àn siōng-kó· hoat-tián kàu tiong-kó· chit-tōaⁿ sî-kan, kiâⁿ-kòe 1-tiâu ‘siaⁿ-ūn mâu-tún, khin-tāng-(im) bô pêng-hêng’ ê oan—lō·. N̂g--sian ê chit-tiâu lí-lūn hō·-lâng kiò-chò **Tián-sêng-lu̍t** (典诚律) a̍h-sī **kiông-jio̍k khin-tāng-lu̍t** (强弱轻重律). Chit-tiâu lí-lūn ê hoat-hiān, ūi ha̍k-su̍t-kài kài-koat liáu chiâⁿ-chē chìn-chêng bô-hoat-tō· kái-soeh ê lân-tôe.

N̂g--sian-siⁿ tùi Hàn-gí hong-giân ê gián-kiù ôan-á kài-ū sêng-chiū, iu-kî sī tùi Bân-lâm-gí ê gián-kiù. Ji̍t-pún ê ha̍k-chiá o-ló i sī "Hok-kiàn-gí gián-kiù kong-jīn ê kôan-ui ", iah Tâi-ôan ha̍k-chiá mā kóng i sī "Bân-lâm-gí gián-kiù ê sian-hêng-chiá ". N̂g--sian-siⁿ ê gián-kiù sêng-kó, tùi jîn-lūi kiàn-siat Hàn-gú hong-giân-ha̍k chu-liàu-khò· lâi-kóng, ū chin tiōng-tāi ê ì-gī. Tī 20 sè-kí 80 nî-tāi, iû N̂g Tián-sêng chú-pian ê *Pó·-thong-ōe Bân-lâm hong-giân sû-tián*, kū-pī chin kiông ê kho-ha̍k-sèng kah chin kôan ê ha̍k-su̍t kè-ta̍t, mā chin si̍t-iōng. N̂g--sian tī **kó·-chheh chéng-lí** kah **bûn-jī kái-kek** ê léng-he̍k, mā chò-chhut tio̍h chek-kek ê kòng-hiān.

Chāi-seⁿ sî ê chit-bū
---------------------

Chāi-siⁿ ê sî, N̂g Tián-sêng tam-jīm kòe chin chōe siā-hōe chit-bū kah bêng-ū chit-bū. Chú-iàu sī : **Ē-mn̂g-chhī Sin-bûn-ha̍k Gián-kiù-hōe** hōe-tiúⁿ, **Tiong-kok Gí-giân Ha̍k-hōe** kah **Hàn-gí Hong-giân Ha̍k-hōe** lí-sū, **Tiong-kok Im-ūn Ha̍k-hōe** ha̍k-su̍t úi-ôan, **Hok-kiàn-séng Gí-giân Ha̍k-hōe** hōe-tiúⁿ, **Tiong-kok Hùn-kó· Ha̍k-hōe**, **Chôan-kok Ko-téng-īⁿ-hāu Bûn-ha̍k Kái-kek Ha̍k-hōe** kah **Hok-kiàn-séng Sú-chì Hia̍p-hōe** kò·-būn.
1 bió hàiⁿ 1 pái
**Bió** (秒), he̍k-chiá **bió-cheng** (秒鐘), sī Kok-chè Tan-ūi Hē-thóng tiong sî-kan ê ki-pún tan-ūi, hû-hō sī ***s*** ia̍h-sī Eng-bûn ê sok-siá ***sec.***. 1 hun-cheng hun-chò 60 bió, 1 tiám-cheng téng-î 60 hun-cheng, iā chiū sī 3,600 bió. Tī 1000 nî chì 1960 nî, bió ê tēng-gī sī pêng-kin Thài-iông-sî ê 1/86,400 (bo̍k-chiân tī chi̍t-kóa thian-bûn-ha̍k kap hoat-lu̍t tiong iu-goân sek-iōng). Tī 1960 nî chì 1967 nî, bió ê tēng-gī sī 1960 nî Tē-kiû chū-choán 1 chiu ê sî-kan ê 1/86,400. Hiān-chhú-sî sī lī-iōng goân-chú ê te̍k-sèng lâi tēng-gī.

Bió m̄ kan-nā sī Kok-chè Tan-ūi Hē-thong tiong ê sî-kan ki-pún tan-ūi, iā sī CGS, MKS, MTS kap Tè-kok tan-ūi só͘ chhái-iōng ê sî-kan tan-ūi.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
SI tan-ūi |
| --- |
|  |
| Authority: International System of Units (BIPM) |
|  |
| Ki-pún tan-ūi | 
* ampere
* bió
* candela
* kelvin
* kong-chhioh
* kong-kin
* mol

 |  |
|  |
| Ián-seng tan-ūi | 
* becquerel
* bó͘-lú-to͘h
* coulomb
* farad
* gray
* henry
* hertz
* joule
* katal
* liap-sī
* lumen
* lux
* newton
* óa
* ohm
* pascal
* radian
* siemens
* sievert
* steradian
* tesla
* weber

 |
|  |
| Pèng-iōng tan-ūi | 
* bar
* dalton
* decibel
* electronvolt
* hun-cheng
* kak-tō͘
* kang
* kong-khéng
* li̍p
* minute of arc
* neper
* second of arc
* thian-bûn tan-ūi
* tiám-cheng
* tonne
* goân-chú tan-ūi
* chū-jiân tan-ūi

 |
|  |
| Kî-thaⁿ | 
* Tan-ūi ê oāⁿ-sǹg
* SI jī-thâu
* Proposed redefinitions
* Systems of measurement

 |
|  |
| 
* **Lūi-pia̍t**

 |

 |
**Vsevolozhsk** (Lō͘-se-a-gí: Всеволожск) sī Lō͘-se-a Leningrad Chiu ê chi̍t ê siâⁿ-chhī.

Cư dân nổi tiếng
----------------

Belousov, Vladimir Pavlovich (sinh năm 1946) - vận động viên, Nhà Vô địch Olympic.

Vladimir Vladimirovich Bortko (sinh năm 1946) là một Đạo diễn, nhà biên kịch, nhà sản xuất Phim Liên xô và nga.

Vashukov, Mikhail yuryevich (sinh năm 1958) là một nghệ sĩ, một người chơi ghép đôi, một người hài hước.

Vocka, Gergard Yakovlevich — 1887-1988) - nhà sử học địa phương, hiệp sĩ Của Dòng Lenin (1953), công dân Danh dự đầu tiên của Vsevolozhsk (1988), một trong những đường phố của thành phố được đặt tên để vinh danh ông.

Denisov, Anatoly Alekseevich (1934-2010) — Nhà khoa học, chính trị Gia Liên xô và nga.

Dobrovolsky, Yuri Antonovich (1911-1979) — phi công thử nghiệm, Anh Hùng Liên xô.

Drachev, Vladimir Petrovich (sinh năm 1966)-Người Chiến thắng World Cup và nhà vô địch thế giới 4 lần trong biathlon.

Svetlana Sergeevna Zhurova (sinh năm 1972) là Một Nhà vô địch Olympic, một phó Của Duma quốc gia.

Slepukhin, Yuri Grigoryevich (1926-1998) — nhà văn.

Boris Pavlovich Listov (sinh năm 1969) là một nhà kinh tế người nga, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Của Công ty Cổ phần Rosselkhoznadzor.

1. ↑
2. ↑
3. ↑
**Siā-hōe hok-lī** (社會福利) sī chi̍t chióng chha-pia̍t thāi-gū, tùi bó͘ chi̍t-koá lâng, te̍k-pia̍t sī chèng-hú hiòng jio̍k-sè thoân-thé ia̍h-sī keng-chè ū khùn-lân ê lâng thê-kiong, lâi khak-pó in-ê seng-oa̍h sò͘-chit, seng-chûn kap hoat-tián ki-hōe téng-téng chhò͘-si, tùi siā-hōe chéng-thé iú-lī.

Sè-kài Jîn-koân Soan-giân chú-tiuⁿ: "lâng-lâng seⁿ lâi chū-iû, tī chun-giâm kap koân-le̍k siōng it-lu̍t pêng-téng." Chá-kî ê siā-hōe hok-lī koan-liām chú-iàu goân-chū chû-siān kiù-chè ê cheng-sîn.

Hiān-tāi ê siā-hōe hok-lī thong-siông pau-koat bián-hùi kàu-io̍k, i-liâu, chū-ok pó-chiòng, siā-hōe pó-chiòng téng-téng. M̄-koh tùi chit-khoán chèng-chhek mā ū-lâng jīm-ûi ùi kang-chok ê kong-bîn chhiú-lāi thê-cháu châi-bu̍t khì kiù-chè bô-thâu-lō͘ ê lâng, tài-chi̍t-chiá kap gín-á, chiū téng-î sī thau-the̍h pat-lâng ê lô-tōng, ûi-hoán liáu pó-hō͘ kò-jîn châi-sán ê koân-lī.
**Siā-hōe chèng-chhek** (社會政策) sī thàu-kòe kok-ka li̍p-hoat kap chèng-hú hêng-chèng kan-ī, kái-koat siā-hōe būn-tê, chhiok-chìn siā-hōe an-choân, kái-siān siā-hōe khoân-kèng, cheng-chìn siā-hōe hok-lī ê sio-liân-soà ê chèng-chhek, hêng-tōng chún-chek kap kui-tēng ê chóng-chheng. I-ê he̍k-sim sī kái-koat chhī-tiûⁿ keng-chè hā kong-bîn ê siā-hōe hong-hiám.

Chò-ûi chi̍t mn̂g èng-iōng-sèng ê ha̍k-kho, siā-hōe chèng-hhcke ê gián-kiù lōe-iông chú-iàu khan-liân chèng-chhek sán-seng kòe-têng ê lí-lūn kap hong-hoat, í-ki̍p chèng-chhen tī ta̍k-ê siong-koan léng-he̍k tiong ê èng-iōng chi̍t nn̄g ê hong-bīn. Tī āu chi̍t ê hong-bīn, siā-hōe koh ē-tàng hun chò hia̍p-gī kap kóng-gī nn̄g khoán. Hia̍p-gī ê siā-hōe chèng-chhek hoān-ûi kan-na khan-liân tio̍h lô-kang kap sàn-chhiah-lâng ê seng-oa̍h, ah kóng-gī ê siā-hōe chèng-chhek pau-hâm kok-bîn hok-lī, chiū-gia̍p, khiā-ke, kiān-khong, bûn-hoà, kàu-io̍k, jîn-kháu, hun-in kap ka-têng seng-oa̍h, siā-khu kap siā-hōe kong-kiōng khoân-kéng í-ki̍p chong-kàu téng-téng. Chin bêng-hián, hia̍p-gī ê kài-tēng só͘ tùi-èng ê kan-na sī hia̍p-gī ê siā-hōe hok-lī chèng-chhek, ah kóng-gī ê kài-tēng tùi-èng kok-chióng siā-hōe būn-tê ê gián-kiù.
To̍h-hoé ê choá-ki hoan-á-hoé
tóng-àn:Matchbox Black Cat from Czestochowa.jpgChi̍t a̍p chhâ-ki ê an-choân hoan-á-hoé
**Hoan-á-hoé** (番仔火), **Hoan-kiáⁿ-hóe** (番囝火) sī chi̍t-ki chi̍t-ki khí-hoé ê ke-si, iōng chi̍t-pái tio̍h tàn-tiāu. Hoan-á-hoé thong-siông tī bē hun ê tiàm ia̍h-sī kám-á-tiàm bé ē tio̍h. Hoan-á-hoé chin hán-tit ko͘-chi̍t-ki bē, lóng chng kui a̍h ia̍h-sī chi̍t chí chi̍t chí leh bē. Hoan-á-hoé-ki ū iù-iù ê chhâ-ki chò--ê mā-ū ngē choá-ki chò--ê, tī kî-tiong chi̍t-pêng téng-thâu ū kô͘ chi̍t-chân ē khí-hoé ê bu̍t-chit, thong-siông sī hâm phosphorus ê bu̍t-chit. Chit-têng khí-hoé ê bu̍t-chit nā khì lù tio̍h sek-tòng ê piáu-bīn, tio̍h-ē in-ūi boâ-chhat (磨擦) ê jia̍t lâi to̍h-hoé--khí-lâi. [1]

Kan-taⁿ tī te̍k-sû ê piáu-bīn lù chiah ē to̍h ê hoan-á-hoé hō-chò **an-choân hoan-á-hoé**; tī jīn-hô chho͘-chhò piáu-bīn lù tio̍h ē to̍h ê kiò-chò **chhìn-chhái-lù hoan-á-hoé** (*strike-anywhere matches*). 

Chham-khó lài-tah.

Chham-khó chu-liāu
------------------

1. ↑  Concise Oxford
**Thô-hn̂g Kok-chè Ki-tiûⁿ Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si** (桃園國際機場股份有限公司) sī Tiong-hôa Bîn-kok Chèng-hú Kau-thong-pō͘ chhut-chu sêng-li̍p ê kok-êng sū-gia̍p, mā sī Tâi-oân tē-it kap ûi-it ê ki-tiûⁿ kong-si, chú-iàu gia̍p-bū sī keng-êng Thô-hn̂g Kok-chè Ki-tiûⁿ. I-ê chiân-sin sī 1978 nî sêng-li̍p ê Kau-thong-pō͘ Bîn-iōng Hâng-khong Kio̍k ê hū-sio̍k ki-koan **Tiong-chèng Kok-chè Hâng-khong Chām** (中正國際航空站), 2006 nî kái-miâ **Thô-hn̂g Kok-chè Hâng-khong Chām** (桃園國際航空站), tī 2010 nî 11 goe̍h chhe 1 kong-si-hòa pēng kái chò chit-má ê miâ. Bo̍k-chiân mā sī Kok-chè Ki-tiûⁿ Hia̍p-hōe, Châi-thoân Hoat-jîn Tiong-hôa Bîn-kok Tâi-oân Hui-hêng An-choân Ki-kim-hōe kap Tâi-oân Tì-hūi Hâng-khong Siâⁿ Sán-gia̍p Liân-bêng téng cho͘-chit ê thoân-thé sêng-oân.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
 Tâi-oân ê kok-êng sū-gia̍p |
| --- |
|  |
| Keng-chè-pō͘ chú-koan | Tâi-oân Thn̂g-gia̍p Kong-si **·** Tâi-oân Tiong-iû Kong-si **·** Tâi-oân Tiān-le̍k Kong-si **·** Tâi-oân Chū-lâi-chúi Kong-si |
|  |
| Châi-chèng-pō͘ chú-koán | Tiong-kok Su-chhut-ji̍p Gîn-hâng **·** Tâi-oân Kim-iông Khòng-kó͘ Kong-si **·** Tâi-oân Thó͘-tē Gîn-hâng **·** Tâi-oân Ian-chiú Kong-si **·** Châi-chèng-pō͘ Ìn-soat-chhiúⁿ |
|  |
| Kau-thong-pō͘ chú-koán | Tiong-hôa Iû-chèng Kong-si **·** Tâi-oân Thih-lō͘ Koán-lí-kio̍k **·** Tâi-oân Káng-bū Kong-si **·** Thô-hn̂g Kok-chè Ki-tiûⁿ Kong-si |
|  |
| Kim-kàm-hōe chú-koán | Tiong-iong Chûn-khoán Pó-hiám Kong-si |
|  |
| Tiong-iong Gîn-hâng chú-koán | Tiong-iong Chō-pè-chhiúⁿ **·** Tiong-iong Ìn-chè-chhiúⁿ |

 |
| ?*Brassica oleracea* |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Brassicales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Brassicaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Brassica* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***B. oleracea*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Brassica oleracea***L. |
|
|
|
|

***Brassica oleracea***, chū-pún tī Au-chiu lâm-pō͘/se-pō͘ hái-hoāⁿ seⁿ-thoàⁿ ê nn̄g-nî-seⁿ (biennial) si̍t-bu̍t. In-ūi m̄-kiaⁿ iâm-hūn iah-sī chio̍h-hoe, koh han-bān kap pa̍t-chióng si̍t-bu̍t kēng-cheng, i ê thian-jiân tē-poâⁿ it-poaⁿ hān-chè tī chio̍h-hoe-chio̍h ê hái-piⁿ-á khàm ê só͘-chāi. I ê chē-chē chai-pôe phín-chéng (cultivar) ū thong sè-kài ê keng-chè kè-ta̍t.

Iá-seng ê *B. olearacea* seⁿ chò lò-lò. Thâu 1 nî hoat tōa hio̍h, hio̍h-á phēng pa̍t-chióng *Brassica* chéng khah kāu; che hō͘ i ū châi-tiāu tī bái-bái ê khoân-kéng khêng chúi-hun kap ióng-hūn. Tē 2 nî, hit-kóa khêng piān ê ióng-hūn tō iōng-lâi seⁿ 1–2 kong-chhioh koân ê hoe-ki, bīn-téng kat chē-chē n̂g hoe-lúi.

Chai-poê phín-chéng
-------------------

Phín-chéng chin chē, siōng phó͘-phiàn--ê ū ē-kha chit kúi chióng:

* Ko-lê-chhài (Capitata Group): Se-iûⁿ pe̍h-chhài (Eng-gí: cabbage)
* Keh-nâ-chhài (keh-nê-á, kài-nâ; Alboglabra Group): (Eng-gí: Chinese kale/Chinese broccoli)
* Hoe-chhài (Botrytis Group): (Eng-gí: cauliflower)
* Chheⁿ-hoe-chhài (Italica Group): (Eng-gí: broccoli)
* Chhài-khok/toā-thâu-chhài (Gongylodes Group): (Eng-gí: kohlrabi)

Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
----------------------

* Pe̍h-chhài
1991 nî kàu 2014 nî ê Tâi-siong tâu-chu Tiong-kok hun-pò͘ tô͘
**Tâi-siong** (台商) sī lâi-chū Tâi-oân ê seng-lí-lâng. "Tâi" sī Tâi-oân ê kán-chheng, só͘-í "Tâi-siong" chit-ê sû hia̍p-gī siōng sī tùi tī Tâi-oân í-gōa tē-khu oa̍h-tāng ê Tâi-oân-che̍k seng-lí-lâng ê chheng-ho͘. Tâi-siong keng-êng ê hoān-ûi chin khoah, khan-liân seng-oa̍h tiong ê kok-chióng léng-he̍k. Kî-tiong, tiān-chú sán-phín te̍k-pia̍t hoat-ta̍t, tī sè-kài chhī-tiûⁿ téng chiàm ū chin tōa ê hūn-gia̍h.

1990 nî, Tiong-hôa Bîn-kok Chèng-hú khai-hòng Tâi-siong tùi Tiong-kok tāi-lio̍k chìn-hêng tâu-chu. Chho͘-kî tâu-chu í chè-chō-gia̍p ê lô-le̍k bi̍t-chi̍p hêng-thài ê sán-gia̍p ûi-chú, tâu-chu chè-chō-gia̍p chiàm 9-siâⁿ; lo̍h-bóe tòe tio̍h Tiong-kok Tāi-lio̍k thui-tōng keng-chè choán-hêng kap sán-gia̍p chāi-tē-hòa, chè-chō-gia̍p tâu-chu ê pí-tāng 1 tang 1 tang kàng kàu 2015 nî ê 59.1%; ho̍k-bū-gia̍p tâu-chu pí-tāng ùi 1997 nî ê 13.8% thê-seng chì 2015 nî ê 40.2%, chú-iàu í tâu-chu kim-iông kap pó-hiám-gia̍p ê chiàm-pí thê-seng liáu siōng kín. Chè-chō-gia̍p tâu-chu í chu-sìn tiān-chú-gia̍p ûi-chú, chho͘-kî tâu-chu bô kàu 15%, m̄-koh tòe tio̍h 2001 nî-té Lióng-hōaⁿ chêng-āu ka-ji̍p WTO kap Tâi-oân khì-gia̍p choân-kiû-hòa pò͘-kio̍k, 2000 nî-tāi chu-sìn tiān-chú-gia̍p tâu-chu kui-bô͘ chiām-chiām khok-tāi, tâu-chu pí-tāng thê-seng chì 35% kàu 40% chó-iū.

Siong-koan
----------

* Tâi-oân Tâu-chu Tiong-kok Siū-hāi-chiá Hia̍p-hōe
* Hoeh-kōaⁿ Kang-tiûⁿ

Chham-khó chu-liāu
------------------

1. ↑  "Tâi-oân 2015 nî tâu-chu Tāi-lio̍k pâi-miâ tē-3; kīn-chhù Hiong-káng, Sin-ka-pho".
***Sè-jī! Sòa--lo̍h-lâi ū kóng tio̍h kò·-sū ê ke̍k-chêng!***

|  |
| --- |
| It-nî-á ê Harry Potter (iû Daniel Radcliffe ián-chhut) ni i lia̍h--tio̍h ê Golden Snitch. |
| Harry Potter |
| Sèng-pia̍t | Cha-po· |
| Ba̍k-chiu | Chheⁿ-sek |
| Thâu-mo· | O·-sek |
| Ha̍k-tūi | Gryffindor |
| Hiat-thóng sûn-tō· | Lām-hoeh |
| Liân-bêng | Dumbledore ê Chú-tē-peng |

**Harry Potter** sī chok-ka J. K. Rowling ê hoàn-sióng sió-soat hē-lia̍t ê chú-kak. I ê choân-miâ sī **Harry James Potter**. Kin-kù kò·-sū ê lōe-iông, i tī 1981-nî chó-iū chhut-sì. I ê pē-bó tī i 1 hòe ê sî ūi beh hóan-khòng Lord Voldemort, hi-seng in ê sèⁿ-miā lâi pó-hō· i, só·-í i sī hō· a-î, î-tiuⁿ ióng-chhī tòa-hàn ê. Tī te-1-chi̍p Há-lih Phá-thò 10 hòe beh tńg 11; kàu kah siōng sin 1 chi̍p (te-5-chi̍p), i í-keng sī 15 hòe.

Tī hoat-su̍t ê sè-kài, Harry Potter put-chí-á ū miâ-siaⁿ, in-ūi i 1-hòe tōa ê sî-chūn m̄-nā bô sí tī Voldemort ê chhiú--nih, koh ín-khí Voldemort giâm-tiōng tio̍h-siong lâi cháu-lō·. Chū hit-pái Harry Potter ê thâu-khak-hia̍h tō ū 1 ê sih-nà-hêng ê khî.

I chì-hó ê pêng-iú sī Ron Weasley kap Hermione Granger; in sī hoat-su̍t ha̍k-hāu ê tông-o̍h. I ū 1 chiah àm-kong-chiáu hō·-chò Hiat-u-ik.

Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
----------------------

* Harry Potter (hē-lia̍t)
* Harry Potter (kò͘-sū)
| 
**Hoat-ka** hē-lia̍t bûn-chiuⁿ |
| --- |
| Hoat-ka ê jîn-bu̍t |
| Chhun-chhiu:Koán Tiōng · Chú-sán
Chiàn-kok:Lí Khoe · Ngô͘ Khí · Sīn Tò · Sin Put-hāiSiong Iang · Lí Su · Hân Hui |
| Hoat-ka ê tù-chok |
| * *Lí-chú*
* *Hoat-keng*
* *Sin-chú*
* *Sīn-chú*
* *Siong-kun-su*
* *Hân-hui-chú*
 |
| chit--ê pang-bô͘: * hián-sī
* thó-lūn
* pian-chip
 |

**Hoat-ka** (法家) sī tī Tiong-kok le̍k-sú tiong, gián-kiù kok-ka tī-lí hong-sek ê ha̍k-phài. I tī *Hàn-su* *Gē-bûn-chì* lāi-bīn sī kiú-liû (九流) chi-it. Hoat-ka ê su-sióng goân-thâu ē-ēng tui-sok kàu Chhun-chhiu sî-tāi ê Koán Tiōng kap Chú-sán. Lo̍h-bóe tī Chiàn-kok sî-tāi ê Lí Khoe, Ngô͘ Khí, Sīn Tò, Sin Put-hāi iáu-ū Siong Iang ê thui-kóng hoat-tián chi-hā, chiām-chiām chiâⁿ-chò chi̍t ê khah ū hē-thóng ê su-sióng ha̍k-phài. Chiàn-kok bóe-kî, Hân Hui kā chia chi̍t-kóa khah ū éng-hióng-le̍k ê ha̍k-soat chò chéng-lí, āu-lâi Hoat-ka ê su-sióng chiâⁿ-chò Chîn-kok thóng-it thian-hā ê lí-lūn ki-chhó͘. Hoat-ka ê lí-lūn kiông-tiāu kóng: *put hun chhin-so͘, put sû kùi-chiān, it toàn î hoat* (不分親疏, 不殊貴賤, 一斷於法).
***Harry Potter*** (liām-chò **Ha-lī Phó͘-thò**) sī chok-ka J. K. Rowling ê hoàn-sióng sió-soat hē-lia̍t ê chú-kak, ia̍h sī chheh kap āu--lâi ê tiān-iáⁿ ê thong-sio̍k miâ-chheng. Hē-lia̍t tē-1-pún, *Harry Potter kap Mô·-chio̍h* (*Harry Potter and the Sorcerer's Stone*), tī 1997-nî chhut-pán. Siōng sin ê tē-6-pún, *Harry Potter kap Poàⁿ-soaⁿ Ông-chú* (*Harry Potter and the Half-Blood Prince*), tī 2005-nî chhut-pán, àn-sǹg lóng-chóng ē chhut 7 pún. Goân-bûn sī Eng-kok-sek ê Eng-bûn. Chêng-kàu-taⁿ í-keng hoan-e̍k chò chì-chió 55 chióng ê gí-giân, pau-koat La-teng-bûn kap Kó·-tián Hi-lia̍p-bûn. Choân sè-kài ê siau-lō· ko·-kè chhiau-kòe 2-ek 5-chheng-bān pún. Sui-bóng chu-iàu ê tho̍k-chiá-kûn sī khah tōa-hàn ê gín-á, Harry Potter ê tho̍k-chiá bô hān nî-hòe.

Tù-chok ê te̍k-sek
------------------

Hē-lia̍t múi-1-chi̍p kì-chài Harry Potter tī Ti-chè-á Hoat-su̍t Ha̍k-hāu o̍h hoat-su̍t ê 1-tang sî-kan. Kò·-sū ê khì-hun 1 chi̍p pí 1 chi̍p khah o·-àm. Che hoán-èng chú-kak sêng-tióng kòe-têng ê chêng-sū piàn-hòa, siâng-sî mā tut-hián i ê sí-khiat Lord Voldemort kín lâi kín ū-la̍t.

Harry Potter bó·-hong-bīn chhin-chhiūⁿ 1-khoán tián-hêng ê Eng-kok bûn-ha̍k -- í su-li̍p ha̍k-hāu ê seng-oa̍h chò kò·-sū ê tiōng-sim. Mā ū lâng jīm-ûi biô-siá Há-lih ê chhin-chiâⁿ hit-kóa toāⁿ-lo̍h lio̍h-á ū Roald Dahl ê khì-bī. Nā kap J. R. R. Tolkien ê Chhiú-chí ê Ông phēng, in kiōng-tông ū hoàn-sióng ê sêng-hūn, chok-chiá lóng lâi chū Liân-ha̍p Ông-kok, jī-chhiáⁿ 2 ê tù-chok lóng ū sí-tiong ê gín-á kap tōa-lâng tho̍k-chiá, koh lóng ū phah chò tiān-iáⁿ.

Hóng--ê tù-chok
---------------

Iōng Harry Potter sè-kài oân-sêng ê tē-2-chía chok-phín ū kúi-nā-pún. In-ūi bô tit-tio̍h goân-chok-chiá tông-ì, J. K. Rowling kap i ê chhut-pán-siong chek-ke̍k chó·-tòng hiah-ê chheh lâu chiūⁿ chhī-bīn. Tī 2002-nî 1-pún hō-chò *Harry Potter kap Pà-cháu-liông* ê chheh iōng Rowling ê miâ-gī chhiúⁿ-tāi-seng tī Tiong-kok chhut-pán. Chit pún chheh chiâⁿ kín tō hō lâng jīm chhut sī ké--ê, chóng--sī chok-chiá kap chhut-pán-siong lóng bô siū hoat-lu̍t chè-chhâi.

Sió-soat kap tiān-iáⁿ
---------------------

Bô Harry Potter ê hoan-e̍k-pún, só·-í í-hā ê chheh-miâ m̄-sī chèng-sek ê.

* Tē-1-chi̍p: *Harry Potter kap Mô·-chio̍h*
	+ Chheh ê chhut-pán ji̍t: 1997
	+ Tiān-iáⁿ ê chhut-phìⁿ ji̍t: 2001, 11-go̍eh 16
* Tē-2-chi̍p: *Harry Potter kap Bi̍t-sek*
	+ Chheh ê chhut-pán ji̍t: 1998
	+ Tiān-iáⁿ ê chhut-phìⁿ ji̍t: 2002, 11-go̍eh 15
* Tē-3-chi̍p: *Harry Potter kap Azkaban ê Hoān-lâng*
	+ Chheh ê chhut-pán ji̍t: 1999, 9-go̍eh 8
	+ Tiān-iáⁿ ê chhut-phìⁿ ji̍t: 2004, 6-go̍eh 4
* Tē-4-chi̍p: *Harry Potter kap Hóe-au-á*
	+ Chheh ê chhut-pán ji̍t: 2000, 7-go̍eh 8
	+ Tiān-iáⁿ ê chhut-phìⁿ ji̍t: 2005, 11-go̍eh 18
* Tē-5-chi̍p: *Harry Potter kap Hōng-hông-siā*
	+ Chheh ê chhut-pán ji̍t: 2003, 6-go̍eh 21
	+ Tiān-iáⁿ ê chhut-phìⁿ ji̍t: 2006 a̍h-sī 2007
* Tē-6-chi̍p: *Harry Potter kap Poàⁿ-soaⁿ Ông-chú*
	+ Chheh ê chhut-pán ji̍t: 2005, 7-go̍eh 16
	+ Tiān-iáⁿ ê chhut-phìⁿ ji̍t: siāng-kín 2008
* Tē-7-chi̍p: *Harry Potter and the Deathly Hallows*

Chām-gōa liân-kiat
------------------

* Hông-koan ê Harry Potter ia̍h (Tâi-oân Hôa-gí-pán ê chhut-pān-siā)
* Harry Potter tiān-iáⁿ Tâi-oân koaⁿ-hong-chām
**Harry Daniel Beeby** (1920 nî 8 goe̍h 24 ji̍t – 2013 nî 3 goe̍h 18 ji̍t), hō Hàn-miâ **Bí-te̍k-lí** (彌迪理), sī Eng-kok ê bo̍k-su, ùi Yorkshire ê Hul chhut-sì. I tī 1946 nî hong phài kàu Tiong-kok Ē-mn̂g, 1949 nî hiòng Hiong-káng so͘-khai, āu-lâi tńg Eng-kok, kàu 1950 nî koh phài lâi Tâi-oân.

I tī Tâi-oân pat chò Tióng-êng Tiong-ha̍k hāu-bo̍k, mā chham-ka liáu Tang-hái Tāi-ha̍k ê sêng-li̍p chún-pī, āu lâi khì Tâi-lâm Sîn-ha̍k-īⁿ chiap chò hù īⁿ-tiúⁿ. 1972 nî, i chham-ú Ki-tok-kàu só͘ hoat-piáu hi-bāng chèng-hú kái-kek ê Tùi Kok-sī ê Seng-bêng kap Kiàn-gī. Chit hūn kiàn-gī pún-té sī Chìm-sìn-hōe, Ōe-lí Kong-hōe kap Tiúⁿ-ló Kàu-hōe liân-ha̍p thê-chhut, m̄ kok siāng bóe kaⁿ-taⁿ Tiúⁿ-ló-hōe chhiam-sú. In-ūi á-né, i soah hō͘ Tiông-hoa Bîn-kok chèng-hú kóaⁿ chhut Tâi-oân.

Tó-tńg Eng-kok liáu-āu, i khì Birmingham ê Selly Oak chāi-tē ha̍k-hāu kà-chheh, 1986 nî thè-hiu.

Chham-khó
---------

* 鄭仰恩 (2001). "邁向未知旅程的宣教師 彌迪理牧師小傳" (PDF). *新使者雜誌*.
* "彌迪理安息 台灣感念他的愛" (PDF). *台灣教會公報*. 2013.
**Lêng-goân** (能源) ê sú-iōng tī jîn-lūi siā-hōe í-keng chiâⁿ-chò chi̍t ê koan-kiān ê ki-su̍t hoat-tián. Tī jīm-hô chi̍t ê siā-hōe lóng bô-hoat-tō͘ pī-bián koán-lí lêng-goân ê sú-iōng. Tī kang-gia̍p-hòa kok-ka lāi-pō͘, lêng-goân chu-goân tī hoat-tián lông-gia̍p, kau-thong, pùn-sò siu-chi̍p, chu-sìn kho-ki kap thong-sìn sī chiâⁿ-chò hoat-ta̍t siā-hōe ê sian-koat tiâu-kiāⁿ. Chū-chiông kang-gia̍p kek-bēng liáu-āu, lêng-goân ê sú-iōng jú-lâi-jú chē, mā tòa-lâi chi̍t-kóa giâm-tiōng ê būn-tê; chhin-chhiūⁿ Tē-kiû sio-lo̍h-hòa tùi bo̍k-chiân sè-kài ū chiâm-chāi ê giâm-tiōng hong-hiám. Lēng-gōa, in-ūi keng-chè oa̍h-tāng, pí-lūn chè-chō-gia̍p kap ūn-su-gia̍p ê bi̍t-chi̍p, lêng-goân hāu-lu̍t, i-lāi, an-choân kap kè-siàu téng būn-tê mā hō͘ lâng koan-chù.

Tī jîn-lūi siā-hōe pōe-kéng hā ê lêng-goân chu-goân it-poaⁿ sī teh kóng jiân-liāu, chio̍h-iû ka-kang sán-phín kap tiān-le̍k. Chia-ê lóng sī ē-tàng lī-iōng ê lêng-goân lâi-goân, in-ūi in ē-tàng chin kán-tan lâi choán-hòa chò kî-thaⁿ ūi-tio̍h te̍k-tēng iōng-tô͘ ê lêng-goân.

Tī chū-jiân-kài tiong, lêng-goân ē-tàng í kúi-nā chióng bô-kāng ê hêng-sek chûn-chāi: jia̍t, tiān, hok-siā, hòa-ha̍k-lêng téng-téng. Chē-chē chia-ê hêng-sek ē-tàng chin iông-ī choán-hòa chò lēng-gōa chi̍t chióng. Hiān-tāi lêng-goân it-poaⁿ ē-tàng pun chò thang-chài-seng lêng-goân kap thè-tāi lêng-goân.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* LCCN: sh85105992
* GND: 4014720-4
* BNF: cb119327613 (data)
* NDL: 00561936
* NKC: ph114469

 |

 |
**Lêng-hûn im-ga̍k** he̍k-chiá-sī kóng **lêng-hûn-ga̍k** sī 1 chióng im-ga̍k ê khoán-sek. Ki-pún-tek thang kóng sī pán-liâu kap bu-lù-suh (R&B) lāi-té ê 1 ki.

Goân-khí-thâu, sī 1950 nî-tāi kàu 1960 nî-tāi chho͘-kî, tī Bí-kok ê Hui-chiu-è hok-im im-ga̍k kap bu-lù-suh hoat-tián--chhut-lâi-ê im-ga̍k thé-hē. Keng-koè chi̍t-toāⁿ sî-kan liáu-āu, choaⁿ-á ùi pán-liâu kap bu-lù-suh ê im-ga̍k khoán-sek--ni̍h hông lēng-goā hō-miâ, piàn-chò lán chit-má kóng ê lêng-hûn im-ga̍k. In-ūi thâu-chêng chit-ê khí-tì, beh khui-phoà lêng-hûn im-ga̍k kap pán-liâu kap bu-lù-suh cheng-chha tī toh, ū khah oh kóng, chiâⁿ chē im-ga̍k ê hun-lūi ia̍h kui-khì kā in hē chò-hoé.

Mā ū lâng jīn-ûi lêng-hûn im-ga̍k khêng-si̍t tō-sī pán-liâu kap bu-lù-suh hām hok-im im-ga̍k thàu-lām ê im-ga̍k khoán-sek, kin-kì Iô-kún-ga̍k Bêng-jîn Tông ê tēng-gī, lêng-hûn im-ga̍k sī "Ùi Bí-kok o͘-lâng ê keng-giām--ni̍h sán-seng ê im-ga̍k, thàu-koè kā hok-im im-ga̍k, pán-liâu kap bu-lù-suh chò choán-oāⁿ, piàn-chò liâu-phah tāng, piáu-hiān sè-sio̍k ê khoán-sek."
Tī hiàn-hoat tiong tēng-gī chò "siā-hōe-chú-gī kok-ka" ê kok-ka.

**Siā-hōe-chú-gī kok-ka** (社會主義國家), chiū it-poaⁿ lâi kóng, sī si̍t-hêng siā-hōe-chú-gī chè-tō͘ ê kok-ka, ia̍h-sī chhái-iōng siā-hōe-chú-gī ì-sek hêng-thài ê kok-ka. Chèng-thé lóng-chóng sī kiōng-hô-chè. Kî-tiong, hia-ê tn̂g-kî si̍t-hêng kiōng-sán-tóng it-tóng chip-chèng, pēng sìn-gióng Marx-Lenin-chú-gī kap i-ê ián-seng lí-lūn ê kok-ka koh hō-chò **kiōng-sán-chú-gī kok-ka** (共產主義國家) kap **kiōng-sán-chú-gī chèng-koân** (共產主義政權). Tī chia-ê kok-ka hoān-ûi lāi kap kî-thaⁿ jīn-khó chit khoán chè-tō͘ ê kok-ka lāi hō-chò siā-hōe-chú-gī kok-ka, si̍t-hêng siā-hōe-chú-gī chè-tō͘. Kiōng-sán-chú-gī kok-ka è-tàng chûn-chāi chi̍t-koá ha̍p-hoat ê chèng-tóng, tān-sī kok-ka ê hiàn-hoat kan-na ē kā chip-chèng-koân kau hō͘ kiōng-sán-tóng. Só͘-í tī chit-khoán chêng-hòng hā, kok-ka kap kiōng-sán-tóng ê ki-kò͘ ē bi̍t-chhiat liân-kiat chò-hóe. Bo̍k-chiân, sè-kài-siōng kan-na ū 4 ê iû kiōng-sán-tóng chip-chèng ê "siā-hōe-chú-gī kok-ka", ū Tiong-kok, Oa̍t-lâm, Lao-kok kap Cuba.
| ?Khiā-gô |
| --- |
|
|  |
| *Pygoscelis antarctica* |
|
| Hoà-chio̍h hoān-ûi |
| Paleocene-Choè-kīn |
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Chordata |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Aves |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | **Sphenisciformes**Sharpe, 1891 |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | **Spheniscidae**Bonaparte, 1831 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
| Sio̍k |
| * *Aptenodytes*
* *Eudyptes*
* *Eudyptula*
* *Megadyptes*
* *Pygoscelis*
* *Spheniscus*
* Kî-thaⁿ í-keng khu̍t-chéng--ê
 |

**Khiā-gô** (mā ū hō chò **khì-gô**) sī tiàm tī Lâm Poàn-kiû ê 1 chióng toà chúi--ni̍h seng-oa̍h (aquatic) koh bē poe ê chiáu-á (flightless bird). Seng-bu̍t-ha̍k ê hun-lūi kui tī **Sphenisciformes** ba̍k, **Spheniscidae** kho.

Khiā-gô lóng-chóng pun kúi ê chéng taⁿ iáu ū cheng-gī, bûn-hiàn lia̍t 16 chì 19 chióng. Sui-bóng só͘-ū ê khiā-gô lóng tiàm tī Lâm Poàn-kiû, in m̄-nā kan-taⁿ khì-hāu koâⁿ ê só͘-chāi chiah ū-tè-chhoē. Khêng-si̍t ke̍k-ke kúi-chióng khiā-gô tiàm Lâm-ke̍k Tāi-lio̍k hiah lâm ê só͘-chāi khiā-khí. Ū 3 ê chéng toà jia̍t-tāi, kî-tiong 1 chióng toà khì kah Galápagos Kûn-tó hiah pak ê ūi.

Taⁿ siōng toā-chiah ê khiā-gô chéng sī Hông-tè Khiā-gô (*Aptenodytes forsteri*). Sêng-se̍k ê chiáu iok-liōng 110 cm koân, 35 kg khah tāng. Siōng sè--ê sī Sió Khiā-gô (Little Penguin), kan-taⁿ 40 cm koân, 1 kg tāng. It-poaⁿ lâi kóng, khah toā-phiāng ê khiā-gô khah gâu pó-sio, só͘-í toà koâⁿ só͘-chāi; sió-hêng--ê toà un-tāi, sīm-chì jia̍t-tāi (chham-khó Bergmann ê Kui-chek). Kó͘-chá ê chi̍t-koá chéng put-chí-á toā, bē-su lâng hiah toā-sian.

Toā-hūn ê khiā-gô chia̍h krill, hî, só-kńg (squid), kap kî-thaⁿ toà chúi--ni̍h lia̍h--ê hái-seng-bu̍t. Iok-lio̍k pun 1-poàⁿ sî-kan tiàm lio̍k-tē, 1-poàⁿ tiàm chúi--ni̍h.

Ū-koá khiā-gô it-seng ū kò͘-tēng ê kau-phoè phoāⁿ, kî-thaⁿ--ê tō kan-taⁿ saⁿ-kap 1 ê kùi-cheh. Pē-bó ha̍p-chok tàu chhī ka-kī ê chiáu-kiáⁿ tīn. Koâⁿ-léng sî, chiáu-kang hū-chek kā nn̄g ù sio, chiáu-bó chhut-hái chhoē-chia̍h.

Khiā-gô bô siáⁿ kiaⁿ lâng. In chú-iàu ê thian-te̍k sī chhan-chhiūⁿ pà-hái-pà (leopard seal) chit-khoán hái--ni̍h ê bah-si̍t tōng-bu̍t.

Linux ê ang-á sī chi̍t-chiah pûi-thún ê khiā-gô, hō chò Tux.

Tô͘
---

* Teh siû-chúi ê khiā-gô

Chham-khó chu-liāu
------------------

1. ↑  Ogawa Naoyosi, pian. (1931). "khiā-gô". *Tai-Nichi Dai Jiten* 臺日大辭典 [*Tâi-Ji̍t Tōa Sû-tián*] (ēng Ji̍t-pún-gí).
2. ↑  Ogawa Naoyosi, pian. (1931). "khì-gô". *Tai-Nichi Dai Jiten* 臺日大辭典 [*Tâi-Ji̍t Tōa Sû-tián*] (ēng Ji̍t-pún-gí).
**Kim ha̍p-kim** he̍k **khe-kim** tī khí-kho pī sú-iōng lâi chù-chō siu-ho̍k-thé, khí-lông, kio̍k-pō· kò·-tēng ké-chhùi-khí, kio̍k-pō· oa̍h-tōng ké-chhùi-khí téng-téng. Hâm n̂g-kim jú-chē ê khe-kim siong-tùi khah nńg khah jio̍k. Beh hù-ha̍p chò koh-iūⁿ siu-ho̍k-thé kap ké-chhùi-khí ê su-iàu, hoat-tián chhut koh-iūⁿ ê kim-ha̍p-kim. 

Tī khí-kho sú-iōng ê kim ha̍p-kim sī kim-tâng ha̍p-kim. Tâng ē-sái cheng-ka kim-ha̍p-kim ê kiông-tō· kap tēng-tō·

Hun-lūi
-------

Kin-kù ADA specification tē-5 tiâu, ē-sái kā kim ha̍p-kim hun-chò 4 lūi.

### Tē-1 lūi kim-ha̍p-kim

Tē-1 lūi kim-ha̍p-kim hâm-kim-liōng 81% kàu 83%, in-ūi chin nńg, kan-taⁿ ēng tī siū-la̍t siāng-chió ê kham-thé (inlay), chhiūⁿ khí-hoāⁿ, lîn-chiap-bīn chia bô siū-la̍t ê só·-chāi, kap bó·-chi̍t-koá siū-la̍t chiâⁿ chió ê kā-ha̍p-bīn. I ē-sái tī chhùi-lāi ti̍t-chiap chhau-chok chò kham-thé. 

### Tē-2 lūi kim-ha̍p-kim

Tē-2 lūi kim-ha̍p-kim hâm-kim-liōng 76% kàu 78%, sek-ha̍p chò chù-chō kham-thé (*casting inlay*). 

### Tē-3 lūi kim-ha̍p-kim

Tē-3 lūi kim-ha̍p-kim hâm-kim 73% kàu 77%, sek-ha̍p chò khí-lông, sì-hun-chi-saⁿ khí-lông, thâu-chêng-khí kap āu-piah-khí ê kio̍k-pō· kò·-tēng ké-chhùi-khí. 

### Tē-4 lūi kim-ha̍p-kim

Tē-4 lūi kim-ha̍p-kim hâm-kim 71% kàu 74%, sek-ha̍p chò kio̍k-pō· oa̍h-tōng ké-chhùi-khí, kio̍k-pō· kò·-tēng ké-chhùi-khí, sì-hun-chi-saⁿ khí-lông, khí-lông.
| ?Khióng-liông |
| --- |
|
|  |
| pauh-liông chham lûi-liông |
| Pó-io̍k chōng-hóng |
| 化石 |
| Hoà-chio̍h hoān-ûi |
| Triassic - Cretaceous |
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Chordata |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Sauropsida |
| A-kong: | Diapsida |
| Ē-kong: | Archosauromorpha |
|
|
| Chhiau-bo̍k: | **Dinosauria**Owen, 1842 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
| Ba̍k |
| * Ornithischia
	+ Thyreophora
	+ Cerapoda
* Saurischia
	+ Sauropodomorpha
	+ Theropoda
 |

**Khióng-liông** (恐龍; Latin-miâ: **Dinosauria**) sī chi̍t khóan lio̍k-tē seng-o̍ah ê chek-chui tōng-bu̍t, seng-chûn ê sî-kî sī Triassic (2 ek 3000 bān nî-chêng) kàu Cretaceous (6500 bān nî-chêng).

Hun-lūi
-------

Khióng-liông hun nn̄g tōa lūi: Ornithischia kap Saurischia, kî-tiong Saurischia hiān-chhú-sî í-keng hō͘ gián-kiù-chiá kong-jīn chò chiáu-lūi ê sian-chó͘. Tì-chhú, chiáu-lūi tī kho-ha̍k-siōng sī khióng-liông ê chi̍t-ê hun-chi.

Ū chi̍t kóa hái tiong seng-o̍ah ia̍h sī ē-tàng poe ê chhin-lūi tōng-bu̍t, sè-sio̍k mā ka sǹg chò khióng-liông, chhin-chhiūⁿ e̍k-liông chham hî-liông, m̄-koh kho-ha̍k hun-lūi lāi-bīn ê khióng-liông bô hâm chia-ê tōng-bu̍t.
Kim Tek-īⁿ tī 2008 nî
**Kim Tek-īⁿ** sī chi̍t-keng biō-sī, tī Batavia, hiān-chāi ê Ngá-ka-ta̍t kiàn-chō—ê. Kim Tek-īⁿ óa-kīn Glodok, Ngá-ka-ta̍t siōng chá koh siōng tōa ê Tn̂g-lâng tē-khu.

Chi̍t-keng biō-sī tī 1650 nî khí—ê, miâ hō-chò *Koan-im-têng*. 1740 nî in-ūi hóe-sio, sio-liáu-liáu. 1755 nî kái-chō liáu-āu miâ hō-chò Kim Tek-īⁿ ("金德院"）. 18 sè-kí Batavia ê hoat-tián lú-lâi-lú-kín ê sî-chūn, Kim Tek-īⁿ piàn-chò Batavia siōng tiōng-iàu ê biō-sī. Kim Tek-īⁿ í-gōa, tī Batavia koh-ū 3-keng tiōng-iàu biō-á, tō-sī Koan-im-tông, Ancol-biō （Hok-tek-chèng-sîn-biō）, kap Siāng-tè-iâ-biō.

1945 nî í-chêng, Batavia ê Kong-koán （ Batavia Tn̂g-lâng tek-pia̍t ki-koan/ Ìn-nî-ōe：*Dewan Tionghoa*）kā 4-keng tiōng-iàu biō-á koán-lí kap kì-hù. 

1965 nî í-lâi chit-keng biō-sī í-keng kái-miâ—ah, piàn-chò **Vihara Dharma Bhakti**.

Kàu-taⁿ chin-chē Ngá-ka-ta̍t lâng khì Kim Tek-īⁿ lâi pài Hu̍t kap Koan-im phô͘-sat. Tān-sī, tī 2015 nî 3 goe̍h 2 ji̍t, Kim Tek-īⁿ hō͘ hóe-sio sio-liáu-liáu.
| ?Lêng-chûn-hoe |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Lamiales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Verbenaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Clerodendrum* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***C. kaempferi*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Clerodendrum kaempferi*** |
|
|
|
|

Lêng-chûn-hoe ê koé-chí
Clerodendrum kaempferi. 2018 Taichung World Flora Exposition, Taiwan.
**Lêng-chûn-hoe** (Hàn-jī: 龍船花; ha̍k-miâ: *Clerodendrum kaempferi*) sī to-nî-seng sió-koàn-bo̍k. Kah-ì tiàm pòaⁿ-kang ū-ji̍t he̍k kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng seng-o̍ah. Tī Tâi-oân, hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē-hái-po̍at soaⁿ-khu, tiong-pō· kap lâm-pō· khah-chia̍p khòaiⁿ, chhiū-nâ-kîⁿ, chhiū-nâ lāi-té, he̍k soaⁿ-lō· piⁿ--á tiāⁿ-tiāⁿ khòaⁿ-ē-tio̍h i-ê iáⁿ-chiah. Kui-nî-thàu-tang lóng-ū kui-hoe.

Hêng-thāi
---------

Keng ū 4 chōa lêng-chiah.

Hio̍h-á tùi-seng; gōa-hêng sī khah-khoah ê ke-nn̄g-hêng, he̍k beh-chhin-chhiūⁿ sim-hêng; pian-iân sī choân-iân (liân-sòa bô hun-lia̍t), ū-sî sī lio̍h-lio̍h-á chhin-chhiūⁿ saⁿ-kak-hêng he̍k gō·-kak-hêng ê chhián-lia̍t (chhián-chhián ê hun-lia̍t). 

Hoe-koan tháng-á-hêng, gō· ê hun-lia̍t; hoe âng-sek he̍k kam-á-âng-sek, ū-sî-chūn pe̍h-sek, hoe-si (hiông-lúi) tn̂g-tn̂g chiâⁿ chhéⁿ-ba̍k; hoe ê ti̍t-kèng ū-kàu 21 mm--ê; îⁿ-chui-hoa-sū téng-seng (圓錐花序頂生). 

Kóe-chí sī he̍k-kó, lio̍h-lio̍h-á ū-sêng kiû-hêng; kàu-se̍k-chúi pìⁿ-chiâⁿ nâ-o·-sek; âng-sek go̍k-phìⁿ siù-chûn.

Goā-pō͘ liân-kiat
-----------------

* Flora of Taiwan Checklist
**Lêng-goân an-choân** (能源安全) sī chi̍t ê kok-ka an-choân miâ-sû, thàm-thó lêng-goân tùi kok-ka lī-ek só͘ tòa-lâi ê chiâm-chāi būn-tê.

Siāng chia̍p-khòaiⁿ ê lêng-goân an-choân būn-tê sī lêng-goân khoat-hoa̍t, iû-kî sī bô-hoat-tō͘ chū-sán lêng-goân ê kok-ka pit-su i-lāi chìn-kháu, nā-sī lâi-goân kok-ka chhiat-tn̄g kiong-èng ia̍h-sī kau-thong sòaⁿ siū-tio̍h chó͘-gāi, liâm-mi ē hoat-seng lêng-goân put-chiok, kang-gia̍p thêng-pái, siā-hōe tōng-loān téng būn-tê, kok-kaan-choân téng-î sī chhiau-khòng tī gōa-pō͘ in-sò͘ chhiú-tiong.

Khak-pó lêng-goân an-choân ê ûi-it lí-lūn hong-hoat chí-ū chhiok-chìn chū-sán lêng-goân pí-lu̍t, chū-sán pí-lu̍t jú koân an-choân jú koân, kî-chhù sī lêng-goân to-goân-hòa, kiám-chió i-lāi tan-it lêng-goân hêng-thài chhin-chhiūⁿ chio̍h-hòa jiân-liāu ê chio̍h-iû ia̍h thian-jiân-khì. Nā-sī tan-it lêng-goân kòe koân, tī hit-ê thé-hē phò-hāi ia̍h hoat-seng būn-tê ê sî, siā-hōe thêng-pái ê chân-bīn jú tōa.
**Lia̍t-bah-khí** (裂肉齒; chí chhuì-bah--ê gî-khí) sī bah-si̍t tōng-bu̍t (*carnivore*) chiah-ū ê chhùi-khí, sī in chhùi--nih siāng-toā-khi ê chhùi-khí. Lia̍t-bah-khí ēng-lâi thiah-chia̍h la̍h-bu̍t ê bah kap kut, chhiūⁿ ka-to án-ne. Lia̍t-bah-khí sī téng-ham siāng-boé ki sió-āu-chan kap ē-ham tē-it ki toā-āu-chan piàn-hoà--lâi-ê, m̄-koh tī lāu-kó͘-chá ê Bah-khí-ba̍k tōng-bu̍t (*Creodont*) sin--siōng, koh-khah āu-piah ê chhùi-khí, téng-ham tē-it kap ē-ham tē-jī toā-āu-chan, ia̍h-sī téng-ham tē-jī kap ē-ham tē-saⁿ toā-āu-chan mā-sī lia̍t-bah-khí. 
Lia̍t-bah-khí sī Bah-khí-ba̍k ê ān-tiāⁿ te̍k-sek; ia̍h-tio̍h-sī-kóng, i sī chit-ê ba̍k ê tōng-bu̍t lóng-ū ê te̍k-teng. 

Lia̍t-bah-khí lóng-ū 3 ki khí-kha. 

Chhiūⁿ soaⁿ hit-khoán hiah-toā koh chiam-chiam-chiam, lia̍t-bah-khí ē-tit-thang thiah-li̍h kin-lūn ê bah, kek-tàng ê bah hoān-sè mā ē-sái, kap ē-tàng kā kut-thâu kā hō͘ chhùi-kô͘-kô͘. Iá-seng ê chia̍h-bah tōng-bu̍t (chhiūⁿ sai, lông) nā-sī sit-khì lia̍t-bah-khí, ē in-ūi bô-hoat-tō͘ chhoē-chia̍h choâⁿ iau--sí.
Alapik-gú ê khí-bó͘.
**Khí-bóo pòo-kio̍k** (kēn-puâñ pòo-kio̍k, poj: kiān-pôaⁿ pò͘-kio̍k; eng-gí: keyboard layout; hàn-gí: 鍵盤佈局) sī tsí án-kēn, hi̍k-tsiá kēn-sióng tôo-leh lai piáu-sī jīm-hô ti̍k-tīng ê ki-hāi, sī-kak hi̍k kong-lîng ê khí-bó͘ pòo-kio̍k hong-sik; hi̍k-tsiá sī teh tēn-tsú kè-sǹg-ki, phah-jī-ki hi̍k kî-thañ jī-thé pâi-pán kēn-puâñ tíng tsi sañ-tshin-tshiūñ ê set-pī; í-kî kēn tsi kuan-lên hâm-gī ket-kòo teh kēn-puâñ tíng-kuân piáu-hēn ê pòo-kio̍k hong-sik. Ki-hāi pòo-kio̍k sī tsí kēn-puâñ tíng-kuân ê uī-tì kah án-kēn. Sī-kak pòo-kio̍k sī tsí tshut-hēn teh án-kēn tíng-kuân ê tôo-lē (piau-tshem, piau-kì, tôo-sik) ê pâi-le̍t hong-sik. Kong-lîng pòo-kio̍k sī tsí kēn-puâñ tíng-kuân siōng sóo-ū án-kēn iû nńg-thé khak-tīng i-ê án-kēn ê ì-sù, hi̍k khí-bó͘ ê pòo-tì.

Tēn-náu Khí-bó͘
---------------

It-puañ sóo sú-iōng ê QWERTY tēn-náu khí-bó͘.


| IBM PC keyboard (Windows, US layout)* hián
* lūn
* pian
 |
| --- |
| Esc |  | F1 | F2 | F3 | F4 |  | F5 | F6 | F7 | F8 |  | F9 | F10 | F11 | F12 |  | PrtScn/SysRq | ScrollLock | Pause/Break |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  | Insert | Home | PgUp |  | NumLock | ∕ | ∗ | − |
| Delete | End | PgDn | 7 | 8 | 9 | + |
|  |  |  | 4 | 5 | 6 |
|  | ↑ |  | 1 | 2 | 3 | Enter |
| ← | ↓ | → |    0   Ins |  . Del |

Tsham-khó bûn-hèn
-----------------

* Edlin, Jim (November 1982). "The PC's Keys". PC Magazine. p. 175. Retrieved 21 October 2013.
* Phelps, George M (November 1, 1859), Improvement in Telegraphic Machines.

Tsham-ua̍t
----------

* Gí-giân tài-bé (gí-gên tài-bé; language code)

Guā-pōo lên-ket
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Keyboard layouts*** |

* Introduction to keyboards, at IBM at the Wayback Machine (archived 2018-10-28) (Eng-gí)
* Keyboard layouts: Logical keyboard layout registry index for countries and regions around the world, at IBM at the Wayback Machine (archived 2018-11-03) (Eng-gí)
**Khí-khún-pan** (齒菌斑, *dental microbial plaque*) sī ū cho·-chit, ū nńg-sèng, n̂g-sek he̍k phú-á-sek ê bu̍t-chit, i liâm tiàm chhùi-khí piáu-bīn liâm liáu chiâⁿ ân. I sī chhùi-nōa ê **thn̂g-nn̄g-pe̍h** (醣蛋白, *glycoproteins*) kap sè-pau gōa-piáu ê **to-thn̂g-lūi** (多醣類, *polysaccharides*) só· cho·-sêng ê ki-chit (基質, *matrix*) pau-koah *glucans* (chhin-chhiūⁿ *dextrans*, *mutans*) kap *fructans* (khó-pí kóng *levan*) ka-siōng **sè-khún** só· lâi cho·-sêng. Chit-ê ki-chit sú-tit lán bē-tàng kan-tāⁿ kò lo̍k-chhùi to̍h beh kā khí-khún-pan lo̍k tiāu, pit-su ài kò khí-bín-á he̍k kî-thaⁿ kháu-khiuⁿ ōe-seng kang-kū ê ki-hâi le̍k-liōng chiah ē-tàng tû-tiāu.

Lúi-chek kap sêng-hūn ián-piàn
------------------------------

Chhùi-khí sé chheng-khì liáu-aū sò· hun-cheng kàu sò· tiám-cheng chi-lāi, tio̍h ē hō· chhùi-nōa ê thn̂g-nn̄g-pe̍h só· cho·-sêng chiâⁿ po̍h (0.1-0.8 µm) ê *pellicle* lâi khàm--khí-lâi. Tī 24 tiám-cheng chi-lāi, tiàm *pellicle* téng-koân khí-chho· ê Gram-iông-sèng sè-khún (chhin-chhiūⁿ *Streptococcus* kap *Actinomyces*-lūi) khai-sí kiàn-li̍p. Chit-sî *pellicle* ka-siōng sè-khún kap kî-thaⁿ sêng-hūn tio̍h piàn-sêng khí-khún-pan.
Tī soah--lo̍h-khì kúi-kang, khí-khún-pan ê sè-khún sò·-liōng kè-siok chēng-ka, Gram-im-sèng ê *cocci* kap Gram-iông-sèng chham Gram-im-sèng ê *rods* ham *filaments* lóng-ū--á.
3 lé-pài liáu-āu, *filamentous organisms* ū bêng-hián ê chēng-ka, iû-kî sī tī khí-hōaⁿ ê piⁿ--á. Khí-khún-pan ê sè-khún ê tāi-siā sán-bu̍t ē chhiok-chìn siok-chú (宿主) cho·-chit ê sìm-chhut chok-iōng (滲出作用, *exudation*) kap PMN (多形細胞核顆粒球,*polymorphonuclear granulocytes*) ê chhian-î. Che sī khí-hōaⁿ siūⁿ-beh ûi-tó· ji̍p-chhim ê sè-khún ê hoat-iām hoán-èng. Khí-hōaⁿ hoat-iām ná-lâi ná giâm-tiōng, chiap-ha̍p siōng-phôe (接合上皮, *juntional epithelium*) sòng-sit pō·-hūn ê nn̂g-sèng, sú-tit sè-khún ē-tàng chhim-ji̍p chhùi-khí kap siōng-phôe chi-kan. Gê-gîn lak-tē-á (牙齦囊袋, *gingival pocket*) chôaⁿ lâi hêng-sêng.

Iú-lī khí-khún-pan tui-chi̍p ê siâng-kìⁿ in-sò·
-----------------------------------------------

* Khí-hōaⁿ-téng kap khí-hōaⁿ-té **khí-tái** (齒滓, 齒石, 牙結石; *calculus*) chho·-chho· ê piáu-bīn gâu khā sè-khún.
* **Khí-kut-chit khí-iū-chit kau-kài** (齒骨質牙釉質交界; *cementoenamel junction*) mā siâng-chāi ū khah chho· ê só·-chāi, pau-koah khí-iū-chit thūt-chhut(*projections*) kap khí-iū-chit chu(*pearls*)
* **Chhùi-khí ê li̍h-phāng kap hoat-io̍k kau** (*fissures and grooves*) : lap--lo̍h-khì ê só·-chāi gâu khā thái-ko.
* **Khí-kún-pō· kap khí-kin chiù-khí** (齒頸部佮齒根蛀齒; *cervical and root caries*): Chiù-khang sī tûn-chek toa-liōng khí-khún-pan ê chúi-khò·.
* **Chhùi-khí pâi-lia̍t bô chéng-chê** (*crowding*) khah pháiⁿ sé-chhùi kap chū-chheng (自清, *self-cleaning*), cheng-ka gê-khún-pan ê tûn-chek.
* **Iōng chhùi chhoán-khùi** (*mouth breathing*) ín-khí kháu-khiuⁿ thoat-chúi, sú-tit khí-khún-pan kēng-ka jūn kap liâm. Chhùi-nōa ê pó-hō· kong-lêng kàng-kē.

Iú-lī khí-khún-pan tui-chi̍p ê i-goân-sèng (*iatrogenic*) in-sò·
----------------------------------------------------------------

* Chhiong-thiām-bu̍t (充填物，*filling*)
* Siu-ho̍k-thé (*restorations*) kap khí-lông (*crowns*) ê gōa-hiân pian-iân (*overhanging margins*).
**Khòa-kok kong-si** (跨國公司) ia̍h **khòa-kok khì-gia̍p** (跨國企業) sī tī sè-kài chē-chē kok-ka ū teh êng-ūn, jî-chhiáⁿ kui-bô͘ chiâⁿ tōa ê chiūⁿ-chhī kong-si. Chia-ê kong-si tī bô-kāng ê kok-ka ia̍h tē-khu ū siat pān-sū-chhù, kang-tiûⁿ ia̍h hun-kong-si, thong-siông koh ū chi̍t ê chóng-pō͘ the̍h-lâi hia̍p-tiau choân-kiû ê koán-lí kang-chok. Khòa-kok kong-si thong-siông lī-iōng sêng-pau-siong lâi chè-chō te̍k-sû ê siong-phín, gōa-pau ê keng-êng chhiú-lō͘ mā tiāⁿ-tiāⁿ pī sú-iōng.

Tōa-hêng khòa-kok kong-si ê ī-sǹg sīm-chì chhiau-kòe chē-chē kok-ka ê chèng-hú ī-sǹg. In tùi choân-kiû chèng-tī ū chin tōa ê gōa-kau éng-hióng-la̍t, che m̄-nā sī in-ūi in ti̍t-chiap éng-hióng tio̍h chē-chē chèng-tī jîn-bu̍t soán-khu ê keng-chè, mā sī in-ūi in tī kong-koan kap chèng-tī iû-sòe hong-bīn thê-kiong liáu chu-kim lâi-goân. Chi̍t ê kok-ka lāi ê tē-khu chi-kan í-ki̍p kok-ka hām kok-ka chi-kan lóng ē hō͘-siong kēng-cheng lâi cheng-chhú khòa-kok kong-si lâi in-ê tē-hng siat kì-tiám. Kok-ka ia̍h tē-hng chèng-hú thong-siông ē thê-kiong iu-hūi tiâu-kiāⁿ lâi khip-ín khòa-kok kong-si, chhin-chhiūⁿ châi-sòe iu-hūi, sêng-lo̍k thê-kiong chèng-hú hia̍p-chō͘, he̍k-chiá sī khah kē ê khoân-kéng piau-chún.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* LCCN: sh85067372
* GND: 4075092-9
* BNF: cb13318410n (data)
* HDS: 014177
* NDL: 00570520
* BNE: XX525616

 |

 |