Đối với các định nghĩa khác, xem Sài Gòn (định hướng).

Bản đồ
**Sông Sài Gòn** là một chi lưu của sông Đồng Nai. Sông bắt nguồn từ rạch Chàm, có độ cao tương đối khoảng 150 m, nằm trong huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước, rồi chảy qua giữa địa phận ranh giới tự nhiên giữa 2 tỉnh Bình Phước và Tây Ninh, qua hồ Dầu Tiếng, chảy tiếp qua tỉnh Bình Dương, là ranh giới giữa Bình Dương với Thành phố Hồ Chí Minh, hợp với sông Đồng Nai rồi đổ ra biển. Ở thượng lưu sông chảy theo hướng bắc - nam, trung lưu và hạ lưu sông chảy theo hướng tây bắc - đông nam.. Sông Sài Gòn dài 256 km, chảy dọc trên địa phận Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 80 km, có lưu lượng trung bình vào khoảng 54 m³/s, bề rộng tại Thành phố khoảng 225 m đến 370 m, độ sâu có chỗ tới 20 m, diện tích lưu vực trên 5.000 km².

Hồ Dầu Tiếng được xây dựng nhằm điều tiết dòng chảy, hạn chế lũ và xâm nhập mặn ở hạ lưu, đồng thời cung cấp nước cho Tây Ninh, khu vực tây bắc Thành phố Hồ Chí Minh và Long An. Hồ Dầu Tiếng ngăn dòng từ ngày 24-6-1984 đã làm ảnh hưởng đến dòng chảy tự nhiên của sông Sài Gòn.

Tên gọi
-------

Vì chảy qua nhiều vùng nên sông mang nhiều tên khác nhau:

* Từ đầu nguồn ở huyện Lộc Ninh tỉnh Bình Phước, huyện Dương Minh Châu tỉnh Tây Ninh đến gần chợ Thủ Dầu Một (Bình Dương) gọi là **sông Ngã Cái**.
* Đoạn từ chợ Thủ Dầu Một đến cư xá Thanh Đa (Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh) gọi là **sông Thủ Khúc**.
* Đoạn từ cư xá Thanh Đa đến chỗ đổ vào sông Đồng Nai (Thạnh Mỹ Lợi, Thủ Đức) có tên là **sông Sài Gòn** hay **sông Bến Nghé** (tên chữ là *Ngưu Chử giang*, trong sách Gia Định thành thông chí ghi là *Tân Bình giang*, vì ngày xưa chảy qua phủ Tân Bình).

Dòng chảy
---------

Sông Sài Gòn đoạn chảy qua trung tâm thành phố Thủ Dầu Một
Tập tin:Trung Tam.jpgSông Sài Gòn đoạn chảy qua trung tâm Quận 1
### Dòng chính

Sông là ranh giới tự nhiên giữa:

* Bình Phước (Lộc Ninh, Hớn Quản) ở phía đông và Tây Ninh (Tân Châu, Dương Minh Châu) ở phía tây;
* Bình Dương (Dầu Tiếng, Bến Cát, Thủ Dầu Một, Thuận An) ở phía đông và Tây Ninh (Dương Minh Châu, Trảng Bàng), Thành phố Hồ Chí Minh (Củ Chi, Hóc Môn, Quận 12) ở phía tây;
* Thủ Đức ở phía đông và Quận 12, Gò Vấp, Bình Thạnh, Quận 1, Quận 4, Quận 7 ở phía tây.

Sông Sài Gòn hợp lưu với sông Đồng Nai ở chỗ ngã ba giữa Thủ Đức, Quận 7 và Nhơn Trạch (Đồng Nai).

### Phụ lưu

* Sông Thị Tính: bắt nguồn từ thị trấn Lai Uyên, Bàu Bàng chảy theo hướng bắc - nam qua thành phố Bến Cát đến thành phố Thủ Dầu Một, Bình Dương. Thị Tính hợp lưu với sông Sài Gòn ở phường Tân An, thành phố Thủ Dầu Một.
* Sông Vàm Thuật
* Kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè
* Rạch Bến Nghé
* Kênh Tẻ

Lịch sử
-------

Sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức mô tả về sông Bến Nghé như sau:

*Ở phủ Tân Bình, trước thành Gia Định, tục gọi là sông Bến Nghé, rộng 142 tầm, sâu 10 tầm, khi nước lên sâu 13 thước ta, sông này vừa rộng lớn vừa trong sâu, những tàu buôn và ghe thuyền sông biển trong và ngoài nước ra vào không ngớt, trông thấy đầu tàu nối liền, đuôi cột buồm chi chít, đủ biết đó là nơi đô hội. Từ bến đò trước thành, uốn quanh lên phía tây đến sông Bình Đồng (tục gọi là sông Đồng Cháy) qua sông Băng Bột (Thủy Vọt), ngược lên thủ sở Tầm Phong Tích rồi đến thác lớn Bưng Đàm (Nhồm) là chỗ cuối nguồn, tất cả là 462 dặm. Từ bến đò trước thành quanh ra phía bắc uốn qua đông xuống cửa Tam Giang Nhà Bè, hợp làm sông Phước Bình đổ ra cửa lớn Cần Giờ là 142 dặm rưỡi. Hai bên sông có nhiều sông nhánh, phía tây nam sông thuộc địa giới trấn Phiên An, phía đông bắc thuộc địa giới trấn Biên Hòa.*
Sông Bến Nghé trên bản đồ của Trần Văn Học
Sông Bến Nghé có vai trò quan trọng trong việc phát triển vùng đất Gia Định xưa. Trích bài viết của nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng: 

*Sau khi chiến tranh tàn phá Cù lao Phố và tiếp đó, thành Gia Định (thành Bát Quái, thành Qui) được thành lập theo ý đồ chính trị của chúa Nguyễn Ánh, Bến Nghé trở thành xứ thành thị...Chợ phố Sài Gòn, nằm trên bờ sông Sài Gòn, đã dần dần giành mất vai trò của Cù lao Phố; xã Thanh Hà ở Biên Hòa cũng bị làng Minh Hương thay thế. Cuối thế kỷ XVIII, Bến Nghé – Sài Gòn là một thành thị đô hội...Từ năm 1788, vùng đất này đã bước vào công cuộc xây dựng hòa bình. Thành Gia Định được xây theo kiểu thành Vauban và là cơ quan của Gia Định kinh với dinh thự, kho lẫm, cuộc chế tạo, xưởng đóng ghe thuyền, tàu chiến. Hệ thống đường sá, phố chợ được chỉnh đốn một bước quy mô. Thương cảng Bến Nghé thu hút tàu bè của thương nhân ngoại quốc đến buôn bán đông đảo. Chợ phố, bến cảng đã làm cho Bến Nghé–Sài Gòn (hiểu là Chợ Lớn) trở thành trung tâm chính trị, kinh tế cho toàn vùng. Cho đến khi: "Bến Nghé của tiền tan bọt nước/ Đồng Nai tranh ngói nhuốm màu mây"...Khu vực trung tâm Bến Nghé, kinh rạch được san lấp, dinh thự, công sở (Bưu điện, Pháp đình, dinh Thống đốc, tòa thị chính), nhà thờ Thiên Chúa giáo, đường sá, phố xá...lại được dựng lên...đã làm thay đổi về chất bộ mặt của xứ đô hội Gia Định cũ* .
Ngoài vai trò là thủy lộ quan trọng, sông bến Nghé còn là nơi xảy ra nhiều trận đánh ác liệt dưới thời phong kiến trong lịch sử Việt Nam. Khi thực dân Pháp cai trị Nam Kỳ, để hướng dẫn tàu bè ra vào sông Sài Gòn được an toàn, nhà cầm quyền Pháp đã cho xây một cột cờ cao 30 mét cách vàm Bến Nghé vài trăm mét, gọi là *cột cờ Thủ Ngữ*. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, khu vực cột cờ Thủ Ngữ đã chứng kiến nhiều cuộc đấu tranh của quân và dân Việt.

Giao thông
----------

Sông này có các cảng lớn thuộc hệ thống Cảng Sài Gòn. Có tuyến buýt đường sông xuất phát từ bến Bạch Đằng (Quận 1) đi theo sông Sài Gòn, qua kênh Thanh Đa và ra lại sông Sài Gòn đến khu vực phường Linh Đông (thành phố Thủ Đức). Ngoài ra, ở Thành phố Hồ Chí Minh còn có một hệ thống kênh rạch chằng chịt: Thầy Cai, Láng The, Bàu Nông, rạch Tra, Bến Cát, An Hạ, Tham Lương, Cầu Bông, Nhiêu Lộc-Thị Nghè, Bến Nghé, Lò Gốm, Kênh Tẻ, Tàu Hũ, Kênh Ðôi...

| * x
* t
* s
Công trình vượt sông Sài Gòn |
| --- |
| 
Cầu Sài Gòn 2 **·** 
Cầu Sài Gòn 1 **·** 
Đập thủy lợi Dầu Tiếng **·** 
Cầu Mới **·** 
Cầu Bến Củi **·** 
Cầu Bến Súc **·** 
Cầu Phú Cường
 |  |
| 
Cầu Phú Long **·** 
Cầu Bình Phước (2 **·** 1) **·**  
Cầu Bình Lợi (đường sắt **·** đường bộ) **·** 
Cầu Bình Triệu (2 **·** 1) **·** 
Cầu Sài Gòn (1 **·** 2) **·** 
Cầu Thủ Thiêm **·** 
Cầu Ba Son **·** 
Đường hầm sông Sài Gòn **·** 
Cầu Phú Mỹ
 |

Môi trường
----------

### Công ty TNHH nông sản Việt Phước

Ngày 14 tháng 8 năm 2015, cơ quan điều tra Công an tỉnh Bình Phước vừa đề nghị UBND tỉnh ra quyết định xử phạt Công ty TNHH nông sản Việt Phước, trụ sở tại xã Minh Tâm, Hớn Quản, Bình Phước gần 300 triệu đồng do công ty có vi phạm xả nước thải bẩn chưa qua xử lý trực tiếp ra sông Sài Gòn. Đồng thời, cơ quan chức năng cũng buộc đình chỉ hoạt động gây ô nhiễm môi trường của cơ sở chăn nuôi heo thuộc công ty này trong thời gian 4,5 tháng. Ngày 6-7, người dân phát hiện cá chết hàng loạt trên thượng nguồn sông Sài Gòn đoạn qua địa phận ấp 4, xã Minh Tâm và ấp Bàu Lùng, xã Tân Hiệp, huyện Hớn Quản và hàng trăm xác heo thối rữa vứt mé thượng nguồn sông Sài Gòn. Các loài cá bị chết chủ yếu là cá trắng, cá dảnh, cá mè, cá rô phi và một số lượng nhỏ cá lăng, ước khối lượng cá chết khoảng 2 tấn.

Ngày 13 tháng 7 năm 2015, Phòng Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (PC49), Công an tỉnh Bình Phước, cùng Sở Tài nguyên - Môi trường tiến hành khảo sát nguồn xả thải với một số doanh nghiệp xung quanh đoạn sông xảy ra cá chết và phát hiện Công ty TNHH Nông sản Việt Phước đã vứt hàng trăm xác heo chết ra mé sông Sài Gòn.

Trước đó, tháng 6 năm 2015, Công ty TNHH nông Sản Việt Phước cũng̣ đã bị UBND tỉnh Bình Phước xử phạt hơn 300 triệu đồng về hành vi xả thải trực tiếp ra sông Sài Gòn.

Hình ảnh
--------

* Cầu Ba Son nhìn từ công viên Bến Bạch ĐằngCầu Ba Son nhìn từ công viên Bến Bạch Đằng
* Sông Sài Gòn đoạn qua Cảng Bến NghéSông Sài Gòn đoạn qua Cảng Bến Nghé
* Sông Sài Gòn đoạn qua quận Bình ThạnhSông Sài Gòn đoạn qua quận Bình Thạnh
* Sông Sài Gòn và kênh Thanh Đa nhìn từ trên caoSông Sài Gòn và kênh Thanh Đa nhìn từ trên cao
* Hầm Thủ Thiêm phía Thủ ĐứcHầm Thủ Thiêm phía Thủ Đức

Các công trình khác
-------------------

* Nhà máy nước Tân Hiệp, Củ Chi lấy nước từ sông Sài Gòn với công suất 300.000 m³/ngày

Xem thêm
--------

* Danh sách các cầu bắc qua sông Sài Gòn
* Hồ Dầu Tiếng

Chú thích
---------

1. ↑  Căn cứ trên bản đồ ghi bên dưới thì cái tên Bến Nghé nay chỉ còn dùng để chỉ một con rạch: rạch Bến Nghé chảy từ sông Sài Gòn (cầu Khánh Hội) đến cầu Chữ Y. Con rạch này nhận nước của sông Sài Gòn và là ranh giới tự nhiên giữa Quận 1 và Quận 4.
2. ↑  Một tầm = 3,2 m (chú thích số 17 của bản dịch sách *Gia Định thành thông chí*  Lưu trữ 2010-07-04 tại Wayback Machine). Có sách nói hơi khác.
3. ↑  Theo chú thích số 38 của bản dịch sách *Gia Định thành thông chí* thì một thước ta = 0,4m (quy định chính thức năm 1900, còn thời Trịnh Hoài Đức là 0,324m)  Lưu trữ 2010-08-31 tại Wayback Machine. Có sách nói hơi khác.
4. ↑  Dặm: dài bằng 444,44 mét.
5. ↑  *Gia Định thành thông chí* (bản điện tử)  Lưu trữ 2010-07-04 tại Wayback Machine.
6. ↑  Chạy giặc, thơ Nguyễn Đình Chiểu.
7. ↑  Lược theo bài viết của Huỳnh Ngọc Trảng. Xem toàn văn tại đây:  Lưu trữ 2012-11-15 tại Wayback Machine.
8. ↑  Theo Website Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh [*liên kết hỏng*]
9. ↑  Đề nghị phạt công ty vứt xác heo thối ra sông 300 triệu, tuoitre, 14.8.2016
10. ↑  "Nước sông Sài Gòn đang bị nhiễm mặn nặng - VnExpress". VnExpress - Tin nhanh Việt Nam. Truy cập 21 tháng 2 năm 2015.

Tham khảo
---------

* Nguyễn Dược-Trung Hải, *Sổ tay địa danh Việt Nam*. Nhà xuất bản Giáo dục, 2008, tr.164, tr. 219, tr. 220 và 222.
* *Bản đồ Thành phố Hồ Chí Minh*. Nhà xuất bản Hồng Đức, tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Sông Sài Gòn***. |

* Sông Sài Gòn tại Từ điển bách khoa Việt Nam
* Sài Gòn trên bến dưới thuyền Lưu trữ 2019-08-03 tại Wayback Machine
* Bến Nghé-Sài Gòn: Dòng sông thời gian Lưu trữ 2012-11-15 tại Wayback Machine
* Ngắm toàn cảnh Thành phố Hồ Chí Minh qua Sông Sài Gòn