***Chirita*** là danh pháp khoa học của một chi thực vật có hoa ở Cựu thế giới trong họ Gesneriaceae, bản địa khu vực Ấn Độ-Malaysia, Đông Nam Á và miền nam Trung Quốc. Năm 2011, các loài của chi này đã được gán lại vào một vài chi, với loài điển hình (*C. urticifolia*) được gán vào chi *Henckelia* thành *H. urticifolia* (Buch.-Ham. ex D. Don.) A. Dietr. do nó có quan hệ họ hàng gần với nhóm các loài *Henckelia* ở miền nam Ấn Độ và Sri Lanka, trong đó có loài điển hình của chi *Henckelia* là *Henckelia incana*, mà theo quy định của Quy tắc Quốc tế về Danh pháp cho Tảo, Nấm và Thực vật (ICN) thì danh pháp *Henckelia* Spreng. 1817 có độ ưu tiên cao hơn so với danh pháp *Chirita* Buch.-Ham. 1825 và danh pháp *Hemiboeopsis* W.T.Wang, 1984 (cũng bị gộp vào đây) nên *Chirita* đã trở thành danh pháp đồng nghĩa của *Henckelia*, và vì thế không còn được coi là một danh pháp hợp lệ cho một chi thực vật nữa.

Tùy theo định nghĩa và giới hạn cho chi này mà trong quá khứ người ta công nhận 80-150 loài cây chủ yếu là lâu năm, thân thảo, sống trên đất hoặc đá, thường có thân rễ là thuộc về chi này, trong đó khoảng 100 loài là đặc hữu Trung Quốc. Phần lớn các loài có hoa sặc sỡ hình ống với 5 thùy cánh hoa thường thuôn tròn và ngày càng trở nên phổ biến như là một loại cây cảnh trồng trong chậu đặt trong nhà trong khu vực ôn đới, tương tự như các họ hàng của nó trong chi *Saintpaulia* (violet châu Phi).

Từ *Chirita* có nguồn gốc từ tên gọi phổ biến trong tiếng Nepal để chỉ long đởm.

Thay đổi phân loại
------------------

Chi này chủ yếu được phân chia thành 3 tổ (sectio) là *Chirita* sect. *Chirita*, *Chirita* sect. *Gibbosaccus* và *Chirita* sect. *Microchirita*. Năm 2004, Hilliard phục hồi *Chirita* sect. *Liebigia* từ danh pháp đồng nghĩa của *Chirita* sect. *Chirita* để tạo ra tổ thứ tư.

Phân tích phát sinh chủng loài của Weber *et al.* (2011) cho thấy *Chirita* là đa ngành, trong đó *Chirita* sect. *Microchirita* và *Chirita* sect. *Liebigia* là các nhánh đơn ngành, trong khi đó *Chirita* sect. *Gibbosaccus* – tổ lớn nhất về số lượng loài - cùng với *Primulina tabacum*, *Chiritopsis* spp. và *Wentsaiboea* spp. lập thành một nhánh đơn ngành, còn *Chirita* sect. *Chirita* (cùng một vài chi/loài khác) thì tạo ra hai nhánh không có quan hệ họ hàng gần, với nhánh 1 gồm khoảng 6 loài là một nhánh đơn ngành (nay được coi là chi *Damrongia*) và nhánh 2 thì cùng chi đơn loài *Hemiboeopsis* W.T.Wang, 1984 (loài điển hình/duy nhất: *Hemiboeopsis longisepala* (H.W.Li) W.T.Wang, 1984) hợp cùng các loài trong tổ *Henckelia* sect. *Henckelia* ở miền nam Ấn Độ và Sri Lanka tạo thành một nhánh đơn ngành.

Như thế, *Chirita* sect. *Microchirita* và *Chirita* sect. *Liebigia* tương ứng được nâng cấp thành các chi *Microchirita* (~ 18 loài) và *Liebigia* (~ 12 loài).

Đối với nhánh chứa *Chirita* sect. *Gibbosaccus* (loài điển hình của tổ này là *Chirita sinensis* Lindl. 1844, không phải loài điển hình của chi *Chirita*): Do danh pháp *Primulina* Hance, 1883 (loài duy nhất trước khi được mở rộng: *Primulina tabacum* Hance, 1883) có độ ưu tiên cao hơn các danh pháp *Chiritopsis* W.T.Wang, 1981 (loài điển hình: *Chiritopsis repanda* W.T.Wang, 1981) và *Wentsaiboea* D.Fang & D.H.Qin, 2004 (loài điển hình: *Wentsaiboea renifolia* D.Fang & D.H.Qin, 2004) nên *Primulina* được công nhận là danh pháp cho chi mở rộng ra rất nhiều này. Khi mới nâng cấp nó chứa khoảng 115-120 loài, nhưng số lượng loài được bổ sung cho chi này trong thời gian gần đây là khá nhiều, nên theo một vài đánh giá thì hiện nay nó chứa khoảng 150 loài.

Đối với nhánh chứa *Chirita* sect. *Chirita* ở Thái Lan và Malaysia bán đảo: *Damrongia* là tên gọi được Kerr tạo ra nhưng được Craib công bô năm 1918 để chứa một loài duy nhất là *Damrongia purpureolineata*, nhưng năm 1972 Wood đã chuyển nó sang chi *Chirita* mà không đưa ra lý do nào cho việc giảm cấp này. Vì thế, nó là danh pháp chính thức cho chi chứa 6 loài này khi được tách ra theo kết quả phân tích phát sinh chủng loài. Các loài tới năm 2015 được công nhận cho chi *Damrongia* là: *Damrongia cyanea* (đồng nghĩa: *Didymocarpus cyaneus*, *Chirita cyanea*), *Damrongia fulva* (đồng nghĩa: *Chirita fulva*), *Damrongia integra* (đồng nghĩa: *Chirita integra*), *Damrongia lacunosa* (đồng nghĩa: *Didymocarpus lacunosus*, *Chirita lacunosa*), *Damrongia purpureolineata* (đồng nghĩa: *Chirita purpureolineata*) và *Damrongia trisepala* (đồng nghĩa: *Chirita trisepala*). Năm 2016 Puglisi *et al.* bổ sung thêm *Damrongia burmanica* (đồng nghĩa: *Streptocarpus burmanicus*), *Damrongia clarkeana* (đồng nghĩa: *Boea clarkeana*), *Damrongia orientalis* (đồng nghĩa: *Streptocarpus orientalis*) và *Damrongia sumatrana* (đồng nghĩa: *Streptocarpus sumatranus*). Tổng cộng hiện tại chi này chứa 10 loài.

Đối với nhánh chứa *Chirita* sect. *Chirita* + *Hemiboeopsis* + *Henckelia* sect. *Henckelia*: *Henckelia* theo định nghĩa khi đó cũng là đa ngành. Tuy nhiên, như đề cập trên đây thì do độ ưu tiên thời gian thiết lập tên gọi (cho chi và/hoặc loài điển hình nếu có khi sáp nhập, chia tách) theo quy tắc của ICN nên hiện nay cả *Chirita* lẫn *Hemiboeopsis* đều chỉ được coi là đồng nghĩa của *Henckelia*. Sự chia tách và sáp nhập của *Henckelia* nghĩa cũ xem bài chi tiết cho chi này.

Gieo trồng
----------

Chi *Chirita* không còn được công nhận trong phân loại thực vật, với nhiều loài được chuyển sang các chi như *Primulina*, *Microchirita*, và một số loài (gồm cả loài điển hình) sang chi *Henckelia*. Tuy nhiên, tên chi vẫn được thấy phổ biến trong các tài liệu làm vườn, đặc biệt là đối với những loài được gieo trồng nhiều nhất như *Chirita sinensis* (nay là *Primulina dryas*).

Phần lớn các loài có thể trồng trong chậu trong khu vực có các điều kiện nóng (mặc dù một số loài chịu được các điều kiện lạnh hơn), ẩm và có thể nhân giống bằng hạt (gieo vào cuối mùa đông) hoặc bằng cành giâm trong mùa xuân và mùa hè.

Loài *Chirita lavandulacea* (chirita oải hương), nay là *Microchirita lavandulacea* đã được Hiệp hội Làm vườn Hoàng gia (RHS, Anh quốc) trao giải Award of Garden Merit.

Tham khảo
---------

1. 1 2 3  Weber, A.; Middleton, D.J.; Forrest, A.; Kiew, R.; Lim, C.L.; Rafidah, A.R.; Sontag, S.; Triboun, P.; Wei, Y.-G.; Yao, T.L.; Möller, M. (2011). "Molecular systematics and remodelling of *Chirita* and associated genera (Gesneriaceae)". *Taxon*. **60** (3): 767–790.
2. ↑  *Chirita* tại e-flora.
3. ↑  Puglisi C. Yao T.L. Milne R. Möller M. & Middleton D.J. 2016. Generic recircumscription in the Loxocarpinae (Gesneriaceae), as inferred by phylogenetic and morphological data. *Taxon* 65(2): 277–292. doi:10.12705/652.5
4. ↑  "The Plant List". Truy cập ngày 27 tháng 3 năm 2014.
5. ↑  *Chirita lavandulacea* trên website của Royal Horticultural Society.

Liên kết ngoài
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikispecies** có thông tin sinh học về **Chirita** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Chirita***. |

* *Chirita* Lưu trữ 2012-11-27 tại Archive.today từ Các chi của Gesneriaceae[*liên kết hỏng*]
* *Chirita* và *Chiritopsis* Lưu trữ 2005-12-30 tại Wayback Machine tại Gesneriad Reference Web
* *Chirita*: a taxonomic review, undated, by John Boggan từ Gesneriad Reference Web
* Rob's Violets Lưu trữ 2010-03-28 tại Wayback Machine
* *Chirita* tại Encyclopedia of Life
* *Chirita* 825726 tại Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp (ITIS).