| Đạo giáo |
| --- |
| Taijitu |
| Học thuyết
* Đạo
* Đức
* Vô cực
* Thái cực
* Âm dương
* Vô vi
* Tất nhiên
* Bất tử
* Ngũ hành
* Khí
* Thiên
* Địa
 |
| Thực hành
* Bùa lục
* Chiêm bốc
* Chú ngữ
* Đạo dẫn
* Hành khí
* Lôi pháp
* Luyện thần
* Ngoại đan
* Nội đan
* Phục thực
* Thực liệu
* Tịch cốc
 |
| Văn bản
* Kinh Dịch
* Âm Phù kinh
* Bão Phác Tử
* Đạo đức kinh
* Độ Nhân kinh
* Hoàng Đế nội kinh
* Nam Hoa kinh
* Liệt tử
* Linh Bảo kinh
* Sơn Hải kinh
* Thái Bình kinh
* Thượng Thanh kinh
* Daozang
 |
| Các vị thần
* Tam thanh
* Tứ Ngự
* Ngọc Hoàng Thượng đế
* Tây Vương Mẫu
* Tam Hoàng Ngũ Đế
* Bát Tiên
* Thập nhị kim tiên
* Lục thập thái tuế
* Nhị thập bát tú
* Thập Điện Diêm vương
* Bành Tổ
* Long vương
* Đại Tiên
* Tiên
* Trung ương Thiên quan
* Địa thượng Thiên tiên
 |
| Người
* Lão Tử
* Trang Tử
* Trương Đạo Lăng
* Trương Giác
* Cát Hồng
 |
| Trường phái
* Chân Đại đạo
* Phái Kim Đan
* Phái Lầu Quán
* Phái Linh Bảo
* Phái Thượng Thanh
* Phái Tịnh Minh
* Phái Võ Đang
* Thái Bình Đạo
* Thiên sư Đạo
* Toàn Chân đạo
 |
| Đất thánh
* Đạo quán
* Động thiên
* Bồng Lai tam đảo
* Thiên đình
 |
| Tác phẩm
* Đông du ký
* Phong thần diễn nghĩa
* Tây du ký
 |
| * x
* t
* s
 |


**Kinh Dịch** (giản thể: 易经; phồn thể: 易經, bính âm: *Yì Jīng*; IPA Quảng Đông: jɪk gɪŋ; Việt bính Quảng Đông: jik ging; các kiểu Latinh hóa khác: *Yi Jing*, *I Ching*, *Yi King*) là bộ sách kinh điển của nước Trung Hoa và văn hóa của quốc gia này, là một trong "Ngũ Kinh" của Trung Hoa, là một hệ thống tư tưởng triết học của người Trung Quốc cổ đại. Tư tưởng triết học cơ bản dựa trên cơ sở của *sự cân bằng thông qua đối kháng và thay đổi (chuyển dịch)*. Ban đầu, Kinh Dịch được coi là một hệ thống để bói toán, nhưng sau đó được phát triển dần lên bởi các nhà triết học Trung Hoa. Cho tới nay, Kinh Dịch đã được bổ sung các nội dung nhằm diễn giải ý nghĩa cũng như truyền đạt các tư tưởng triết học cổ Á Đông và được coi là một tinh hoa của cổ học Trung Hoa. Nó được vận dụng vào rất nhiều lĩnh vực của cuộc sống như thiên văn, địa lý, quân sự, nhân mệnh..

Lịch sử ra đời
--------------

Kinh Dịch được cho là có nguồn gốc từ huyền thoại Phục Hy (伏羲 *Fú Xī*). Theo nghĩa này thì ông là một nhà văn hóa, một trong Tam Hoàng của Trung Hoa thời thượng cổ (khoảng 2852-2738 TCN, theo huyền thoại), được cho người sáng tạo ra bát quái (八卦 *bā gùa*) là tổ hợp của ba hào. Mục đích ban đầu của Phục Hy là tạo ra hệ thống chữ viết sau này dưới triều vua Vũ (禹 *Yǔ*) nhà Hạ, bát quái đã phát triển thành quẻ, có tất cả sáu mươi tư quẻ (六十四卦 *lìu shí­ sì gùa*), được ghi chép lại trong kinh Liên Sơn (連山 *Lián Shān*) còn gọi là *Liên Sơn Dịch*. Liên Sơn, có nghĩa là "các dãy núi liên tiếp" trong tiếng Hoa, bắt đầu bằng quẻ Thuần Cấn (艮 *gèn*) (núi), với **nội quái** và **ngoại quái** đều là *Cấn* (tức hai ngọn núi liên tiếp nhau) hay là *Tiên Thiên Bát Quái*. 

Sau khi nhà Hạ bị nhà Thương thay thế, các quẻ sáu hào được suy diễn ra để tạo thành Quy Tàng (歸藏 *Gūi Cáng*; còn gọi là Quy Tàng Dịch), và quẻ Thuần Khôn (坤 *kūn*) trở thành quẻ đầu tiên. Trong Quy Tàng, đất (Khôn) được coi như là quẻ đầu tiên. Vào thời kỳ cuối của nhà Thương, vua Văn Vương nhà Chu diễn giải quẻ (gọi là thoán hay soán) và khám phá ra là quẻ Thuần Càn (乾 *qián*) (trời) biểu lộ sự ra đời của nhà Chu. Sau đó ông miêu tả lại các quẻ theo bản chất tự nhiên của chúng trong Thoán Từ (卦辭 *guà cí*) và quẻ Thuần Càn trở thành quẻ đầu tiên. *Hậu Thiên Bát Quái* ra đời.

Khi vua Chu Vũ Vương (con vua Văn Vương) tiêu diệt nhà Thương, em ông là Chu Công Đán tạo ra Hào Từ (爻辭 *yáo cí*), để giải thích dễ hiểu hơn ý nghĩa của mỗi hào trong mỗi quẻ. Tính triết học của nó ảnh hưởng mạnh đến chính quyền và văn học thời nhà Chu (khoảng 1122-256 TCN).

Muộn hơn, trong thời kỳ Xuân Thu (khoảng 722-481 TCN), Khổng Tử đã viết Thập Dực (十翼 *shí yì*), để chú giải Kinh Dịch. Ông nói "*Nếu trời để cho ta sống thêm mươi năm nữa thì ta sẽ đọc thông Kinh Dịch. Năm mươi tuổi mới học Kinh Dịch cũng có thể không mắc phải sai lầm lớn.*". Vào thời Hán Vũ Đế (漢武帝 *Hàn Wǔ Dì*) của nhà Tây Hán (khoảng 200 TCN), Thập Dực được gọi là Dịch truyện (易傳 *yì zhùan*), và cùng với Kinh Dịch nó tạo thành Chu Dịch (周易 *zhōu yì*).

Trong hơn 50 năm qua, lịch sử "hiện đại" của Kinh Dịch đã trỗi dậy, dựa trên cơ sở các phê phán và tìm kiếm bản khắc mai rùa thời Thương và Chu cũng như bản khắc trên đồ đồng thời Chu và các nguồn khác (xem dưới đây). Việc xây dựng lại nguồn gốc của Kinh Dịch này có quan hệ với một loạt các cuốn sách như *The Mandate of Heaven: Hidden History in the I Ching* của tác giả: S. J. Marshall và *Zhouyi: The Book of Changes* của Richard Rutt, (xem Tham khảo dưới đây). Các nghiên cứu khoa học có liên quan đến cách hiểu mới về Kinh Dịch bao gồm các luận án tiến sĩ của Richard Kunst và Edward Shaughnessy. Các công trình khoa học này được giúp đỡ rất nhiều bởi phát hiện trong những năm 1970 của các nhà khảo cổ học Trung Quốc về các ngôi mộ cổ còn gần như nguyên vẹn từ thời nhà Hán ở Mã Vương Đôi (馬王堆) gần Trường Sa, tỉnh Hồ Nam. Một trong các ngôi mộ chứa bản Kinh Dịch gần như còn hoàn hảo vào khoảng thế kỷ II TCN, Đạo Đức Kinh và các tác phẩm khác, nói chung rất giống với những bản còn tồn tại đến ngày nay tuy có một số sai biệt nhỏ.

Văn bản trong ngôi mộ cổ bao gồm cả những chú giải bổ sung của Kinh Dịch mà trước đây người ta không được biết và có vẻ như được viết ra (như người ta vẫn gán cho) bởi Khổng Tử. Mọi văn bản trong ngôi mộ ở Mã Vương Đôi là sớm hơn vài thế kỷ so với các bản sớm nhất được công nhận. Khi nói về sự tiến hóa của Kinh Dịch các nhà khoa học nghiêng về xu hướng hiện đại cho rằng đây là điều quan trọng để phân biệt giữa văn bản của Kinh Dịch truyền thống và văn bản giống như Kinh Dịch (mà theo họ là sai niên đại), nằm trong những chú giải được thần thánh hóa suốt hàng thế kỷ cùng với chủ thể của chúng, và các nghiên cứu lịch sử gần đây nhất còn nhận được hỗ trợ bởi các phê phán của các nhà ngôn ngữ học hiện đại và khảo cổ học. Nhiều người cho rằng các văn bản này không nhất thiết phải loại trừ lẫn nhau.

Tuy đa phần các văn bản và học giả xưa nay đều cho rằng Kinh Dịch là sản phẩm của nền văn hóa Hoa Hạ tại Trung Quốc, gần đây một số tác giả Việt Nam như Kim Định, Nguyễn Thiếu Dũng và Thích Viên Như lại cho rằng Kinh Dịch do người Việt cổ sáng chế, dựa trên việc có một số khái niệm giống như Kinh Dịch được mã hóa trên các họa tiết trống đồng và tranh Đông Hồ. Tuy nhiên, những giả thuyết này mang tính suy diễn chủ quan, vẫn chưa thoát khỏi sự ràng buộc của truyền thuyết và cũng chưa tìm được các bằng chứng khảo cổ để chứng minh, nên chưa đủ sức thuyết phục ngay cả đối với giới học giả trong nước Việt Nam. Mặt khác, đối chiếu niên đại thì các giả thuyết này thể hiện sự vô lý: trống đồng của người Việt có niên đại cổ nhất là khoảng gần 2.800 năm trước, tranh Đông Hồ thì chỉ mới xuất hiện vài trăm năm trước, trong khi các yếu tố của Kinh Dịch đã được người Trung Quốc ghi lại trên giáp cốt văn từ thời nhà Thương cách đây 3.500 năm rồi, nên càng không có căn cứ để nói rằng Kinh Dịch là sáng tạo của người Việt.

Tham khảo
---------


1. ↑  Tứ thư, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 242
2. ↑  Thích Viên Như (ngày 16 tháng 10 năm 2014). "Sách khẳng định người Việt sáng tạo ra kinh Dịch". *VnExpress*. Hồng Đức. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2020.

### Tiếng Việt

* *Kinh Dịch*, Ngô Tất Tố dịch và chú giải, Nhà xuất bản Văn học, 2003
* Nguyễn Hiến Lê, *Kinh Dịch - Đạo của người quân tử*, Nhà xuất bản Văn học 1992.
* Khổng Tử, *Kinh thư*, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 2002]
* Nguyễn Vũ Tuấn Anh, Tìm về cội nguồn Kinh Dịch, Nhà xuất bản ĐH Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2001
* Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Nhà xuất bản văn học, 2010
* Kim Định, Dịch Kinh Linh Thể, Nhà xuất bản Ra Khơi, 1970

### Tiếng Anh

* Marshall S. 2001. The Mandate of Heaven: Hidden History in the I Ching. Nhà in Đại học Columbia.
* Rutt R. 1996. Zhouyi: The Book of Changes. Nhà in Curzon.

Liên kết ngoài
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Kinh Dịch***. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikisource tiếng Việt có toàn văn tác phẩm về:
***Kinh Dịch, bản dịch của Ngô Tất Tố*** |

**(tiếng Việt)**

* Kinh Dịch tại Từ điển bách khoa Việt Nam

**(tiếng Anh)**

* I CHING Bookmarks Lưu trữ 2005-09-13 tại Wayback Machine Bản tiếng Anh của Kinh Dịch.
* Liên kết văn bản: Kinh Dịch Lưu trữ 2005-03-25 tại Wayback Machine Bao gồm toàn bộ bản tiếng Anh của Kinh Dịch và bình luận.
* Kinh Dịch hay cuốn sách về các thay đổi Cung cấp thông tin về triết học và sử dụng Kinh Dịch trong thực tế.

| * x
* t
* s
Tác phẩm văn học cổ điển Trung Quốc nổi tiếng |
| --- |
| Tứ thư | *Đại Học*  **·**  *Trung Dung*  **·**  *Luận ngữ*  **·**  *Mạnh Tử* |
| Ngũ kinh | *Kinh Thi*  **·**  *Kinh Thư*  **·**  *Kinh Lễ*  **·**  *Kinh Dịch*  **·**  *Kinh Xuân Thu* |
| Tứ sử | *Sử ký*  **·**  *Hán thư*  **·**  *Hậu Hán thư*  **·**  *Tam quốc chí* |
| Tứ đại danh tác | *Tam quốc diễn nghĩa*  **·**  *Thủy hử*  **·**  *Tây du ký*  **·**  *Hồng lâu mộng* |
| Tứ đại kỳ thư | *Tam quốc diễn nghĩa*  **·**  *Thủy hử*  **·**  *Tây du ký*  **·**  *Kim Bình Mai* |
| Ngũ đại truyền kỳ | *Kinh thoa ký*  **·**  *Bạch thố ký*  **·**  *Bái nguyệt đình*  **·**  *Sát cẩu ký*  **·**  *Tì bà ký* |
| Lục tài tử thư | *Nam Hoa kinh*  **·**  *Ly tao*  **·**  *Thủy hử*  **·**  *Sử ký*  **·**  *Đỗ thi*  **·**  *Tây sương ký* |
| Khác | *Tam tự kinh*  **·**  *Nhị thập tứ sử*  **·**  *Nho lâm ngoại sử*  **·**  *Liêu trai chí dị* |