**Cộng hoà Dân chủ Azerbaijan** (**ADR**; tiếng Azerbaijan: *Azərbaycan Demokratik Respublikası*), còn được biết là **Cộng hoà Nhân dân Azerbaijan** (tiếng Azerbaijan: *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti*) hay **Cộng hòa Caspia (Ca-xpi)** trong các tài liệu ngoại giao, là cộng hoà dân chủ thứ ba trong Cộng hòa Idel-Ural. Cộng hoà Dân chủ Azerbaijan được thành lập bởi Hội đồng Quốc gia Azerbaijan tại Tiflis vào ngày 28 tháng 5 năm 1918 sau khi Đế quốc Nga sụp đổ. Biên giới của Azerbaijan giáp Nga ở phía bắc, Cộng hòa Dân chủ Gruzia ở phía tây bắc, Đệ nhất Cộng hoà Armenia ở phía tây và Iran về phía nam và có dân số là 2,86 triệu. Ganja là thủ đô tạm thời vì Baku nằm dưới sự kiểm soát của Bolshevik. Tên "Azerbaijan" mà đảng Musavat hàng đầu đã thông qua vì lý do chính trị, là trước khi thành lập Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan vào năm 1918, được sử dụng riêng để xác định khu vực lân cận của Tây Bắc Iran đương đại.

Một hệ thống chính phủ đã được phát triển trong đó một quốc hội được bầu trên cơ sở đại diện phổ quát, tự do và tương xứng là cơ quan tối cao của cơ quan nhà nước; Hội đồng Bộ trưởng đã chịu trách nhiệm trước nó. Fatali Khan Khoyski trở thành thủ tướng đầu tiên. Bên cạnh Musavat, Ahrar, Ittihad, Dân chủ Xã hội Hồi giáo cũng như đại diện của Armenia (21 trên 120 chỗ), các nhóm thiểu số Nga, Ba Lan, Do Thái và Đức cũng giành được ghế trong quốc hội.. Một số thành viên ủng hộ ý tưởng Pan-Hồi giáo và Pan-Turkist.

Cuộc họp đầu tiên của Quốc hội Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan
Trong số những thành tựu quan trọng của Nghị viện là việc mở rộng quyền bầu cử cho phụ nữ, đưa Azerbaijan trở thành một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới và là quốc gia đa số Hồi giáo đầu tiên, trao cho phụ nữ quyền bình đẳng chính trị với nam giới. Một thành tựu quan trọng khác của ADR là thành lập Đại học Quốc gia Baku, đây là trường đại học loại hiện đại đầu tiên được thành lập tại Azerbaijan.

Sụp đổ (tháng 4 năm 1920)
-------------------------

Bài chi tiết: Hồng quân chiếm đóng Azerbaijan và Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan

Cuộc ly khai ở Baku năm 1918 là một cuộc tấn công nhạy cảm đối với nước Nga Xô viết và nó đã gây ra hậu quả nặng nề trong cuộc chiến kinh tế. Ý định của Moscow là để giành lại quyền kiểm soát khu vực cực kỳ cần thiết là mạnh mẽ và mạch lạc, và trên đường đi, chính phủ Liên Xô đã sẵn sàng chấp nhận bất kỳ sự nhượng bộ nào.

Năm 1918 và 1919, Nga Xô viết đã bác bỏ mọi nỗ lực của Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan để thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Năm 1920 được đánh dấu bằng một công văn ngoại giao bắt đầu bằng một bức xạ được gửi bởi Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Georgy Chicherin, cho biết: Chính phủ của Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Nga quay trở lại Azerbaijan với một sáng kiến ​​ngay lập tức tiến hành đàm phán với Chính phủ Xô viết nhằm tăng tốc và hoàn thiện các cơ quan Bạch vệ ở miền Nam nước Nga. Trong phản ứng của mình, Fatali Khan Khoyski, người đứng đầu chính phủ Azerbaijan, khăng khăng không can thiệp vào công việc nội bộ của đất nước. Xô viết coi vị trí này là sự hỗ trợ của Azerbaijan cho quân đội Trắng do Denikin lãnh đạo và vận động hành lang của các lợi ích của Anh trên Biển Caspi.

Năm 1919, các đảng phái rời khỏi thành phố Azerbaijan, bao gồm cả tổ chức của Đảng Cộng sản Nga, "Gummet", và 'Ad Adalet", bắt đầu hợp nhất và đến cuối năm, Đảng Cộng sản Azerbaijan (ACP) được thành lập. ACP đã tổ chức một chiến dịch kích động tích cực ở Baku và khu vực của nó và được Nga hỗ trợ.

Năm 1920, chính phủ Xô viết đã thiết lập một mối quan hệ mạnh mẽ với chính phủ mới của Thổ Nhĩ Kỳ, đứng đầu là Mustafa Kemal. Chính phủ Xô viết đã sẵn sàng cung cấp cho Thổ Nhĩ Kỳ vũ khí để đổi lấy sự hỗ trợ của quân đội Thổ Nhĩ Kỳ ở Azerbaijan. Thổ Nhĩ Kỳ đặc biệt đề nghị sử dụng các cơ quan quân sự được hình thành ở Dagestan để chiếm giữ thành phố Baku và để tránh làm nổ các hồ chứa xăng dầu. Sự hỗ trợ của Thổ Nhĩ Kỳ đã đóng một vai trò quan trọng và thu hút những người Bolshevik sự đồng cảm của người Hồi giáo ở Azerbaijan.

Đến tháng 3 năm 1920, rõ ràng là tình hình kinh tế và chính trị ở Công hoà Dân chủ Azerbaijan đã đạt đến một điểm quan trọng. Theo phân tích của những người Bolshevik, chính phủ Azerbaijan đã nhận được sự ủng hộ yếu ớt từ người dân và điều này sẽ mang lại thành công cho hoạt động này. Vladimir Lenin nói rằng cuộc chiếm đóng đã được chứng minh bằng thực tế rằng Nga Xô viết không thể tồn tại nếu không có dầu lửa.

Sau một cuộc khủng hoảng chính trị lớn, Nội các thứ năm của Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan đã từ chức vào ngày 1 tháng 4 năm 1920. Vào đầu tháng 4 năm 1920, Hồng quân Xô viết đã đến được biên giới của Azerbaijan và chuẩn bị tấn công. Ngày chính thức của chiến dịch được coi là ngày 25 tháng 4 năm 1920, khi Đảng Cộng sản Azerbaijan biến các tế bào của đảng thành các cơ quan quân sự, tham gia vào cuộc tấn công. Vào ngày 27 tháng 4 năm 1920, Ủy ban Cách mạng lâm thời với Nariman Narimanov làm chủ tịch được thành lập và gửi đến Chính phủ Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan tối hậu thư. Các đội quân lao động quản lý để chiếm các mỏ dầu, cơ quan nhà nước, bưu điện. Trung đoàn cảnh sát đào tẩu cho phiến quân. Để tránh đổ máu, các đại biểu đã tuân thủ yêu cầu và Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan chính thức chấm dứt tồn tại vào ngày 28 tháng 4 năm 1920, nhường chỗ cho Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan (Azerbaijan Xô viết) với tư cách là quốc gia kế nhiệm.
 
Hồng quân, tiến vào thành phố Baku vào ngày 30 tháng 4 năm 1920, đã gặp rất ít sự kháng cự ở thành phố Baku từ lực lượng của Azerbaijan, đang ở mặt trận Karabakh. Chính phủ Cộng sản đầu tiên của Azerbaijan bao gồm gần như toàn bộ người gốc Đức từ các phe cánh tả của các đảng *Hummat* và *Adalat* .

Vào tháng 5 năm 1920, có một cuộc nổi dậy lớn chống lại Quân đội XI (Hồng quân Xô viết) đang chiếm đóng của Nga ở Ganja, có ý định khôi phục Musavat đang nắm quyền. Cuộc nổi dậy đã bị quân đội chính phủ đè bẹp vào ngày 31 tháng 5. Các nhà lãnh đạo của Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan đã trốn sang Cộng hòa Dân chủ Gruzia, Thổ Nhĩ Kỳ và Iran, hoặc bị những người Bolshevik bắt giữ và xử tử, bao gồm Tướng Selimov, Tướng Sulkevich, Tướng Agalarov: tổng cộng hơn 20 tướng (Mammed Amin Rasulzade sau đó đã được phép di cư), hoặc bị ám sát bởi các chiến binh Armenia như Fatali Khan Khoyski và Behbudagha Javanshir. Hầu hết sinh viên và công dân đi du lịch nước ngoài vẫn ở những nước đó, không bao giờ quay trở lại. Các nhân vật quân sự nổi tiếng khác của Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan như cựu Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Samedbey Mehmandarov và phó bộ trưởng quốc phòng Ali-Agha Shikhlinski (người được gọi là "Thần pháo binh") lúc đầu bị bắt, nhưng sau đó vài tháng sau đã thả nhờ những nỗ lực của Nariman Narimanov. Tướng Mehmandarov và Tướng Shikhlinsky đã dành những năm cuối đời để giảng dạy tại trường quân sự của Azerbaijan Xô viết.

Cuối cùng, "Azeris" đã không từ bỏ sự độc lập ngắn ngủi 1918-20 của họ một cách nhanh chóng hay dễ dàng. Có đến 20.000 người đã chết để chống lại những gì thực sự là một cuộc tái chiếm đóng của Nga." Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc thành lập Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan đã trở nên dễ dàng hơn bởi thực tế là có một sự hỗ trợ phổ biến nhất định cho hệ tư tưởng Bolshevik ở Azerbaijan, đặc biệt là các công nhân công nghiệp ở Baku.

Bản đồ
------

* Bản đồ Hiệp ước Sèvres thể hiện Cộng hòa Dân chủ AzerbaijanBản đồ Hiệp ước Sèvres thể hiện Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan
* Một bản đồ cho thấy các bộ phận hành chính so sánh của Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan (1918 1920) và Cộng hòa Azerbaijan hiện đại.Một bản đồ cho thấy các bộ phận hành chính so sánh của Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan (1918 1920) và Cộng hòa Azerbaijan hiện đại.

Tham khảo
---------

1. ↑  "93 years pass since establishment of first democratic republic in the east – Azerbaijan Democratic Republic". Azerbaijan Press Agency. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2011.
2. ↑  Balayev, Aydin; Aliyarov, Suleiman; Jafarov, Jafar (1990). *Азербайджанское национально-демократическое движение. 1917-1920 гг* [*Azerbaijani National Democratic Movement*]. Elm. tr. 92. ISBN 978-5-8066-0422-5.
3. ↑  Yusifova, Shabnam (2015). "AZERBAIJAN-IRAN RELATIONS (1918-1920)" (PDF). *Proceedings of INTCESS15- 2 Nd International Conference on Education and Social Sciences*: 274. ISBN 978-605-64453-2-3. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 17 tháng 2 năm 2018. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2019. The protesting of Iran to the naming of newly formed state "Azerbaijan" came from exactly this reason. Therefore, Azerbaijan government began to write "Caucasus Azerbaijan" in the diplomatic documents for putting an end to the hesitation of Iran.
4. ↑  Tadeusz Swietochowski. Nga và Azerbaijan: Một vùng biên giới đang chuyển đổi. Nhà xuất bản Đại học Columbia, 1995. ISBN 0-231-07068-3, ISBN 978-0-231-07068-3 and Reinhard Schulze. A Modern History of the Islamic World. I.B.Tauris, 2000. ISBN 1-86064-822-3, ISBN 978-1-86064-822-9. Citations are at Talk:Azerbaijan Democratic Republic#First or second
5. 1 2 3  Kazemzadeh, Firuz (1951). *The Struggle for Transcaucasia: 1917-1921*. The New York Philosophical Library. tr. 124, 222, 229, 269–270. ISBN 978-0-8305-0076-5.
6. ↑  Tadeusz Swietochowski. *Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community. Cambridge University Press, 2004, p. 129. ISBN 0521522455*
7. ↑  Yilmaz, Harun (2015). *National Identities in Soviet Historiography: The Rise of Nations Under Stalin*. Routledge. tr. 21. ISBN 978-1317596646. On May 27, the Democratic Republic of Azerbaijan (DRA) was declared with Ottoman military support. The rulers of the DRA refused to identify themselves as [Transcaucasian] Tatar, which they rightfully considered to be a Russian colonial definition. (...) Neighboring Iran did not welcome did not welcome the DRA's adoptation of the name of "Azerbaijan" for the country because it could also refer to Iranian Azerbaijan and implied a territorial claim.
8. ↑  Barthold, Vasily (1963). *Sochineniya, vol II/1*. Moscow. tr. 706. (...) whenever it is necessary to choose a name that will encompass all regions of the republic of Azerbaijan, name Arran can be chosen. But the term Azerbaijan was chosen because when the Azerbaijan republic was created, it was assumed that this and the Persian Azerbaijan will be one entity, because the population of both has a big similarity. On this basis, the word Azerbaijan was chosen. Of course right now when the word Azerbaijan is used, it has two meanings as Persian Azerbaijan and as a republic, its confusing and a question rises as to which Azerbaijan is talked about.
9. ↑  Atabaki, Touraj (2000). *Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran*. I.B.Tauris. tr. 25. ISBN 9781860645549.
10. ↑  Dekmejian, R. Hrair; Simonian, Hovann H. (2003). *Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region*. I.B. Tauris. tr. 60. ISBN 978-1860649226. Until 1918, when the Musavat regime decided to name the newly independent state Azerbaijan, this designation had been used exclusively to identify the Iranian province of Azerbaijan.
11. ↑  Rezvani, Babak (2014). *Ethno-territorial conflict and coexistence in the caucasus, Central Asia and Fereydan: academisch proefschrift*. Amsterdam: Amsterdam University Press. tr. 356. ISBN 978-9048519286. The region to the north of the river Araxes was not called Azerbaijan prior to 1918, unlike the region in northwestern Iran that has been called since so long ago.
12. ↑  La Chesnais, Pierre Georget (1921). *Les peuples de la Transcaucasie pendant la guerre et devant la paix*. Éditions Bossard. tr. 108–110.
13. ↑  Azerbaijan:History Lưu trữ 2007-03-15 tại Wayback Machine
14. ↑  Musavat Party (Azerbaijan)  
Pan-Turkism: From Irrendentism to Coopersation by Jacob M. Landau P.55  
On the Religious Frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus by Firouzeh Mostashari P. 144  
*Ethnic Nationalism and the Fall of Empires* by Aviel Roshwald, page 100  
Disaster and Development: The politics of Humanitarian Aid by Neil Middleton and Phil O'keefe P. 132  
The Armenian-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications by Michael P. Croissant P. 14
15. ↑  Lenin and Caucasus oil on GlobalRus.ru **(tiếng Nga)**
16. ↑  Deliveries of Baking oil to Russia in April-May 1920 "History of the City of Baku" **(tiếng Nga)**
17. ↑  Richard Pipes. *The Formation of the Soviet Union: Communism and Nationalism 1917–1923*, pp 218–220, 229 (Cambridge, Massachusetts, 1997).
18. ↑  List of Azerbaijani Generals and Admirals, Military Leaders and Heroes, May 2006
19. ↑  "The Fate of some of the ADR Parliament Members", Azerbaijan International (7.3) Autumn 1999
20. ↑  Hugh Pope, "Sons of the conquerors: the rise of the Turkic world", New York: The Overlook Press, 2006, p. 116, ISBN 1-58567-804-X
21. ↑  Svante Cornell. "Undeclared War-The Nagorno-Karabakh Conflict Reconsidered", *Journal of South Asian and Middle Eastern Studies*, vol. 20, no. 4, Fall 1997

Liên kết ngoài
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan***. |