recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| ?Hái-bé |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Chordata |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Actinopterygii |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Syngnathiformes |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Syngnathidae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | ***Hippocampus***Cuvier (1816) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
| Chéng |
| 35 ê chéng chó-iū (khoàⁿ loē-bûn) |

**Hái-bé** sī 1 chióng te̍k-sû ê hái-hî, ha̍k-su̍t-kài kā i pun khì Syngnathidae kho, ***Hippocampus*** sio̍k, ē-kha iok-lio̍k pun 35 ê chéng. Thong sè-kài ê un-tāi, jia̍t-tāi to ū-tè-chhoē. It-poaⁿ jīn-ûi hái-bé sī chū-jiân-kài î-it 1 chióng cha-po͘ ū châi-tiāu koà-kūi ê tōng-bu̍t.

Kīn--lâi in-ūi thó-hái siūⁿ lī-hāi, choâⁿ-á ū sêng-chûn ê gûi-hiám. Te̍k-pia̍t sī Hàn-io̍h hèng kéng hái-bé chò châi-liāu, chhī-tiûⁿ 1 tang hoān-sè siau 2000 bān chiah ê gia̍h. 


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Seahorse*** |
*"Bê" choán kah chia (迷). Nā kí chia̍h-mi̍h, chhiáⁿ khoàⁿ moâi (糜).*

 **Siáu-iú**  sī kóng tùi bó·-1-ê tùi-siōng put-chí-á kah-ì, ū-sî-chūn sīm-chì bē-su khí-kông teh kah-ì ê lâng. Chit-ê tùi-siōng ū khó-lêng sī bó·-1-ê-lâng, bó·-1-ê thôan-thé, bó·-1-khóan gē-su̍t, bó·-1-khóan su-sióng, he̍k-chiá-sī 1-chióng sî-kiâⁿ ê chhu-sè téng-téng.

"Siáu" tī Hō-ló lāi-té ê ì-sù chin-chē, siōng chia̍p thiaⁿ--tio̍h-ê sī kóng lâng sîn-keng bô chèng-siông, ū cheng-sîn-pēⁿ, lēng-gōa mā ū sahⁿ-sim beh ài ī-sèng ê ì-sù, pí-lūn-kóng "siáu-kong-chú", "cha-bó· siáu ang", m̄-koh tī siáu-iú chit-ê sû lāi-té ê "siáu", kap "siáu kó·-phiò" ê siáu kāng-khóan, sī teh kóng lâng tham-lôan, tîm-bê tī bó·-1-hāng tāi-chì, ia̍h-sī mi̍h-kiāⁿ lāi-té.

Eng-gí lāi-té ê tông-gī-sû *fan* mā-sī keng-kòe ì-sù piàn-hòa liáu-āu chiah ū--ê, *fan* sī *fanatic* kán-séng ê siá-hoat, tī chha-put-to 1525-nî ùi Latin-bûn khip-siu ji̍p-lâi Eng-gí ê sî, ì-sù sī kóng "sîn-keng bô-chèng-siông ê lâng". Nā gôan-té Latin ê hit-ê jī *fanaticus*, soah-sī kóng lâng hō· Siōng-tè khé-sī, bē-su khí-kông kāng-khóan.

Ū ê siáu-iú ē cho·-chip siáu-iú-hōe, te̍k-pia̍t sī koa-chhiⁿ, ián-ôan, tiān-sī liân-sio̍k-kio̍k, bang-gah ê siáu-iú. In pān o̍ah-tāng, chò bāng-chām lâi liân-lo̍k, hoat-tián.
***Siàu-lú--ê Káng-oan*** (-港灣) iah-sī **Siàu-lú-káng** (Ji̍t-gí: 乙女の港, Hùn-lēng-sek: *Otome no Minato*) sī tī 1938 nî hoat-hêng--ê Ji̍t-pún tn̂g-phiⁿ liân-chài siàu-lú siáu-soat. Lo̍h Chhoan-toan Kong-sêng (川端康成)--ê miâ, si̍t-chè iû tē-chú Tiong-lí Hêng-chú (中里恒子) phah chhó-kó (草稿), Chhoan-toan siu-kái. Kóng kàu-hoē lú-chú ha̍k-hāu ha̍k-moē kah ha̍k-chí chi-kan, sio-siâng chí-moē--ê Esu (Ji̍t-gí "S", chí chí-moē "sister") koan-hē.

Chiong-hoê (章回)
---------------

Siàu-lû--ê Káng-oan chóng-kiōng ū 10 chiuⁿ:

1. Kéng Hoe (花選び)
2. Bo̍k-tiûⁿ kap Âng Chhù-téng (牧場と赤屋根)
3. Bô Khui--ê Mn̂g (開かぬ門)
4. Gîn-sek--ê Hāu-mn̂g (銀色の校門)
5. Ko-goân (高原)
6. Chhiu-hong (秋風)
7. Sin-chhù (新しい家)
8. Hû-hûn (浮雲)
9. Âng si̍p-jī (赤十字)
10. Chhut-phâng--ê Chhun-thiⁿ (船出の春)

Kak-sek
-------

* Tâi-hô-goân Sam-chhian-tsú (大河原三千子 (おおがわら　みちこ), Ôgawara Mitiko)

Tha̍k 1 (it) nî. Siu-tio̍h Iông-chú kap Khek-tsú 2 ê ha̍k-chí--ê phoe.
* Pat-bo̍k Iông-chú (八木洋子 (やぎ　ようこ), Yagi Yôko)

Tha̍k 5 nî. Iú-téng-seng, gâu Hoat-gí.
* Khek-tsú (克子 (かつこ), Katuko)

Tha̍k 4 nî. Ū chú-tōng--ê kok-sèng.
* Keng-tsú (経子 (つねこ), Tuneko)

Kap Sam-chhian-tsú kâng-pan, mā sī i--ê iù-tī-hn̂g tông-o̍h.

Chham-khó
---------

* Siàu-lú Siáu-soat
* S (bûn-hoà)
* Pek-ha̍p (lūi-hêng)
**Chu Tiám-jîn** (朱點人; 1903 nî  – 1951 nî 1 goe̍h 20 ji̍t), tī Tâi-pak Báng-kah chhut-sì, pún-miâ **Chu Chio̍h-thâu** (朱石頭), āu-lâi kái-miâ **Chu Se̍k-hong** (朱石峰), pit-miâ **Tiám-jîn** (點人), **Biâu-bûn** (描文) kap **Bûn-biâu** (文苗), sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi chiâⁿ chhut-miâ ê chok-ka.

Chu Tiám-jîn tī 1918 nî ùi Láu-siông Kong-ha̍k-hāu pit-gia̍p, āu-lâi chìn-ji̍p Tâi-pak I-ha̍k Choan-bûn Ha̍k-hāu chò kò͘-oân. 1933 nî hām Ông Si-lông, Koeh Chhiu-seng téng lâng cho͘-chit Tâi-oân Bûn-gē Hia̍p-hōe, hoat-hêng khan-bu̍t Sian-hoat Pō͘-tūi, āu-lâi kái-miâ Tē-it Sòaⁿ koh hoat-hêng, tùi bîn-kan bûn-ha̍k chéng-lí chiâⁿ ū kiàn-sū.

Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn liáu-āu, Chu Tiám-jîn in-ūi put-boán Kok-bîn-tóng ê thóng-tī kap siū-tio̍h Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ ê chhì-kek, su-sióng chiām-chiām chó-kheng, chòe-āu soán-te̍k ka-ji̍p Tiong-kok Kiōng-sán Tóng, 1949 nî pī lia̍h, 1951 nî 1 goe̍h 20 pī chhèng-sat.
**Chìn-pō͘-chú-gī Sî-tāi** (Progressive Era), he̍k-chiá **Chìn-pō͘ Sî-tāi**, sī Bí-kok chi̍t tōaⁿ siā-hōe kap chèng-tī kái-kek sî-kî, sî-kan tùi 1890 nî-tāi kàu 1920 nî-tāi. Chìn-pō͘-chú-gī ūn-tōng chú-iàu ê chú-tiuⁿ sī siau-tû chèng-hú ê hú-pāi, si̍t-chè ê hêng-tông pau-koat kóaⁿ hú-pāi ê koan-oân lo̍h-tâi, kiàn-li̍p ti̍t-chiap ê bîn-chú. Lēng-gōa, in mā khai-sí tùi to̍k-chiàm ê sū-gia̍p chò chhú-lí, kiàn-li̍p khòng-trust (antitrust) ê hoat-lu̍t, thui-kiû kong-pêng kēng-cheng ê siong-gia̍p khoân-kéng.

Chin chōe chìn-pō͘-chú-gī-chiá chi-chhî Kìm-chiú-lēng (Prohibition) ê chè-tō͘, hi-bāng ē-tàng siau-bia̍t tùi tē-hng chúi-koán hoat-tián ê chèng-tī khôan-le̍k. Hit tong-sî, lú-sèng ê chham-chèng-khoân mā siū tio̍h chìn chi̍t pō͘ ê chi-chhî. Kâng sî-tāi, pau-koat kho-ha̍k, i-ha̍k, kang-têng téng hong-bīn, mā siū hiàn-tāi-hòa ê thui-sak, kî-tiong, koh hoat-tián chhut Taylor-chú-gī chit khoán kho-ha̍k koán-lí lí-sióng.

Kong-kiōng kàu-io̍k, kim-hiông, kau-thong, kàu-hōe téng-téng sū-bū, mā ū chìn-pō͘-chú-gī ūn-tōng-chiá ê chham-ú. Siā-hōe-kho-ha̍k ê gián-kiù mā siū "kho-ha̍k-hòa" ê chú-tiuⁿ héng-hióng.

Tāi-piáu chìn-pō͘-chú-gī ê chèng-tī thâu-lâng ū Theodore Roosevelt, Charles Evans Hughes kap William Jennings Bryan téng-téng.
Bān-iú-ín-le̍k siông-sò͘ G, tī-leh nn̄g ê bu̍t-thé chi-kan ê éng-hióng.
**Bān-iú-ín-le̍k siông-sò͘** (萬有引力常數), kì-chò ***G***, sī chi̍t ê pau-hâm tī ū chit-liōng ê bu̍t-thé chi-kan ê bān-iú-ín-le̍k ê kè-sǹg tiong ê si̍t-giām bu̍t-lí-ha̍k siông-sò͘. I chhut-hiān chāi Newton ê bān-iú-ín-le̍k tēng-lu̍t hām Einstein ê it-poaⁿ siong-tùi-sèng lí-lūn lāi. I iā ē-tàng hō-chò **tiōng-le̍k siông-sò͘** (重力常數) he̍k-chiá **Newton siông-sò͘**. Bô èng-kai kā *G* chham sió-siá ê *g* saⁿ-hūn, āu-piah ê sī kio̍k-pō͘ tiōng-le̍k-tiûⁿ, iû-kî sī tī tē-kiû ê piáu-bīn.

Kin-kì bān-iú-ín-le̍k tēng-lu̍t, nn̄g ê bu̍t-thé ê khip-ín-le̍k *F* hām nn̄g ê chit-liōng *m*1 kap *m*2 ê sêng-chek sêng chiàⁿ-pí, ah chham in-ê kī-lī *r* ê pêng-hong sêng hoán-pí:

{\displaystyle F=G{\frac {m\_{1}m\_{2}}{r^{2}}}.}
Kî-tiong ê pí-lē siông-sò͘ *G* chiū sī bān-iú-ín-le̍k siông-sò͘.
Hispaniola
**Hispaniola** (Hoat-gú: Hispaniola; Se-pan-gâ-gú: La Española) sī Antilles Kûn-tó tē-2 tōa ê tó-sū, tī Cuba khah tang ê ūi-tì. I pak ū Tāi-se-iûⁿ, lâm ū Caribe-hái, tang ū Puerto Rico. Sai-pêng 3-hun-chi-1 sī Haiti-kok; tang-pêng 3-hun-chi-2 sī Dominic Kiōng-hô-kok.

Í-chá ê Taíno (Arawak) goân-chū-bîn kiò chit-ê tó hō-chò Quisqueya (Kiskeya), Ayiti, a̍h-sī Bohio. Christopher Columbus ê chûn-tūi tī 1492 nî lâi kàu hia, kè-tńg-nî siat Se-pan-gâ tī "Sin Sè-kài" ê thâu-1-ê si̍t-bîn-tē. In kā chit-ê tó hō 1-ê Ki-tok-kàu miâ, kiò-chò *Santo Domingo*. Hoat-kok-lâng hóng chit-ê miâ kiò i chò *Saint-Domingue*. Ayiti chit-ê miâ āu--lâi pìⁿ-chiâⁿ Haiti-kok ê kok-miâ, goân-lâi ê ì-sù pau-koah kui-ê tó.

Tē-lí seng-thài
---------------

Tang-pêng hō·-chúi khah kāu, soaⁿ khah koân, só· lia̍p-chek ê chúi lâu tùi tang (tùi Dominic-kok khah iú-lī). Tang-pêng ū khah chē soaⁿ-kok, pêng-goân, kap ko-goân; thô·-bah pí sai-pêng pûi. Sai-pêng ū ko-soaⁿ cha̍h tang-pō· sàu--kòe-lâi ê hō·-chúi, tì-sú chúi-hun pí tang-pêng khah chió, thô·-bah ê phín-chit khah ló·, seng-thài pí-kàu khah chhùi-jio̍k. Sai-pêng pêⁿ-tē khah chió, lông-gia̍p hoat-tián ê khong-kan khah e̍h.

Au-chiu-lâng chhím kàu-ūi ê sî-chūn, kui-ê tó lóng khàm 1 têng sim-lîm. Hiān-tāi ê Haiti kan-taⁿ chhun 1% ê tē sī sim-lîm, pí Dominic Kiōng-hô-kok ê 28% ke chin chió. Haiti-pêng ū 4-ê chin sè koh pó-chûn liáu bô chiau-chn̂g ê kok-ka kong-hn̂g; Dominic-pêng ū 32% ê tē sī chū-jiân pó-io̍k-tē, pau-koah 74 ê kong-hn̂g kap kî-thaⁿ ê pó-liû-tē.

Le̍k-sú
-------

Taíno-lâng pí Au-chiu-lâng khah chá 5,000 nî lâi kàu Hispaniola. 15 sè-kí-bóe ê Taíno-lâng chèng-tī-siōng pun 5-ê thâu-lâng-kok. In khò choh-sit seng-oa̍h, jîn-sò· kó·-kè siāng chió 10 bān, siāng chē 200 bān. Se-pan-gâ si̍t-bîn-chiá pek chāi-tē-lâng chò in ê lô·-lē, pang in ku̍t kim-á. Kàu-kah 1519 nî Taíno-lâng in-ūi jiám-tio̍h Au-chiu-lâng tòa--lâi ê thoân-jiám-pēⁿ a̍h-sī hō· in thâi--sí, jîn-kháu chhun bān-gōa-ê, kî-tiong tōa-pō·-hūn tī hit nî jiám-tio̍h Thian-hoa, chhun 3 chheng lâng. In āu--lâi m̄-sī sí--khì tō-sī tông-hòa.

Se-pan-gâ-lâng tùi 1520 nî chó-iū khai-sí tùi Hui-chiu chìn-kháu lô·-lē chò kam-chià lông-tiûⁿ ê kang. Āu--lâi Hoat-kok-chek ê seng-lí-lâng, mō·-hiám-ka, kap hái-chha̍t tiàm tó ê sai-pêng bóe-liu kiàn-li̍p in ka-kī ê si̍t-bîn-tē. In oân-ná tùi Hui-chiu chìn-kháu lô·-lē. Tī chit-tōaⁿ sî-kî Se-pan-gâ tè-kok ê tiōng-sim sóa khì tī Bí-chiu tāi-lio̍k, in tī tó-siōng tang-pêng ê si̍t-bîn-tē choân-á khai-sí lo̍h-chhē. Kàu-kah 1785 nî Hoat-kok-pêng ū 70 bān ê lô·-lē (hit-pêng 9 siâⁿ ê jîn-kháu), Se-pan-gâ-pêng kan-taⁿ ū 3 bān (siâⁿ pòaⁿ ê jîn-kháu). Hispaniola hit-tong-sî sī Au-chiu tī Se Pòaⁿ-kiû siāng-kài pûi ê 1 tè si̍t-bîn-tē. Chóng--sī Hoat-kok Saint-Domingue sio-liân-sòa tī 1791 kap 1801 nî hoat-seng lô·-lē chō-hoán ê sū-kiāⁿ. Tī 1804 nî Hoat-kok thòe-chhut, goân lô·-lē kiàn-li̍p Haiti-kok.
**Teng-á-hêng éng-kiú chhek-mn̂g-khí** (*peg-shaped permanent lateral incisor*) ê kīn-oán-sim (*mesiodistal*) chhioh-tō· khah sè, ùi khí-kún-pō· (*cervix*) kàu chhiat-toan (*incisal edge*) bān-bān piàn chiam. Teng-á-hêng téng-ham éng-kiú chhek-mn̂g-khí ē ûi-thoân, kap téng-ham éng-kiú chhek-mn̂g-khí sian-thian sòng-sit ê ûi-thoân ki-chè ū bi̍t-chhiat ê koan-hē. Chhek-mn̂g-khí ê teng-á-hêng kap sian-thian sòng-sit khó-lêng sī kāng-1-ê hián-sèng chū-thé ûi-thoân ki-in ê bô-kāng piáu-hiān. Teng-á-hêng téng-ham éng-kiú chhek-mn̂g-khí ê liû-hêng-lu̍t ùi sió-kóa khah-chió 1% kàu sió-kóa khah-chē 2%. Hoat-seng tī cha-bó ê pîn-lu̍t khah koân-kòe cha-po·, m̄-koh thóng-kè siōng bô hián-chù ê chha-pia̍t. I ū khó-lêng ko·-1-pêng hoat-seng, chú-iàu sī téng-ham tò-pêng, he̍k siang-pêng. I kah chéng-cho̍k bô koan-hē. 

Tī-liâu ê hoat-tō· ū 2-chióng:

* Bán-tiāu, iōng kiáu-chèng ê hoat-tō· kah kak-khí sóa-lâi pó·-ūi, koh kā siu-bôa chò chhek-mn̂g-khí ê khóan.
* Thò khí-long he̍k-chiá pó· ho̍k-ha̍p chhiū-chí chiâⁿ-chò chèng-siông ê chhek-mn̂g-khí ê gōa-hêng.
Bûn-jī hē-thóng kóng--ê **tiong-kan-tiám** (Eng-gí: *middle dot*) sī 1 khoán chhut-hiān tī jī poàⁿ koân-kē ūi-tì ê tiám, chhin-chhiūⁿ ē-kha chia ê lē.

| Hû-hō | HTML jī-goân tāi-bé | HTML sò·-jī tāi-bé | Thong-iōng-bé bé-ūi kap miâ-chheng | Chù-kái |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| · |  `&middot;`  |  `&#183;`  |  `U+00B7` (middle dot) | Tiong-kan-tiám, interpunct |
|  |  |  |  `U+0387` (Hi-lia̍p-gí ham teleia) | Ano Teleia |
| • |  `&bull;`  |  `&#8226;`  |  `U+2022` (bullet) | Tiāⁿ-tiāⁿ iōng lâi piáu-sī lia̍t-hāng |
| ‧ |   |  `&#8231;`  |  `U+2027` (hyphenation point) | Liân-hō-tiám |
| ・ |   |  `&#12539;`  |  `U+30FB` (katakana middle dot) | Sì-kak-tiám, iōng tī Ji̍t-bûn katakana |

Chá-kî ê Latin-bûn bat iōng 1 khoán tiong-kan-tiám hō·-chò *interpunct*, āu--lâi kái iōng làng-keh-á lâi tn̄g-sû. Sakartvelo-bûn (Georgia-bûn) iōng he chò *tō͘-tiám* (逗點). Tâi-oân Hō-ló-oē Pe̍h-oē-jī ū-sî ē iōng tiong-kan-tiám tāi-thè chiàⁿ-pêng-koân-tiám (*dot above right*). Hi-lia̍p-bûn ê *Ano Teleia* ("koân-tiám", U+0387) mā ū iōng tiong-kan-tiám U+00B7 tāi-thè; che sī chhin-chhiūⁿ *semicolon* ê phiau-tiám hû-hō.

Catalunya-bûn ū 1 ê *punt volat* ("poe-tiám") iōng lâi keh-khui 2 ê L jī-bó (chhin-chhiūⁿ: l·l), án-ne piáu-sī in sio̍k-î bô kāng-ê im-chiat. Che sī in-ūi Catalunya-gí ū 1 ê siang-é-lo·h ê jī-bó ll, tāi-piáu Kok-chè Im-phiau ê [λ] im. Thong-iōng-bé ū 2 ê hiān-sêng ê Latin jī-bó ū chit ê tiong-kan-tiám (U+013F, U+0140).

Ji̍t-bûn katakana ū iōng tio̍h Ji̍t-pún-sek ê tiong-kan-tiám, sī sì-kak-hêng ê. Che iōng lâi thiah-khui lò-lò-tn̂g ê katakana jī-choā, te̍k-pia̍t sī gōa-lâi-gí. Sì-kak-tiám (pau-koat piⁿ--a ê phāng) chiàm 1 ê Ji̍t-pún-jī ê khoah.

Hiān-tāi Hàn-bûn mā ū iōng keng-keh-hō (間隔號 , &#65294;) chiōng gōa-kok lâng a̍h-sī chió-sò· cho̍k-kûn jîn-sū ê miâ kap sèⁿ keh-khui.

Sò·-ha̍k ún-chún lâng siá 1 ê sè-ê tiong-kan-tiám, ì-sù hām × sio-siâng, piáu-sī *sêng* (乘). Khó-pí kóng x·y téng-î x × y.

Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
----------------------

* Phiat-im hû-hō
**Lîm Iú-hok** (Hàn: 林有福; Eng: *Lim Yew Hock*; 1914 nî 10 goe̍h 15 ji̍t – 1984 nî 11 goe̍h 30 ji̍t) sī chi̍t ūi Sin-ka-pho kap Má-lâi-se-a ê Hôa-kiâu chèng-tī jîn-bu̍t, tī 1948 nî kàu 1963 nî tiong-kan tam-jīm kòe Sin-ka-pho Li̍p-hoat-kio̍k kap Li̍p-hoat Gī-hōe ê gī-oân. 1956 nî kàu 1959 nî chhut-jīm tē-jī jīm Siú-se̍k Pō͘-tiúⁿ.

Chháu-kin chhut-sin ê Lîm Iú-hok, cha-nî ùi Raffles Institution pit-gia̍p liáu-āu, jīm-chit bûn-koaⁿ. Tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kiat-sok liáu-āu, i tâu-sin lô-kang ūn-tōng, sòa-lo̍h-khì chham-chèng. I tī 1949 nî ka-ji̍p Chìn-pō͘ Tóng; 1949 nî choán-óng ka-ji̍p Kang Tóng; lo̍h-bóe koh chham David Marshall ha̍p-cho͘ Lô-kang Tìn-sòaⁿ. Chiàn-āu ê Sin-ka-pho chèng-kio̍k tōng-tōng, chāi-tē iau-kiû to̍k-li̍p ê siaⁿ-im put-toān. Tī chit-khoán ê pōe-kéng chi-hā, Sin-ka-pho tong-kio̍k tī 1955 nî si̍t-si sin hiàn-hoat. Lông-kang Tìn-sòaⁿ liâm-mi tī kāng-nî ê Li̍p-hoat Gī-hōe tāi-soán tong-tiong sèng-soán; iû Marshall chhut-jīm tē-it jīm Siú-sek Pō͘-tiúⁿ, ah Lîm Iú-hok chhut-jīm Lô-kang kap Hok-lī Pō͘-tiúⁿ, jīm-lāi iā kiam-jīm Hù Siú-sek Pō͘-tiúⁿ.

Bô-gōa-kú, Marshall hām Liân-ha̍p Ông-kok Chèng-hú só͘ chìn-hêng ê chū-tī tâm-phòaⁿ phò-lia̍t, tī 1956 nî 6 goe̍h soan-pò͘ sî-chit, iû Lîm Iú-hok chiap-jīm. Tī Siú-sek Pō͘-tiúⁿ jīm-lāi, Lîm Iú-hok thàu-kòe ko-ap ê chhiú-tōaⁿ táⁿ-kek kéng-lāi ê chó-phài oa̍h-tāng, chiū án-ne chhú-tit liáu Eng-kok ê sìn-jīm, chhiok-sêng i hām Eng-kok têng khui chū-tī tâm-phòaⁿ, koh tī 1957 nî 4 goe̍h, hām Eng-kok ta̍t-sêng Sin-ka-pho choân-bīn chū-tī ê hiàn-chè hia̍p-gī, thè Sin-ka-pho Chū-tī-pang tī 1959 ê sêng-li̍p lâi tiān-tēng ki-chhó͘. Put-kò, Lîm Iú-hok tùi chó-phài ê kiông-ngē chok-hong, te̍k-pia̍t sī i tī 1956 nî kap 1957 nî nn̄g pái tìn-ap hôa-hāu chó-phài su-seng ê hêng-tōng, tì-sú i si̍t-khì liáu tōa-pòaⁿ Hôa-kiâu soán-bîn ê chi-chhî. Tian-tò, chāi-iá ê Jîn-bîn Hêng-tōng Tóng, tī Lí Kong-iāu ê léng-tō chi-hā, chi-chhî-tō͘ tōa-pak chhiau-oa̍t Lô-kang Tìn-sòaⁿ.

1959 nî, Lîm Iú-hok hām i só͘ sêng-li̍p ê Sin-ka-pho Jîn-bîn Liân-bêng tī Li̍p-hoat Gī-hōe tāi-soán tiong tiōng-chhò.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 63073621
* LCCN: n87876343
* GND: 1158011504

 |

 |
***Inuyasya*** (犬夜叉; Hepburn-sek: *Inuyasha*) sī iû Takahasi Rumiko tì-chok ê chi̍t phō bàng-gà.

Kò͘-sū kán-kài
--------------

Tha̍k kok-tiong saⁿ-nî-kip ê lí-seⁿ Higurasi Kagome (日暮籬) sī chi̍t-miâ ka tòa-tī sîn-siā ê cha-bó͘-gín-á. 15-sòe seⁿ-ji̍t hit-chi̍t-ji̍t, i hō͘ iau-kòai Mukadezyôrô (百足上臈) thoa ji̍p sîn-siā ê ko͘-chéⁿ tiong, kàng-lîm 500 nî chêng ê Ji̍t-pún Chiàn-kok sî-tāi, pēng kap hong-ìn (封印) ê pòaⁿ-iau (半妖) Inuyasha siòng-gū. Inuyasha chū-chheng sī ūi-tio̍h tit Sì-hûn chi Ge̍k (四魂の玉) í chiâⁿ-chò chiàⁿ-káng ê iau-koài, mkoh si̍t-chè msi ôan-chôan án-ne. kàng-lîm Chiàn-kok-sî-tāi ê Kagome hō͘ gō͘ jīn-ûi í kòe-sin ê bû-lí (巫女) Kikyô (桔梗), āu in lêng-la̍t, siòng-māu kap pak-lāi ê Sì-hûn chi Ge̍k jî lēng kong-chiòng kiò-sī Kikyô ê choán-sè. Kagome kiò Inuyasha, iū bô-ì-tiong kā Sì-hûn chi Ge̍k iōng chìⁿ siā chhùi, sàn kàu kok-tē. ūi-tio̍h siu-chi̍p Sì-hûn chi Ge̍k chhùi-phìⁿ (碎片), Inuyasha kap Kagome ta̍h chiūⁿ lí-tô͘, kap āu-lâi chhut-hiān ê sió iau-hô͘ Sippô (七宝), hoat-su Miroku (弥勒) hô khu-mô͘-su Sango (珊瑚) tông siu-chi̍p Sì-hûn chi Ge̍k. Jî-chhiáⁿ kok-lâng lóng-sī hiòng-tio̍h táⁿ-tó pêng-pêng siu-chi̍p Sì-hûn chi Ge̍k ê iau-koài Naraku (奈落) ûi bo̍k-phiau khí-kiâⁿ.
Kiàn-tio̍k
**Kiàn-tio̍k**, sī kí thê-kiong hō͘ lâng khiā-khí iah oa̍t-tōng, ū loē-pō͘ khong-kan ê kò͘-chō-bu̍t ê phah-tat, siat-kè, chō-chok it-ti̍t kah sú-iōng ê chèng-kô koè-têng, he̍k-chiá-sī chit-ê koè-têng-tiong ê chi̍t-pō͘-hūn. Koh ū-tang-chūn, chit-ê sû mā kí thâu-chêng kóng ê chit-ê kò͘-chō-bu̍t pún-sin, chóng--sī kò͘-chō-bu̍t pún-sin kóng kiàn-tio̍k-bu̍t ē khah bêng-khak.

Lô-má sî-tāi ê kiàn-tio̍k-ka Marcus Vitruvius Pollio só͘ siá ê Lūn Kiàn-tio̍k (De Architectura) sī hiān-chhú-sî iáu tī-leh siōng-kó͘-chá ê kiàn-tio̍k-ha̍k ê chheh. Tī chheh--ni̍h, Marcus Vitruvius Pollio tui-kiû lō͘-iōng (utilitas), kian-kò͘ (firmatis), lè-táu (venustas) chit 3 tiám ê tâng-chê ta̍t-sêng, nā beh ta̍t-sêng chit 3 ê bo̍k-phiau, bô gē-su̍t kap kho-ha̍k ê lí-kái sī bē-ēng-tit--ê.

Gí-goân
-------

Kiàn-tio̍k chit-ê sû, goân-té sī Ji̍t-gí hoan-e̍k ê Hàn-jī-sû (建築). Tī Ji̍t-pún Bêng-tī chá-kî, chū-té sī ēng "造家" lâi kóng kāng chit-hāng tāi-chì. 1894 nî, Kiàn-tio̍k-sú-ka kiam kiàn-tio̍k-ka Itou Chiuta (伊東忠太) tī lūn-bûn: *Lūn Architecture ê pún-gī lâi soán-te̍k hoan-e̍k iōng-jī, ǹg-bāng ē-tàng kā lán Chō-ka Ha̍k-hoē kái-miâ* (アーキテクチュールの本義を論じて其の訳字を撰定し我が造家学会の改名を望む) lāi-té, chú-tiuⁿ *Architecture*: "eng-kai sī sio̍k-tī sè-kài-siōng *Fine Art* ê hāng-mi̍h, m̄-sī sio̍k-tī *Industrial Art* ê hāng-mi̍h", i jīn-ûi tio̍h kā hoan-e̍k chò "kiàn-tio̍k" chiah ū sì-thīn.

Bêng-tī sî-tāi ê Eng-bûn-Ji̍t-bûn sû-tián tō í-keng ēng "kián-tio̍k ê ki-su̍t" lâi kái-soeh Eng-bûn-jī "construction"--a, sui-bóng hit-sî-chūn sī kā chit-ê sû tòng-chò "kiàn-siat" ê ì-sù leh ēng, m̄-koh chit-ê sû tek-si̍t chū-lâi tō chûn-chāi tī Ji̍t-gí--ni̍h, Tán Itou Chiuta thê-chhut iōng-sû ê kiàn-gī liáu-āu, chit-ê Hàn-jī-sû chiah ta̍uh-ta̍uh-á piàn-chò chit-má leh kóng ê ì-sù, pēng-chhiáⁿ hō͘ Tiong-bûn kap Hō-ló téng-téng ê gí-giân khip-siu, tī bô-kâng ê gí-giân lāi-té sú-iōng.

Siang-koan ê bûn-chiⁿ
---------------------

* Kiàn-tio̍k-ha̍k
* Kiàn-tio̍k-bu̍t
Ge̍k-siàm-thàu goân-lí ê hái-chúi tām-hòa chhiúⁿ
**Hái-chúi tām-hòa** (海水淡化), mā hō-chò **hái-chúi thoat-iâm** (海水脫鹽), sī kā hái-chúi lāi ê iâm-hūn kap khòng-bu̍t-chit the̍h-tiāu lâi tit-tio̍h tām-chúi ê kòe-têng. Hái-chúi tām-hòa chú-iàu sī ūi-tio̍h beh thê-kiong ím-iōng-chúi kap lông-gia̍p iōng-chúi. Tī tām-hòa ê kòe-têng tiong-kan, ū-tang-sî-á si̍t-iōng-iâm mā ē tòng-chò hù-sán-bu̍t pī seng-sán chhut-lâi. Hái-chúi tām-hòa tī hui-siông khiàm-chúi ê Tiong-tang só͘-chāi chiâⁿ liû-hêng; tī chi̍t-kóa tó-sū kap chûn-chiah téng mā ē lī-iōng chit hāng ki-su̍t. Chi̍t-kóa óa hái ê chio̍h-hòa kap goân-chú-le̍k hoat-tiān-só͘ mā óa-khò hái-chúi tām-hòa ki-su̍t lâi thê-kiōng léng-khiok lô͘-sim ê chúi-goân. Hái-chúi tām-hòa su-iàu tāi-liōng lêng-liōng, só͘-í tī khah sàn-chhiah ê kok-ka tē-khu ê keng-chè hāu-ek bô koân. Lēng-gōa, tām-hòa liáu-āu ê hù-sán-phín "iâm-chúi" (iâm-hūn lông-tō͘ chin koân ê chúi) mā ū pâi-hòng ê būn-tê chûn-chāi.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* LCCN: sh85116768
* GND: 4038339-8
* BNF: cb12043206m (data)
* NDL: 00562013

 |

 |
**Khó-ge̍k hoán-èng** (可逆反應) sī kóng thong-siông tī kāng chi̍t-ê tiâu-kiāⁿ hā chiàⁿ-hoán-èng hong-hiòng kap ge̍k-hoán-èng hong-hiòng lóng ē-tàng chìn-hêng ê hòa-ha̍k hoán-èng, thang siá chò:

{\displaystyle {\ce {{\mathit {a}}A{}+{\mathit {b}}B<=>{\mathit {c}}C{}+{\mathit {d}}D}}}

Seng-sêng-bu̍t piàn chò hoán-èng-bu̍t ê sok-lu̍t sè kàu ē-tàng hut-lio̍k ê hoán-èng hō-chò put-khó-ge̍k hoán-èng. Sū-si̍t-siōng, cho̍at tōa-to-sò͘ ê hoán-èng lóng sī khó-ge̍k hoán-èng, chí-put-kò in-ê khó-ge̍k thêng-tō͘ khah sè, it-poaⁿ kā in tòng-chò sī put-khó-ge̍k hoán-èng. Khó-ge̍k hoán-èng ài tī chi̍t-ê hong-pì ê hē-thóng lāi, nā bô, tng seng-sêng-bu̍t sī khì-thé, ū khó-lêng ē hō͘ seng-sêng-bu̍t chìn-ji̍p tāi-khì, tì-sú ge̍k-hiòng hoán-èng bô-hoat-tō͘ hoat-seng, chòe-āu piàn chò put-khó-ge̍k hoán-èng. Tī chiàⁿ-hiòng hoán-èng (chiàⁿ-hoán-èng, hiòng-iū ê hoán-èng) ê sok-lu̍t kap ge̍k-hiòng hoán-èng (ge̍k-hoán-èng) ê sok-lu̍t kāng-khoán ê sî, khó-ge̍k hoán-èng ta̍t-kàu hòa-ha̍k pêng-hêng.

Siong-koan
----------

* Tōng-thài pêng-hêng
* Hòa-ha̍k pêng-hêng
* Put-khó-ge̍k-sèng
**Khó-chhì-īⁿ** (考試院) sī Tiong-hôa Bîn-kok ê chòe-ko khó-chhì ki-koan, kán-chheng **chhì-īⁿ** (試院). I miâ lāi-té ê "khó-chhì", m̄-nā chí bûn-koaⁿ ê khó-soán niā-niā, mā pau-koat koan-hē tio̍h bûn-koaⁿ jîn-sū hêng-chèng ê siong-koan sū-bū. tû-liáu īⁿ pún-pō͘ í-gōa, Khó-chhì-īⁿ ē-kha koh ū 4 ê tiong-iong jī-kip ki-koan, hun-pia̍t sī Khó-soán-pō͘、Chn̂g-sū-pō͘、Pó-hùn-hōe kah Ki-kim kàm-lí-hōe. Khó-chhì-īⁿ só͘ chióng-koán ê "khó-chhì" sū-bū kah kàu-io̍k hong-bīn ê "khó-chhì" bô-kâng, sī hō͘ kok-ka thê-poa̍t iu-siù jîn-châi ê chhek-giām, chhin-chhiōⁿ Tiong-kok kó͘-chá-sî ê kho-kí. Só͘-í, Khó-chhì-īⁿ kí-pān ê kong-chit jîn-oân ko-phó͘-khó kah Kàu-io̍k-pō͘ só͘ kí-pān ê seng-ha̍k khó-chhì (chhiōⁿ kok-tiong kàu-io̍k hōe-khó) bô-kâng, Khó-chhì-īⁿ tû-liáu kí-pān kong-chit jîn-oân khó-soán í-gōa, mā ū pān-lí choan-mn̂g chit-gia̍p kah ki-su̍t jîn-oân ê khó-chhì (kán-chheng **choan-ki-ko-khó**), hō͘ ū choan-gia̍p he̍k-chiá te̍k-sû ki-su̍t ê jîn-oân (chhiōⁿ i-seng, lu̍t-su, kiàn-tio̍k-su, ki-su) téng-téng ê choan-gia̍p jîn-oân ē-sái the̍h-tio̍h kok-ka ê chu-keh jīn-chèng.
Tè-kok Seng-bēng Hōe-siā Kū-hā
**Tè-kok Seng-bēng Hōe-siā Kū-hā** (帝國生命會社舊廈) sī Tâi-oân Tâi-pak-chhī ê ti̍t-hat chhī-tēng kó͘-chek, khí tī Tâi-pak-chhī Tiong-chèng-khu Phok-ài-lō͘ kap Pó-khèng-lō͘ oat-kak-á, óa Chóng-thóng-hú, chū-chí sī Tâi-pak-chhī Tiong-chèng-khu Phok-ài-lō͘ 162 hō.

Tè-kok Seng-bēng Hōe-siā Kū-hā tī 1910 nî chho͘-kiàn, goân-té sī Ji̍t-pún Tè-kok Seng-bēng Pó-hiám (Tiau-ji̍t Seng-bēng Pó-hiám ê chiân-sin) Tâi-pak Chi-tiàm ê pān-kong tōa-lâu. Tú khí hó ê sî-chūn ū tiong-iong chiam-thah ê hêng-sek; m̄-koh chho͘-kiàn oân-sêng liáu-āu cho-siū hiā-hāi, 1936 nî iû Tek-tiong Kang-bū-tiàm kái-kiàn, kā chiam-thah the̍h-tiāu, tī 1937 nî 6 goe̍h lo̍h-sêng. Jī-chhù tāi-chiàn liáu-āu, Tè-kok Seng-bēng Hōe-siā Kū-hā choán hō͘ Tiong-hôa Bîn-kok Gōa-kau-pō͘ kap Tâi-oân Gîn-hâng téng ki-koan sú-iōng. Che sī 1930 nî-tāi ê pān-kong kiàn-tio̍k-bu̍t ê tāi-piáu.

1998 nî 5 goe̍h 4 hō, Tâi-pak-chhī Chèng-hú Bîn-chèng-kio̍k hoat-pò͘ *Hú-bîn-sam-jī Tē-8702427101 hō* kong-kò, kā Tè-kok Seng-bēng Hōe-siā Kū-hā tēng chò "ti̍t-hat chhī-tēng kó͘-chek". Bo̍k-chiân Tè-kok Seng-bēng Hōe-siā Kū-hā ê sán-khoân sio̍k-î Tâi-oân Gîn-hâng, chit-má iû Tâi-oân Gîn-hâng Bûn-bu̍t-koán kap Tâi-oân Gîn-hâng Kok-chè-pō͘ ha̍p-iōng.
Chîⁿ
**Chîⁿ** (錢) ia̍h **lui** (鐳) sī lâng ēng lâi bé mi̍h-kiāⁿ ia̍h ho̍k-bū (chhiàⁿ lâng chò khang-khoè)--ê, mā sī in bē mi̍h hō͘--lâng iah sī kā lâng ho̍k-bū ē the̍h-tio̍h--ê. Thong-sè-kan ū chin chē bô-kâng khoán-sek teh si̍t-chè liû-thong ê chîⁿ, sī í chóa-phiò ia̍h gîn-kak téng hêng-sek chûn-chāi, ia̍h chiō sī hoè-pè, he̍k-chiá sī kóng thong-hòe. Toā-to-sò͘ ê kok-ka lóng ū hoat in kok sú-iōng ê hoè-pè, pí-lūn Bí-kok ê Bí-kim he̍k-chiá-sī Hui-li̍p-pin ê peso.

Miâ
---

"Lui" chit-ê kóng-hoat lâi-chū Chheng-tiâu kah chá-kî Bîn-kok chèng-hú ēng ê tâng-lui (銅鐳). Tâi-oân hō͘ Ji̍t-pún tông-tī ê sî-chūn, "lui" chit-ê kóng-hoat bān-bān siau-sit, khah chia̍p ēng "chîⁿ" (Ji̍t-pún-gí: 銭, sen). In-ūi khah-chá ū ê lâng ùi Bân-lâm kah Tiô-sòaⁿ tē-hng î-bîn kàu Lâm-iûⁿ, "lui" tī Sin-ka-pho kah Má-lâi-se-a iân-iōng kàu-taⁿ.

Chîⁿ ê le̍k-sú
--------------

Chîⁿ sī ēng lâi bé mi̍h-kiāⁿ--ê, lâng chò bé-bē sī chêng kó͘-chá tō ū ê tāi-chì. Tong-goân-chho͘, lâng teh kau-e̍k pēng bô ēng chîⁿ, in sī chò táu-oāⁿ, iā-chiū-sī ēng mi̍h-kiāⁿ khì kap lâng oāⁿ bô-siâng ê mi̍h.

Lâng chi̍t-khai-sí sú-iōng chîⁿ ê sî, in siūⁿ-beh chhoē ē tòng-kú, koh ti̍t-ti̍t ū kè-ta̍t, jî-chhiáⁿ lī-piān chah lâi khì-tò ê hāng-mi̍h, le̍k-sú-siōng thâu-chi̍t-ê ēng kim-sio̍k chù-chò gîn-kak-á ê kok-ka hō-chò Lydia, sî-kan sī iok-kî-lio̍k kong-goân-chêng 650 nî. Chit-ê kok-ka ê ūi-tì tō tī Türkiye se-pō͘. Lydia ê gîn-kak-á sī ēng kùi-tiōng ê kim-sio̍k chù--ê, kuân-téng ū sai ê tô͘. Iā chit khoán chò-hoat chin kín tō thoân khì Hi-lia̍p kap Tē-tiong-hái ê chē-chē só͘-chāi, boé-á thoàⁿ khì kah sè-kài pa̍t-tah. Khah kó͘-chá ê sī-chūn, mā bat ū lâng ēng lê-à-khak iah sī iâm-kak t.t. lâi chò hoè-pè.

Ēng chîⁿ lâi chò bé-bē pí-khí táu-oāⁿ ke khah lī-piān, mā ē-tàng bô siū hoè-mi̍h pún-seng bô-hoat-tō͘ koh thiah-hun ê chè-hān, mā khah bē in-ūi kāng 1 khoán mi̍h, sûi-ê ê phín-chit kap toā-sè cheng-chha lâi khí kau-liâu. Chîⁿ kā kau-e̍k ê tan-ūi piau-chún-hoà, thê-seng keng-chè hoa̍t-tōng ê hāu-lu̍t. Lâng mā thang thàu-koè lia̍p-chek chîⁿ lâi pī-pān bī-lâi ê su-iàu, sīm-chì lâu hō͘ kiáⁿ-sun-á.

Hoat-bêng gîn-kak-á kúi-ā pah tang liáu-āu, choá-phiò khai-sì hō͘ lâng ēng lâi piáu-sì ū ín lâng beh hù chîⁿ, siōng-khí-thâu sī 1 chióng chiò-jī ê khoán-sek, tē-it-tiuⁿ chiàⁿ-káng ê gîn-phiò sī tī kong-goân 600 chì 1455 tiong-kan ê Tiong-kok chhut-hiān--ê, 1660 kàu 1664 nî tiong-kan Sūi-tián mā khai-sí ìn gîn-phiò. Chóng--sī chit 2 ê lē tī hit-tong-sî lóng in-ūi boé--á khêng bô kàu gîn-kak-á thang tùi-oāⁿ choaⁿ-á chhui-hêng liáu bô kài sūn-sū. Massachusetts ê Massachusettes Oaⁿ Si̍t-bîn-tē tī 1690 nī mā hoat-hêng gîn-phiò, chit pái tō ū sêng-kong, liáu-āu gîn-phiò mā piàn-chò jú lâi jú sù-siông.

Hiān-chhú-sī, lâng koan-liām--ni̍h ê chîⁿ, hoān-sè m̄-sī si̍t-thé ê hoè-pè, tian-tó sī gîn-hâng kháu-chō lâi-té khiām tiàm tiān-náu kì-tî-thé ê sò͘-gia̍h.

Chîⁿ ê ì-sù ū-sî-chūn sī khah khoah-bīn--ê, chhin-chhiūⁿ sìn-iōng-khah, tō kiò-chò sok-ka hoè-pè.
**Hô Hôa Bûn-gí Lūi-chham** (Hàn-jī: 荷華文語類參; Hô-lân-gí: *Nederlandsch-Chineesch Woordenboek met de Transcriptle der Chineesche Karakters in het Tsiang-tsiu Dialekt*) sī Gustare Schlegel pian-choān ê Bân-lâm-gí sû-tián, ēng Hô-lân-gí siá ê, tī 1882 nî kàu 1892 nî tiong-kan, iû Hô-lân léng Ìn-tō͘-nî-se-a si̍t-bîn chèng-hú hun chò 4 pún chhut-pán khan-hêng. Chit phō sû-tián m̄-nā sī bo̍k-chiân kui-bô͘ siāng tōa ê Bân-lâm-gí sû-tián, mā sī tē-it phō ēng Se-iûⁿ gí-bûn siá ê Bân-lâm-gí sû-tián. I siu-lo̍k ê Bân-lâm-gí hong-giân sī Chiuⁿ-phó͘ tē-khu ê Chiang-chiu-ōe.

Chit pún chheh chhut-pán ê bo̍k-tek sī beh pang-chō͘ Hô-lân-lâng o̍h Bân-lâm-gí, m̄-sī hō͘ Bân-lâm-lâng o̍h Hô-lân-gí. I siu-lo̍k gí-im í Chiang-chiu-ōe bûn-giân im ûi-chú, ta̍k-ê Hô-lân-gí sû āu-piah lóng ēng Hàn-jī kap Lô-má-jī lâi kái-soeh. Tē-it chheh thâu-chêng ū ka-cho̍k chheng-ūi pió, tē-sì chheh āu-piah ū kok-miâ, siâⁿ-chhī miâ, sio̍k-gí téng hū-lo̍k, í Hô-lân-bûn kap Hàn-bûn hō͘-siong tùi-chiàu, pēng àn Lô-má-jī jī-bó sūn-sī pâi-lia̍t.
Louise Brealey (2009).
**Louise Brealey** (1979 nî 3 goe̍h 27 ji̍t chhut-sì ), mā siá-chòe **Loo Brealey**, sī chi̍t-ūi Eng-kok ê cha-bó͘ ián-goân, chok-ka kiam kì-chiá. Brealey siōng chhut-miâ ê ián-chhut kak-sek sī *Casualty* ê Roxanne Bird kap *Sherlock* ê hoat-i Molly Hooper.

Chá-nî seng-o̍ah
----------------

Brealey tī Eng-kek-lân Northamptonshire ê Bozeat chhut-sì. I bat tī Cambridge Tāi-ha̍k ha̍k-si̍p le̍k-sú, jiân-āu chiân-óng New York ê Lee Strasberg Hì-kio̍k kap Tiān-iáⁿ Ha̍k-īⁿ chiap-siū siáu-thiúⁿ-á thâu-chhiú-sai Philippe Gaulier ê piáu-ián hùn-liān.

Siá-chok
--------

Chè-chok
--------

Ián-chhut
---------

### Êng-bō͘

### Bú-tâi-kio̍k

### Hòng-sàng

Chok-phín
---------

Chham-khó
---------

1. ↑  Elizabeth Day (2012-01-22). "Louise Brealey: 'I don't think Molly is really Sherlock's type'". The Guardian. 2014-01-04 khòaⁿ--ê.
2. ↑  "Loo Brealey". Holby.tv. 2008-08-16 khòaⁿ--ê.

Gōa-pō͘
-------

* Louise Brealey ê chhòng-chok bāng-chām
Siā Soat-hông, 1944 nî.
**Siā Soat-hông** (謝雪紅; 1901 nî 10 goe̍h 17 ji̍t - 1970 nî 11 goe̍h 5 ji̍t), gôan-miâ **Siā A-lú** (謝阿女), tī Tâi-oân Chiong-hòa chhut-sì. I sī Tâi-oân Kiōng-sán-tóng kap Tiong-kok Kiōng-sán-tóng sêng-ôan, sī Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ lāi-bīn tùi-khòng Kok-bîn-tóng kun-tūi ê Jī-chhit pō͘-tūi léng-tō-chiá chi it. 

I āu-lâi tī Tiong-kok chham chi̍t-kóa Tâi-oân-lâng chò-hóe chhòng-li̍p Tâi-oân Bîn-chú Chū-tī Tông-bêng, jî-chhiáⁿ hōng sóan chò Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Chôan-kok Jîn-bîn Tāi-piáu Tāi-hōe ê Tâi-oân-séng tāi-piáu. 

Siā Soat-hông tī Hóan-iū-phài tàu-cheng sî-kî hō͘ phêng-phòaⁿ chò "iū-phài", tī Bûn-hòa Tāi-kek-bēng mā-sī hō͘ tàu-cheng ê tùi-siòng.

I chòe-āu tī Tiong-kok Pak-kiaⁿ kòe-sin.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 254787857
* LCCN: nr91020373
* ISNI: 0000 0003 7773 3694
* SUDOC: 16215139X
* NLA: 36692681
* NDL: 00693846
* NCL: 000523578

 |

 |
Sin-tek-chiu-thiaⁿ
**Sin-tek-chhī Chèng-hú** (新竹市政府) sī Tâi-oân Sin-tek-chhī chòe-ko chân-kip ê tē-hng hêng-chèng ki-koan, tī Tiong-hôa Bîn-kok Chèng-hú kè-kò͘ tiong sī séng-hat-chhī chū-tī ki-koan, tông-sî hū-chek chip-hêng tiong-iong ki-koan úi-pān sū-hāng, Sin-tek-chhī ê chū-tī kàm-tok ki-koan sī Hêng-chèng-īⁿ kok pō͘-hōe (chú-iàu sī Lāi-chèng-pō͘). Sin-tek-chhī Chèng-hú ū 15 ê it-kip tan-ūi, 6 ê só͘-sio̍k it-kip ki-koan (ū 12 ê hā-sio̍k ki-koan), 3 ê khu-kong-só͘, 15 ê só͘-sio̍k jī-kip ki-koan, 44 só͘ kok-kip ha̍k-hāu, 1 só͘ iù-tī-hn̂g.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Tiong-hôa Bîn-kok (Tâi-oân) ê tē-hng chèng-hú |
| --- |
|  |
| Ti̍t-hat-chhī | 
* Ko-hiông
* Sin-pak
* Tâi-lâm
* Tâi-pak
* Tâi-tiong
* Thô-hn̂g

 |
|  |
| Séng-hat-chhī | 
* Ka-gī
* Ke-lâng
* Sin-tek

 |
|  |
| Koān | 
* Biâu-le̍k
* Chiang-hòa
* Gî-lân
* Hoa-liân
* Hûn-lîm
* Ka-gī
* Kim-mn̂g
* Lâm-tâu
* Liân-kang
* Phêⁿ-ô͘
* Pîn-tong
* Sin-tek
* Tâi-tang

 |

 |
**Chhī-ke-chng** (市街庄) sī **chhī**, **ke** kap **chng** ê chóng-chheng, Ji̍t-pún sî-tāi Tâi-oân ê tē-hng chū-tī tan-ūi. Kî-tiong, chhī kap kūn kâng-khoán sī siat ùi chiu (州) ê ē-té ki̍p, nā **ke** kap **chng** sī kūn ē-té chi̍t ki̍p.

Chhī-ke-chng tāi-iok siong-tong Ji̍t-pún pún-thó͘ (hit-chūn kóng lāi-tē) ē chhī-teng-chhoan (市町村). Hoat-lu̍t siōng chhī chú-iàu siū Chhī-chè (市制), ke kap chng sī siū Ke-chng-chè (街庄制) kui-hoān. Chhī sī chhī-ún (市尹; 1940 nî kái chhī-tiúⁿ) lâi thóng-hat, lēng-gōa koh siat chhī-hōe; ke-chng sī ke/chng-tiúⁿ thóng-hat, ū ke-chng hia̍p-gī-hōe ê siat-tì. Chhī-hōe kap ke-chng ê hia̍p-gī-hōe gī-goân pòaⁿ-sò͘ sī soán-kí sán-seng, pòaⁿ-sò͘ sī chhī-ún kap ke-chng-tiúⁿ jīm-bēng.

Chhī-ke-chng ê chè-to͘ kap chiu-thiaⁿ lóng sī 1920 nî si̍t-si (gī-goân soán-kí sī 1935 nî khai-sí), it-tī ēng kàu chiàn-āu chhe-kî thâu chi̍t chām, in ê khu-ōe hoān-ûi mā sī āu-lâi chhī-tìn-hiong (市鎮鄉) ê ki-chhó͘.

Tī 1945 nî, thong Tâi-oân ū 11-ê chhī, 67-ê ke, kap 197-ê chng, siōng-bóe chi̍t pái kái-tōng sī 1944 nî Tâi-tang-thiaⁿ ê Pi-lâm-chng (卑南庄) hùi-chí, pēng ji̍p Tâi-tang-ke.

Chham-khó bo̍k-lio̍k
--------------------

* 中越榮二 (1937) 臺灣市制街庄制逐條解釋 (*Tâi-oân Chhī-chè Ke-chng-chè Ta̍k-tiâu Kái-sek*)
* Ông Thiam-teng (王添灯) (1931) 臺灣市街庄政之實際 (*Tâi-oân Chhī-ke-chng-chèng chi Si̍t-chè*)

Chù-kha
-------

1. ↑  Tâi-oân Chóng-tok-hú (臺灣總督府) (1945) 昭和二十年 臺灣統治槪要 (*Chiau-hô 20 Nî Tâi-oân Thóng-tī Khài-iàu*)

Siong-koan bûn-chiong
---------------------

* Ke chng siā hiong [zh]
**Lé-pài** sī chi̍t khoán sî-kan tan-ūi, tī hiān-tāi thong-iōng ê sǹg-hoat lāi-bīn, chi̍t lé-pài sī 7 kang ê ì-sù. Lâng nā kóng "lé-pài", ū-sî sī jīn-hô liân-sio̍k ê 7 kang; mā ū-sî sī kong-iōng ê sin-le̍k téng-bīn chiàu pâi ê lé-pài chiû-kî.

Gí-goân
-------

"Lé-pài" chit-ê tan-gí, sī tùi Ki-tok-kàu "chò lé-pài" ê kui-lu̍t só͘ hō--lâi. Tû-liáu "lé-pài" í-goā, "chiu" (周, 週) kap "seng-kî" (星期) mā sī kâng-khoán ì-sù.

7 kang ê miâ
------------

Chi̍t lé-pài ê 7 kang sī lé-pài-it, lé-pài-jī, lé-pài-saⁿ, lé-pài-sì, lé-pài-gō͘, lé-pài-lak, kap lé-pài-ji̍t. Thong-sio̍k it-poaⁿ tiâⁿ kóng pài-it, pài-jī kàu pài-lak; nā lé-pài-ji̍t it-poaⁿ tio̍h ka-ta kóng "lé-pài".

Tī Ji̍t-pún-oē kap Hân-kok-oē, sī ēng "chhit-iāu" (七曜), ia̍h tio̍h sī Ji̍t, Goe̍h, Hoé, Chúi, Bo̍k, Kim, Thó͘ chò 7 kang ê miâ; chhan-chhiūⁿ pài-ji̍t kiò "ji̍t-iāu-ji̍t" (日曜日), pài-it tio̍h hō "goe̍h-iāu-ji̍t" (月曜日). Chá-kî Tiong-kok mā ēng koè chit khoán hō-miâ.

Tī Oa̍t-lâm-oē, lé-pài-ji̍t sī kóng *Chủ nhật*, sī "chú ji̍t" ê í-sù; nā pài-it sī kóng *Thứ Hai*, sī "tē jī" ê ì-sù, āu-piah sòa teh sǹg.

Chit khoán ê "Chú Ji̍t" (主日) hō-miâ, oa-ná sī chi̍t kóa Ki-tok-tô͘ tùi lé-pài-ji̍t ê kiò-hoat.
**Sin-pak Sán-gia̍p Hn̂g-khu** (新北產業園區), khah-chá kiò **Gō͘-kó͘ Kang-gia̍p-khu** (五股工業區), tī Tâi-oân Sin-pak-chhī Gō͘-kó͘-khu kap Sin-chng-khu, sī Tiong-hôa Bîn-kok Keng-chè-pō͘ Kang-gia̍p-kio̍k só͘ chhòng-pān ê kok-ka-kip kang-gia̍p-khu.

Ūi-tio̍h beh chek-ke̍k hoat-tián kang-gia̍p, chhiok-chìn tē-hng hoân-êng kap hoat-tián, hit-tang-chūn ê Tâi-pak-koān Chèng-hú (taⁿ ê Sin-pak-chhī Chèng-hú) tit-tio̍h Hêng-chèng-īⁿ he̍k-chún, tī 1984 nî 1 goe̍h i-kì *Chióng-lē Tâu-chu Tiâu-lē* ê kui-tēng, khai-hoat Gō͘-kó͘ Kang-gia̍p-khu. Chi̍t hong-bīn iông-la̍p jī-têng so͘-hông-tō ê ha̍p-hoat kang-tiûⁿ thiah-chhian-hō͘ sú-iōng, chi̍t hong-bīn thê-kiong heng-pān kang-gia̍p jîn chò-ûi kiàn-chhiúⁿ iōng-tē, lâi so͘-kái kang-gia̍p iōng-tē ê su-kiû. Chhú-gōa, hit-tang-chūn ê Tâi-pak-koān Chèng-hú tī chit-ê kang-gia̍p-khu lāi siat-li̍p liáu Kang-siong Tián-lám Tiong-sim, thê-kiong chi̍t ê kok-chè-kip tián-lám tiûⁿ-tē hō͘ chāi-tē ê chhiúⁿ-siong. 2011 nî 4 goe̍h iû Sin-pak-chhī Chhī-tiúⁿ Chu Li̍p-lûn chhut-bīn hia̍p-tiau, tī hit-nî 6 goe̍h chhe 1 kái-miâ Sin-pak Sán-gia̍p Hn̂g-khu.

Sin-pak Sán-gia̍p Hn̂g-khu ê sán-gia̍p chióng-lūi kóng-hoàn, kí-hoân si̍t-phín, pháng-chit, ka-kū, ìn-soat, sok-hòa, tiān-chú, ki-hāi téng-téng lóng-chóng ū, iōng-tē chha-put-to oân-choân khai-hoat oân-pit, sin-chìn chhiúⁿ-siong chi̍t tē lân kiû. M̄-koh, chòe-kīn cha̍p tang, in-ūi sán-gia̍p choán-hêng kap gōa-î iân-kò͘, hân-tì thó͘-tē ko-ta̍t 45.92 kong-khéng, siong-tong î 2 chō Tāi-an Sim-lîm Kong-hn̂g, 5 chō Tōa Kī-tàn.
| Pòaⁿ-tō-théchong-tìchè-chō |
| --- |
|  |
| MOSFET scaling(process nodes) |
| 
* 010 µm – 1971 nî
* 006 µm – 1974 nî
* 003 µm – 1977 nî
* 1.5 µm – 1981 nî
* 001 µm – 1984 nî
* 800 nm – 1987 nî
* 600 nm – 1990 nî
* 350 nm – 1993 nî
* 250 nm – 1996 nî
* 180 nm – 1999 nî
* 130 nm – 2001 nî
* 090 nm – 2003 nî
* 065 nm – 2005 nî
* 045 nm – 2007 nî
* 032 nm – 2009 nî
* 022 nm – 2012 nî
* 014 nm – 2014 nî
* 010 nm – 2016 nî
* 007 nm – 2018 nî
* 005 nm – 2020 nî

 |
| Bī-lâi
* 003 nm – *~2022 nî*
 |
| * hián
* lūn
* pian
 |

**180 nāi-bí chè-têng** (Eng-gí: *180 nm process*), mā hō-chò **0.18 bî-bí chè-têng** (*0.18 µm process*), sī pòaⁿ-tō-thé chè-chō chè-têng ê chi̍t ê chúi-pêng, tāi-iok tī 1999 nî kàu 2000 nî chó-iū ta̍t-sêng. Che sī iû hit-tang-chūn ê léng-sian pòaⁿ-tō-thé kong-si Intel, Texas Instruments, Tâi-chek-tiān kap IBM só͘ oân-sêng. Chi̍t-kóa CPU chi̍t khai-sí sī iû chit-ê chè-têng só͘ chè-chō. Kî-tiong pau-koat Intel Pentium III chhú-lí-khì. Che sī tē-it ê kau-tō tn̂g-tō͘ pí the̍h-lâi kng-khek ê kng pho-tn̂g khah sè ê chè-têng.
Sin-ka-pho ê chhài-chhī-á.
**Chhī-tiûⁿ** sī chò seng-lí bé-bē ê só͘-chāi. Nā ū lâng ū sán-phín beh bē, in kiám-chhái tō ē siat-li̍p 1 ê chò bé-bē ê tē-tiûⁿ. Bé kap bē ê hoa̍t-tōng sī keng-chè ki-pún-tek ê ūn-chok. Tī chhī-tiûⁿ--ni̍h, kiong-kip chham su-kiû tit-tio̍h pêⁿ-pāng, kè-siàu tī chit tiong-kan thè bé kap bē ê lâng chí-sī chhut kiong-kip kap su-kiû ê chêng-hóng.

Khah khoah-bīn lâi kóng, chhī-tiûⁿ pēng bô tiāⁿ-tio̍h ài ū si̍t-thé ê tē-tiûⁿ, thàu-koè thong-sìn, pí-lūn tiān-oē, bāng-lō͘ kap thong-phoe, kāng-khoán ē-tàng chih-chiap bé-bē, te̍k-pia̍t sī kim-iông kau-e̍k, chhin-chhiūⁿ kó͘-phiò kap goā-huē t.t. ki-pún-tek tō bô kò͘-tēng ê tē-tiûⁿ teh ko͘-thong chih-chiap, chóng--sī che iû-goân sī keng-chè-ha̍k só͘ tēng-gī ê chhī-tiūⁿ ūn-chok.

M̄-nā chhī-tiûⁿ bô tiāⁿ-tio̍h ū si̍t-thé, kau-e̍k ê kheh-thé, mā hoān-sè sī bô-hêng ê ho̍k-bū iah khè-iok, che, lán iû-goân kóng-chò ū in ê chhī-tiûⁿ.

Kèng-cheng
----------

Nā chún bē-mi̍h ê lâng bô-hoat-tō͘ thê-kiong siau-hùi-chiá beh ti̍h ê mi̍h, iah-chiá-sī kè-siàu siuⁿ koân, pa̍t-ê seng-lí-lâng tō thang thê-kiong hit-ê huè-mi̍h. Tng-tong pa̍t-ê bē-mi̍h ê lâng chìn-ji̍p chit hāng mi̍h ê chhī-tiûⁿ liáu-āu, in-ūi kèng-cheng, in ē khah ài ēng khah kē ê kè-siàu lâi bē, seng-lí-lâng/bē-mi̍h ê lâng bô kah-ì kèng-cheng, in ē siūⁿ pān-hoat mài ū kèng-cheng, án-ne tō ē-tàng tit-tio̍h in goân-té bô-châi-tiāu the̍h-tio̍h ê lī-sûn, iā in-ūi án-ne, hoat-lu̍t ē kui-tēng kìm-chí siau-tû kèng-cheng ê kiâⁿ-pàng.
Chóng-pō͘ tī Bí-kok New York Chhī ê Liân-ha̍p-kok sī thong-sè-kài siōng toā ê kok-chè goā-kau cho͘-chit.
Ger van Elk, *Symmetry of Diplomacy*, 1975, Groninger Phok-bu̍t-koán (Groninger Museum) siu-tsông.
**Goā-kau** sī thoân-thé iah kok-ka tiong-kan chò tâm-phoàⁿ ê gē-su̍t kap kiâⁿ-pàng, it-poaⁿ-tek sī chí kok-chè goā-kau, iā-tō-sī thàu-koè choan-gia̍p goā-kau-koaⁿ hō͘-siong hia̍p-tiau lâi chhú-lí kok-chè koan-hē ê sū-bū, chiah-ê hē-hāng pau-koat kóng-hô, bō͘-e̍k, chiàn-cheng, keng-chè kap bûn-hoà. Kok-chè tiâu-iok tī ta̍k kok ê chèng-tī jîn-bu̍t he̍k-chún chìn-chêng, tiāⁿ-tiāⁿ sī goā-kau-koaⁿ tāi-seng thâi-khiau-chhâ.

Sû-goân
-------

"Goā-kau" chit-ê sû sī Hô chè Hàn-gí, ì-sù sī tùi goā ê kau-sia̍p iah kau-óng, nā Se-kok bûn-jī pí-lūn Eng-bûn ê "diplomacy", i ê sû-goân sī Hi-lia̍p-gí ê "diploma", chit-ê sû ê ì-sù sī "tùi-áu". Tī Kó͘-tián Hi-lia̍p-bûn--ni̍h, "diploma" sī chí pan hō͘ oân-sêng khò-têng ha̍k-si̍p ê lâng ê chèng-su, che it-poaⁿ sī tùi-áu--ê. Tī Lô-má Tè-kok ê sî-tāi, "diploma" chit-ê jī sī chí chèng-sek ê lú-hêng bûn-kiāⁿ, chhin-chhiūⁿ hiān-chhú-sî ê hō͘-chiàu, thang thong-koè sio̍k-tī tè-kok ê tō-lō͘, chit khoán lú-hêng bûn-kiāⁿ khêng-si̍t sī 2 phìⁿ ū khàm ìn ê kin-sio̍k pang. Āu--lâi, chit-ê ì-sù hùn-khoah, piàn-chò chí pa̍t-ê chèng-sek bûn-kiāⁿ, pí-lūn kap goā-kok pō͘-cho̍k chhiam-sú ê tiâu-iok téng-téng.

Se-goân 1700 nî ê sî, Hoat-kok-lâng kā in phài-khì goā-kok ê kong-sài thoân hō-chò "diplomatique" thoân, 1796 nî chit-ê jī keng-koè Edmund Burke ê sú-iōng hō͘ Eng-gí chhái-chhú, chiâⁿ-chò "diplomacy".


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Diplomacy*** |
Tī liōng-chú bu̍t-lí-ha̍k kap lia̍p-chú bu̍t-lí-ha̍k, **spin** sī ki-pún lia̍p-chú, ho̍k-ha̍p lia̍p-chú (hadron), kap goân-chú-hu̍t só͘ kōaⁿ ê chi̍t chióng lāi-chāi ê kak-ūn-tōng-liōng (角運動量). Spin chit ê sû sī túi Eng-gí ê "spin" ti̍t-chiap chioh--lâi, ì-sù sī "îⁿ-îⁿ-gô".

Spin sī liōng-chú le̍k-ha̍k tiong nn̄g chióng kak-ūn-tōng-liōng ê sī kî-tiong chi it, só͘-í ū-sî choân-chheng **spin kak-ūn-tōng-liōng**, lēng-gōa chi̍t-ê sī **kúi-tō kak-ūn-tōng-liōng** (軌道角運動量). Kúi-tō kak-ūn-tōng-liōng operator tiō siong-tong î kó͘-tián le̍k-ha̍k tiong mi̍h-kiāⁿ teh tńg-se̍h ê kak-ūn-tōng-liōng; po-hâm-sò͘ tī khong-kan tiong sûi kak-tō͘ piàn-hòa ê sî, kúi-tō kak-ūn-tōng-liōng tiō ē chhut-hiān. M̄-kò spin bô-kâng, i bô tāi-piáu lia̍p-chú si̍t-chè tī khong-kan tiong ū teh tńg-se̍h, kán-ná Tē-kiû teh chū-choán ia̍h-sī kan-lo̍k teh gô. Spin sī lia̍p-chú pún-sin só͘ kū-pī--ê, kap i ê tiān-hō, chit-liōng sio-kāng.

Tiān-chú ê spin kak-ūn-tōng-liōng ê chûn-chāi sī iû si̍t-giām thui-lūn--chhut-lâi, chhiūⁿ-kóng Stern–Gerlach si̍t-giām. M̄-kò che mā ē-sái iû lí-lūn thui-lūn--chhut-lâi, phì-lūn-kóng spin thóng-kè tēng-lí ia̍h-sī Pauli bô-chò-hóe goân-lí (Pauli 無做伙原理).

Ū chi̍t-kóa lia̍p-chú, chhiūⁿ photon, in ê spin tī sò͘-ha̍k siōng ē-tàng iōng hiòng-liōng lâi piáu-ta̍t. Kî-tha ê lia̍p-chú, chhiūⁿ tiān-chú, in ê spin ài iōng spinor ia̍h-sī bispinor lâi piáu-ta̍t.
Ing-gí Wikipedia Screenshote ê tiâu-bo̍k toh-bīn pán-ia̍h, teh 2019-nî 1-gue̍h tshe-2 ê îng-bōo tse̍t-tôo.
Tiān-náu îng-bōo tse̽t-tôo hián-sī.
**Screenshot** (îng-bōo tse̽t-tôo,  **tsiat-tôo**, îng-bōo tse̍t-tshú uē-bīn; ing-gú: screenshot, screen capture hi̍k-tsiá screen grab) sī uì tēn-náu tse̍t-tshú ê hén-sī teh îng-bōo ia̍h-sī kî-thañ hén-sī siet-pī tíng-kuân ê sī-kak iáñ-siōng. It-puañ tse̍t-tôo e-sai iû tshau-tsok hē-thóng ia̍h-sī tsuan-iōng ê tsẻt-tôo nńg-thé tse̍t-tshu, mā ē-sái lī-iōng guā-pōo siet-pī pí-lû sòo-uī hip-siòng-ki (digital camera) lâi liap-iáñ. Tse̍t-tôo mā hun tsīng-thài tsẻt-tôo kah tōng-thài tse̍t-tôo; tsīng-thài tsẻt-tôo ē-sái tit-tio̍h tsi̍t-ê tiám-tīn-tôo tóng-àn, pí-lû BMP, PNG, JPEG. Koh-lâi, teh tōng-thài tsẻt ē-sái tit-tio̍h tōng-thài ê GIF tôo-phìñ, ia̍h-sī tsi̍t-tuān iáñ-phìñ tóng-àn. Tsẻt-tôo ê bo̍k-tik it-puañ lâi-kóng sī uî-tio̍h tén-sī bóo-tsióng tsōng-thài hā ê tîng-sū kài-bīn tôo-sī, ia̍h-sī thong-sìn nńg-thé tiong bûn-gī tuì-uē ê lāi-iông, iû-hì tiûñ-kíng ê tíng-tíng.

Tse̽t-tôo ki-khá
----------------

### Sòo-uī ki-su̍t

Tē-it ê îng-bōo tse̽t-tôo sī tī 1960-nî tsó-iū sú-iōng tē-it tâi kau-hōo-sik tiān-náu tíng-kuân sóo tshòng-kiàn ê.

Tsù-kái
-------

1. ↑  North, Lauren. "What Is A Screenshot?". *TechSmith*. 19 February 2021 khòaⁿ--ê.  (Eng-gí)
2. ↑  Matthew Allen (November–December 2016). "Representing Computer-Aided Design: Screenshots and the Interactive Computer circa 1960". *Perspectives on Science*. 8 January 2017 khòaⁿ--ê.

Tsham-ua̍t
----------

* Sò͘-ūi siòng-ki (sòo-uī siòng-ki, sòo-uī hip-siòng-ki; sòo-má hip-siòng-ki, sòo-má siòng-ki; eng-gí: digital camera; hàn-gí: 數位相機, 數碼相機)

Guā-pōo lên-ket
---------------

* Print Screen for Microsoft (Eng-gí)
* Screen Capture teh DMOZ (Eng-gí)
* What is a screenshot? (Eng-gí)
Abraham Bosse oē--ê "Leviathan" ê thâu-iah chhah-tô͘.
***Leviathan, The Matter, Forme and Power of a Common Wealth Ecclesiasticall and Civil***, it-poaⁿ kiò-chò ***Leviathan***, sī Thomas Hobbes só͘ tù, tī 1651 nî chhut-pán ê chheh. I ê chheh-miâ ê ì-sù, sī "toā-hái-koài, kàu-hoē kap chhī-bîn kok-ka ê si̍t-thé, hêng-sik kap koan-le̍k". "Leviathan" chit-ê sû, sī ùi Kū-iok Sèng-keng lāi-té tùi toā-hái-koài ê hō-miâ ín--lâi-ê. Chit pún chheh thó-lūn siā-hoē kap ha̍p-hoat chèng-hú ê kiat-kò͘, hō͘ lâng tòng-chò sī siā-hoē khè-iok lí-lūn siōng chá mā siōng ū éng-hióng-le̍k ê tù-chok--ni̍h ê 1 pún. I ê chhut-pán-chiá sī Andrew Crooke, iā tō sī Andrew Crooke and William Cooke hoé-kì ê 1 ê. 

Tī chit pún chheh--ni̍h, Thomas Hobbes chú-tiuⁿ ài ū siā-hoē khè-iok, kap 1 chióng choa̍t-tùi chú-koân ê thóng-tī, i tī chheh--ni̍h siá-kóng hùn-loān kap lāi-chiàn, iā tō sī kap chū-jiân chōng-thài hām i chhut-miâ ê kek-giân *Bellum omnium contra omnes* ("lóng-chóng ê lâng tùi lóng-chóng ê lâng ê chiàn-cheng") sio-siâng ê chhú-kéng, kan-taⁿ ē-tàng thàu-koè ū-la̍t ê tiong-iong chèng-hú lâi phiah-bián. In-ūi án-ne, Hobbes kū-choa̍t jīn-hô tùi siā-hoē khè-iok ê hoán-poān koân, chit-ê koan-tiám tī āu--lâi hō͘ John Locke siu-siah, m̄-koh siū Jean-Jacques Rousseau ê î-hō͘.

Goā-pō͘ liân-kiat
-----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikisource ū koan-hē pún bûn-chiong ê goân-sú bûn-pún:
**en:Leviathan** |

* *Leviathan* chhâ Project Gutenberg
* Free audio version of books 1 and 2 of *Leviathan* from LibriVox
* *Leviathan*, choân-bûn kap PDF pán-pún
* oregonstate.edu soàⁿ-téng choân-bûn
* earlymoderntexts.com khah hó tha̍k ê pán-pún
* gradesaver.com hō͘ ha̍k-seng khoàⁿ--ê soat-bêng kap hun-sek
Lîm Seng-siông (chiàⁿ-chhiú-pêng)
**Lîm Seng-siông** (林生祥, Kheh-gí Pheng-im: Limˇ Senˊ Xiongˇ; 1971 nî 11 goe̍h 25 ji̍t chhut-sì ) sī Ko-hiông-koān Bí-lông-tìn (taⁿ--ê Ko-hiông-chhī Bí-lông-khu)--ê Kheh-ka chhòng-chok koa-chhiú. Bat chhòng-li̍p Koan-á Im-ga̍k-kheⁿ (觀子音樂坑), āu-lâi piàn-chò Kau-kong ga̍k-thoân (交工樂團)), lo̍h-boé tī Seng-siông kap Hiā-iô-kheⁿ 3 (生祥與瓦窯坑3), Seng-siông kap Ga̍k-thoân, í-ki̍p Seng-siông Ga̍k-tūi.

The̍h-tio̍h Kim-khek-chióng--ê Choè-ka Chok-khek-jîn kap Hui (非) Liû-hêng Im-ga̍k Chok-phín Lūi (類) Choè-ka Chè-chok-jîn--ê chióng, Tē 54 Kài Kim-má-chióng--ê Choè-ka Goân-chhòng Tiān-iáⁿ Im-ga̍k Chióng kap Choè-ka Goân-chhòng Tiān-iáⁿ Koa-khek Chióng téng chióng-hāng.

Pōe-kéng
--------

Lîm Seng-siông ko-tiong tùi Tâi-lâm Jī-tiong pit-gia̍p, tāi-ha̍k tī Tām-kang Tāi-ha̍k oân-sêng i ê ko-téng kàu-io̍k ha̍k-ūi. Tī thak tāi-ha̍k ê sî-chūn, i chhòng-li̍p Koan-chú Im-ga̍k-kheⁿ ga̍k-thoân, tī lāi-té tôaⁿ gih-tah kiam chò chú-chhiùⁿ. Chheh thak liáu i to̍h tńg--khì kò͘-hiong Bí-lông, goân-lâi ê Koan-chú Im-ga̍k-kheⁿ ga̍k-thoân kái-cho͘ chò Ōaⁿ-kang Ga̍k-tūi (Kau-kang Ga̍k-tūi), i tī lāi-té tû-liáu kâng-khoán tôaⁿ gih-tah kap chhiùⁿ-koa, mā koh kiam tôaⁿ goe̍h-khîm kap sam-hiân. Āu-lâi, Ōaⁿ-kang Ga̍k-tūi mā kái-sòaⁿ, Lîm Seng-siông ōaⁿ cho͘ chi̍t-ê ga̍k-thoân kiò Seng-siông kap Hiā-iô-kheⁿ 3, i tī lāi-té tôaⁿ gih-tah koh chhiùⁿ-koa, ga̍k-thoân bóe-á ū hoat-piáu chi̍t tiuⁿ choan-chip, "Lîm-àm."
Sái teh Tâi-pak-chhī Koân-chian-lō͘  ê To̍k Tâi Huē suan-thuân tshia-tuī (hip teh 2007-nî )
**To̍k-li̍p Tâi-uân Huē** (To̍k Tâi Huē; poj: To̍k Tâi Hoē; hàn-gú: Taiwan Independence Association (TIA)) Tâi-uân to̍k-li̍p ūn-tōng thuân-thé tsi-it, iû Sú-bîng tsāi 1967-nî 6-gue̍h 30-li̍t teh Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ tshòng-li̍p-ê. Tû-liáu tsú-tiuñ Tâi-uân bîn-tso̍k tsú-gī, kian-tshî Tâi-uân to̍k-li̍p kiàn-kok guā; mā-sī Tâi-to̍k ūn-tōng tiōng khah tsio khuàñ ê tsó-phài lōo-suàñ tsi thuân-thé, kiông-tiāu siā-huē tsú-gī tsi̍t-ê tsú-tiuñ.

Tsù-kái
-------

1. ↑  一九九○年代的基層臺獨運動－一個社會運動的觀點 Archived 2014-02-01 at the Wayback Machine. 國史館學術集刊, 2004

Tsham-ua̍t
----------

* Tiong-kok hîng-tōng kè-oē [en] (Tiong-kok hîng-tōng kè-uē/China Initiative)
* Thài-khong thàm-chhek-khì (thài-khong thàm-tshik-khì; eng-gí: space probe)
* Thài-iông hē gōa hêng-chheⁿ (Thài-iông hē guā hîng-tsheⁿ; eng-gí: exoplanet, extrasolar planet)
* Chai-hô [zh] (tsai-hô)
* Pornolab.net [ru]

Guā-pōo lên-ket
---------------

* To̍k-li̍p Tâi-uân Huē kuan-hong bāng-tsām: íng-uán ê kik-bīng-tsiá: Sú-bîng kah To̍k-li̍p Tâi-uân Huē
Tâi-oân-lâng Chhut-sì-nî (-年) tùi chhù-lāi sú-iōng giân-gí pí-lē--ê tō-pió. Pún-thó͘ gî-giân kiong-tông-thé ū kái-iōng Tâi-oân Hoâ-gí (nâ-soàⁿ)--ê chhu-sè (趨勢).  
*Chu-liāu goân: Hêng-chèng-īⁿ Chú-kè Chóng-chhù 2010 Nî Jîn-kháu kap Chū-the̍h Phó͘-cha*
Eng-kok Cornwall-gí choán kàu Eng-gí--ê piàn-hoà-tô
**Giân-gú Choán-î** (言語轉移, Eng-gí: language shift), chí 1 ê gí-giân kiong-tông-thé (speech community) kâng-chê kái ēng pa̍t-khoán gí-giân--ê hiān-siōng. Thong-siông lia̍h-choè "tē-ūi koân"--ê giân-gí khah ún-tēng, sim-chì chhú-tāi lia̍h-choè "tē-ūi kè"--ê.

Lē
--

* Tâi-oân:
	+ Tâi-oân Goân-chū-bîn Gí→Hàn-gí
	+ Kheh-gí→Hô-ló-oē (Éng-chēng-hiong téng ūi--ê Hô-ló-kheh)
	+ Pún-thó͘ gí-giân→Hoâ-gí (Chiàn-āu--ê Kok-gí Ūn-tōng)
* Eng-kok kap Ài-ní-lân: Hái-tó Celt Gí→Eng-gí
* Ji̍t-pún: Ainu-gí, Liû-kiû-gí→Ji̍t-gí

Chham-khó
---------

* Gí-giân sí-bông
* Sí-gú (死語)
* Gí-giân ho̍k-heng
**Tè-kok-chú-gī** sī 1 chióng kok-ka ê chèng-chhek iah-sī kóng su-sióng. Chhái-chhú chit-khoán chèng-chhek ê kok-ka, ūi-tio̍h beh hoat-tián pún-kok ê bîn-cho̍k-chú-gī, bûn-hoà, chong-kàu kap keng-chè thé-hē, sīm-chì kāng-sî sī ūi-tio̍h beh tit-tio̍h sin ê léng-thó͘ kap thian-jiân chu-goân, choaⁿ-á thàu-koè kun-sū chhiú-toāⁿ, chek-ke̍k-tek chhim-lio̍k pa̍t-ê bîn-cho̍k kap kok-ka.

Chit-ê gí-sû goán-té sī chí chū 19 sè-kí tiong-kî khí-kó͘, chhú î-bîn chò chú-iàu bo̍k-tek, khì chhim-chiàm si̍t-bîn-tē ê hêng-tōng, m̄-koh chit-chân le̍k-sú ì-gī lia̍h-goā, chit-ê sû mā tiāⁿ-tiāⁿ hō͘ lâng the̍h lâi tī bûn-ha̍k-tek iah chèng-tī-tek ê hùn-toā-chú-gī chò siu-sû ê sú-iōng.

Tû-khì it-poaⁿ ê iōng-hoat, Vladimir Lenin in-ūi si̍t-bîn-tē koh hun-koah só͘ chō-sêng kiông-kok tiong-kan ê chhiong-tu̍t, hi-bāng liân-ha̍p kiōng-sán-chú-gī kek-bēng ê li̍p-tiûⁿ, tī 1916 nî só͘-siá ê Tè-kok-chú-gī Lūn lāi-té, ū kóng-tio̍h "chiâⁿ-chò chu-pún-chú-gī siōng-koân kai-toāⁿ ê tè-kok-chú-gī", lâi thó-lūn 20 sè-kí chho͘-kî kah hit-chūn ê hoat-tián, chóng--sī ùi So͘-liân pang-pāi kah taⁿ, chiàu i só͘ kóng ê chē-chē būn-tê siat-tēng ē sán-seng ê hiō-kó tit-tio̍h chiâⁿ--ê si̍t-chāi chin chió, iā lán teh sú-iōng tè-kok-chú-gī chit-ê gí-sû ê sî, tio̍h chiaⁿ chù-ì i tī Marx-Lenin-chú-gī--ni̍h ū i te̍k-sû tēng-gī ē khah hó.
**Iô-kún-ga̍k** sī 1950 nî-tāi tiong-kî tī Bí-kok chhut-hiān ê liû-hêng im-ga̍k khoán-sek. Goân-té ê Eng-gí siá-chò *Rock and Roll* ia̍h-sī *Rock'n'Roll*. Chit-ê sû it-poaⁿ-tek beh soat-bêng goân-khí-thâu, sī ēng "iô" (*rock*) kap "liàn/kún" (*roll*) lâi piáu-hiān im-ga̍k ê khí-lo̍h kap liâu-phah, m̄-koh khêng-si̍t che pún-té sī Bí-kok o͘-lâng ê sio̍k-gí, ì-sù sī sèng-kau he̍k-chiá-sī thiàu-bú.

*Rock and Roll* mā kán-séng kóng *Rock*. Chit-ê kóng-hoat chū iô-kún-ga̍k tú khí-ki ê sî-chūn tō ū lâng leh ēng--ah. 1960 nî-tāi *Rock* ê kóng-hoat piàn phó-phiàn, *Rock and Roll* tian-tó khah hán kóng. Chóng--sī hiān-chhú-sî 2 chióng lóng iáu ū teh sú-iōng.

Iô-kún-ga̍k í-keng thoàⁿ khì Bí-kok í-goā ê só͘-chāi, put-chí-á sî-kiâⁿ, āu--lâi sán-seng chē-chē hun-ki, chóng-hō-miâ lâi kóng, phó-thong kiò-chò *rock*. Iô-kún-ga̍k sù-siông ū koa-sû, pán-liâu ki-pún-siōng sī ka-kiông āu-phek-ūi ê boogie-woogie bu-lù-suh. Kiông-phek chha-put-to lóng ū lang-kó͘ (*snare drum*) ê kó͘-siaⁿ.

Kó͘-tián ê iô-kún-ga̍k ián-chàu, ū 1 ki ia̍h 2 ki tiān-gí-tah (1 ki chhoā-thâu, 1 ki chò pán-liâu), 1 ki kē-im tiān-gí-tah, kap 1 chou kó͘. Khí-bó͘ mā tiāⁿ ka--ji̍p-lâi chò-hoé. Nā 1950 nî-tâi chá-kî ê iô-kún-ga̍k, khah chia̍p ēng sa-khú-sú-hóng chhoā-thâu, kah 1950 nî-tāi tiong-kî, chiah hō͘ gí-tah thè-oāⁿ--khì. Koh khah chá-kî, tī iô-kún-ga̍k hoat-chó͘ ê khoán-sek--ni̍h, kǹg-khîm chiah sī chhoā-thâu ê ga̍k-khì, sū-si̍t-siōng, iô-kún-ga̍k ê kin-té sī 1940 nî-tāi tī Bí-kok im-ga̍k chiàm-thâu-ūi ê toā-ga̍k-thoân ê boogie-woogie kǹg-khîm ián-chàu.

Iô-kún-ga̍k chha-put-to tī choân-sè-kài lóng siū-tio̍h hoan-gêng, iā chū-án-ne tùi siā-hoē ū chám-jiân toā ê éng-hióng. I í-keng m̄-sī tan-sûn ê im-ga̍k khoán-sek, chìn-chi̍t-pō͘-tek, i éng-hióng lán ê seng-oa̍h hong-sek, sî-kiâⁿ chhu-sè, thài-tō͘, kap gí-giân.

Rock genre
----------

* Glam rock
* Hard rock
* Progressive rock
* Punk rock
* New wave
* Grunge
* Heavy Metal
* Rocabilly