recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| ?Âng-keng-hún-tia̍p |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Arthropoda |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Insecta |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Lepidoptera |
|
|
|
|
|
|
|
| Chhiau-kho: | Papilionoidea |
| Kho: | Pieridae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Delias* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***D. pasithoe*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Delias pasithoe***Linnaeus, 1767 |
|
|
|
|

**Âng-keng-hún-tia̍p** (Hàn-jī: 紅肩粉蝶; ha̍k-miâ: *Delias pasithoe*) sī chi̍t-chióng bóe-ia̍h-á, si̍t-kó· thíⁿ--khui ū 60 kàu 70 hô-bí. Kang--ê ê si̍t piáu-bīn (ka-chiah-phiaⁿ hit-bīn) té-sek sī o·-sek ê, ū phú-á-sek ê pan-bûn; ē-kha-si̍t-kó· piáu-bīn lāi-té pian-iân ū tōa-tōa ê n̂g-sek ê pan-bûn; ē-kha-si̍t-kó· ê pak-tó·-bīn ū chē-chē ê n̂g-sek ê pan, óa seng-khu hit-tah ū âng-sek ê pan. Bó--ê ê si̍t-kó· té-sek khah-chhián-sek, ē-kha-si̍t-kó· bô n̂g-sek ê pan.

Sêng-thâng (tōa-hàn-thâng) ji̍t--sî chhut-lâi o̍ah-tōng chhōe-chia̍h; chháu-si̍t-sèng (chia̍h-chhài--ê); tòa-tī chháu-châng hū-kīn; tī Tâi-oân chha-put-to kui-tang lóng-ū khoàiⁿ, hun-pò· tī kē-hái-po̍at kap tiong-hái-po̍at ê soaⁿ-khu.
Pa-lê Khái-soân-mn̂g
**Khái-soân-mn̂g** sī chi̍t-khoán kì-liām-sèng ê to̍k-li̍p kiàn-tio̍k kiat-kò͘, oân-kong-mn̂g hêng, sī mn̂g ê chi̍t-khoán. Siōng kán-tan ê hêng-sek ê khái-soân-mn̂g sī iû: nn̄g-ê oân-kong-mn̂g liân-chiap ê tōa kiô-chiam lâi cho͘-sêng, téng-koân ū chi̍t-ê kng-seⁿ--ê thiāu-téng he̍k-chiá sī lâu-koh, téng-thâu ē-tàng an tiau-siōng he̍k-chiá ū khek kì-liām bêng-bûn. Chú-thé kiat-kò͘ thong-siông ē khek chng-thāⁿ, phû-tiau chham hōng-hiàn-chiá téng-téng. Koh-khah iù-kang ê khái-soân-mn̂g mā ū khó-lêng siat chē-ê oân-kong-mn̂g.

Khái-soân-mn̂g sī kā Kó͘-tāi Lô-má kiàn-tio̍k ū koan-hē, sī siōng ū éng-hióng-la̍t kah siōng te̍k-sû ê kiàn-tio̍k lūi-hêng chi-it. Khái-soân-mn̂g hŏng jīn-ûi sī kó͘-tāi Lô-má-lâng só͘ kiàn--ê, iōng-lâi kì-liām chiàn-cheng sèng-lī ê tiōng-tāi kong-kiōng sū-kiāⁿ, phì-lūn kóng, kiàn-li̍p sin--ê si̍t-bîn-tē, kiàn-chō tō-lō͘ a̍h-sī kiô, hông-sit sêng-oân kòe-sin, he̍k-chiá sī sin hông-tè chē-thiⁿ téng-téng. Lâu kàu hiān-tāi ê Lô-má khái-soân-mn̂g ū Tito Khái-soân-mn̂g, Settimio Severo Khái-soân-mn̂g kah Costantino Khái-soân-mn̂g. Chia ê khái-soân-mn̂g khai-phòa-liáu chin chē āu-Lô-má kok-ka chham thóng-tī-chiá lâi bô͘-hóng, tì-sú sè-kài koh-tè lóng lâi óa kó͘-tāi Lô-má khái-soân-mn̂g ê iūⁿ khí ka-tī ê mn̂g. Siōng chhut-miâ--ê sī Hoat-kok ê Pa-lê Khái-soân-mn̂g, Lō͘-se-a Sèng Pí-tek-pó ê Narva Khái-soân-mn̂g kah Eng-kok Lûn-tun ê Wellington Oân-kong-mn̂g.

Khái-soân-mn̂g sêng-pún tio̍h ū khèng-chiok kun-sū sêng-kong ê soan-thoân kong-lêng, in-chhú bô èng-tong chham kì-liām mn̂g, oân-kong-mn̂g kah siâⁿ-mn̂g lām chò-hóe kóng. Phì-lūn, Tek-kok Pek-lîm ê Brandenburg Mn̂g, Bí-kok Niú-iok ê Washington Kóng-tiûⁿ Oân-kong-mn̂g he̍k-chiá sī Ìn-tō͘ Sin Delhi ê Ìn-tō͘ Mn̂g.
。2010 nî Tâi-phêⁿ Kim-má chiàu hêng-chèng-khu chò kài-sòaⁿ kì-lio̍k, tī chhù-lāi kóng ê ōe ū pau-koat Tâi-oân Goân-chū-bîn-cho̍k-gí--ê jîn-kháu pí-lē (hâm kóng chē chióng ōe--ê, pí-lūn Amis-gí kiam Hôa-gí).
**Tâi-oân Goân-chū-bîn-cho̍k-gí**, sī só͘-ū keng-kòe Hêng-chèng-īⁿ hu̍t-tēng ê Tâi-oân goân-chū-bîn-cho̍k só͘ sú-iōng ê kok-chióng gí-giân ê thóng-chheng, kok gí-giân lóng sī Tiong-hôa-bîn-kok ê kok-ka gí-giân, Ji̍t-pún sî-tāi hông hō-chò **Takasago-gí** (高 (たか)砂 (さご)語 (ご)). Chú-iàu hun-pò͘ tī Tâi-oân kah Âng-thâu-sū nn̄g ê tó-sū téng-koân goân-chū-bîn-cho̍k tòa ê só͘-chai, pau-koat chin chē gí-kûn, bo̍k-chêng keng-kòe Hêng-chèng-īⁿ jīn-tēng ê gí-giân lóng-chóng ū 15 chióng, ē-kha ē-sái koh hun-chò 41 ê hong-giân, kā **cho̍k-gí Lô-má-jī** tòng-chò chiàⁿ-jī-hoat, chóng sú-iōng jîn-kháu tāi-iok sī 26 bān lâng, chiàm Tiong-hôa-bîn-kok chóng jîn-kháu ê 1.2%.

Tâi-oân Goân-chū-bîn-cho̍k-gí lóng sio̍k-î Lâm-tó gí-hē, hâm Tâi-oân Lâm-tó-gí kah Tao-gí (Tao-gí bô sio̍k-î Tâi-oân Lâm-tó-gí-giân, sī sio̍k-î Má-lâi-Polynesia gí-giân ê "Batanic gí-kûn"). Tâi-oân Lâm-tó-gí àn-chiàu kè-sǹg hong-sek bô-kâng, khó-lêng ū 16 kàu 20 gōa ê gí-chióng, i-hā gí-chióng hun-lūi í "*Bîn-cho̍k-gí*" chò ki-chhó͘, siâng-sî chham-khó Lí Jîm-kùi (2006) ê hun-lūi, kā Tâi-oân Lâm-tó-gí hun-chò Pak Tâi-oân Lâm-tó-gí-cho̍k, Tiong Tâi-oân Lâm-tó-gí-cho̍k, Lâm Tâi-oân Lâm-tó-gí-cho̍k, kah Tang Tâi-oân Lâm-tó-gí-cho̍k sì ê hun-chi.

Gōa-pō͘ liân-kiat
-----------------

1. ↑  李壬癸 (2006). "The internal relationships of Formosan languages (臺灣南島語的內部關係)". Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2020-05-06. 2019-07-17 khòaⁿ--ê.
2. ↑  李壬癸 (2006). "The internal relationships of Formosan languages (台灣南島語的內部關係)". goân-loē-iông tī 2020-05-06 hőng khó͘-pih. 2019-10-28 khòaⁿ--ê.

1. ↑  Chèng-hú kong-kò sī 16 cho̍k-gí 42 hong-giân, tān-sī 16 cho̍k-gí tong-tiong ê Truku-gí kah Seediq-gí Truku hong-giân sī kâng-chi̍t-ê gí-giân, m̄-koh ūi-tio̍h chun-tiōng kok cho̍k-kûn, ū bô-kâng ê miâ, só͘-í sū-si̍t-siōng kan-na ū 15 gí-giân 41 hong-giân
1917 nî 10 goe̍h 20 hō tī *The Economist* téng-bīn ê kóng-kò.
**Tu-sek Hōe-siā Tâi-oân Gîn-hâng** (株式會社臺灣銀行; Eng-gí: *The Bank of Taiwan*) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê gîn-hâng, gia̍p-bū pau-koat hòe-pè chhù-lí, kià-kim, chioh-gîn, chèng-kǹg kap sìn-thok sū-bū téng-téng. In chhòng-li̍p ê sî-kan sī 1899 nǐ 8 goe̍h, pún-siā tī Tâi-pak-chhī.

Chi-tiàm kap chhut-tiuⁿ-só͘
---------------------------

Tû-liáu chi̍t kóa Tâi-oân chú-iàu siâⁿ-chhī, in tī Tang-kiaⁿ, Sîn-hō͘, Tāi-pán, Yokohama, Siōng-hái, Hok-chiu, Ē-mn̂g, Sòaⁿ-thâu, Kńg-tang (Kńg-chiu), Hiong-káng, Chiau-lâm (Sin-ka-pho), Surabaya, Semarang, Batavia, Mumbai, Manila, London, Hàn-kháu, Hái-kháu, Sam-a siat ū chi-tiàm.

Lēng-gōa, tī Tāi-liân, Niú-iok, Gô͘-chhe, Hakodate, Davao, Makassar, Manado, Balikpapan, Amboyna, Pontianak, Banjarmasin, Samarinda, Tarakan, Cebu, kap Bacolod téng tē ū chhut-tiuⁿ-só͘.

Siong-koan
----------

* Tâi-oân Siong-kang Gîn-hâng
* Chiong-hòa Gîn-hâng (Ji̍t-pún sî-tāi)
* Tâi-oân Thú-thiok Gîn-hâng

Chham-khó
---------

* 竹本伊一郎 (1942). *昭和十八年 臺灣會社年鑑*. 臺灣經濟研究會. p. 13.
**Liap-sī** un-phiau (Eng-gí: *Celsius scale*), tī kong-gôan 1742 nî, iû Sūi-tián (*Sweden*) ê thian-bûn-ha̍k-ka Anders Celsius só͘ kiàn-li̍p--ê, sī pêng-siông-sî siāng-chia̍p sú-iōng ê un-tō͘ piáu-sī-hoat chi-it.

Tī chi̍t-ê tāi-khì-ap-le̍k chi-hā, chúi kiat-peng ê un-tō͘ (gêng-kò·-tiám) siat-tēng-chòe Liap-sī 0 tō͘ (0 °C), chúi kún ê-sî ê un-tō͘ (hut-tiám) siat-tēng-chòe Liap-sī 100 tō͘ (100 °C), 0 °C kàu 100 °C tiong-kan pêng-kin hun-chòe 100 hūn, múi-chi̍t-hūn chiū-sī Liap-sī chi̍t-tō͘ (1 °C).

Liap-sī chit sû lâi chū Hôa-gí ㄕㄜˋㄕˋ/*shè shì*(攝氏) he̍k-chiá Ji̍t-bûn *せっし/Sessi* (摂氏) ê hàn-jī tho̍k-im.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
SI tan-ūi |
| --- |
|  |
| Authority: International System of Units (BIPM) |
|  |
| Ki-pún tan-ūi | 
* ampere
* bió
* candela
* kelvin
* kong-chhioh
* kong-kin
* mol

 | SI base unit |
|  |
| Ián-seng tan-ūi | 
* becquerel
* bó͘-lú-to͘h
* coulomb
* farad
* gray
* henry
* hertz
* joule
* katal
* liap-sī
* lumen
* lux
* newton
* óa
* ohm
* pascal
* radian
* siemens
* sievert
* steradian
* tesla
* weber

 |
|  |
| Pèng-iōng tan-ūi | 
* bar
* dalton
* decibel
* electronvolt
* hun-cheng
* kak-tō͘
* kang
* kong-khéng
* li̍p
* minute of arc
* neper
* second of arc
* thian-bûn tan-ūi
* tiám-cheng
* tonne
* goân-chú tan-ūi
* chū-jiân tan-ūi

 |
|  |
| Kî-thaⁿ | 
* Tan-ūi ê oāⁿ-sǹg
* SI jī-thâu
* Proposed redefinitions
* Systems of measurement

 |
|  |
| 
* **Category Lūi-pia̍t**

 |

 |
**Allāh** ( الله‎ ) sī A-la-pek-gí tùi Sîn ê choan-iú kiò-hoat, sī koàn-sû *al-* (‏الـ‎ "Hit-ê") kap *ʾilāh* (‏إله‎ "Sîn") ê cho͘-ha̍p, goân-chhe ê ì-sù sī "Hit-ê Sîn".

Allāh chú-iàu sī tī Islam-kàu lāi chheng-hō͘ î-it ê Sîn , m̄-koh ū-ê sî-tāi he̍k-chiá só͘-chāi, chi̍t jī mā tī Ki-tok-kàu téng chong-kàu lāi hông ēng lâi ho͘-kiò Sîn.

Gí-goân-ha̍k
------------

Só͘ kóng *al-* (‏الـ‎) kap *ʾilāh* (‏إله‎) ê cho͘-ha̍p, tī A-la-pek hū-kīn kî-tha bûn-hòa mā ū tùi-tâng ê hêng-sek, pí-lūn tī Aram-gí ê hêng-sek sī *Elah* (אלה), lēng-gōa koh ū kiông-tiāu sek ê *Elaha* (אלהא). Nā tī Sèng-keng só͘ ēng ê Hi-pek-lâi-gí siong-tùi ê jī sī *Elohim* (אלהים).

Sú-iōng
-------

### Islam-kàu

Siông-sè chhiáⁿ khoàⁿ: Islam-kàu ê Sîn
Kun-kù Islam-kàu sìn-gióng, Allāh sī tāi-piáu Sîn ê choan-iú bêng-sû. Chia só͘ kóng sī î-it ê Sîn, ú-tiū ê chhòng-chō-chiá, koh sī lâng ê pêng-phòaⁿ-chiá.

Chham-khó
---------

1. ↑  DIN 31635

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* LCCN: sh85055570
* GND: 4219322-9

 |

 |
Iá-liú
**Pak Hái-hōaⁿ kap Koan-im-soaⁿ Kok-ka Hong-kéng-khu** (北海岸及觀音山國家風景區) sī tī Tâi-oân Sin-pak-chhī kap Ke-lâng-chhī kéng-lāi ê kok-ka hong-kéng-khu, tī 2002 nî 10 goe̍h 17 hō sêng-li̍p, chú-iàu sī iû pak hái-hōaⁿ ê Pak Hái-hōaⁿ Hong-kéng-khu, Iá-liú hong-kéng-khu kap Koan-im-soaⁿ lâi cho͘-sêng. Pak hái-hōaⁿ khu kài-î Bān-lí-khu to͘-chhī kè-ōe hām Sam-chi-khu kap Tām-chúi-khu tiong-kan, Koan-im-soaⁿ khu tī Tām-chúi-hô, Liông-hêng, Gō͘-kó͘, Nâ-kháu Tâi-tē kap Pat-lí hoān-ûi lāi. Kî-tiong, Iá-liú hong-kéng-khu í te̍k-sû tē-chit kap tē-hêng chò-ûi i-ê te̍k-sek. Tiōng-iàu kéng-tiám ū Hù-ki Hî-káng, Hù-kùi-kak, Hái-se̍k Chio̍h-mn̂g, Iá-liú Tāu-hū-giâm, Kim-san lāu-ke, kap Lú-ông-thâu.

2002 nî 5 goe̍h 15 hō, Kau-thong-pō͘ Koan-kong-kio̍k kong-kò siat-tì Pak Hái-hōaⁿ kap Koan-im-soaⁿ Kok-ka Hong-kéng-khu, hoān-ûi pau-hâm goân sio̍k Tâi-oân-séng Chèng-hú koán-hat ê Pak Hái-hōaⁿ Hong-kéng-khu, Iá-liú hong-kéng-khu kap Koan-im-soaⁿ Hong-kéng-khu, chóng biān-chek 12,351 kong-khéng. 2014 nî 12 goe̍h 15 hō, Koan-kong-kio̍k kong-kò Ke-lâng-chhī ê Gōa-bo̍k-soaⁿ, Chêng-jîn-ô͘, Hô-pêng-tó téng kéng-tiám la̍p-ji̍p hong-kéng-khu ê hoān-ûi lāi, chóng biān-chek khok-tāi chì tāi-iok 13,081 kong-khéng.
**Kang-gia̍p hn̂g-khu** (工業園區) sī oe̍h-tēng it-tēng hoān-ûi ê thó͘-tē, seng kui-ōe, choan-bûn kiong-èng hō͘ kang-gia̍p siat-si kap kang-gia̍p sú-iōng ê tē-khu. Kang-gia̍p hn̂g-khu ê siat-tì thong-siông sī ūi-tio̍h beh chhiok-chìn tē-hng ê keng-chè hoat-tián, cheng-ka chiū-gia̍p ki-hōe só͘ lâi siat-li̍p--ê.

Kang-gia̍p hn̂g-khu ê iōng-tô͘ siong-tong to-goân, tû-liáu kang-chhiúⁿ, pān-kong-sek téng it-poaⁿ kang-gia̍p siat-si í-gōa, mā ē-tàng thê-kiong ko-kho-ki sán-gia̍p sú-iōng, sīm-chì ū gián-kiù kap ha̍k-su̍t ki-kò͘ chìn-chù. Kang-gia̍p hn̂g-khu nā ū keng-kòe thò-siān ê khai-hoat, thong-siông ē hoat-tián chiâⁿ-chò chi̍t ê sán-gia̍p chū-lo̍k.

Tī Tâi-oân thong-siông ē chìn-chù kang-gia̍p hn̂g-khu ê sán-gia̍p lūi-hêng lóng sī chá-kî khah hoat-ta̍t ê sán-gia̍p, chhin-chhiūⁿ si̍t-phín chè-chō-gia̍p, pháng-chit-gia̍p, sêng-i-gia̍p, mô͘-liāu chè-chō-gia̍p, ka-kū-gia̍p, chō-chóa-gia̍p, chio̍h-hòa-gia̍p, ūn-su-gia̍p, hòa-ha̍k chè-chō-gia̍p, chhng-tû-gia̍p téng. 1980 nî-tāi āu, chiah ū kho-ha̍k hn̂g-khu ê hoat-tián.
Sam It Ūn-tōng.
**Sam It Ūn-tōng**(三一運動, 삼일 운동) sī Hân-kok tī Ji̍t Hân Pèng-ha̍p liáu-āu só͘ hoat-khí ê to̍k-li̍p ūn-tōng, in-ūi hoat-seng tī 1919 nî 3 goe̍h 1 hō, só͘-í hō-chòe "Sam It"; lēng-gōa mā kiò-chòe **Sam·It To̍k-li̍p Ūn-tōng** kah **To̍k-li̍p Bān-sòe Ūn-tōng**(獨立萬歲運動).

Kin-á-ji̍t, 3 goe̍h 1 hō tī Hân-kok kah Tiâu-sián lóng sī kok-tēng ká-ji̍t, Hân-kok hō-chòe **Sam·It Chiat**(3·1절).

Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kiat-sok liáu-āu, kú-hêng Paris Hô-hōe. Bí-kok chóng-thóng Thomas Woodrow Wilson thê-chhut 14 tiám Hô-pêng Goân-chek; kî-tiong, i só͘ pau-hâm ê bîn-cho̍k chū-koat goân-chek kó͘-lē tio̍h chin chē khì tī Ji̍t-pún liû-ha̍k ê Hân-kok ha̍k-seng. Hit tong-sî, Tiâu-sián Ko-chong kòe-sin, "Ji̍t-pún bô͘-sat" ê iâu-giân tàm Hân-kok siā-hōe liû-thoân; tû-liáu ha̍k-seng, Hu̍t-kàu, Thian-tō-kàu kah Ki-tok-kàu lóng-chóng tàu-tīn iok-sok tī 3 goe̍h 3 hō hoat-pió "To̍k-li̍p Soan-giân".

1919 nî 3 goe̍h 1 hō, 33 ūi Hân-kok To̍k-li̍p-ūn-tōng chham-ú-chiá tī Hàn-siâⁿ chhī-tiong-sim ê Thap-tōng Kong-hn̂g hoat-pió "To̍k-li̍p Soan-giân". Che ín-khí chhī-bîn ê chi-chhî kah kun-sûi, tōa-siaⁿ hoah chhut "To̍k-li̍p bān-sòe" ê kháu-hō. Kâng sî-kan, Pêng-jiáng mā hoat-seng sī-ui oa̍h-tāng; āu-lâi chiām-chiām thoànn-khui chì choân-kok.
**Khì-Tiong-sim-hòa**（Eng-gí: decentralization）sī Internet hoat-tián kè-têng-tiong hêng-sêng ê siā-hōe koan-hē hêng-thài kap lōe-iông sán-seng hêng-thài, sī siong-tùi tī "Tiong-sim-hòa" lâi kóng ê sin-hêng bāng-lō͘ lōe-iông seng-sán kè-têng.

Siong-tùi tī chá-kî ê Internet（Web 1.0）sî-tāi, Web 2.0 lōe-iông bô koh-sī iû choan-gia̍p bāng-chām iah-sī te̍k-tēng ê lâng só͘ sán-seng, khiok-sī iû choân-thé bāng-bîn kiōng-tông chham-ú, koân-kip pêng-téng ê kiōng-tông chhòng-chō ê kiat-kó. Jīm-hô lâng lóng ē-tàng tī bāng-lō͘ téng-bīn piáu-ta̍t ka-kī ê koan-tiám iah-sī chhòng-chō goân-chhòng ê lōe-iông,kiōng-tông seng-sán sìn-sit.

Tòe-tio̍h bāng-lō͘ ho̍k-bū hêng-thài ê to-goân-hòa, Khì-Tiong-sim-hòa bāng-lō͘ bô͘-hêng lú-lâi-lú chheng-chhó, iā lú-lâi-lú chiâⁿ-chòe khó-lêng. Web2.0 heng-khí liáu-āu, Flicker、Blog téng bāng-lō͘ ho̍k-bū-siong só͘ thê-kiong ê ho̍k-bū lóng-sī Khì-Tiong-sim-hòa ê`, jīm-hô chham-ú-chiá lóng ē-tàng thê-kau lōe-iông, bāng-bîn kiōng-tông chìn-hêng lōe-iông hia̍p-tông chhòng-chok iah-sī kòng-hiàn.

Sòa-lo̍h-khì tòe-tio̍h koh-khah chē kan-tan iông-ī sú-iōng ê Khì-Tiong-sim-hòa bāng-lō͘ ho̍k-bū ê chhut-hiān, Web2.0 ê te̍k-tiám ek-hoat bêng-hián. Pí-jū Twitter、Facebook téng koh-khah sek-ha̍p phó͘-thong bāng-bîn ê ho̍k-bū ê tàn-seng, hō͘ ūi Internet seng-sán iah-sī kòng-hiàn lōe-iông koh-khah kán-piān, koh-khah to-goân-hòa. Ûi-ki-peh-kho iā-sī Khì-Tiong-sim-hòa ê lē, "Lâng-lâng lóng ē-tàng pian-chip" ê lí-liām thê-seng bāng-bîn chham-ú kòng-hiàn ê chek-ke̍k-sèng, kàng-kē seng-sán lōe-iông ê hō͘-tēng. Lo̍h-bé hō͘ múi-chi̍t-ê bāng0bîn lóng chiâⁿ-chò chi̍t-ê bî-sè kap to̍k-li̍p ê sìn-sit thê-kiong-siong, hō͘ Internet koh-khah píⁿ, lōe-iông seng-sán koh-khah to-goân-hòa.

Chham-kiàn
----------

* Khì-Tiong-sim-hòa kè-sǹg
* Bāng-chè-bāng-lō͘ tī-lí
**Kang-gia̍p-hòa lông-gia̍p** (工業化農業) sī chi̍t chióng hiān-tāi ê lông-gia̍p seng-sán hong-sek. Che sī lī-iōng kang-gia̍p-hòa, sán-gia̍p-hòa, chi̍p-kûn-hòa ê hong-sek lâi seng-sán niû-si̍t, ke-ah, cheng-seⁿ. Tāi-liōng sú-iōng pau-hâm lông-io̍h, hòa-pûi, kek-sò͘ kap khòng-seng-sò͘ chāi-lāi ê kok-chióng hòa-ha̍k bu̍t-chit, sú-iōng kàng-kē jîn-lūi lô-tōng kiông-tō͘ ê lông-gia̍p ki-hāi. Tī seng-sán lông-chok-bu̍t sî, thong-siông sī tī khui-khoah ê thó͘-tē siōng tâu-ji̍p tāi-liōng chu-kim lâi chìn-hêng seng-sán. Chū Jī-chiàn í-lâi, sè-kài kok-kok (te̍k-pia̍t sī sian-chìn-kok) kóng-hoàn khai-tián kang-gia̍p-hòa lông-gia̍p. I-ê te̍k-tiám pau-hâm tōa-tōa kàng-kē liáu lông-sán-phín kè-siàu, ta̍k tang siu-koah ê chhù-sò͘ cheng-ka, seng-sán kāng-khoán sò͘-liōng ê lông-san-phín só͘ su-iàu ê lâng-kang lô-tōng-la̍t kiám-chió, ùi chhân-tē kàu chia̍h-pn̄g-toh chi-kan ê sî-kan kiám-chió téng-téng.
**Kang-hōe** (工會) goân-té sī kin-kì kiōng-tông lī-ek lâi chū-hoat cho͘-chit ê siā-hōe thoân-thé. Chit-ê kiōng-tông lī-ek thoân-thé ē-sái hām kò͘-chú chi̍p-thé tâm-phòaⁿ kang-chu sin-súi, kang-chok sî-hān kap kang-chok tiâu-kiāⁿ téng-téng. Chia-ê cho͘-chit kap liân-ha̍p-hōe siāng chia̍p-khòaⁿ ê kiōng-tông bo̍k-piau sī "pó-chhî ia̍h-sī kái-siān kò͘-iōng thāi-gū". Che khó-lêng pau-hâm kang-chu tâm-phòaⁿ, lô-tōng chè-tō͘, sin-sò͘ liû-thêng, kò͘-iōng piau-chún, kái-kò͘ ia̍h-sī chìn-seng, hok-lī, an-choân pó-chiong kap chèng-chhek.

Kang-hōe khó-lêng ē cho͘-chit chi̍t-kóa ki-kang, ia̍h-sī só͘-iú pō͘-mn̂g ê kang-lâng, ia̍h-sī bó͘ chi̍t ê hâng-gia̍p ê só͘-ū kang-lâng. Kang-hōe ê hia̍p-tēng ū-sî ē tùi kò͘-chú, koán-lí-chân ia̍h-sī m̄-sī kang-hōe sêng-oân pó-bi̍t. Kang-hōe ū siong-èng ê chiong-thêng, kî-tiong siông-sè kui-tēng liáu hia̍p-siong chún-chek, í-ki̍p tùi-èng chèng-hú kàm-koán ê kok-hāng kui-tēng.

Kang-hōe goân-chū Au-chiu, tī kang-gia̍p kek-bēng āu liû-hêng sè-kài. Kang-hōe khó-lêng pau-hâm kang-lâng kò-thé, choan-gia̍p jîn-sū, thè-hiu jîn-sū, ha̍k-seng, ha̍k-tô͘ ia̍h-sī bû-gia̍p chit-kang.
**Kang-lâm tsō-tsûn phok-bu̍t-kuán** (hàn-gú: 江南造船博物館; ing-gú: Jiāngnán Shipbuilding Museum) khiā-tī Tiongkok Siong-hái-tshī Hông-phóo-khu lóo-pan-lōo 600-hō, sī tsò-tsuân-gia̍p ê tuā-hîng phok-bu̍t-kuán, tsuân-bīn tén-hēn tsò-tsuân-gia̍p ê huat-tén-sú; tsha-put-to pau-kua Tiong-kok kīn hēn-tāi tsò-tsuân-gia̍p ê tsuân-pōo ki-su̍t ham sán-phín [en] luī-hîng. "Kang-lâm tsō-tsûn phok-bu̍t-kuán" tō-sī "tsuân tiong-kok ài-kok tsú-gī kàu-io̍k sī-huān ê ki-tē [zh]", "siong-hái-tshī ài-kok kàu-io̍k ki-tē [zh]", siong-hái-tshī tsuan-tê-síng kho-phóo tiûñ-kuán [zh].

Tiûnn-kuán kài-siāu
-------------------

"Kang-lâm tsō-tsûn phok-bu̍t-kuán" ê tiûñ-kuán kiat-kòo sī nn̄g-tsàn, tiûñ-kuán uē-hun tsò "Li̍k-sú-kuan" (歷史館), "Bîn-tsûn-kuán" (民船館), "Kun-tsûn-kuán" (軍船館), "Tiong-kang-kuán" (重工館), "Kang-lâm tiông-hing-kuán" (江南長興館) tsit 5-ê tén-lám-khu.

Tsham-kuan sìn-sit
------------------

* Khai-hòng sî-kan：9:00-11:00，13:00~16:00。
* Kong-kiōng kau-thong：Siōng-hái kuí-tō kau-thong 4-hō suàñ [zh] tíng-tíng。

Tsù-kái
-------

1. ↑  "江南造船博物馆". Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2021-10-03. 2021-10-03 khòaⁿ--ê.  (Hàn-gí)

Tsham-ua̍t
----------

* Larry Fink [en]
* Manohar Parrikar kok-hông gián-kiú kah hun-sek gián-kiù-só͘ [en] (Manohar Parrikar kok-hông gén-kiú kah hun-sik gén-kiù-sóo/Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses)
* JetBrains kong-si [en] (JetBrains)
* Kang-lâm chō-chûn [en] (Jiangnan Shipyard)
* Oán-bōng-kip ōe-chheⁿ tui-tsik-kàm

Guā-pōo lên-ket
---------------

* 江南造船博物館 - 場所詳情 (Hàn-gí)
* 黄浦区江南造船博物馆旅游指南 (Hàn-gí)
* 江南造船博物館:發展歷史 (Hàn-gí)
Elizabeth Debicki (2013).
**Elizabeth Debicki** (1990 nî 8 goe̍h chhut-sì ) sī chi̍t-ūi Australia ê cha-bó͘ bú-tâi kap tiān-iáⁿ ián-goân. 2011 nî ê *A Few Best Men* sī Debicki ê tē-it pái tiān-iáⁿ ián-chhut; i āu-lâi koh tī *The Great Gatsby* (2013).

Chá-nî
------

Debicki tī Hoat-kok ê Pa-lí chhut-sì; in lāu-pē sī Pho-lân-lâng, lāu-bú sī Éire-è ê Australia-lâng, nn̄g-lâng lóng-sī bú-tō-ka. Tī 5-hòe ê sî-chūn, Debicki kap chhù-lāi-lâng tàu-tīn poaⁿ-sóa káu Melbourne tēng-ki; i hām in 2-ūi sió-tī lóng tī hia tōa-hàn. Tī Debicki iáu chin sè-hàn ê sî-chūn, i chiū khai-sí tùi pa-lé-bú sán-seng hèng-chhù, jiân-āu mā chiap-siū bú-tō ê hùn-liān, it-ti̍t-kàu i koat-tēng beh chiâⁿ-chòe chi̍t-ūi ián-goân ûi-chí. Debicki tī Melbourne tang-pō͘ ê Huntingtower Ha̍k-hāu chiū-ha̍k ê sî-chūn, tī hì-kio̍k kap Eng-bûn hong-bīn lóng tit-tio̍h chin chhut-sek-ê sêng-chek piáu-ián; i pit-gia̍p sî sī ha̍k-hāu ê dux. 2010 nî, Debicki tī Melbourne Tāi-ha̍k oân-sêng hì-kio̍k ê ha̍k-ūi.

Seng-gâi
--------

2011 nî ê *A Few Best Men* sī Debicki ê tē-it pái tiān-iáⁿ ián-chhut. 2011 nî 5 goe̍h, tō-ián Baz Luhrmann soan-pò͘ Debicki sī 2013 nî tiān-iáⁿ *The Great Gatsby* ê kak-sek *Jordan Baker* ê ián-goân. 2012 nî 12 goe̍h, Debicki chiâⁿ-chòe *Vogue* cha̍p-chì ê Australia hong-bīn chú-tê jîn-bu̍t.

Chok-phín
---------

Elizabeth Debicki (2012).
### Bú-tâi

* *The Gift* (2010)
* *The Maids* (2013)

### Tiān-iáⁿ

* *A Few Best Men* (2011)
* *The Great Gatsby* (2013)
* *Gödel, Incomplete* (2013)
* *Rake* (2014)
* *Macbeth* (2015)
* *The Man from U.N.C.L.E.* (2015)
* *Everest* (2015)
* *The Kettering Incident* (2015)
* *The Night Manager* (2015)

Chham-khó
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Elizabeth Debicki*** |

* Elizabeth Debicki tī Bāng-lō͘ Tiān-iáⁿ Chu-liāu-khò͘
**Su-iâ** (si-iâ; hàn-gú: 師爺), pēn-nā-sī "bo̍k-khik" (幕客), "bo̍k-pin" (幕賓), "bo̍k-iú" (幕友), sī-tsí Tiong-kok kóo-tāi [zh] kok-kip kuañ-guân sóo phìng-tshiáñ ê su-jîn hîng-tsìng tsōo-lí [en]. Bo̍k-khik teh koh-khah kóo-tsá ê sî-tsūn pēn-nā-sī tsham-bôo sìng-tsit ê kì-sik tsham-kun [zh]. Su-iâ khai-sí teh Bîng-tiâu, tuā-hing teh Tshing-tiâu; tshing-bua̍t sin-tsìng [zh] liáu-āu ta̍uh-ta̍uh tō bi̍t--lo̍h-khì.

Bîng-tshing lióng-tiâu ê kuañ-guân khah kah-tshiáñ Siāu-hing tsi̍k ê jîn-sū lâi-tsò su-iâ. Sóo-í koh tiāñ-tiāñ kiò-tsò "Siāu-hing su-iâ [en]". Kīn-tāi Hiong-káng hēn-tāi tī lu̍t-su sū-bū-sóo [en] lāi-té uī-tio̍h kheh-hōo thê-kiong huat-lu̍t ì-kèn, m̄-kù bô lu̍t-su pâi-tsiàu ê ho̍k-bū jîn-guân, in mā sī kiò-tsò su-iâ; ìn-ê tsìng-sik miâ-tshing uî "huat-lu̍t hîng-tsìng jîn-guân" (Legal Executive). Tī huat-tîng [en] lāi-té uī kheh-hōo [en] thê-kiong huat-lu̍t ì-kèn [en] ê kong-bū-guân hi̍k-tsiá su-kì-kuañ [en], in mā sio̍k-tshing "hîng-bîng su-iâ" (刑名師爺).

Tsù-kái
-------

1. ↑  徐珂 [zh]《清稗類鈔 [zh]》，第 1 卷

Tsham-khó bûn-hiàn
------------------

* 凌林煌：《曾國藩幕府（全期）成員之量化分析》，《思與言》(Tsîng Kok-huan bo̽k-hú [zh] (tsuân-kî) sîng-uân tsi liōng-huà hun-sik)，33.4（1995年12月），63頁。 (Hàn-gí)

Tsham-ua̍t
----------

* Siāu-hing su-iâ [zh] (紹興師爺)
* Kuril iông-liû (Kuril current, Oyashio Current; 親潮, 古力爾洋流)
* Kok-chè hâng-khong cha̍p-chì (kok-tsè hâng-khong tsa̍p-tsì; eng-gí: Air International; hàn-gí: 國際航空雜誌)
* Pâi-miâ (eng-gí: ranking; hàn-gí: 排名)
* Lu̍t-su chu-keh khó-chhì (Lu̍t-su tsu-keh khó-tshì (LTK); eng-gí: bar examination; hàn-gí: 律師資格考試)

Guā-pōo liân-kiat
-----------------

* 師爺(古代幕僚) (Hàn-gí)
* 古代師爺是什麼職務，相當於現在哪一級官員，薪水從哪裡來? (Hàn-gí)
|  |
| --- |
| Pún-chiuⁿ sī sio̍k-î **Ki-tok-kàu** hē-lia̍t ê chi̍t-ê pō·-hūn |
|  |
| **Ki-tok-kàu Le̍k-sú**
Iâ-so͘ Ki-tok
Cha̍p-jī ê Sù-tô·
Tong-hong Kéng-Kàu
Tang-sai Kàu-hōe ê hun-lia̍t
Si̍p-jī-kun ê Tang-cheng
Chong-kàu ê Kái-kek |
| **Ki-tok-kàu ê Sîn-ha̍k**
Ki-tok-kàu ê Chông-pài 
In-tián  · Kiù-in 
San-siōng ê Kàu-hùn 
Si̍t-chāi ê hok-khì
Chú ê Kî-tó-bûn
Cha̍p-tiâu-kài
Sèng-lêng
Tháu-pa̍k sîn-ha̍k
**Ki-tok-kàu ê Lé-chiat**
Sé-lé
Sèng-chhan-lé |
| **Ki-tok-kàu ê Sèng-keng**
Kū-iok Sèng-keng
Sin-iok Sèng-keng
Âng-phoê Sèng-keng |
| Ki-tok-kàu ê Cheh-ji̍t
Sèng-tàn-cheh
Sèng-tàn Ló-jîn
Koh-oa̍h-cheh |
| **Ki-tok-kàu ê Kàu-phài**
Tang-chèng-kàu
Thian-chú-kàu
Iâ-so·-hōe
Tō-bêng-hōe
Ki-tok-sin-kàu
Bí-kok Kong-lí-hōe
Bí-kok Kui-chèng Kàu-hōe
Eng-kok Kok-kàu
An-hioh-ji̍t Hōe
Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hoē
Gō·-sûn-chat Kàu-phài
Sù-tô·-sìn-sim-hoē 
Sîn-tiàu-hōe
Sîn ê Kàu-hoē
Chin Iâ-so· Kàu-hōe
**Siū chèng-thóng kàu-hōe kheh-che̍h**
Iâ-hô-hoa Kiàn-chèng-jîn
Iâ-so· Ki-tok Āu-kî Sèng-tô· Kàu-hōe
Sin-iok Kàu-hōe
Thóng-it Kàu-hōe |

**Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hoē** thâu-khí-seng sī 1865-nî 6-go̍eh 16-ji̍t iû So͘-keh-lân ê Má-ngá-kok i-seng (James Laidlaw Maxwell) tāi-piáu Eng-kok Tiúⁿ-ló kàu hōe tī Tâi-lâm khai-siat pēⁿ-īⁿ khai-sí; Tâi-ôan pak-pō͘ ê Sôan-kàu kang-chok sī Ka-ná-tāi ê gê-i Má-kai bo̍k-su (George Leslie Mackay) tī 1872-nî 3-go̍eh 7-ji̍t tiàm Tām-chúi khai-sí. Má-kai tiàm Tâi-ôan Sôan-kàu 29 tang, kiàn-li̍p 60 keng kàu-tn̂g, mā chhòng-li̍p Gû-chin O̍h-tn̂g (kin-ná-ji̍t ê Tâi-oân Sîn-ha̍k-īⁿ chiân-sin).

Tiúⁿ-ló Kàu-hoē chù-tiōng kàu-io̍k, tī lâm-pō͘ chhòng-pān Tióng-êng Tiong-ha̍k, lí-tiong, tī pak-pō͘ pān Tām-kang Tiong-ha̍k.

Tī Tâi-oân, tùi Ji̍t-tì-sî-tāi kàu Tiong-kok Kok-bîn-tóng kìm-chí sú-iōng hong-giân ê sî-tāi, Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hoē lóng sī iōng Tâi-ôan-ōe teh sôan-kàu. Kàu-hoē tùi Ji̍t-tì-sî-tāi kàu Kok-bîn-tóng kài-giâm sî-tāi iā it-ti̍t ū cheng-chhú jîn-kôan kah bîn-chú ê thôan-thóng, chū-án-ne hông jīn-ûi kah Tâi-ôan to̍k-li̍p ūn-tōng ū koan-liân.

Le̍k-sú
-------

### Chá-kî soan-kàu-su

Tâi-oân ki-tok tiúⁿ-lo kàu-hōe tāi-seng sī keng-iû So-keh-lân ê i-ha̍k phok-sū Má-ngá-kok i-seng (James Laidlaw Maxwell) , siū Eng-kok So-keh-lân tiúⁿ-lo kàu-hōe só chí-phài, tī 1865 nî 5 go̍eh 28 ji̍t chèng-sek tī-leh tâi-oân lâm-pō Tá-káu (kin-á-ji̍t ê Ko-hiông) chiūⁿ-lio̍k, liáu-āu tùi khai-sí tī-leh hú-siâⁿ se-bûn gōa-kháu Khòaⁿ-se-ke cho-chhù, siat-kàu hêng-i. 

Bô-kú liáu-āu, lēng-gōa chi̍t-ê bo̍k-su Rev. Hugh Ritchie kap i-ê hu-jîn tí-ta̍t tá-káu, i-sī Pîn-tong, Lí-káng, Tang-káng kap tang-pō ê khai-tok-chiá.

Chham-khó
---------

* "Tâi-ôan Ū Kôan Ka-ji̍p Liân-ha̍p-kok" ê Soan-giân
1924 nî tī Tang-kiaⁿ ê Tâi-oân Gī-hōe chhéng-goān-thoân.
**Tâi-oân Gī-hōe Siat-tì Ūn-tōng** (台灣議會設置運動) sī hoat-seng tī 20 sè-kí chiân-kî ê Tâi-oân chèng-tī ūn-tōng. Chit hāng ūn-tōng iû Sin-bîn-hōe hoat-khí, sī hióng Tè-kok Gī-hōe cheng-chhú tī Tâi-oân siat-tì chū-tī gī-hōe ûi chú-iàu sò͘-kiû ê ūn-tōng. Chit tiûⁿ ūn-tōng sī Tâi-oân bîn-kan ùi bú-le̍k hoán-khòng Ji̍t-pún thóng-tī choán-óng kīn-tāi-sek chèng-tī ūn-tōng ê choán-piàn-tiám; lēng-gōa iā sī Ji̍t-pún sî-tāi le̍k-sî siōng-kú koh kui-bô͘ siōng-tōa ê chèng-tī ūn-tōng. Chit pái ūn-tōng ê hoat-seng ē-ēng tui-sok kàu 1918 nî ê Lio̍k-sam-hoat Thiat-hòe Ūn-tōng. Lîm Têng-lo̍k jīm-ûi thiat-hòe *Lio̍k-sam-hoat* bû-ī chiap-siū Ji̍t-pún thóng-tī tong-kio̍k ê Lōe-tē Iân-tiông Chú-gī chèng-chhek, sún-hāi Tâi-oân ê te̍k-sû-sèng kap to̍k-li̍p-sèng. Siū-tio̍h i-ê chú-tiuⁿ ê éng-hióng, ūn-tōng ê lō͘-soàⁿ iû goân-pún ê thiat-hòe *Lio̍k-sam-hoat* choán-óng siat-tì Tâi-oân chū-tī gī-hōe. Chú-tiuⁿ ki-î Ji̍t-pún li̍p-hiàn chèng-tī ê cheng-sîn, eng-kai ài siat-tì Tâi-oân Gī-hōe, kā Chóng-tok-hú ê li̍p-hoat-koân kau-hoân hō͘ Tâi-oân jîn-bîn.

Ùi 1921 nî 1 goe̍h 30 hō tē-it pái hióng Tè-kok Gī-hōe thê-chhut *Tâi-oân Gī-hōe Siat-tì Chhéng-goān-su* (台灣議會設置請願書), chì 1934 nî 9 goe̍h 2 hō koat-gī thêng-chí ûi-chí, ūn-tōng le̍k-sî lóng-chóng 14 tang, thê-chhut kòe 15 pái chhéng-goān. Ūn-tōng chho͘-kî ê chham-ú-chiá chú-iàu sī tī Tang-kiaⁿ ê Tâi-oân liû-ha̍k-seng. Lo̍h-bòe kàu tē-saⁿ pái chhéng-goān tiû-pī ê sî-chūn, chiah kiōng-tông sêng-li̍p Tâi-oân Gī-hōe Kî-sêng Tông-bêng-hōe, tān-sī hō͘ Tâi-oân Chóng-tok Tiân Kiān-tī-lông í hông-gāi an-lêng siā-hōe tia̍t-sū ûi-iû kìm-chí, mā liōng-sêng tī-kéng sū-kiāⁿ ê chèng-tī pek-hāi sū-kiāⁿ. Put-kò, chit chhù ūn-tōng lo̍h-bóe tit-tio̍h Ji̍t-pún î-lūn kap Tâi-oân bîn-chiòng ê tông-chêng, chham-ú jîn-sò͘ māi-hiòng ko-hong. Put-kò, tī 1931 nî Tâi-oân Bîn-chiòng-tóng pī-pek kái-sàn liáu-āu, in-ūi sit-khì chi-chhî thoân-thé koh siū-tio̍h Fasci Chú-gī ê ap-chè, ūn-tōng tī 1934 nî chèng-sek soan-pò tiong-chí.

Tâi-oân Gī-hōe Siat-tì Ūn-tōng tû-liáu tùi Tâi-oân bîn-chiòng kiàn-li̍p hoat-tī ê koan-liām kap khak-li̍p tùi hiàn-chèng cheng-sîn ê tui-kiû, Tâi-oân Chóng-tok-hú iā sūn-èng ūn-tōng sêng-li̍p Chóng-tok-hú Phêng-gī-hōe, pēng-chhiáⁿ tī 1935 nî chiu-chhī-ke-chng poàn-sò͘ gī-oân kái iû bîn-soán, chiâⁿ-chò Tâi-oân tē-hng chū-tī ê iân-khí.
*Koan-hē Tâi-oân Ji̍t-pún Sî-tāi ê hōe, chhiáⁿ khoàⁿ Tâi-oân ESP Hia̍p-hōe.*
**Tâi-oân Esperanto Hia̍p-hōe** (Esperanto: Tajvana Esperantista Asocio (TEA)) sī Tâi-oân chú-iàu ê Esperanto cho·-chit, tī 1990-nî sêng-li̍p. Tong-sî sī tī Kok-chè Esperanto Hia̍p-hoē (*Universala Esperanto-Asocio*) phài lâi Tâi-oân thui-kóng Esperanto ê Esperanto lāu-su Joakimo Werdin ê hia̍p-chō· hā sêng-li̍p ê. Tē-1-jīm hoē-tiúⁿ sī Tintilo (Ông Tiong-i 王鐘伊). Āu--lâi Tintilo chham Joakimo kiat-chò ang-á-bó·, sio-chhoā tńg-khì Polska, TEA ê hoē-tiúⁿ oāⁿ Arbaro (Lîm Bûn-êng 林文榮) tam-jīm. Hiān-chú-sî Arbaro iáu-kó sī TEA ê miâ-gī-siōng ê hoē-tiúⁿ. Chit-tiong-kan, tùi TEA chò-koè phah-piàⁿ--ê, iáu-kó ū: Zhong Qiyao (Tiong Khé-giâu 鍾啟堯) -- chhut-pán *Tajvana Esperantisto* (Tâi-oân Sè-kài-gí-chiá) cha̍p-chì; Reza Kheirkhah -- tī Pîn-tong Lâm-êng Ko-téng Ha̍k-hāu (南榮高中) khò-goā oa̍h-tāng kà Sè-kái-gí; Manlajo -- chú-chhî Sè-kái-gí kàu-ha̍k bāng-chām lernu! lāi-bīn ê Tiong-bûn pō·-hūn; Grego Kay -- chhut-pán *Formoza Folio* (Tâi-oân chi Hio̍h) cha̍p-chì, téng-téng ê jîn-sū.
***Tiong-Eng Liân-ha̍p Seng-bêng*** (中英聯合聲明), choân-chheng ***Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Chèng-hú hām Tāi Put-lia̍t-tian kap Pak Ài-ní-lân Liân-ha̍p Ông-kok Chèng-hú koan-î Hiong-káng Būn-tê ê Liân-ha̍p Seng-bêng*** (中華人民共和國政府和大不列顛及北愛爾蘭聯合王國政府關於香港問題的聯合聲明), sī Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok hām Tāi Put-lia̍t-tian kap Pak Ài-ní-lân Liân-ha̍p Ông-kok chiū Hiong-káng bûn-tê kiōng-tông hoat-piáu ê chi̍t-hūn seng-bêng, tī 1984 nî 12 goe̍h 19 hō iû Tiong-kok Kok-bū-īⁿ Chóng-lí Tiō Chí-iông hām Eng-kok Siú-siòng Margaret Thatcher tī Tiong-kok Pak-kiaⁿ chhiam-tēng, Chòe-ko Léng-tō-jîn Tēng Siáu-pêng kap Tiong-kok Kok-ka Chú-sek Lí Sian-liām iā chāi-tiûⁿ kiàn-chèng. Siang-hong chèng-hú tī 1985 nî 5 goe̍h 27 hō hō͘-siong kau-ōaⁿ phoe-chún-su, pēng hiòng Liân-ha̍p-kok Pì-su-chhù teng-kì, *Tiong-Eng Liân-ha̍p Seng-bêng* chèng-sek seng-hāu, iā siōng-teng le̍k-sî 14 nî pòaⁿ ê hiong-káng kap Ò-mn̂g kòe-tō͘ sî-kî ê khai-sí.
{Qq{Infobox Settlement
|name = Asyut Séng
|native\_name = محافظة أسيوط
|settlement\_type = Muhafazah
|image\_skyline = Nasser Mosque مسجد ناصر - panoramio.jpg
|image\_flag = Flag of Assiut Governorate.png
|flag\_size = 80x80px
|image\_shield = 
|shield\_size = 80x80px
|image\_map = Asyut in Egypt.svg
|subdivision\_type = Kok-ka
|subdivision\_name =  Ai-ki̍p
|population\_total = 4383289
|area\_total\_km2 = 13720
|population\_density\_km2 = auto
|timezone1 = EET
|utc\_offset1 = +2
|website = www.assiut.gov.eg
}}
**Asyut Séng** (A-la-pek-gí: محافظة أسيوط) sī Ai-ki̍p ê chi̍t ê séng (*muhafazah*).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Ai-ki̍p ê séng |
| --- |
|  |
| To͘-chhī | 
* Cairo
* Alexandria
* Said Káng
* Suez

 |  |
|  |
| Ē Ai-ki̍p | 
* Ismailia
* Kafr El Sheikh
* Gharbia
* Dakahlia
* Sharqia
* Monufia
* Qalyubiyya
* Damietta
* Beheira

 |
|  |
| Téng Ai-ki̍p | 
* Giza
* Faiyum
* Beni Suef
* Minya
* Asyut
* Sohag
* Qena
* Aswan
* Luxor

 |
|  |
| Pian-kài | 
* Âng Hái
* Sin Hô-kok
* Matrouh
* Pak Sinai
* Lâm Sinai

 |

 |
Si̍t-hêng liân-pang chè-tō͘ ê kok-ka.
**Liân-pang** sī iû nn̄g-ê ia̍h-sī nn̄g-ê í-siōng ê chèng-tī si̍t-thé, chhin-chhiūⁿ kiōng-hô-kok, chiu, pang téng-téng, kiōng-tông kiat-ha̍p chiâⁿ-chò chi̍t-ê kok-ka ê kiat-kò͘ hêng-sek. Liân-pang kok-ka iû ta̍k-ê liân-pang sêng-oân cho͘-sêng, ta̍k-ê sêng-oân tan-ūi tī liân-pang sêng-li̍p chìn-chêng chiū í-keng chûn-chāi. Liân-pang sêng-oân-kok tī liân-pang sêng-li̍p chi-chêng, lóng sī tan-to̍k hiáng-iú chú-koân ê chèng-tī si̍t-thé; tī ka-ji̍p liân-pang liáu-āu, sui-jiân bô-koh ū oân-choân to̍k-li̍p ê chú-koân, tān-sī tī liân-pang hiàn-hoat kui-tēng ê hoān-ûi lāi, liân-pang sêng-oân kok-chū ê chú-koân iu-goân siū-tio̍h hoat-lu̍t ê pó-hō͘; liân-pang sêng-oân ū ka-kī ê hiàn-hoat kap hoat-lu̍t. Teh cho͘-sêng liân-pang ê sî, liân-pang sêng-oân kā kok-chū ê pō͘-hūn koân-le̍k jiōng-tō͘ hō͘ liân-pang chèng-hú, tông-sî koh pó-iú tio̍h pō͘-hūn koán-lí lāi-pō͘ sū-bū ê koân-le̍k, kok-bîn hiáng-iú liân-pang kap kok liân-pang sêng-oân ê siang-tiông kok-chek.
**ACG** sī **A**nimations、**C**omics and **G**ames--ê kán-lio̍k (簡略), ì-sù sī tōng-ōe (動畫), ang-á-chheh kah [tiān-chú] iû-hì (電子遊戲), te̍k-pia̍t sī Ji̍t-pún lâi--ê. Chit ê sû khah hán-tit hoan--chhut-lâi, tī Hoâ-jîn tē-khu (華人地區) ê chhù-bûn-hoà (次文化) tiāⁿ-tiāⁿ ēng. Chia--ê "G" (tiān-chú iû-hì) siông-siông chí bí-siàu-lú (美少女) iû-hì.

Goân-thâu kap hoat-tián
-----------------------

1995 nî, Tâi-oân hòⁿ tōng-oē kah bàng-gah--ê AIplus tī Kok-li̍p Tiong-san Tāi-ha̍k (中山大學) ê Soaⁿ Boah Bî-hûn (山抹微雲) BBS kui sin--ê pán (板), miâⁿ hō-choè "ACG\_Review", iōng ACG lâi tāi-toè tōng-oē, ang-á-chheh kah iû-hì. Che sī jī-sû (字詞) ACG ê khí-thâu. liáu-āu in-ùi hō͘ Shuffle Tông-bêng (Hoâ-gí: 傻呼嚕同盟) phó͘-ki̍p, 3 ê jī-bó--ê chhù-sī tio̍h àn-tēng (按定)--lo̍h-lâi, koh toân kah Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kah Hiong-káng téng Hoâ-jîn tē-khu.

Āu-lâi tùi khin-sió-soat (輕小說) kái--ê tōng-oē, bàng-gah kah iû-hì lú-lâi lú-chē, só͘-í koh ū "ACGN" (N sī Novel, siáu-soat. siông-siông chí Khin-sió-soat) chit ê sû. Chit-chām ACG--ê ì-sù mā ū kâⁿ khin-sió-soat, só͘-í chha-put-to ta̍k ūi lóng iû-goân leh sú-iōng ACG.

Iōng--ê só͘-chāi
----------------

Ji̍t-pún bô teh ēng ACG chit ê sû, khah tiāⁿ-tiāⁿ iōng "MAG" (マグ) (*Manga* bàng-gah, *Anime* tōng-oē kah *Game* iû-hì). Ji̍t-pún--ê ài-hòⁿ-chiá (愛好者) mā siông-siông kā ACG (pau-hâm Kheng-siáu-soat kap figure)--ê bûn-hoà kiò-choè lī-chù-goân (二次元, chham-khó ja:2次元#転用). It-poaⁿ kā koan-liâm--ê chhù-bûn-hoà kiò-choè Otaku bûn-hoà (オタク文化),  koan-hē sán-gia̍p hō-choè Otaku sán-gia̍p (オタク産業).

Tī Eng-gí-khoan (英語圈), ACG mā han-tit sú-iōng.

Chham-khó
---------

* Tong-oē kah bàng-gah (Hoâ-gí: 動漫)
* Tông-jîn (同人)
* Otaku
* Cosplay
* Li̍t-pún ACG-bê iong--ê su̍t-gú (術語) lia̍t-toaⁿ

Chhù-kái
--------

1. ↑  CCSX (2009-08-24). *《阿宅，你已經死了！》ê kéng-phín (景品)《Dead or Alive──台灣阿宅啟示錄》* (ēng Hôa-gí). Tâi-oân: Sî-pò Chhut-pán Kong-si. p. 31. ISBN 9789571350653. 2011-10-14 khòaⁿ--ê.
2. ↑  Chi̍t khoán ang-á.
3. ↑  オタク文化とは
4. ↑  Sú-iōng--ê lē:[ 朝日新聞までもが危惧し始めた「世界に広がるオタク文化」の幻想と危機的状況]
A-chiu Sù-siáu-liông
**A-chiu Sù-siáu-liông** (亞洲四小龍; pe̍h-ōe-im: **A-chiu Sì-sió-lêng**; Eng: *Four Asian Tigers*) he̍k-chiá **A-sè-a Sù-siáu-liông** (亞細亞四小龍) sī 4 ê chū 1970 nî-tāi khai-sí khoài-sok hoat-tián ê A-chiu keng-chè-thé, pau-hâm Hân-kok, Tâi-oân, Hiong-káng iáu-koh-ū Sin-ka-pho. Chit 4 ê A-chiu keng-chè-thé tī 1970 chì 1990 nî-tāi, keng-chè ê hoat-tián khoài-sok sêng-tióng; tī che chìn-chêng, in-ê sán-gia̍p lóng sī lông-gia̍p kap kheng-kang-gia̍p ûi-chú. In lī-iōng se-hong sian-chìn kok-ka hiòng hoat-tián-tiong kok-ka choán-î kāu-kang-hêng sán-gia̍p ê ki-hōe, khip-ín gōa-kok tāi-liōng ê chū-kim kap ki-su̍t, lī-iōng pún-tē sio̍k-kè ê lô-tōng-le̍k iu-sè, phòe-ha̍p keng-chè chèng-chhek ê chè-tēng kap tiâu-chéng, chhiok-chìn keng-chè ê sêng-kong hoat-tián. A-chiu Sù-siáu-liông sī A-chiu tē-khu, chiap-sio̍k tī Ji̍t-pún āu-piah ê sin-heng keng-chè-thé, iā sī keng-chè hoat-tián kap choán-hêng ê tián-hêng tāi-piáu.

Siong-koan
----------

* Hàn-kang kî-chek
* Tâi-oân kî-chek
**Hubert Blaine Wolfeschlegelsteinhausenbergerdorff, Sr.** (1914 nî 8 go̍eh 4 ji̍t – 1997 nî 10 go̍eh 24 ji̍t), choân-miâ sî **Adolph Blaine Charles David Earl Frederick Gerald Hubert Irvin John Kenneth Lloyd Martin Nero Oliver Paul Quincy Randolph Sherman Thomas Uncas Victor William Xerxes Yancy Zeus Wolfe­schlegelstein­hausenberger­dorffvoraltern­waren­gewissenhaft­schaferswessen­schafewaren­wohlgepflege­und­sorgfaltigkeit­beschutzen­von­angreifen­durch­ihrraubgierigfeinde­welche­voraltern­zwolftausend­jahres­vorandieerscheinen­wander­ersteer­dem­enschderraumschiff­gebrauchlicht­als­sein­ursprung­von­kraftgestart­sein­lange­fahrt­hinzwischen­sternartigraum­auf­der­suchenach­diestern­welche­gehabt­bewohnbar­planeten­kreise­drehen­sich­und­wohin­der­neurasse­von­verstandigmen­schlichkeit­konnte­fortplanzen­und­sicher­freuen­anlebens­langlich­freude­und­ruhe­mit­nicht­ein­furcht­vor­angreifen­von­anderer­intelligent­geschopfs­von­hinzwischen­sternartigraum, Senior.**, chhut-sè î Tek-kok Bergedorf, 1904 nî 2 go̍eh 29 ji̍t î-bîn Bí-kok, tēng ki î Pennsylvania ê Philadelphia. I sī Guinness Sè-kài Kí-lio̍k Tōa-choân ê siōng-kài tn̂g miâ-jī kí-lio̍k ê pó-chhî-chiá.
| ?Avocado |
| --- |
|
|  |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Laurales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Lauraceae |
|
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Persea* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***P. americana*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Persea americana***Mill. |
|
|
|
|

**Avocado** (tī Tâi-oân tha̍k **A-bu-khah-lo·h**) sī 1 chióng chhiū-á kap kóe-chí, ha̍k-miâ hō·-chò *Persea americana*, sio̍k-tī Lauraceae chit-ê ka-cho̍k. *Avocado* chit sû gôan-chū Ba̍k-se-ko gôan-chū-bîn hō ê miâ, hō·-chò *ahuacatl*. Tâi-oân Hôa-gí ê miâ-chheng sī *lùolí*.

Kóe-chí
A-bu-khah-lo·h iok-lio̍k 1-lia̍p lê-bóng ê tōa-sè (ū-sī khah tōa--tām-po̍h-á), gōa-phôe tòa àm-chheⁿ-sek chì oá chhâ-sek ê pan-tiám, lāi-té tiong-ng ko· 1-lia̍p tōa chí. A-bu-khah-lo·h ê bah kāu iû-jī, tì-sú tiāⁿ-tiāⁿ iōng lâi chò chò sò·-si̍t liāu-lí, thang chhú-tāi bah-si̍t kap gû-leng sán-phín. Ba̍k-se-ko-lâng iōng che chò *guacamole* tiâu-bī-chiùⁿ ê liāu. Tī Tâi-ôan sî-kiâⁿ kā A-bu-khah-lo·h ê bah the̍h lâi ká gû-leng chò kó-chiap lim.

A-bu-khah-lo·h-chhiū kan-ta ū-hoat-tō· tī jia̍t-tāi a̍h-sī a-jia̍t-tāi ê khì-hāu chûn-o̍ah.

A-bu-khah-lo·h ê kóe-chí bē tī chhiū-á-téng tńg se̍k, só·-í ē-sái tán kàu beh ti̍h ê sî-chūn chiah kā bán--lo̍h-lâi. Lo̍h-chhiū liáu-āu, kúi-kang-á tō ē se̍k. Nā kap kî-thaⁿ ê kóe-chí khǹg chò-hóe (khó-pí kóng kin-chio), ē khah khòai se̍k.

Gōa-pō· liân-kiat
-----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Persea americana*** |
Chúi-chhân (tiū-á)
**Chhân-hn̂g** / **chhân** / **hn̂g** sī choh-sit-lâng chèng-choh lông-chok-bu̍t ê só͘-chāi.

Ū chi̍t-koá tē-hng ê lâng tùi chhân-hn̂g sī-ū khah-iù ê kóng-hoat. 

* Chhân sī teh kóng hit-chióng choan-bûn ēng-lâi chèng-choh seng-tióng kî-kan ài chìm-tī chúi-tiong ê si̍t-bu̍t ê hit-chióng "chúi-chhân".
* Hn̂g sī kóng hit-chióng khoàⁿ si̍t-bu̍t su-iàu chiah chiàu-thâu-á lâi ak-chúi ê hit-chióng chhân-hn̂g. Hn̂g in-ūi nā-beh pó-chhî pá-chiok ê chúi-hun thang èng-hù si̍t-bu̍t seng-tióng su-iàu, tû-liáu lâng-kang koàn-chúi í-goā, chí-ū khò-thiⁿ lo̍h-hō͘ chiah ū-hoat-tō͘ lâi ta̍t-sêng, só͘-í mā-ū lâng kā-i kiò-chò "khoàⁿ-thiⁿ-chhân".

Chhân-hn̂g m̄-sī goân-pún siⁿ-tiuⁿ tō tī-hia. Chin-choē chhân-hn̂g sī úi ó͘-chio̍h-thâu, khioh soá chio̍h-thâu, chhò-chhiū, koah-chháu, ku̍t-chhiū-kin chháu-kin lâi khí-seng--ê. Chi̍t pùn-ki chi̍t pùn-ki lâi put, chi̍t-tàⁿ chi̍t-tàⁿ lâi taⁿ, ah-sī chi̍t-gû-chhia chi̍t-gû-chhia lâi chhia soa-thô͘ kah èng-pûi téng lâi ka-kāu hn̂g-thô͘ hn̂g-bah, kái-liông thô͘-chit lâi oân-sêng--ê. Ūi-tio̍h beh khak-pó kài-soàⁿ kah pó-chhî hn̂g-thô͘ mài liû-sit, sì-chiu-ûi mā iáu-ài choh chi̍t-choā chho͘-ióng--ê hn̂g(chhân)-hoāⁿ. Nā-bô hong-piān lī-iōng--ê chúi-goân mā iáu-koh ài chhoē ū choâⁿ-chúi ê só͘-chāi lâi iah-chíⁿ chhiūⁿ-chúi ah-sī khui-khut taⁿ-chúi thiu-chúi lâi ak ū-su-iàu ê lông-chok-bu̍t. Chhân-hn̂g ūi-tio̍h beh siám-hong ū-thang-sî-á mā iáu-ài tī ǹg-hong ê hit-bīn lâi chai-chèng hông-hong-lîm ah-sī ûi hông-hong-chhiûⁿ.

Chhân-hn̂g m̄-koán toā-soè kah it-poaⁿ--ê sū-gia̍p kâng-khoán lóng-sī keng-kè kúi-nā-tang, sīm-chí kúi-nā-tāi lâng ê keng-êng kap koán-lí tah lâi tit--tio̍h-ê. Kang-siong siā-hoē lī-ek pí-kàu, tak-gê-lâng lóng-ū boeh ah-sī bōng-ēng chò bó͘-chi̍t-hāng khang-khoè ê soán-te̍k-koân. Chó͘-kong-á bô kán-tan pê-thô͘-khàng-soa chiah-lâi ûi-chhut chi̍t-phiàn chhân-hn̂g, chit-má pàng-lo̍h-lâi hō͘-lán sîn-tio̍h, lán mā ū khó-lêng pàng hō͘-i pha-hng. Chin-kín chháu tō hoat-tīⁿ, hoat ba̍t-khì, tó chi̍t-kang siūⁿ-kìⁿ beh-koh choh, kan-nā tû-chháu beh tû-kàu-chīn khó-lêng ài-koh khoè kúi-nā-tang. Siat-sú nā-lóng mài-sûn, mài chéng-lí, chi̍t-chūn chúi-lâu-kau-chhè ê toā-hō͘, hn̂g(chhân)-hoāⁿ lâi pang-khì, hn̂g-thō͘ hn̂g-bah mā chi̍t-gê-chhiú tō koah, lâu liáu-liáu. Chiàⁿ-chiàⁿ-sī tîn-kui-tîn, thó͘-kui-thó͘. Heng-soe sī ba̍k-nih-hia-kú ê tāi-chì. Chhân-hn̂g nā-sī kan-nā chhân-hn̂g niā-niā, lán chit-má chhun-án-ne pàng hō͘-i pha-hng, sī-m̄-sī sī lēng-goā chi̍t-chióng--ê "kok-thó͘ liû-sit"?


|  |  |
| --- | --- |
|  | Tī Wikimedia Commons téng ê siong-koan tóng-àn: ***Paddy field*** |
Chông-lé-mn̂g.
**Chông-lé-mn̂g** (Hàn-jī: 崇禮門; Ko-lê-jī: 숭례문) sī Hân-kok Siú-ní-chhī Tiong-khu ê chi̍t-ê siâⁿ-mn̂g, 1398 nî Tiâu-sián ông-tiâu sî-tāi ê kiàn-tiok, mā tiāⁿ-tiāⁿ hō-chòe **Lâm-tāi-mn̂g** (南大門). 1962 nî 12 goe̍h 20 ji̍t, Chông-lé-mn̂g chiâⁿ-chòe Hân-kok ê tē-it-hō kok-pó. 2008 nî, ū lâng pàng-hoé hō Chông-lé-mn̂g hoé-sio, chí-ū chio̍h-thâu-chhiûⁿ ê pō͘-hun oân-hó bô sún-hāi. 2013 nî, Chông-lé-mn̂g tiông-sin kiàn-chō oân-sêng. Chông-lé-mn̂g hū-kīn ū Lâm-tāi-mn̂g chhī-tiûⁿ.

Siòng-phìⁿ
----------

* 1890 nî-tāi
* 1904 nî
* Tiâu-sián Ji̍t-pún-sî-tāi
* Pián
* Hoé-sio liáu-āu
* Ho̍k-goân
* Ho̍k-goân liáu-āu


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * hián
* lūn
* pian
Siú-ní Siâⁿ-mn̂g |
| --- |
|  |
| Chiàⁿ-mn̂g | Heng-jîn-chi-mn̂g · Chông-lé-mn̂g · Tun-gī-mn̂g · Siok-chēng-mn̂g |
|  |
| Phian-mn̂g | Kong-hi-mn̂g · Hūi-hòa-mn̂g · Chiau-tek-mn̂g · Chiong-gī-mn̂g |

 |
Aswan Koân Chúi-cha̍h
Aswan sī Ai-ki̍p kok-lāi ê An-nil Hô (Eng-bûn: *Nile*) thâu-chi̍t-ê chúi-chhiâng hit kho͘-ûi-á ê 1 ê siâⁿ-chhī. Tī chia, kāng-cháng ū 2 ê chúi-cha̍h hāⁿ-koè hô: khah sin ê **Aswan Koân Chúi-cha̍h** (A-la-pek-gí: السد العالي‎, as-Sad al-'Aly) kap khah kū ê **Aswan Chúi-cha̍h** (mā kiò-chò Aswan Kē Chúi-cha̍h).

An-nil Hô nā bô chò chúi-cha̍h khí chúi-khò͘, ta̍k-tang ê loa̍h--lâng lóng im-toā-chúi, toā-chúi ē ùi Tang-hui-chiu sūn lâu chhiâng--lo̍h-khì, chū kó͘-chá sî-tāi, An-nil Hô nn̄g-hoāⁿ ê thó͘-tē tō sī khò che 1 tang 1 pái ê toā-chúi sáng--lâi ê ióng-hūn kap khòng-bu̍t-chit, thô͘-bah ū bûi, m̄-chiah ha̍h tī chèng-choh.

Būn-tê sī An-nil Hô nn̄g pêng ê jîn-kháu sêng-tióng--khí-lâi liáu-āu, kio̍k-put-kio̍k tio̍h siat-hoat khòng-chè toā-chúi, lâi pó-hō͘ chhân-tē kap mî-á-hn̂g. Che sī in-ūi chò-chúi ê sî-chūn, lông-chok-bu̍t khó-lêng ē kui-ê lâu--khì, koh chúi-ta ê sî, soah ē khó͘-oāⁿ kiam chō-sêng ki-hng.

Téng-koân kóng ê chúi-cha̍h kang-sū, tio̍h sī tī-chúi ê kè-e̍k ê chi̍t-pō͘-hūn, bo̍k-tek sī beh tî-hông toā-chúi, hoat-tiān, pēng-chhiáⁿ ūi chhân-hn̂g thê-kiong chúi-goân.
**Sin-chng-á** (新庄仔, -子) sī Tâi-oân Tâi-tiong-chhī Liông-chéⁿ-khu ē-té ê tē-hng, tē-chèng siōng hō-chò **Sin-chng-á-tōaⁿ** (-段), lāi-bīn ū Sin-chng-á kū chng-siā (Sin-chng-lí) kap Sin-tong-lí, Tong-hái-lí nn̄g-ê sin pun ê hêng-chèng-khu.

Tē-lí
-----

Sin-tong-lí lāi hâm hiān-chāi só͘ kóng ê Tong-hái Pia̍t-chong siā-lí só͘-chāi-tē, nā Tong-hái-lí sī óa pak hâm sin khai-hoat ê Kok-chè-siâⁿ (國際城) siā-khu kap āu-bóe hoat-tián chhut--lâi ê "Gē-su̍t-ke" siong-gia̍p-tē.

Le̍k-sú
-------

Sin-chng-á sī 1920 nî só͘ siat Liông-chéⁿ-chng (-庄) ē-té ê tōa-jī hêng-chèng khu chi it, chiàu 1935 nî thóng-kè, ū khiā-khí jîn-kháu 2134 lâng.

1970 nî-tāi, Sin-chng-á chng-thâu tang-pêng ê thó͘-tē khai-sí ū tōa-liōng ê chū-the̍h khai-hoat, Sin-tong-chhoan (āu-lâi ê lí) sī 1982 nî tùi chá-chêng Sin-chng-chhoan hun--chhut-lâi-ê, óa-ùi Tong-hái Tāi-ha̍k sì-ûi, kàu 1987 nî koh koah chhut--lâi chi̍t hūn chò Tong-hái-chhoan.

Chham-khó
---------

1. 1 2 3  熊增仁 (2013). *臺中市龍井區城鄉規劃之研究* (sek-sū thesis). 逢甲大學.
2. ↑  臺灣總督官房調查課 (1936). *昭和十年末 臺灣常住戶口統計*.

Liân-kiat
---------

* Google (2017-01-13). "新庄子" (Map). *Google Maps*. Google. 2017-01-13 khòaⁿ--ê.
| ?Bí-chiu kiàn-siàu-chháu |
| --- |
|
|  |
| Bí-chiu kiàn-siàu-chháu |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Plantae |
|
|
|
|
| Mn̂g: | Magnoliophyta |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Magnoliopsida |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Fabales |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kho: | Fabaceae |
| A-kho: | Mimosoideae |
|
|
|
|
| Sio̍k: | *Mimosa* |
|
|
|
|
|
|
|
| Chéng: | ***M. diplotricha*** |
|

 |
| Ha̍k-miâ |
| ***Mimosa diplotricha***C. Wright |
|
|
|
| Siâng-ì-miâ |
| *Mimosa invisa* Mart. |

**Bí-chiu kiàn-siàu-chháu** (Hàn-jī: 美洲見笑草; Hôa-gí: 美洲含羞草; ha̍k-miâ: *Mimosa diplotricha*) kui-sio̍k-î tāu-kho (Leguminosae), sī to-nî-seng chháu-pún si̍t-bu̍t. I-ê goân-sán-tē sī jia̍t-tāi Bí-chiu, tī Tâi-oân i taⁿ chiâⁿ-chòe kui-hòa-chéng. Tī Tâi-oân i hun-pò· tī tiong-lâm-pō· ê pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t soaⁿ-khu, seⁿ tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē. Kui-nî-thàu-tang lóng-ū khui-hoe. Kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ē-tio̍h ji̍t ê khoân-kéng.

Hêng-thāi
---------

Keng ū 4 chōa lêng-kak, kap 4 pâi ba̍t-ba̍t-ba̍t ê tò-chhah-chhì. Keng ê ki-pō· ē bo̍k-chit-hoà.
Hio̍h-á seng-tióng sūn-sū sī hō·-seng, jī-hôe í-chōng ho̍k-hio̍h, í-phìⁿ 3~8 tùi, hio̍h-me̍h ū chhì. Hio̍h-phìⁿ nā kā tāng--tio̍h ē khoan-khoan-á ha̍p--khí-lâi. 

Hoe sió-sió--á, ū ba̍t-ba̍t-ba̍t ê tn̂g hoe-si, sī kiû-hêng thâu-chōng hoe-sū. Hoe-sek hún-âng-sek, hoe ê ti̍t-kèng siāng-tōa ē-sái ta̍t-kàu 15 mm. 

Kóe-chí sī kiap-kó, koh kiò-chò chiat-gia̍p-kó, siāng-chē kàu 5 chat, gōa-hêng sī píⁿ-píⁿ pêⁿ-pêⁿ tn̂g thó-îⁿ-hêng, ū chiâⁿ ba̍t ê té chhì kap ngē mo·.

Bí chiu kiàn-siàu-chháu
**Liân-hō** (年號) sī iōng lâi kí-nî ê miâ-hō. Liân-hō it-poaⁿ iû hông-tè hoat-khí, hoat-goân chū Tiong-kok ê Tiong-goân chèng-koân. Āu-lâi, liân-hō ê chè-tō͘ in-ūi siū-tio̍h Tiong-kok chèng-koân ê éng-hióng, tī 6 sè-kí Tiâu-sián Poàn-tó ê Sin-lô, 7 sè-kí bóe-kî ê Ji̍t-pún, iáu-ū 10 sè-kí ê O̍at-lâm lóng sian-hō͘ khai-sí sú-iōng. Kó͘-chá ê O̍at-lâm, Ko-lê kap Tāi-hân Tè-kok sî-tāi ê Tiâu-sián, iáu-ū Bông-kó͘ tī kiàn-kok chho͘-lîan, in-ūi siū-tio̍h Tiong-kok chèng-koân ê éng-hióng, mā lóng bat sú-iōng kòe liân-hō. Bo̍k-chêng iû-goân teh sú-iōng liân-hō ê kok-ka, kan-nā chhun pó-chhî tio̍h kun-chú-chè ê Ji̍t-pún. Tiong-kok, Tâi-oân, Hân-kok kap O̍at-lâm lóng in-ūi í-keng hòe-tî kun-chú-chè, choân-bīn hòe-chí liân-hō ê sú-iōng.

Chham-khó
---------

1. ↑  朱勇 (1996), "中国法律的传统与现代化", chū 张晋藩, *‘93 中国法律史国际硏讨会论文集*, 中国民主法制出版社, p. 25, 2010-01-29 khòaⁿ--ê
**Sìn-gióng** (信仰) sī chí tùi chi̍t-ê lâng, sū-bu̍t, sîn-bêng, chong-kàu ê kàu-tiâu ia̍h kàu-tō, bô keng-giām chèng-kì ê koan-tiám (pí-lūn ū kióng-lia̍t ê chèng-tī sìn-gióng) ū sìn-sim kap sìn-jīm.

Sìn-gióng sī lâng tùi jîn-seng-koan, kè-ta̍t-koan kap sè-kài-koan téng ê soán-te̍k kap chhî-iú. Sìn-gióng thé-hiān tio̍h jîn-seng kè-ta̍t, jîn-seng ì-gī ê khó-khò lo̍h-si̍t. Sìn-gióng kap só͘ sìn-gióng ê tùi-siōng kám sī khek-koan chûn-chāi bô pit-jiân ê liân-kiat. Chong-kàu pēng m̄-sī sìn-gióng tùi-siōng, sī sìn-gióng ê piáu-hiān hêng-sek, piáu-hiān hêng-sek bē-sái chò-ûi sìn-gióng ê tùi-siōng. 

Sìn-gióng it-poaⁿ tiāⁿ-tiāⁿ pī jīn-ûi sī iû gōa-chāi in-sò͘ só͘ hêng-sêng, siū-tio̍h pē-bú, siā-hōe, chong-kàu kap thoân-thóng só͘ éng-hióng. Nā-sī chi̍t ê I-su-lân-kàu ka-têng ùi chi̍t ê Ki-tok-kàu ka-têng siu-ióng chi̍t ê tú chhut-sì ê gín-á, hit-ê gín-á tióng-tōa liáu-āu piàn-sêng chi̍t ê Bok-su-lîm; tian-tò mā-sī kāng-khoán. Sìn-gióng kòe-têng pit-su sī keng-kòe lāi-chāi hôe-èng--ê, kî-tiong ài thàu-kòe kò-jîn ê keng-le̍k kap tùi lêng-sèng ê tui-sûn, chìn-chi̍t-po͘ soán-te̍k chi̍t chióng sek-ha̍p ka-kī ê chong-kàu sìn-gióng. Sìn-gióng ē-sái he̍k-tit, ē-sái pī sok-chō, iā ē-sái pī pàng-sak. Sui-jiân ū bē-chió chong-kàu tùi sìn-tô͘ ê lī-khui ū iâm-keh ê hān-chè, tān-sī kin-kì Liân-ha̍p-kok ê *Sè-kài Jîn-koân Soan-giân*, lâng ū soán-te̍k chong-kàu, ia̍h-sī soán-te̍k boaih sìn-gióng chong-kàu ê chū-iû.

Siong-koan
----------

* Sìn-gióng ê chū-iû
* Sìn-liām
* Chông-pài

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Sìn-kù khòng-chè | 
* LCCN: sh85046928
* GND: 4071867-0
* BNF: cb16163856z (data)
* NDL: 00571057

 |

 |
Thoân-thóng ê **thoân-kàu-sū** sī 1 ūi soan-thoân chong-kàu kàu-gī ê lâng, le̍k-sú-siōng chú-iàu iû cha-po͘-lâng lâi tam-jīm. Thoân-kàu-sū it-poaⁿ iû chong-kàu cho͘-chit phài khì goā-hiong, tī hia hām chāi-tē-lâng toà tàu-tīn, ha̍k-si̍p in ê gí-giân kap lé-sio̍k. Te̍k-pia̍t ūi thoân-kàu sū-kang siat ê chong-kàu cho͘-chit hō͘-chò *soan-kàu-hoē*.

Ki-tok-kàu ê thoân-kàu-sū bat ūi chin chē bô bûn-jī ê gí-giân liông-sin-tēng-chò bûn-jī hē-thóng. Chiap-chhiok sin gí-giân ê thoân-kàu-sū mā ū lâng hū-chek hoan-e̍k Sèng-chheh.

Chèng-tī siōng, Ki-tok-kàu ê thoân-kàu-sū ū-ê bē-su kap si̍t-bîn chú-gī chèng-koân kiâⁿ, ū-ê bó͘-chióng thêng-tō͘ tông-chêng he̍k-chiá pang-chān pī si̍t-bîn ê lâng.

**Thoân-tō-chiá** sī khah chú-koan ê iōng-gí.

  


| **Thoân-kàu-sū** |
| --- |
| Alexandre de Rhodes - Robert Morrison - David Abeel - Hudson Taylor 
Dorothy Stang - James Laidlaw Maxwell - George Gushue-Taylor - George Leslie Mackay -
John Van Nest Talmage - William Burns - Kam-ûi-lîm (Fil) - Thomas Barclay -
Matteo Ricci  Walter Henry Medhurst - Francis Xavier -  |
| ?Chhân-eⁿ |
| --- |
|
|  |
| *Sympetrum flaveolum* |
|
|
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
| 

|
|  |
|
|
| Kài: | Animalia |
|
|
|
|
|
| Mn̂g: | Arthropoda |
|
|
|
|
|
|
|
| Kong: | Insecta |
|
|
|
|
|
| Bo̍k: | Odonata |
| A-bo̍k: | Epiprocta |
| Ē-bo̍k: | **Anisoptera**Selys, 1800 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
| Kho |
| * Aeshnidae
* Austropetaliidae
* Cordulegastridae
* Corduliidae
* Gomphidae
* Libellulidae
* Macromiidae
* Neopetaliidae
* Petaluridae
 |

**Chhân-eⁿ** sī Odonata-ba̍k ê khun-thiông, ū tōa-lúi ho̍k-gán, 2 tùi tn̂g-tn̂g thàu-bêng ê si̍t-á, kap lò-tn̂g ê sin-khu. Chhân-eⁿ ê ba̍k-chiu put-chí-á lāi. In it-poaⁿ chia̍h báng-thâng (báng-á, hô·-sîn), phang, bé-ia̍h téng-téng ê sè-chiah thâng. Chhân-eⁿ tiāⁿ tī chúi-tî-á, khe-á, làm-tē hù-kīn chhut-hiān. In bē tèng lâng.

Tùi nn̄g sǹg khí, chhân-eⁿ ê sèⁿ-miā siōng té 6-kó·-go̍eh, siōng tn̂g sīm-chì ū 6~7 tang kú.[*bô chhut-chhù*] Chit tōaⁿ sî-kan tōa-pō·-hūn sī iù-thiông (chhu-thâng) ê hêng, hō chò chúi-ge̍k; in tiàm chúi-lāi lia̍h kî-tha bô-liông-kut-lūi (*invertebrate*) ê thâng chia̍h, chhin-chhiūⁿ tō·-koai-á, báng-á-chhu, kap sè-boé-á hî. Lī-khui chúi ê sêng-thâng khah tōa-hêng ê chéng ū-hoat-tō· oa̍h 4-kó·-go̍eh.

Chhân-eⁿ ê ba̍k-chiu iok-lio̍k ū 3-bān-lia̍p sió-gán (*facet*), ū kīn 360-tō· ê sī-le̍k, tùi lia̍h khong-tiong ê poe-thâng ū pang-chān.