recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Khí-pún-chit** (齒本質; *dentin*) koh kiò-chò **chhiūⁿ-gê-chit** (象牙質) sī chhùi-khí ê chú-iàu pō·-hūn, i-ê lāi-bīn-pêng sī khí-chhòe-khiuⁿ, tī khí-koan i-ê gōa-bīn-pêng sī khí-iū-chit, tī khí-thâu i-ê gōa-bīn-pêng sī khí-kut-chit. Khí-pún-chit ê kài-hòa têng-tō· kap ngē-tō· pí khí-iū-chit khah-kē, sek-tī khah n̂g, bô thàu-bêng, inorganic sêng-hun tāi-iok 70%, chú-iàu sī hydroxyapatite. Khí-pún-chit bi̍t-pò· pêng-hêng pâi-lia̍t ê khí-pún-chit sió-kńg (dentinal tubule), ùi tiong-sim ê khí-chhóe-khiuⁿ hiòng-gōa hok-siā. Khí-pún-chit sió-kńg lāi-bīn ū ùi khí-chhóe-khiuⁿ lâi ê odontoblast ê process, odontoblast ū kám-kak sîn-keng sè-pau ê process hun-pò·, só·-í khí-pún-chit ū sîn-keng kám-kak, tùi gōa-lâi ê sio-léng, hòa-ha̍k he̍k-chiá bu̍t-lí-ha̍k chhì-khek ē-ū hoán-èng. 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Gê-khí kái-phòa-ha̍k |
| --- |
|  |
| Beng-miâ-hoat | 
* Glossary of dentistry
* Universal Numbering System

 |
|  |
| Lâng ê chhùi-khí | 
* Éng-kiú-khí
	+ Mn̂g-khí
	+ Kak-khí
	+ Sió-āu-chan
	+ Āu-chan
* Ni-khí

 |
|  |
| Siōng-go̍k-kut ê chhùi-khí | 

|  |  |
| --- | --- |
| Mn̂g-khí | 
* Chiàⁿ-mn̂g-khí
* Lateral incisor
* Canine

 |
|  |
| Sió-āu-chan | 
* First premolar
* Second premolar

 |
|  |
| Āu-chan | 
* First molar
* Second molar
* Tē-3 tōa-kiū-khí

 |

 |
|  |
| Hā-go̍k-kut ê chhùi-khí | 

|  |  |
| --- | --- |
| Mn̂g-khí | 
* Central incisor
* Lateral incisor
* Canine

 |
|  |
| Sió-āu-chan | 
* First premolar
* Second premolar

 |
|  |
| Āu-chan | 
* First molar
* Second molar
* Tē-3 tōa-kiū-khí

 |

 |
|  |
| Chhùi-khí ê kok-pō͘-hūn | 

|  |  |
| --- | --- |
| Crown | 
* Cusp
	+ Cusp of Carabelli
* Zuckerkandl's tubercle

 |
|  |
| 
* Khí-chhoé
* Kin-kńg tī-liâu
	+ Apical foramen

 |
|  |
| 
* Cementoenamel junction
* Khí-iū-chit
* Dental-enamel junction
* Khí-pún-chit
* Dental papilla

 |
|  |
| 
* Mamelon

 |
|  |
| 
* Dental alveolus

 |

 |

 |
**Iàm-hūn lú-sèng** (Eng-gí: *Misogyny* he̍k-chiá sī  *Misogynism*), á-sī **iàm-lú chú-gī** (厭女主義) sī tùi lú-sèng--ê khì-hiâm kap oàn-hūn, khì-hiâm cha-bó͘--ê chiū sī **iàm-hūn lú-sèng chiá** (iàm-lú chú-gī-chiá, *Misogynist*).

Kin-kù lú-khoân lí-lūn, thong sè-kài chē-chē bûn-hoà lóng ū chit khoán hiān-siōng, tì-kàu tùi lú-sèng--ê sèng-pia̍t kî-sī (*sexism*), pō-le̍k, í-ki̍p kheh-thé-hoà (bu̍t-hoà ,*objectification*, chiū sī kā lia̍h-chò mi̍h-kiāⁿ).

Chit ê chú-gī hō͘ lú-sèng iàm-hūn ka-kī iah-sī kî-tha lú-sèng, tùi ka-tī lú-jîn--ê seng-hūn kap sin-thè khiàm sìn-sim, mā tì-sú iàm-chia̍h-pēⁿ (*anorexia*, ià-siān chia̍h--ê chèng-thâu), ut-chut (*depression*) téng chi̍t-pēⁿ.

Gí-goân
-------

Eng-gí "misogyny" sī ùi Kó͘ Hi-lia̍p-gí μισογυνία ‎(*misogunía*) choán--lâi, thang thiah-chò μισέω (*miséō*, goá thó-iàm) kap γυνή ‎(*gunḗ*, cha-bó͘).

Hoâ-gí mā ū "siû(kiû)-lú" (仇女, *chóunǚ*, siû-hūn lú-sèng) chit ê bāng-lō͘ iōng-gí.

Ji̍t-gí tû-liáu ū "lú-sèng hiâm-ò͘" (女性嫌悪, *zyoseiken'o*) chit-ê hàn-jī-sû, mā ū pún-thó͘--ê hô-gí (和語) 女嫌い (*onnagirai*, ià cha-bó͘) , goā-lâi-gí ミソジニー (*Misozinî*). Ji̍t-pún lû-sèng chú-gī siā-hoē-ha̍k-ka Siōng-iá Chhian-ho̍k-chú (上野千鶴子) tiō ū hun-sek iàm-hūn lú-sèng--ê chheh "女嫌い".

Kí-lē
-----

Kó͘-chá Tiong-kok ū "hông-gân hō-súi [zh]" chit ê sêng-gú, khan-thoa kun-ông sin-piⁿ--ê cha-bó͘ sī bông-kok téng chai-ē--ê ē-kin (禍根). Kó͘-hi-lia̍p tiat-ha̍k-ka Aristotle mā ū "cha-bó͘ khah-su cha-po͘"--ê oē.

Chit-koá chong-kàu kap bîn-sio̍k iā ū lia̍h-chún lú-sèng ē "oè-soè" gî-sek, mi̍h-kiāⁿ, iah-sī chio chai-lām--ê kìm-kī (禁忌), pí-lūn lú-sèng m̄-hó kiâⁿ-chûn téng.

Bāng-lō͘ siōng iā ū chin chē iàm-hūn lú-sèng--ê oē. Pí-lūn Tiong-kok tī 2013 nî, tùi Hái-thian Sēng-giân [zh] chhia-chhí (奢侈) seng-oa̍h tián-lám thàu--chhut-lâi--ê sek-chêng sū-kiaⁿ, hō͘ bāng-lō͘ ke le̍k-tê-piáu [zh]" chit ê mē chá-bó͘ bē bah-thé ké chheng-sûn--ê sû. Koh ū iong "o͘ bo̍k-ní"--ê hêng lâi pí-lūn lú-sèng sió-im-tûn (*labia minora*) tńg-o͘, lāi mē lú-sèng îm-loān hòng-tōng.

Lēng-goā tī Tâi-oân BBS PTT téng lūn-toâⁿ, mā ū "bé-lō͘ sam-pó" (-三寶) khau-sé lû-jîn kap lāu-lâng ē lām-sán sái-chhia, gûi-hāi tō-lō͘ an-choân. Koh ēng "ti-bó" (bó--ê ti) lâi mē hőng khoàⁿ-chò hêng-ûi m̄-chai kiàn-siàu--ê lú-sèng, mā tī 2016 nî chó-iū chó͘-chit hi (虛)--ê chong-kàu "ti-bó-kàu" (Hoâ-gí: 母豬教 *mǔzhūjiàu*) lâi sio-kap phì-siùⁿ lú-sèng.

Ū--ê gē-bûn chok-phín mā ū-lâng jin-ûi khoàⁿ-khin cha-bó͘-lâng--ê só͘-chāi. Niccolò Machiavelli tī *Lūn Livy Lô-má-sú*  (*Discourses on the First Ten Books of Titus Livy*) jīn-ûi ài kā lâm-chú kap lú-chú hun-pia̍t giâm-giâm hān-chè tī chèng-tī kap ka-têng 2 ê keh-tn̄g--ê só͘-chāi.

Chham-khó
---------

* sèng-pia̍t kî-sī
* lâm-chun-lú-pi
* lú-sèng chú-gī
4 ki iá-kiû pāng
**Iá-kiû pāng** (*baseball bat*) sī chi̍t ki tī iá-kiû pí-sài tiong sú-iōng ê bo̍k-chè he̍k-chiá kim-sio̍k-chè ê ku̍t-liu kùn-á, the̍h-lâi kòng iû tâu-chhiú tâu-chhut ê iá-kiû. Àn-chiàu kui-chek, iá-kiû pāng siōng-chho͘ pō͘-hūn ê ti̍t-kèng bōe-ēng chhiau-kòe 2.75 eng-chhùn, tn̂g-tō͘ iā bōe-ēng chhiau-kòe 42 eng-chhùn (1,100 mm). Sui-jiân tī le̍k-sú siōng, bat ū chiap-kīn 3 pōng (1.4 kg) iá-kiû pāng chûn-chāi, m̄-koh hiān-kim ê kiû-pāng thong-siông lóng sī 33 ong-su (0.94 kg), siōng-ke iā chí-ū 34 ong-su (0.96 kg) chì 36 ong-su (1.0 kg).

Su̍t-gí
-------

Sui-jiân iōng kùn-á kòng kiû sī chi̍t ê chin kán-tan ê kài-liām, m̄-koh kiû-pāng soah sī chi̍t ê siōng-tùi ho̍k-cha̍p ê mi̍h-kiāⁿ. Iá-kiû pāng ê kò͘-chō sī keng-kòe chin téng-chin ê tiau-khek kòe-têng, hō͘ táⁿ-kek-chiá ē-ēng khoài-sok hui-pāng, jî-chhiáⁿ tī thê-kiong lêng-liōng ê tông-sî iā î-chhî sin-thé ê pêng-hêng. Kiû-pāng ē-ēng pī hun-chò kúi-nā-ê pō͘-hūn. ***Barrel*** sī kiû-pāng chho͘-khoah ê pō͘-hūn, iā chiū sī kòng kiû ê só͘-chāi. Kin-kì *barrel* ê kò͘-chō kah hui-pāng ê hong-keh, siōng sek-ha̍p kòng kiû ê só͘-chāi hō-chò **tiⁿ-bi̍t tiám** (*sweet spot*). *Barrel* ê bóe-liu pō͘-hūn m̄-sī tiⁿ-bi̍t tiám ê hun-pò͘ só͘-chāi, pī kán-tan hō-chò kiû-pāng ê ***top***, ***end*** ia̍h-sī ***cap***. *Barrel* ē chiām-chiām piàn sán, chòe-āu piàn-sêng **pèⁿ** (*handle*) ê pō͘-hūn. Pèⁿ ê pō͘-hūn chin sán, án-ne táⁿ-kek-chiá chiah ē-sái khin-sang ak tī chhiú-thâu.

Siong-koan
----------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***iá-kiû pāng*** |

Chham-khó
---------

1. 1 2  Jenn Zambri. "Size Matters: Top 10 "Biggest" In MLB History". *Bleacher Report*. 13 September 2015 khòaⁿ--ê.
| ?Hyaenidae |
| --- |
|
|  |
| *Crocuta crocuta* |
|
| Hoà-chio̍h hoān-ûi |
| Miocene chá-kî - hiān-sî |
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Chordata |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Mammalia |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Carnivora |
| A-bo̍k: | Feliformia |
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | **Hyaenidae**Gray, 1821 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
| Hiān-sî chûn-chāi ê sio̍k |
| * *Crocuta*
* *Hyaena*
* *Proteles*
 |
| Siâng-ì-miâ |
| * Protelidae Flower, 1869
 |

**Haiena** (Hyaenidae) sī Carnivora-ba̍k ē-kha ê chi̍t-ê kho, o̍ah-tāng ê só͘-chāi pau-koat A-chiu chham Hui-chiu. Hiān-sî chûn-chāi ê bu̍t-chéng ū 4 khóan, kî-tiong 2-ê sī Hyaena-sio̍k; 1-ê sī Crocuta-sio̍k; koh ū 1-ê sī Proteles-sio̍k.

Sui-jiân Hyaenidae ê gōa-piáu khòaⁿ-khí-lâi chham Canidae-kho ê tōng-bu̍t chin sêng, m̄-koh Hyaenidae chit-ê kho ê koan-hē kap Herpestidae-kho khah chiap-kīn. In ê thâu-chêng-kha pí āu-piah-kha khah tn̂g.
Hî-tî-hiong  
魚池鄉|  |
| Ki-pún chu-liāu |
| Jîn-kháu | 17,267 (2010 nî 7 goe̍h) |
| Hō͘-sò͘ | 5,794 |
| Biān-chek | 121.3735 km² |
| Hêng-chéng koán-lí |
| Téng-kip | Hiong |
| Téng-koân | Lâm-tâu-koān |
| Ē-té | 13 chhoan |
|

Hî-tî-hiong
**Hî-tî-hiong** (魚池鄉) sī Tâi-oân Lâm-tâu-koān ê 1 ê hiong. chia siōng chhut-miâ ê sī jit-goa̍t-thâm, tiāⁿ-tiāⁿ lâng lâi leh iû-lám ê só͘-chai. goân-té chia sī goân-chū-bîn, "Thau", seng-oa̍h ê só͘-chai. tē-hng só͘ kóng ê gí-giân iā sī "Thau" ê gí-giân.

le̍k-sú
-------

kin-kù tē-hng ê thoân-soat, "Thau" siōng chá sī tùi A-lí-san hiah(in ê ōe hō-chò 'arithan / 'ari a hundun) lâi ê. chhàm Cou pí khí-lâi, Thau ê jîn-kháu bô chē, m̄-ko bîn-cho̍k ê DNA koh chè-tián, gí-giân téng-téng ê bûn-hòa thoân-thóng lóng chin bô-kâng.

### ko͘-chá sî-tāi

tī ū le̍k-sú kì-lo̍k chìn-chêng, tiàm chit-má ê hī-tī-hiong tē-khu, chá tō ū jîn-lūi tī chia oa̍h-tāng, seng-oa̍h. 1900 nî, hit-chūn Ji̍t-pún sî-tāi lâi tī tâi-oân ê khó-kó͘ ha̍k-chiá tī chúi-siā kap chu-á-san(chit-má tī jit-goa̍t-thâm tiong-ng ê sió-soaⁿ, Thau ê ōe hō-chò lalu) hoat-hiān chi̍t-kóa ke-si, khòaⁿ khí-lâi sī iōng chio̍h-thâu-á chè-chō ê mi̍h-kiāⁿ, ū ê kan-tan, chho͘-siap, ū-ê jīn-chin bôa kòe, ke khah iù-lō͘. sòa-lo̍h-lâi tī 1955, chi̍t cho͘ lâi-chū tâi-tāi(tâi-oân tāi-ha̍k) kap lâm-tâu bûn-hiàn úi-oân-hōe ê khó-kó͘ thoân-tūi lâi chiah ê lalu, chúi-siā, bûn-bú biō, koh chheng-liông soaⁿ-lok ê thâm piⁿ gián-kiú. khioh ū chhiau-kòe chi̍t chheng kiāⁿ ê chio̍h-thâu-á ke-si hām hûi-á. che lóng chèng-bêng tio̍h goân-té tī chiah ê goân-chū-bîn tī chio̍h-khì sî-tāi í-keng siong-tong chìn-pō͘, iā-ū to̍k-li̍p ê seng-oa̍h cho͘-chit. 

siōng-chá ū gōa-lâng lâi kàu chit-má ê lâm-tâu-koān chiah ê kì-lo̍k sī 17 sè-kí bóe, ùi tiong-kok lâi ê, sèⁿ lîm, sī Tēⁿ-sêng-kong ē-kha ê chi̍t-ê chiong-kun. hit-chūn i chhōa chi̍t-tīn lâng khì tī chit-má ê táu-la̍k hiah khai-khún. liáu-āu, chhōa tīn koh lâi kàu kin-á-ji̍t ê tek-san hiah hoat-tián. m̄-ko kin-kù tong-sî ê kì-lo̍k, bô lâi kàu chit-má ê hì-ti-hiong tē-khu. 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Lâm-tâu-koān ê hêng-chèng-khu |
| --- |
|  |
| Koān-tī só͘-chāi：Lâm-tâu-chhī |
|  |
| Chhī | Lâm-tâu-chhī |  |
|  |
| Tìn | Chháu-tūn-tìn **·**  Chi̍p-chi̍p-tìn **·**  Po͘-lí-tìn **·**  Tek-san-tìn |
|  |
| Hiuⁿ | Bêng-kan-hiong **·**  Chúi-lí-hiong **·**  Hî-tî-hiong **·**  Jîn-ài-hiong **·**  Kok-sèng-hiong **·**  Lo̍k-kok-hiong **·**  Tiong-liâu-hiong **·**  Sìn-gī-hiong |

 |

1. ↑  《魚池鄉誌·地理篇》. 南投縣魚池鄉公所. 2001
Lí Kong-chiân
**Lí Kong-chiân** (李光前, 1893 nî ~ 1967 nî ), Hok-kiàn Chôan-chiu Lâm-oaⁿ lâng. Chāi-seⁿ ê sî, sī Tang-lâm-a Tn̂g-lâng siā-hōe seng-lí-kài ê chhōa-thâu-lâng, Sin-ka-pho **Lâm-ek Chhiū-leng Kong-si** ê chhòng-pān-jîn. Li kong-chiân bat chò-kòe **Má-lâi-a Tiong-hôa Chóng-siong-hōe** chú-se̍k kah **Sin-ka-pho Tiong-hôa Chóng-siong-hōe** chú-se̍k. 1964 nî Má-lâi-se-a chòe-ko gôan-siú sù hō· Lí--sian-siⁿ **P. M. N.** (Panglima Mangku
Negara; hō·-kok chiong-kun) ê kong-êng chheng-hō.

Kiû-ha̍k
--------

Lí Kong-chiân chhut-sī ti Lâm-oaⁿ-kōan **Phû-chhiûⁿ**-hiong (南安县芙蓉乡), chò gín-á sî-tāi, i tī ka-hiong ê Hàn-o̍h-á tha̍k-kòe nn̄g-saⁿ-nî chu (chheh), hit-ê sî-chūn in lāu-pē tòe lâng kòe-hoan khì Sin-ka-pho chò sió-pún seng-lí. 10 hōe hit-nî, i ôan-á tòe lāu-pē khì Hoan-pêng, tī hia tha̍k-ôan sió-ha̍k. Kàu-kah 15 hōe hit-1-nî, hit-sî ê Sin-ka-pho **Tiong-hôa Chóng-siong-hōe** chú-se̍k chàn-chō· i tò-tńg-khì Tiong-kok Lâm-kiaⁿ **Kì-lâm O̍h-tn̂g** ha̍k-si̍p. 1911 nî, Lí Kong-chiân khó-ji̍p Pak-kiaⁿ **Chheng-hôa O̍h-tn̂g**, lō·-bóe iū-koh chóan-ha̍k khì Tông-san (唐山) **Lō·-khòng Choan-bûn O̍h-tn̂g** (āu-lâi kiò-chò Kau-thong Tāi-ha̍k ). Bô-gî-gō· soah-lâi tú-tio̍h Tiong-kok hoat-seng Sin-hāi kek-bēng, o̍h-tn̂g thêng-khò. Ko·-put-jî-chiong, Lí Kong-chiân chôaⁿ tò-tńg-khì Sin-ka-pho, bô-lōa-kú i iū-koh khó-ji̍p Sin-ka-pho chèng-hú chhòng-pān ê **Chhek-liông Choan-kho Ha̍k-hāu**.

Keng-siong
----------

Chiâⁿ-lâng liáu-āu, Lí Kong-chiân hōaⁿ-tiāⁿ sìn-sim, kiâⁿ-ji̍p seng-lí lō·. Lí Kong-chiân chò seng-lí ū 1-ê phiat-pō·, to̍h-sī bān-hāng tāi-chì kah lâng po̍ah-sìn-iōng, i chhòng-li̍p ê **Lâm-ek Chhiū-leng Kong-sī** (南益树胶公司), keng-le̍k kòe **sè-kài keng-chè gûi-ki** kah kāng hâng-gia̍p chi-kan kek-lia̍t ê kèng-cheng, iu-gôan tn̂g-kî Ōng-phà-phà. I ê seng-lí ná chò ná tōa, kong-si chin kín to̍h hoat-tián chiaⁿ-chòe Tang-lâm-a it-lia̍p-it ê tōa-hêng khì-gia̍p, keng-êng ê hōan-ûi chú-iàu pau-koat **chhiūⁿ-ni hn̂g, chhiūⁿ-ni ka-kang-chhiúⁿ, ông-lâi hng, ông-lâi ka-kang-chhiúⁿ**. Che í-āu, Lí Kong-chiân mā chiâⁿ-chò sòa Tân Kah-kiⁿ chi-āu ê **chhiūⁿ-leng tāi-ông** (橡胶大王), **Hôa-siong siú-hù kah chhōa-thâu-lâng**.

Kòng-hiàn
---------

Lí Kong-chiân sī Tân Kah-kiⁿ ê kiáⁿ-sài. Kah i ê tiūⁿ-lâng kāng-khóan, Lí Kong-chiân mā-sî 1-ê jia̍t-sim hû-tî kàu-io̍k sū-gia̍p ê seng-lí-lâng, chêng-āu tī kò·-hiong Lâm-oaⁿ-kōan khai-pān chin chōe ha̍k-hāu.
Kelly Preston (2018)
**Kelly Preston** (1962 nî 10 goe̍h 13 ji̍t – 2020 nî 7 goe̍h 12 ji̍t), pún-miâ **Kelly Kamalelehua Smith**, sī chi̍t ūi Bí-kok ê cha-bó͘ ián-oân kiam má-toh. I tī chhiau-kòe 60 phō iáⁿ-sī chok-phín tiong chhut-ián, pau-hâm *Mischief* (1985), *Twins* (1988), *Jerry Maguire* (1996), kap *For Love of the Game* (1999). I hām John Travolta tī 1991 nî kiat-hun. 2020 nî 7 goe̍h 12 ji̍t, khak-chín ni-gâm ê nn̄g nî āu, i tī Florida Clearwater ê chhù lāi kòe-sin, hiáng-nî 57 hòe.

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Kelly Preston*** |

* Official website
* Kelly Preston tī Bāng-lō͘ Tiān-iáⁿ Chu-liāu-khò͘
* Kelly Preston at AllMovie

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 2661619
* LCCN: no99044061
* ISNI: 0000 0000 8350 8096
* GND: 142296864
* SUDOC: 167558153
* BNF: cb13943493m (data)
* BIBSYS: 1060760
* NLA: 40033932
* NKC: xx0040652
* BNE: XX1066848

 |

 |
tóng-àn:Tân Ka-kiⁿ.jpg
**Tân Ka-kiⁿ** (陳嘉庚, pún-lâi ê miâ sī **Tân Kah-kiⁿ** 陳甲庚 Tan Kah Kee, 1874 nî 10 go̍eh 21 hō chhut-sì, 1961 nî 8 go̍eh 12 hō koè-sin), chó·-ke Hok-kiàn Tâng-oaⁿ-kōan Chi̍p-bí-chhng. 17 hòe ê sî-chūn, Tân Ka-kiⁿ kòe-hoan khì Sin-ka-pho, tī in lāu-pē Tan Ki-pek keng-êng ê bí-tiám-á o̍h chò seng-lí. 1904 nî, chhù-lāi seng-lí pāi, Tan Ka-kiⁿ taⁿ-khí tiông-sin chín-chok ka-gia̍p ê tàⁿ-thâu, i tiû-pī chu-kim, khui ōng-lâi chhiúⁿ ( chhiáng ) kah chhiū-liⁿ hn̂g, tiōng-tiám hoat-tián chhiū-liⁿ kang-gia̍p kah hái-ūn hâng-gia̍p. I ê kut-la̍t phah-piàⁿ, tī āu--lâi tit-tio̍h hù-kùi. 1925 nî Tan Kah-kiⁿ ê chu-sán chhiau-kòe 1200-bân ( Sin-pē ?? Bí-gôan?? Tiong-kok chóa-jī?? ), piàn-sîng chá-kî Tang-lâm-a siā-hōe kang-siong-kài ê niá-thâu-lâng.

Ōan-chō· kàu-io̍k sū-gia̍p
--------------------------

Ē-mn̂g Toā-o̍h Tân Ka-kiⁿ siōng
Tân Ka-kiⁿ sian-siⁿ tī-leh phah-piàⁿ sū-gia̍p ê tông-sî, chek-ke̍k thui-tōng kah thê-chhiòng kok-bîn kàu-io̍k. Ūi-tio̍h beh pôe-ióng ē-1-tāi, i hē-lāt khui o̍h-tn̂g (ha̍k-hāu), hoat-tián kàu-io̍k sū-gia̍p. Tī Sin-ka-pho, ùi 1907 nî kàu-kah 1947 nî, lóng-chóng 40 nî ê lāi, Tan Ka-kiⁿ châiⁿ-āu kiân-tì Tō-lâm, Ài-tông, Chiông-hok, Chiông-pún 4-keng sió-ha̍k, Hôa-kiâu tiong-ha̍k, Lâm-iûⁿ su-hoān kah Hôa-kiâu lú-chú tiong-ha̍k téng-téng ha̍k-hàu. Tân Ka-kiⁿ ê kàu-io̍k kòng-hiàn chú-iàu Tī Bân-lâm, 1913 nî kàu 1920 nî, i tī ka-hiong Tâng-oaⁿ Chi̍p-bí chêng-āu khai-pān 1-keng sòa 1-keng ê o̍h-tn̂g, āu--lâi thóng-chheng "Chi̍p-bí Ha̍k-chhun "(hiān-chú-sî, kàu-ha̍k ê kui-bô· pau-hâm sió-ha̍k, tiong-ha̍k kah tāi-ha̍k). Che-í-gōa, Tan Kah-kiⁿ sian-seⁿ iū-koh tī 1921 nî tiàm Ē-mn̂g tó khai-pān chhut-miâ ê Ē-mn̂g Tāi-ha̍k. Tan--sian-siⁿ tùi Hā-tāi ê ti̍t-chia̍p châi-bū chi-oân ū kah 16 nî hiah-nī kú. 

Sui-liân, Tan Ka-kiⁿ ê khì-kia̍p tī 1930 nî liáu-āu kiâⁿ-kàu bóe-lō·, m̄-koh i hit-chióng "kheng-ka heng-ha̍k, li̍p-chì ūi kiáⁿ-sun hiō-tāi "ê cheng-sîn ē éng-góan hō· chôan sè-kài ê lâng o-ló kah kìng-tiōng.

Ōan-chō· Tiong-kok khòng-ji̍t chiàn-cheng
-----------------------------------------

Tû-liáu thê-chhiòng kàu-io̍k í-gōa, Tân Kah-kiⁿ sian-siⁿ iū-koh chek-ke̍k chham-ka siā-hōe kái-chìn, chhut-la̍t kái-siān tn̂g-lâng siā-hōe (唐人社会) ê chó·-chit kah chok-hong, thê-chiông siā-hōe chû-siān sū-gia̍p. Tiong-kok khòng-ji̍t chiàn-cheng hit-chūn, Tân--sian-siⁿ sì-kòe cháu-chông, kiò kòng-tāi hoan-pêng tn̂g-lâng khiā chhut-lâi kā Tiong-kok tàu-saⁿ-kāng, chhut-chîⁿ kah chhut-la̍t kā Tiong-kok kun-tūi kah jîn-bîn daù-kha-chhiú.

Kòe-sin
-------

Chi̍p-bí
1961 nî 8 go̍eh 12 hō, Tân Kah-kiⁿ lāu sian-siⁿ tī Pak-kiaⁿ 1-keng peⁿ-īⁿ ( i-kóan ) kòe-sin , hòe-siū 87 hòe. Kòe-sin liáu-āu, tng-sî ê Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok chèng-hú tài-liām Tân Kah-keⁿ kui-sì-lâng ūi Tiong-hôa bîn-cho̍k hù-chhut ê úi-tāi kòng-hiān, chuan-kang iōng "kok-chòng "ê lé-sò· ūi i tsut-suaⁿ, kah Tân kah-kiê ê sīn-khu ūn tńg-lái i ê chó·-ke Hok-kiàn Tâng-oaⁿ Chi̍p-bí, tâi tī chhut-miâ ê hong-kèng khu Kah-kiⁿ kong-hn̂g lâi-té.
**Khí-hōaⁿ-iām** (*gingivitis*) he̍k **khí-gîn-iām** sī chhùi-khiuⁿ ōe-seng chò-liáu bô-hó tì-sú chhùi-khí sì-chiu ê khí-hōaⁿ hoat-iām. Chit-ê hoat-iām ê chêng-hêng sī ē siau-sit--ê, chí-iàu chhùi-khiuⁿ ōe-seng chò hō· hó-sè. Sú-iōng khí-bín lù chhùi-khí, kap sú-iōng khí-sòaⁿ chheng khí-phāng, sī ûi-hō· chhùi-khiuⁿ ōe-seng siāng-hó ê hoat-tō·.

### Goân-in

Khí-hōaⁿ-iām siang-chāi sī chhùi-khí sè-liáu bô chheng-khì só· ín-khí. Chhùi-khí nā sé bô chiâu-choân, khí-khún-pan lia̍p-chek, kiat-kó chhì-khek khí-hōaⁿ. Khí-khún-pan ê sè-khún kap i sán-seng ê to̍k-sò· (*toxin*) ín-khí khí-hōaⁿ chéng-tōa, hoeh-sio̍h-sûn-khoân chēng-ka, sek-chúi piàn âng, téng-téng hoat-iām ê chèng-thâu. Khí-hōaⁿ-iām mā-ū-khó-lêng hō· kòe-tō· lù-chhùi-khí he̍k sú-iōng khí-sòaⁿ bô sè-jī lâi ín-khí. Thn̂g-jiō-pēⁿ (*diabetes mellitus*) khòng-chè liáu bô-hó kap cha-bó-lâng ū-sin (*pregnancy*) ho-lu-bong sit-tiâu ē sú-tit khí-hōaⁿ piàn bín-kám, kēng-ka gâu hoat-iām. Chheng-chhun-kî (*puberty*) ê ho-lu-bong kái-piàn mā-ē hō·-lâng khah-gâu-ū khí-hōaⁿ-iām. Chhùi-khí pâi-lia̍t bô-chiàⁿ, thiⁿ-pó·-bu̍t chho·-chhò ê pian-iân, bô-ha̍h-su he̍k bô chheng-khì ê ké-chhùi-khí lóng-ē chēng-ka khí-hōaⁿ-iām ê hûi-hiám. Phenytoin kap pia̍h-ūn-io̍h (*birth control pills*), mā-ē ín-khí khí-hōaⁿ chéng-tōa.

### Chèng-chōng

Khí-hōaⁿ-iām ê chèng-chōng pau-koah ū:

* Khí-hōaⁿ chéng-tōa
* Chhùi-pòa
* Khí-hōaⁿ hoán chhim-âng
* Khí-hōaⁿ kim-ku̍t
* Khí-hōaⁿ bong--tio̍h ē thiàⁿ, bô bong bē thiàⁿ.
* Khí-hōaⁿ gâu lâu-hoeh, liân kheng-kheng sé-chhùi mā-ē.

### Ī-hông

Khí-hōaⁿ-iām ē-tit thàu-kòe ta̍k-kang ê chhùi-khiuⁿ ōe-seng khang-khòe lâi ī-hông, pau-koah lù-chhùi-khí kap sú-iōng khí-sòaⁿ.

### Tī-liâu

Gê-i-su ē thè lí sé-chhùi-khí chheng-tû khí-tái kap chheng-kiat khí-hōaⁿ, put-jî-kò, kò-jîn ta̍k-kang ê chhùi-khiuⁿ ōe-seng khang-khòe chò-ū hó-sè chiah-sī tiōng-tiám, chiah ē-tàng ī-hông khí-hōaⁿ-iām ê koh-hoat-seng. Ū sa̍t-khún he̍k e̍k-khún kong-hāu ê lo̍k-chhùi-chúi kan-taⁿ kiàn-gī tī te̍k-sû ê chōng-khóng chi-hā té-chiām kî-kan lâi sú-iōng, bô kiàn-gī pêng-siông-sî--á lâi tn̂g-kî sú-iōng.
Khí-lông

  

**Khí-lông** he̍k **khí-thò**, chèng-sek miâ-chheng sī **kò·-tēng kio̍k-pō· ké-chhùi-khí** (*fixed partial denture*), sī khí-kho-i siat-kè kap khí-bô· ki-su̍t-goân chè-chō ê ké-chhùi-khí. Chit-má koh-ū CAD-CAM ki-hâi ē-tàng chò khí-lông. 

Khí-lông ē-sái sī kui-ki kim-sio̍k ê, kim-siok sio hûi-á ê (*porcelain fused to metal, PFM*), he̍k kui-ki hûi-á ê. Kim-sio̍k ē-saí sī kùi kim-sio̍k (*noble metal*) he̍k ki-té kim-sio̍k (*base metal*); kùi kim-sio̍k hâm-ū n̂g-kim, pe̍h-kim, kap pa-kim (*palladium*); ki-té kim-sio̍k chú-iàu sī ni-ke-luh (*nickel*) kap chromium. Kùi kim-sio̍k the̍h-kiong khah-hó ê chū-chō (*casting*) cheng-bi̍t-tō·, kah hûi-á ê kiān-kiat (*bonding*) mā khah-hó; bô-hâm ni-ke-luh, bē ín-khí in-ūi ni-ke-luh ê kòe-bín-hoán-èng. Kui-ki hûi-á ê khí-lông ē-sái sī feldspar hûi-á, lithium disilicate, a-lu-mi hûi-á, he̍k zirconia. Kui-ki lóng hûi-á ê khí-lông tī kiông-tō· chit hong-bīn khah-bô kàu, kah ū kim-sio̍k chò-té--ê bē-pí--chit, m̄-koh khah bí-koan hó-khòaⁿ.
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  Chu-chúPek-ka |
| --- |
|  |
| Jû-ka |
|  |
| Tō-ka |
|  |
| Hoat-ka |
|  |
| Be̍k-ka |
|  |
| Bêng-ka |
|  |
| Im-iông-ka |
|  |
| Chhiòng-hêng-ka |
|  |
| Cha̍p-ka |
|  |
| Lông-ka |
|  |
| Sió-soat-ka |
|  |
| Peng-ka |
|  |
| * hián
* lūn
* pian
 |

 |

**Tō-ka** (道家), he̍k-chiá **Ló-Chong su-sióng** (老莊思想), sī Tiong-kok Chu-chú Pek-ka lāi tiōng-iàu ê su-sióng ha̍k-phài chi-it, tī Chhun-chhiu Chiàn-kok sî-tāi í Ló-chú kap Chong-chú chò tāi-piáu. Se Hàn chho͘-kî, Hàn Bûn-tè kap Hàn Kéng-tè í Tō-ka su-sióng tī-lí kok-ka, hō͘ jîn-bîn thang ùi Chîn-tiâu ê khok-chèng tiong hiu-ióng-seng-sek, le̍k-sú-siōng hō-chò Bûn-Kéng chi tì. Lo̍h-bóe, Jû-ka ha̍k-chiá Táng Tiōng-su hiòng Hàn Bú-tè thê-chhiòng "to̍k chun Jû-su̍t" (獨尊儒術) ê chèng-chhek, Tō-ka chiông-chhú chiâⁿ-chò hui-chú-liû ê su-sióng. Sòng-tiâu í-āu, Chu-chú-ha̍k heng-khí, to̍k-li̍p ê Tō-ka su-sióng ki-pún-siōng í-keng bô-chûn-chāi ah.

Tō-ka sui-jiân bô khì hō͘ koaⁿ-hong chhái-la̍p, tān-sī iu-goân kè-sio̍k tī Tiong-kok kó͘-chá su-sióng ê hoat-tián tiong, pān-ián tio̍h tiōng-iàu ê kak-sek. Gūi-Chìn hiân-ha̍k kap Sòng-Bêng lí-ha̍k lóng ke-kiám iông-ha̍p tio̍h Tō-ka su-sióng. Hu̍t-kàu thoân-ji̍p Tiong-kok liáu-āu, Siân-chong ê hoat-tián mā siū-tio̍h Tō-ka ê éng-hióng kap khé-hoat.
**Tō-hâng** (Eng-gí: navigation) thê-kiong ūi-tì ê chu-sìn hō· lâng, iā-sī-kóng chhia, chûn, hui-hêng-ki, oē-chheⁿ téng-téng ê mi̍h-kiāⁿ, hō· in ē-tàng chai-iáⁿ ka-tī tī-leh siáⁿ-mi̍h só·-chāi. Chai-iáⁿ ūi-tì liáu-āu, tio̍h ē-tàng koat-tēng sòa--lo̍h-lâi ài tùi tó-ūi kiâⁿ chiah ē-sái ta̍t-kàu bo̍k-te̍k-tē.

Chū kó·-chá í-lâi, jîn-lūi to̍h sú-ióng kok-chióng ê hong-hoat lâi khak-tēng ka-tī ê ūi-tì.

Tē-phiau tō-hâng
----------------

Àn-chiàu tē-bīn siōng ê te̍k-sû bo̍k-phiau, ē-tàng koat-tēng kā-tī ê ūi-tì. Pí-lūn-kóng, khòaⁿ-tio̍h bó· chi̍t-lia̍p soaⁿ-thâu, to̍h chai-iáⁿ í-keng lâi-kàu bó· chi̍t-ê só·-chāi. Che sī chin kó·-chá, mā chin kán-tan ê tō-hâng hong-sek.

Sió-hêng ê hui-hêng-ki mā ū lūi-sū ê hong-hoat. Hui-hêng-goân àn-chiàu tē-bīn ê thih-lō·, hô-chhoan, he̍k-chiá-sī kî-tha ê tē-siōng-bu̍t lâi hui-hêng. Kiàn-tio̍k-bu̍t ê chhù-téng iû-chhat tōa-hêng ê jī-thé ah-sī hû-hō, hui-hêng-goân poe-kàu hia to̍h chai-iáⁿ kàu--ah. Che sī khah-chá Bí-kok kok-lāi hâng-kong iû-kiāⁿ ūn-sàng ê hong-hoat.

Thui-soàn tō-hâng
-----------------

Thui-soàn tō-hâng(Eng-gí: Dead reckoning, DR) sī chin kó·-chá ê tō·-hâng hong-hoat. Iû ūn-tōng-ha̍k ē-sái chai-iáⁿ, ūi-tì, sok-tō· kap ka-sok-tō· ū bi̍t-chhiat ê koan-hē:

{\displaystyle {\vec {v}}={\frac {d{\vec {p}}}{dt}},{\vec {a}}={\frac {d{\vec {v}}}{dt}}}

Tī chia, {\displaystyle {\vec {p}}} sī ūi-tì, {\displaystyle {\vec {v}}} sī sok-tō·, {\displaystyle {\vec {a}}} sī ka-sok-tō·, {\displaystyle t} sī sî-kan.

Só·-í, chí-iàu chai-iáⁿ chi̍t-khai-sí ê ūi-tì (chhut-hoat ê tē-tiám), phòe-ha̍p ūn-tōng ê sok-tō·, khòaⁿ sī keng-kòe lōa-chē sî-kan, tio̍h ē-sái **thui-soàn** (kó·-kè) chhut bo̍k-chiân ê ūi-tì.

Thian-bûn tō-hâng
-----------------

Thain-bûn (Eng-gí: celestial) tō-hâng mā sī chin kó·-chá to̍h ū ê tō-hâng hong-sek. Chú-iàu sī 15 sè-kí bóe-kî, Au-chiu ê Phû-tô-gê lâng só· hoat-tián--chhut-lâi-ê.

Koan-chhat tiⁿ-téng ê thian-thé, pí-lūn-kóng ji̍t-thâu, go̍eh-niû, Bak-kek-chheⁿ, ah-sī kî-tha ê chheⁿ-chō, to̍h ē-sái tāi-khài chai-iáⁿ ka-tī ê hūi-tō·.

Bû-soàn-tian tō-hâng
--------------------
**2009 nî liû-hêng-sèng kám-mō͘ (liû-kám) toā-liû-hêng** chí 2009 nî 4 goe̍h tī México hoat-hiān ê sin-hêng liû-hêng-sèng kám-mō͘ pēⁿ-to̍k. WHO tī hit nî 6 goe̍h 11 soan-pò͘ í-keng ha̍h toā-liû-hêng ê tēng-gī, kàu kah 7 goe̍h chhe in-ūi oe̍h--tio̍h ê jîn-sò͘ siuⁿ chē, tō bô koh-chài sûi-ê tui-chong.

2010 nî 8 goe̍h, WHO soan-pò͘ sè-kài toā-liû-hêng kiat-sok. Tùi 2009 nî 6 goe̍h liáu-āu ê 1-tang lāi, ū 214-ê kok-ka hoat-kiàn pēⁿ-lē, chō-sêng thong sè-kài siōng-bô 18000 lâng sí-bông.

Pēⁿ-to̍k
--------

Chit-ê pēⁿ-to̍k sī A hêng H1N1 liû-hêng-sèng kám-mō͘ ê sin ki-in chó͘-ha̍p. Thâu-khí-seng lia̍h-chò sī tan-sûn ê ti-liû-kám ê 1 chióng, só͘-í hō-chò "ti-liû-kám", mā in-ūi án-ne, ín-khí chi̍t-koá tē-hng khai-sí thâi ti-á, kìm chia̍h ti-bah. Chóng--sī āu--lâi hoat-kiàn chit ê pēⁿ-to̍k thàu-lām jîn-lûi liû-kám, khîm-liû-kám kap ti-liû-kám 3 chióng, kî-tiong ti-liû-kám pēⁿ-to̍k ê sêng-hun siāng chē. Ūi beh hām kùi-cheh-hêng (seasonal) ê A hêng H1N1 ū khu-pia̍t, jī-chhiáⁿ phiah-khui tùi ti-liû-kám ê gō͘-hoē, WHO āu--lâi chú-koat kā hō chò H1N1/09 toā-liû-hêng-sèng pēⁿ-to̍k (pandemic H1N1/09 virus). 

Sin liû-kám pēⁿ-to̍k ê thoân-jiám-la̍t bē-su khah iâⁿ it-poaⁿ ê kùi-cheh-sèng liû-kám.

Lîm-chhn̂g piáu-hiān
--------------------

Kap it-poâⁿ ê kùi-cheh-sèng liû-kám chha-put-to. Cheng-chha ūi-tn̂g ê chèng-thâu káⁿ-na khah chia̍p ū.

Chín-toān
---------

Siāng ē-khò-tit ê kiám-giām sī RT-PCR. Lîm-chhn̂g khah chia̍p iōng khoài-sok liû-hêng-sèng kám-mō͘ khòng-goân kiám-cha (rapid influenza antigen tests), he̍k-chiá sī khoàⁿ lîm-chhn̂g.

Tī-liâu
-------

Bo̍k-chêng jīn-ûi oseltamivir, zanamivir ū-hāu. Lēng-goā thê-kiong chi-chhî-sèng ê liâu-hoat kap chiam-tùi pèng-hoat-chèng tī-liâu.

Ū-hō͘
-----

Tî-liáu México í-goā, tāng-chèng (serious cases) kap sí-bông-lu̍t kái-sêng kap kùi-cheh-sèng liû-kám beh kâng, phēng khîm-liû-kám kē.

Chham-khó
---------

1. ↑  Gilmour H, Hofmann N (2010). "H1N1 vaccination" (PDF). *Health Reports*. **21** (4): 63–9. PMID 21269013.
A common Toothbrush

**Khí-bín** (齒敏) sī the̍h-lâi sé-chhùi lù chhùi-khí ê ke-si. Tī kó·-chá, sè-kài kò-tē tio̍h-ū lâng the̍h chhūi-á ê iù-ki, pō· tī chhùi lâi lù chhùi-khí. Koh-ū the̍h baking soda he̍k chalk lâi tàu lù--ê. 

Kīn-kù American Dental Association, tē-1 ki ê khí-bín sī hoat-hiān tī 1498 nî Tang-hong ê China, he sī sú-iōng ti-chiah ê chang-mo· tàu-tī tōng-bu̍t kut-ki chò--ê. Tī Se-hong, ài kàu tē-17 sè-kí chiah chhut-hiān ū khí-bín, kàu tē-19 sè-kí chiah tauh-tauh sî-kiâⁿ--khí-lâi. (Tī Au-chiu, Roma sî-tāi tio̍h-ū khai-sí sú-iōng chho·-pò· lù chhùi-khí ê kì-lo̍k). Tī 1938 nî, DuPont kong-si sú-iōng jîn-kang ha̍p-sêng ê châi-liāu, it-poaⁿ sī nylon, chhú-tāi tōng-bu̍t chang-mo· lâi chè-chō khí-bín. Tē-1 ki nylon chang-mo· ê khí-bīn tī 1938 nî, 2 goe̍h 24 khai-sí chiūⁿ-chhī hoàn-bē. 

Tâu-1 ki tiān-tōng khí-bín miâ-kiò *Broxodent* sī Squibb Pharmaceutical tī 1959 nî American Dental Association ê 100-chiu-nî sî thui-chhut. 

Sú-iōng khí-bín sî siang-chāi ē sūn-soah sú-iōng khí-ko, che chí-sī koàn-sì, m̄-sī it-tēng ài-ū. 

Chòe-kīn siāng-sin hêng ê khí-bín sī im-pho khí-bín (*sonic toothbrush*)

Gōa-pō· liân-kiat
-----------------

* Footnote of History: The Toothbrush
Iá-pek-ha̍p ha̍k-ūn (1990/3/18)
**Iá-pek-ha̍p ha̍k-ūn** (野百合學運), iā hō-chò **saⁿ-goe̍h ha̍k-ūn** (三月學運), sī chi̍t tiûⁿ hoat-seng tī 1990 nî (3 goe̍h 16 chì 22 hō) ê Tâi-oân ha̍k-seng ūn-tōng. Tī chit pái ê ūn-tōng tiong, jîn-sò͘ siōng-chē ê sî-chūn ū chiong-kīn 6,000 ūi lâi-chū choân-kok kok-tē ê tāi-ha̍k-seng chham-ú. Ha̍k-ūn ê ūn-tōng chú-iàu sī tī Tiong-chèng Kì-liām-tn̂g (Chū-iû Kóng-tiûⁿ) chēng-chō piáu-ta̍t khòng-gī; in thê-chhut kái-sàn Kok-bîn Tāi-hōe, hòe-tû Lîm-sî Tiâu-khoán, chiau-khai kok-sī hōe-gī kap chèng-keng kái-kek sî-kan-pió (政經改革時間表) 4-tōa sò͘-kiû. Che m̄-nā sī Tâi-oân chiàn-āu í-lâi siōng-tōa ê chi̍t tiûⁿ ha̍k-seng ūn-tōng, tùi Tâi-oân ê bîn-chú chèng-tī hoat-tián ū siong-tong thêng-tō͘ ê éng-hióng. Chit chhù ha̍k-seng ūn-tōng lo̍h-bóe iû sî-jīm chóng-thóng Lí Teng-hui si̍t-hiān sêng-lo̍k lâi kiat-sok; pau-hâm chiau-khai kok-sī hōe-gī, hòe-tû Lîm-sî Tiâu-khoán, chiong-kiat bān-liân kok-hōe, hō͘ Tâi-oân bîn-chú chìn-ji̍p sin ê kai-toāⁿ.
**Hîm** sī 1988 nî Hoat-kok ê kàm-tok Jean-Jacques Annaud phah ê tiān-iáⁿ, loē-iông kin-kù Bí-kok chok-ka James Oliver Curwood ê 1 pún siáu-soat. Chit-chhut tiān-iáⁿ ê ián-oân, pāu-koat jîn-lūi chāi-lāi, lóng bô kah-jōa kóng-ōe. Khoàⁿ-·khí·lâi kan-ná sī chiâⁿ-sı̍t tī soaⁿ-nâ-lāi hoat-seng ê tāi-chì, khêng-sı̍t tōng-bu̍t ê ián-chhut sī khoaⁿ-khoaⁿ-á siat-kè kòe-·ê, hō͘ i ū gí-jîn-hòa ê ì-gī. Phah-phìⁿ ê tōe-tiám tī Bí-kok.

Kio̍k-chêng
-----------

***Sè-jī! Sòa--lo̍h-lâi ū kóng tio̍h kò·-sū ê ke̍k-chêng!***
1-chiah hîm-bó chhōa i ê hîm-á-kiáⁿ teh chia̍h phang-bı̍t, bô-tiuⁿ-tî soah hō͘ soaⁿ-téng lak-·lo̍h·lâi ê tōa-chio̍h-thâu cheng-·sí. Hîm-á-kiáⁿ khì se̍k-sāi 1-chiah hō͘ la̍h-jîn phah-tio̍h-siong ê hîm-kang, 2-ê piàn-chò hó-pêng-iú. Hîm-kang kā io-chhī, pó-hō͘. La̍h-jîn bô phah-tio̍h hîm-kang, m̄-kam-goān, tńg-·khì chhōa káu koh lâi. Hîm-á-kiáⁿ hông lia̍h-·khì chhī 1-mî, keh-tńg-kang 1-ê la̍h-jîn bô-chah-chhèng khì tú-tio̍h hîm-kang, hîm-kang bô kā-·i, kan-taⁿ tùi i tōa-siaⁿ jiáng, kan-ná teh kā kà-sī. Chit-ê la̍h-jîn chin kám-sim, bô beh koh kā thâi, ta̍k-ke chio-chio-·leh tńg-·khì, hîm-á-kiáⁿ mā pàng-i-khì.

Tāu-tì-sek
----------

* Hîm-kang ōe chia̍h hîm-á-kiáⁿ.
* Ián hîm-kang ê Bart sī Hollywood chhut-miâ ê tōng-bu̍t bêng-chhiⁿ, phah kòe chiâⁿ-chōe tiān-iáⁿ, 2001 nî khang-khòe ê sî kòe-sin. I sī 1 chiah Kodiak chong-hîm.

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

*Hîm* teh IMDb
| ?Lêng-géng |
| --- |
|
|  |
| Lêng-géng-châng ê kóe-chí |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Sapindales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Sapindaceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Dimocarpus* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***D. longan*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Dimocarpus longan***Lour. |
|
|
|
|

**Lêng-géng** (**lêng-kéng**) sī chhut-sán tī tang-a ê kóe-chí. Tiāⁿ-tiāⁿ chham-tī thng, tiám-sim lāi-té. Lêng-géng seⁿ-chòe îⁿ-îⁿ. Ū chi̍t-têng kāu-kāu, sió-khóa tēng-tēng, chang-sek (ka-pi-sek) ê khak. Lêng-géng ê kóe-chí-bah pe̍h-pe̍h, nńg-nńg koh chúi-chúi. Lāi-té koh pau chi̍t-lia̍p o·-sek ê chí. Lêng-géng pha̍k-ta liáu piàn lêng-géng-koaⁿ. Lêng-géng-koaⁿ tiāⁿ-tiāⁿ hông tòng-chòe pó͘-io̍h iá-sī hàn-io̍h ê io̍h-châi. Lêng-géng kap nāi-chi chha-put-to tâng-sî chhut.

Chām-gōa liân-kiat
------------------

* NutriBase Glossary: Fruits


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Dimocarpus longan*** |
Kū-tâi-phiò 10-bān kho͘
**Kū-tâi-phiò** (舊臺票), chèng-sek miâ-chheng sī **Tâi-pè Tūi-oāⁿ-koàn** (臺幣兌換券), sī Tiong-hoâ Bîn-kok Hêng-chèng-īⁿ tī 1946 nî siū-khoân úi-thok Tâi-oân Gîn-hâng tī Tâi-oân hoat-hêng ê gîn-phiò. Hit-tang-chūn siong-tùi Ji̍t-pún sî-tāi ê Tâi-oân Gîn-hâng-koàn sī "sin-tâi-phiò". Lo̍h-bóe tī 1949 nî 6 goe̍h 15 hō hoat-hêng Sin-tâi-phiò, só͘-í che chiū chiâⁿ-chò "Kū-tâi-phiò".

Tī tit-tio̍h chèng-sek siū-koân chìn-chêng, Tâi-oân Gîn-hâng tī 1946 nî 5 goe̍h 22 hō hoat-hêng Ku-tâi-phiò. Goân-chho͘ kan-na hoat-hêng 1 kho͘, 5 kho͘ kap 10 kho͘ ê gîn-phiò; 9 goe̍h 1 hō, hoat-hêng 50 kho͘ kap 100 kho͘ ê gîn-phiò; lo̍h-bóe koh in-ūi bu̍t-kè pho-tōng, hoat-hêng 500 kho͘ kap 1000 kho͘, sīm-chí kàu 1-bān kho͘ ê gîn-phiò; lēng-goā, sui-jiân bô chin-chiàⁿ hoat-hêng, tān-sī mā í-keng ìn-chè 100-bān ê gîn-phiò. Tī chìn-hêng pè-chè kái-kek liáu-āu, chiah ēng 4-bān oāⁿ 1 kho͘ ê hong-sek hoat-hêng Sin-tâi-phiò.

Siong-koan
----------

* Tâi-oân Gîn-hâng-koàn
* Sin-tâi-phiò
**Tân Ho̍k-chì** (陳復志; 1911 nî - 1947 nî) Sam-bîn-chú-gī Chheng-liân-thoân Ka-gī-hun-thoân chú-jīm. Khì Ka-gī Ki-tiûⁿ kóng-hô ê sî hōng lia̍h-khì, tī Ka-gī-chhī chhèng-sat.

Tân Ho̍k-chì, Ka-gī-chhī lâng, Ji̍t-pún ê Tāi-sêng Tiong-ha̍k chhut-giap āu, in-uī put-boán Ji̍t-pún thau cháu khì Tiong-kok, khó ji̍p khì Pó-teng Kun-hāu Kang-peng-kho. Tiong-Ji̍t chiàn-cheng chò káu tiong-hāu hù-thoân-tiúⁿ. Chiàn āu poàⁿ-soaⁿ--á Lí Iú-pang (李友邦) phài i lâi chò Sam-bîn-chu-gī Chheng-liân-thoân Ka-gī-hun-thoân chu-jīm. I lóng sī í *Tiong-kok kek-bēng kun-jîn* lâi chu-chheng, lóng sī chhēng Tiong-kok kun-ho̍k.

Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ hoat-seng liáu-āu, Ka-gī sêng-li̍p *Ka-gī Sam-jī chhú-lí Uî-goân-hoē* kap *Ka-gī Hông-uī Su-lēng-pō͘*, i hōng thui-sak chò chu-jīm-uî-goân kiam su-lēng. M̄-ko nn̄g kang liáu-āu i chiū bì-khì--lâi bô ko chhut-bīn. Kho-lêng sī hō͘ lâng kóng sī poàⁿ-soaⁿ--á, bô sek-ha̍p koh chò-loh--khì.

Ka-gī Chuí-siōng Ki-tiûⁿ kóng-hô ê sī, i hōng kiò khì chò tāi-piáu. 12 ê lâng khì hōng lia̍h khì 9 ê, i chiū án-ne lâi hi-seng.
Heroin ê hòa-ha̍k kò͘-chō.
**Heroin** ("Óa-im: "*he-ló-ìn*""), hàn-jī-sek im-e̍k-gí **hái-lo̍k-in** (海洛因; -eng 英), chi̍t khoán sio̍k-jîn-oē sī "**sì-hō-á**", hòa-ha̍k-sek C21H23NO5, sī chi̍t chióng iōng mô͘-hui ha̍p-sêng ê lūi-a-phiàn (opioid) bâ-io̍h, ē-tàng chòe chí-thiàⁿ téng hāu-iōng, ū chin kôan ê ki-hōe hō͘ sú-iōng-chiá sán-seng giâm-tiōng ê i-lōa kap nāi-siū-sèng. Kìm-tn̄g chèng-chōng ū put-an, lâu-kōaⁿ, phái-phî-khì, ià-si̍t, kiuh-kin téng-téng.

Liû-thong
---------

Heroin chit khoán io̍h-á tú tī 1900 nî-tāi chhut-hiān ê sî-chūn, sī hông tòng-chò chí-thiàⁿ sêng-io̍h (over-the-counter) teh bē--ê. Kin-á-ji̍t pún io̍h bô siaⁿ-mi̍h chèng-tong ê tī-liâu sú-iōng, sī Bí-kok ê tē-1 lūi (schedule 1, siāng koân kip) koán-chè ê io̍h-phín, kaⁿ-taⁿ tī lîm-chhn̂g ián-kiù téng-bīn ū ha̍p-hoat ê lī-ēng.

Siū koán-chè ê tông-sî, i tī thong-sè-kài sī chi̍t hāng siā-hōe kap kiān-khong būn-tê.

Lī-iōng hong-sek
----------------

Heroin khah lân tùi siau-hòa-tō khip-siu, it-poaⁿ sú-iōng-chiá sī keng-kòe chēng-me̍h chù-siā (intravenous injection) ēng heroin; mā ū pat khoán hong-sek sī keng-kòe phôe-hā chù-siā (subcutaneous injection) he̍k-chiá sī kin-bah-lāi chù-siā (intramuscular injection). Lēng-gōa koh ū ēng phīⁿ-á suh, thàu hun lâi chia̍h téng khoán.

Gûi-hiám-sèng
-------------

Lām-iōng heroin ê gûi-hiám-sèng, té-kî ê ū piān-pì, ài-khùn, phō-sim, áu-thò͘, hoán-èng bān, bô-hoat-tō͘ chi̍p-tiong, kap kòe-liōng sú-iōng; nā sī tn̂g-kî lâi kóng, ū i-chûn (addiction), chù-siā chō-sêng ê koaⁿ-iām, HIV téng pēⁿ-to̍k kám-jiám, sim-lāi-mo̍͘h-iām (Endocarditis) téng khoán sè-khún kám-jiám, siōng-hāi hòe-kńg téng khó-lêng.

In-ūi bí chi̍t kài chù-siā ê ēng-liōng bô kò͘-tēng, heroin kòe-liōng sú-iōng ê khó-lêng-sèng chin koân. It-poaⁿ heroin hún lāi-bīn heroin sêng-hun sī ū 10 kàu 70 pha-sén put-téng ê chiàm liōng; kî-tha ê sêng-hun ū khó-lêng sī saⁿ-lām ê thn̂g-hun he̍k-chiá kî-tha io̍h-bu̍t téng mi̍h. Sûn heroin pún-sin mā ū bâ-io̍h chok-iōng siuⁿ koân ê gûi-hiám.

Chham-khó
---------

* Amaranth Illuminare & Deborah S. Romaine, pian. (2007). "Heroin". *The Facts On File Encyclopedia of Health and Medicine*. Volume 4. Facts On File. ISBN 0-8160-6063-0. CS1 pó-ióng: Ēng editors chham-sò͘ (link)
| Pòaⁿ-tō-théchong-tìchè-chō |
| --- |
|  |
| MOSFET scaling(process nodes) |
| 
* 010 µm – 1971 nî
* 006 µm – 1974 nî
* 003 µm – 1977 nî
* 1.5 µm – 1981 nî
* 001 µm – 1984 nî
* 800 nm – 1987 nî
* 600 nm – 1990 nî
* 350 nm – 1993 nî
* 250 nm – 1996 nî
* 180 nm – 1999 nî
* 130 nm – 2001 nî
* 090 nm – 2003 nî
* 065 nm – 2005 nî
* 045 nm – 2007 nî
* 032 nm – 2009 nî
* 022 nm – 2012 nî
* 014 nm – 2014 nî
* 010 nm – 2016 nî
* 007 nm – 2018 nî
* 005 nm – 2020 nî

 |
| Bī-lâi
* 003 nm – *~2022 nî*
 |
| * hián
* lūn
* pian
 |

**5 nāi-bí chè-têng** (Eng-gí: *5 nm process*) sī pòaⁿ-tō-thé chè-chō chè-têng ê chi̍t ê chúi-pêng. Tī pòaⁿ-tō-thé khì-kiāⁿ chè-chō tiong, *Kok-chè Khì-kiāⁿ kap Hē-thóng Lō͘-sòaⁿ Tô͘* kā 5 nāi-bí kang-gē tēng-gī chò 7 nāi-bí āu ê MOSFET ki-su̍t chat-tiám. Siong-iōng 5 nāi-bí chè-têng ki-î kū-iú FinFET ê to-cha̍h-ke̍k tiān-cheng-thé (MuGFET) ki-su̍t. Iáu-koh ū í-keng chèng-bêng ê 5 nāi-bí GAAFET ki-su̍t, m̄-koh iáu-bōe siong-gia̍p-hòa. 2020 nî chho͘, Sam-seng Tiān-chú kap Tâi-chek-tiān í-keng khai-sí 5 nāi-bí chè-têng ê iú-hān hong-hiám chhì-sán, koh kè-ōe tī 2020 nî té khai-sí phoe-liōng seng-sán. 2020 nî 9 goe̍h 15, iû Tâi-chek-tiān chè-chō ê Apple A14 Bionic chiâⁿ-chò tē-it ê kong-khai hoat-piáu ê 5 nāi-bí chè-têng cheng-phìⁿ.
**Ann Rose Nu Tawng** （1975 nî  chhut-sì ）sī Bián-tiān chi̍t-ê Thian-chú-kàu Sèng-hong-chē ê lú-cheng, i tī 2021 nî kam-goān hi-seng ka-kī ê sìⁿ-miā, mā-ài pó-hō͘ tô-lān ê lâng, ín-khí Thian-chú-kàu Kàu-hông kah BBC ê chù-ì, i mā hō͘-lâng soán ji̍p-khì BBC Kin-kok Pah-miâ jîn-soán.

Seng-pêng
---------

Ann Rose Nu Tawng sī Sèng-hong-chē ê lú-cheng.

Tong-sî kéng-chhat tī Myitkyina lia̍h-pó͘ siàu-liân ê khòng-gī-chiá ê sî, i hō͘-lâng chù-ì tio̍h.Khòng-gī-chiá chah in ka-kī chè-chō ê tún-pâi kah an-choân-mō͘-á, kéng-chhat sī kui-sin-khu pau-bi̍t-bi̍t. Khòng-gī oa̍h-tōng hoat-seng tī 2021 nî 2-ge̍h chhoe-1 Aung San Suu Kyi hō͘ kun-hong chèng-piàn thui-hoan liáu-āu. Ann Rose Nu Tawng kūi--lo̍h-lâi kiû kéng-hong mài tùi i siu-iông ê siàu-liân-lâng khí-kha-tāng-chhiú. I kóng kûn-chiòng sī hô-pêng khòng-gī, m̄-koh kèng-hong kóng in kan-na sī chip-hêng jīm-bū. Ann Rose Nu Tawng kóng nā-sī boeh thâi-lâng, i ē-tàng hiàn-chhut in sìⁿ-miā.

Kèng-hong ê thó-lūn ōe-bīn hō͘ koan-chhat-goân hip--lo̍h-lâi, jî-chhiáⁿ kong-pò͘ tī bāng-lō͘ téng, āu-lâi hō͘ BBC kah *Ūi-pò* pò-tō.Kàu-hông mā-ū phêng-lūn in hi-seng ê kú-tōng.

2021 nî 12-ge̍h, BBC kā i phêng-ûi Kin-kok Pah-miâ chi-it.

Chù-sek
-------

1. 1 2  "Myanmar nun among BBC's 100 Women of 2021 - Vatican News". *www.vaticannews.va* (ēng Eng-gí). 2021-12-09. 2021-12-11 khòaⁿ--ê.
2. 1 2 3  Yangon, Agence France-Presse in (2021-03-09). "'Shoot me instead': Myanmar nun's plea to spare protesters". *the Guardian* (ēng Eng-gí). 2021-12-11 khòaⁿ--ê.
3. 1 2  "Myanmar Catholic nun: 'Kill me instead'". *BBC News* (ēng Eng-gí). 2021-12-11 khòaⁿ--ê.
4. ↑  "BBC 100 Women 2021: Who is on the list this year?". *BBC News* (ēng Eng-gí). 2021-12-07. 2021-12-11 khòaⁿ--ê.
Tâi-ôan chu̍t-bí-tn̂g
*Chu̍t-bí-tn̂g* iah-sī *bí-tn̂g*, sī chi̍t-chióng iōng chu̍t-bí khì-chò ê chia̍h-mi̍h, tī Tâi-ôan chin phó·-phiàn. Chu̍t-bí-tn̂g sī kā tiâu-bī liáu ê chu̍t-bí chiⁿ-ji̍p-khì sé chheng-khì ê Ti ê tōa-tn̂g.

Chò-hoat
--------

Chu̍t-bí-tn̂g kap ian-chhiâng chin sio-siâng, bô-kâng ê só·-chāi sī iōng chu̍t-bí chò-ê āⁿ. Chò āⁿ ê sî seng kā tn̂g-chu̍t-bí chìm-chúi, liáu-āu kap ká-bah, hê-bí, âng-chhang-thâu lām chò-hé chhá-chhá--leh, iōng tāu-iû, bí-chiú, kap iâm tiâu-bī. Āⁿ chò hó kòan ji̍p-khì tōa-tn̂g. Chheⁿ ê chu̍t-bí-tn̂g chhe-se̍k liáu tiō ē-sái chia̍h--a. It-poaⁿ ê chu̍t-bí-tn̂g tn̂g-tō· chha-put-to 10 chì 15 kong-hun, ti̍t-kèng iok 3 chì 4 kong-hun.

Chia̍h-hoat
-----------

Chu̍t-bí-tn̂g ê chia̍h-hoat chin-chē-chióng. Chá-kî iōng chhoe-ê khah-chē, chhoe liáu-āu chhiat sè-phìⁿ, ùn bí-chiùⁿ, thō·-má-toh khe-chia-pu, iah-sī tāu-iû-ko. Āu--lâi iâm-so·-ke chiām-chiām liû-hêng, chu̍t-bí-tn̂g mā khai-sí iōng chìⁿ-ê, chìⁿ liáu chiah chhiat-phìⁿ. 
1990 nî-tāi tōa-tn̂g pau sió-tn̂g khai-sí liû-hêng, chu̍t-bí-tn̂g koh ū sin ê chia̍h-hoat. Tio̍h ná chhin-chhiūⁿ hotdot ê chia̍h-hoat, sing kā chu̍t-bí-tn̂g iōng hé-thòaⁿ hang, hang-liáu chhiat-pòaⁿ, chiah-koh giap chi̍t-ki iân-chhiâng.
|  |
| --- |
| Le̍k-sú-su |
| Iok-su-a-kì |
| Sū-su-kì |
| Lō·-tek-kì |
| Sat-bó·-jíⁿ-kì chiūⁿ hā |
| Lia̍t-ông-kì chiūⁿ hā |
| Le̍k-tāi-chì chiūⁿ hā |
| Í-su-láh-kì |
| Nî-hi-bí-kì |
| Í-su-thiap-kì |
|  |

**Lia̍t-ông-kì** (列王記), iā ū hō **Lia̍t-ông-kí** (-紀), he̍k-chiá **Lia̍t-ông Kì-lio̍k**, chiūⁿ-hā lióng kòan só· kì-su̍t móe chi̍t-ê ông ê le̍k-sú to í i sī-bò· tùi Sîn chīn-tiong ûi phiau-chún. Tùi Sîn chīn-tiong, kok-ka chiu-ē heng-sēng; pài ngó·-siōng, ûi-pōe Sîn ê bēng-lēng, kok-ka chiu bông-siū hō-hōan. Pak Í-sek-lia̍t Ông-kok ê chu-ông to keng put khí khó-giām, Lâm Iû-tāi Ông-kok chu-ông ê kì-lio̍k iú bí-hó ê iā-sī ū pāi-hōai ê. Lia̍t-ông-kí chiūⁿ-kòan tiong-kan, Iâ-hô-hoa ê sian-ti chiàm-iú tiōng-iàu ê tē-ūi. Im ióng-kám tē tāi Sîn hoat-giân, kéng-kò jîn-bîn put-khó chông-pài ngó·-siōng, put-khó ûi-pōe Sîn ê bēng-lēng. Kî-tiong thôan-siōng chòe kóng ê sī Í-lī-a kin Pa-le̍k ê ké-sian-ti im tàu-cheng ê kì-su̍t.

Lia̍t-ông-kí hā-kòan kè-sio̍k kì-su̍t Í-sek-lia̍t lâm-pak lióng ông-kok ê le̍k-sú. Í-sek-lia̍t hô Iû-tāi cho-siū giâm-tiōng ê kok-lān sī in-ūi lióng kok kun- ông kah jîn-bîn·tùi Sîn put tiong-sim. Iâ-lō·-sat-léng̍ phōe húi-bia̍t kah Iû-tāi jîn-bîn phōe hòng-tio̍k si̍t ûi Í-sek-lia̍t le̍k-sú chiūⁿ chòe tiōng-iàu ê chóan-le̍h tiám. Pún-su tiong chòe thu̍t-chhut ê sian-ti sī Í-lī-a ê kè-sêng-jîn Í-lī-sa
Choh-sit (tiū-á)
**Choh-sit** (作穡) tio̍h-sī teh chèng-choh (chèng chi̍t-koá-á hō͘ lâng-chia̍h-ēng, cheng-siⁿ-á-chia̍h-ēng, lâng-chhēng-chhah-ēng kah hoe, chháu, chhiū-châng lūi ê si̍t-bu̍t) ah-sī chhī cheng-seⁿ-á. Chit-chióng sit-thâu ōe in-ūi só͘-chāi ê bô-kâng, thiⁿ-khì ê piàn-hoà kah kùi-chiat lâi éng-hióng siu-sêng. Chit-chióng sit-thâu ê tâu-ji̍p kàu sán-chhut ê kî-kan iû-koh lóng chiok-tn̂g. Chin kan-khó͘ koh bô tiāⁿ-tio̍h ū-thang siu lâi chia̍h. Sī chi̍t-chióng bô it-tēng kài chhíⁿ-lâng-sim ê khang-khoè. M̄-koh, chit-chióng sit-thâu ê siu-he̍k mā chha-put-to lóng-sī lán-lâng ji̍t-siông seng-oa̍h ê pit-su-phín. Chit-chióng khang-khòe lóng bô-lâng chò sī bōe-ēng--ê, lán ài tiōng-sī.

Teh kiâⁿ-chûn chi̍t khoàⁿ-tio̍h tó-sū hit-gê lâu-pái-sî, lán ē-kóng: tó-sū, lio̍k-tē, mā chin-chē-lâng ē-kóng khoàⁿ-tio̍h soaⁿ loh. Teng-lio̍k hit-gê kiⁿ-tǹg, lán ē-kóng chiūⁿ-lio̍k-tē, chiūⁿ-hoāⁿ, mā chin-chē-lâng ē-kóng chiūⁿ-soaⁿ. Gí-giân sī chi̍t-chióng si̍p-koàn. Tng tú-tio̍h teh-kóng chò soaⁿ-sit, bô-it-tēng sī kóng sit-thâu lóng chò tī soaⁿ-niá, soaⁿ-phiâⁿ, m̄-sī pêng-te ê só͘-chāi. Kóng **chò soaⁿ-sit** mā ū khó-lêng sī kóng **sit-thâu sī chò tī lio̍k-tē** niā, sī-kóng chit-chióng sit-thâu kap hái-nih--ê bô tī-tāi ê ì-sù.

Sî-tāi piàn-chhian, kòe-khì ê keng-giām ē lâu--lo̍h-lâi, chit-má pêng-siông **chòe-khang-khòe** mā ū lâng kóng "choh-sit".
| ?Sî-kè-kó |
| --- |
|
|  |
| Kiô-á-sek ê koé-chí |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Malpighiales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Passifloraceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | Passiflora |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***P. edulis*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Passiflora edulis***Sims |
|
|
|
|

**Se-hoan-liân** (Hàn-jī: 西番蓮), **pah-hiang-kó** (百香果), he̍k **sî-kè-kó** (時計果); ha̍k-miâ: *Passiflora edulis*) kui-sio̍k-tī Se-hoan-liân-kho, sī to-nî-seng soan-tîn-sèng tîn-pún si̍t-bu̍t. I goân-té seⁿ tī Pa-se, phó͘-phiàn chèng tī jia̍t-tāi, a-jia̍t-tāi tē-khu. I kah-ì kui-ji̍t ū ji̍t-thâu ê khoân-kéng. Lâng chèng lâi ti̍h i ê chiap, chhiâng-chāi kap pa̍t-chióng kó-chiap thàu-lām chò-hoé lâi ke-thiⁿ i ê khì-bī. Bī sng-sng tiⁿ-tiⁿ.

Tī Tâi-oân hun-pò· tī kē-hái-poa̍t kap tiong-hái-poa̍t soaⁿ-khu, khan-tîn tī chhiū-nâ piⁿ ê si̍t-bu̍t koân-téng, he̍k seng-tióng chāi khòng-khoah ê pha-hng-tē kap bô-lâng-kiâⁿ ê lîm-tō lō·-bīn. I sī kóng-hoān hun-pò· tī Tâi-oân ê kui-hoà-chéng koé-chí si̍t-bu̍t.

Hêng-thài
---------

Hio̍h-á 3 lia̍t, pian-iân chhián-chhián kì-khí iân.

Hoe-hio̍h ū 5 hio̍h, hoe-go̍k mā 5 hio̍h chhiūⁿ hoe-hio̍h; hoe-hio̍h kap hoe-go̍k lóng-sī pe̍h-sek ê; koh-ū 1 lián oan-oan-khiau-khiau tn̂g-tn̂g chhiu-chhiu ki-pō· chí-sek ê hù-hoe-koan; hoe ê ti̍t-kèng siāng-toā ū 75 mm. 

Koé-chí sī chiuⁿ-kó seⁿ tio̍h îⁿ kiû-hêng he̍k tn̂g kiû-hêng; se̍k-chúi āu sī chí-sek (kiô-á-sek), ka-pi-sek, he̍k n̂g-sek; lāi-té nńg-kô͘-kô͘, hâm chē-chē lia̍p chí. Pun 2 chióng goā-hêng: 1 khoán seⁿ chò n̂g-n̂g, ē-tit kap iū-á (grapefruit) phēng toā, goā-khak kim-ku̍t. Lēng-goā 1 khoán seⁿ chò àm kiô-á-sek, khah bô lê-bóng toā, sêng-se̍k sî goā-phoê jiâu-jiâu, ta-sò.

Siòng
-----

* *Passiflora edulis*  
f. *flavicarpa*
* *Passiflora edulis*  
f. *flavicarpa*
* Koé-chí

Chham-khó chu-liāu
------------------

* Ogawa Naoyosi, pian. (1931). "se-hoan-liân 西番蓮". *Tai-Nichi Dai Jiten* 臺日大辭典 [*Tâi-Ji̍t Tōa Sû-tián*] (ēng Ji̍t-pún-gí). **1**. p. 789.
Jean Calvin
**Jean Calvin** (1509 nî 7 goe̍h 10 ji̍t – 1564 nî 5 goe̍h 27 ji̍t) sī chong-kàu kái-kek tiong-kan ê 1 ê Hoat-kok Sin-kàu Sîn-ha̍k-ka. I mā sī Ki-tok-kàu sîn-ha̍k lâi-té Calvin-chú-gī iah-sī kóng kái-kek-chong sîn-ha̍k (*Reformed theology*) ê chú-iàu hoat-tián-chiá.

Tī i chò Geneva ê thóng-tī-chiá ê sî, ū khip-ín chē-chē pa̍t-ê sin-kàu-tô͘ lān-bîn, hō͘ chit-ê siâⁿ-chhī chiâⁿ-chò thoân-pò kái-kek-chong sîn-ha̍k ê 1 ê chú-iàu-tek ê le̍k-liōng. Calvin siōng chhut-miâ ê só͘-chāi sī i ê kà-sī kap tù-chok, te̍k-pia̍t sī i siá--ê Ki-tok-kàu iàu-gī tāi-kong (Institutes of the Christian Religion).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* WorldCat Identities
* VIAF: 90631825
* LCCN: n79123944
* ISNI: 0000 0001 2103 0063
* GND: 118518534
* SELIBR: 180937
* SUDOC: 026763362
* BNF: cb11894896k (data)
* BPN: 04759203
* BIBSYS: 90274878
* ULAN: 500245126
* HDS: 011069
* MGP: 132044
* NLA: 35024994
* NDL: 00435135
* NKC: jn20010525102
* ICCU: CFIV057914
* BNE: XX4578419
* CiNii: DA00106409

 |

 |
lan-san-khí
**To-khí-chèng**, **Lan-san-khí**, (Hàn-jī: 多齒症, Eng-gí: *hyperdontia*, *supernumery tooth*) hoat-goân chū khí-pán (*dental lamina*) lan-san ê tē-3 khí-phōe, lēng-gōa ê khó-lêng sī éng-kiú-khí khí-phōe ê hun-sin. To-khí-chèng tī éng-kiú-khí ū chhiau-kòe 2-pha ê hoat-seng-lu̍t, ah kî-tiong ū 75-pha hoat-seng tī téng-go̍k thâu-chêng-khí (*anterior tooth*), chèng-tiong chóe-seng-khí (*mesioden*) sī siōng-chiap khòaⁿ--tio̍h-ê. Kî-thaⁿ tiāⁿ-tiāⁿ khòaⁿ--tio̍h-ê sī téng-go̍k ê tē-4 éng-kiú tōa-kiū-khí, ē-go̍k tē-3 éng-kiú sió-kiū-khí, kap to-seng-sèng ê téng-go̍k chhek mn̂g-khí. Ū chhiong-hun chèng-kù hián-sī to-khí-chèng sī chū-thé-hián-sèng (*autosomal dominant*) ê ûi-thôan. Ni-khí khí-lia̍t chiâⁿ-chió hoat-seng chit-chióng chêng-hêng. Tī *cleidocranial dysostosis* kap *Gardner syndrome* tiong ē hoat-hiān tio̍h chhut-khí chiàng-gāi ê to-khí-chèng. To-khí-chèng kap pō·-hūn khiàm-khí ê khoat-khí kî-hêng ē kāng-sî hoat-seng.
The USAF Lockheed Martin F-35A
An F-16 Fighting Falcon (left), P-51D Mustang (bottom), F-86 Sabre (top), and F-22 Raptor (right) fly in a formation representing four generations of American fighters.
**Chiàn-tàu-ki** sī kun-ki ê chi̍t-chióng, tī kun-sū siōng iū-koh kiò-chòe **kan-bia̍t-ki** (Tiong-bûn: 歼灭机), éng-kòe mā kiò-chòe **khu-tio̍k-ki**. It-poaⁿ tī khong-chiàn tang-tiong, hū-chek kek-lo̍h te̍k-jîn ê hui-ki.

Chiàn-tàu-ki te̍k-tiám sī ki-tōng sèng-lêng chán, sok-tō· kín, tī khong-tiong ê chiàn-tàu-le̍k kiông. Chiàn-tàu-ki siāng chú-iàu ê jīm-bū sī khong-chiàn pēng-chhiáⁿ to̍at-chhú chè-khong-kôan; lēng-gōa, mā ē-tàng nôa-cha̍h te̍k-jîn ê hong-chà-ki, kong-kek-ki kah sûn-hâng tō-tôaⁿ. 

Jîn-lūi le̍k-sú siōng tē-it chiah chiàn-tàu-ki, chhut-sì tī kong-gôan 1915 nî ê Hoat-kok.

Chiàn-tàu-ki ê hoat-tián kap le̍k-sú
------------------------------------

Pian-chi̍p tiong *Chit pha iáu-bōe ū lâng siá. Chhiáⁿ tàu pó͘-chhiong lōe-iông.*
**Lâm-hiòng chèng-chhek (南向政策)**sī 1990 nî-tāi sî iû Tiong-hoâ Bîn-kok chèng-hú khé-tōng ê chi̍t chióng goā-kau kap keng-chè chèng-chhek, thui-tōng keng-chè tâu-chu óng Tang-lâm-a choán-î, pēng ì-tô͘ sú-iōng keng-chè le̍k-liōng khok-tiong chi̍t-koá chèng-tī éng-hióng-la̍t. Tē-it pho lâm-hiòng tâu-chu tī 1993 nî. 1994 nî 3 goe̍h, Tâi-oân chèng-hú thong-kòe *Ka-kiông tùi Tang-lâm-a Tē-khu Keng-bō͘ Ha̍p-chok Kong-niá*, pau-hâm Thài-kok, Má-lâi-se-a, ìn-nî, Hui-li̍p-pin, Sin-ka-pho, Oa̍t-lâm, Brunei 7 ê kok-ka, tī keng-chè kau-liû siōng tit-tio̍h bē-bái ê hāu-kó. Tān-sī kàu Lí Teng-hui chèng-hú sî-tāi āu-kî, Tiong-kok tāi-lio̍k kái-kek khai-hòng ê kûn-chū hāu-èng toā-pak cheng-kiông, lâm-hiòng chèng-chhek chiām-chiām sit-hāu; iû-kî sī tī 1997 nî a-sè-a hong-pō liáu-āu, hō͘ tâi-siong thiat-chu bē-chió.

2010 nî-tāi liáu-āu, tòe Tiong-kok tāi-lio̍k kang-chu kap keng-êng sêng-pún tiòng-koân, Tâi-siong koh ta̍uh-ta̍uh cheng-ka tùi Tang-hia̍p kok-ka ê tâu-chu, lâm-hiòng chèng-chhek koh-chài siū-tio̍h tiōng-sī.

Le̍k-sú
-------

Tòe choân-kiû-hoà lōng-tiâu, choân-kiû ê bō͘-e̍k hō͘-siong i-chûn-tō͘ iû 1980 nî ê 28％, thê-ko chì 1998 nî ê 48％. Tâi-siong chéng-thé tùi-goā tâu-chu ê kui-bô͘ tòe chhiúⁿ-siong choân-kiû-hoà pò͘-kio̍k ta̍uh-ta̍uh khok-tiong; iû 1980 nî ê 18-ek Bí-kim cheng-ka chì 1989 nî ê 77-ek Bí-kim; iû-kî Tiong-kok tāi-lio̍k ê kái-kek khai-hòng āu, sè-kài kang-chhiúⁿ khai-sí sêng-hêng, khip-ín toā-liōng tâi-siong chiân-óng tâu-chu, Lí Teng-hui chèng-hú hi-bāng kiám-kē chit-khoán chi̍p-tiong hiān-siōng, só͘-í chiah kò͘-sióng lâm-hiòng chèng-chhek, thê-kiong hú-tō kap iu-hūi tāi-khoán khip-ín óng tang-lâm-a tâu-chu ê ì-goān.