Đối với tên tuân theo quy ước đặt tên người Slav Đông này, tên đệm bố là  *Vasilyevich*.

**Ivan IV Vasilyevich** (25 tháng 8 năm 1530 – 28 tháng 3 [lịch cũ 18 tháng 3] năm 1584), thường được biết tới với cái tên **Ivan Grozny**, là đại thân vương Moskva giai đoạn 1533–1547 và vị quân chủ đầu tiên chính thức xưng danh Sa hoàng vào năm 1547. Trong thời gian cầm quyền, Ivan đã chinh phục các hãn quốc Tartar và Sibir, mở rộng bờ cõi thân vương quốc Moskva thành một đế quốc đa sắc tộc và đa tôn giáo.

Thân thế và thiếu thời
----------------------

Ivan IV Vasilyevich sinh ngày 25 tháng 8 năm 1530 tại Moskva. Ông là con trai đầu lòng của đại thân vương Vasily III của triều Ryurik và vương hậu Elena Glinskaya. Trước đó, Vasily đã thuyết phục người vợ đầu của mình – Solomoniya Saburova, vì bà không sinh được con cho ông – đi tu để lách luật cấm ly hôn của Giáo hội Chính thống giáo và cưới Elena Glinskaya. Ngoài nhan sắc yêu kiều, Vasily chọn Glinskaya làm vợ vì gia tộc bà bề thế, mang dòng máu Tartar nhưng từng phụng sự thân vương quốc Litva vào thế kỷ 15 và về sau lựa chọn liên minh với Muscovy.

Tháng 12 năm 1533, Vasily III băng hà sau một chuyến đi săn.

Thời kỳ cuối
------------

Bài chi tiết: Nga chinh phục Siberia
Nửa sau trong thời gian cầm quyền của Ivan không thành công nhiều như trước. Dù Hãn Krym là Devlet I Giray nhiều lần tàn phá vùng Moskva và thậm chí đốt cháy kinh đô Moskva năm 1571, Nga hoàng ủng hộ cuộc chinh phục người Tatar Siberia của Yermak, chấp nhận một chính sách xây dựng đế chế, dẫn ông tới việc tung ra một cuộc chiến tranh thắng lợi mở rộng về biển phía tây, đương đầu với người Thụy Điển, Litva, Ba Lan, và các hiệp sĩ Teutonic Livonia.

Trong 24 năm cuộc chiến tranh Livonia kéo dài, gây thiệt hại cả về kinh tế và quân sự với Nga và không giành được bất kỳ một lãnh thổ nào cho nước Nga. Trong thập niên 1560 sự kết hợp giữa hạn hán và nạn đói, cũng như các cuộc tấn công của Ba Lan-Litva, những cuộc xâm lược của người Tatar, và sự phong toả đường thương mại trên biển do người Thuỵ Điển, Ba Lan và Liên minh Hanseatic tiến hành đã tàn phá nước Nga. Giá lương thực tăng gấp mười lần. Bệnh dịch giết hại 10.000 người ở Novgorod. Năm 1570 bệnh dịch làm 600-1000 người chết hàng ngày tại Moskva. Vị cố vấn thân cận nhất của Ivan, công tước Andrei Kurbsky, bỏ trốn theo người Litva, dẫn đầu quân đội Litva tàn phá vùng Velikiye Luki của nước Nga. Sự phản bội này đã làm Nga hoàng Ivan rất đau đớn. Khi chính sách Oprichnina tiếp diễn, Ivan dần trở nên bất ổn định về tinh thần và ốm yếu về thể chất. Trong một tuần, ông dễ dàng chuyển từ trạng thái ăn chơi sa đoạ nhất sang việc đi cầu nguyện và ăn chay tại một tu viện xa xôi phía bắc.

Vì ông dần mất ổn định và trở nên bạo lực, những Oprichnik tại Malyuta Skuratov nhanh chóng vượt ra ngoài vòng kiểm soát và trở thành những kẻ sát nhân. Họ tàn sát các quý tộc và nông dân, bắt mọi người đi lính chiến đấu trong cuộc chiến với Livonia. Dân số sụt giảm và nạn đói kéo tới. Nơi từng là vùng giàu có nhất nước Nga đã trở thành vùng nghèo khổ nhất. Trong một cuộc tranh cãi với thành phố Novgorod giàu mạnh, Ivan đã ra lệnh cho những Oprichnik giết hại những người dân thành phố này, từ đó thành phố không bao giờ còn quay trở lại được thời kỳ thịnh vượng đó nữa. Những kẻ trung thành với ông đã đốt phá và cướp bóc thành phố cùng các làng mạc. Có thể tới 60.000 người đã bị giết hại trong vụ thảm sát Novgorod nổi tiếng năm 1570; nhiều người khác đã bị trục xuất. Con số thống kê chính thức cho thấy 1.500 quý tộc Novgorod đã bị giết hại, chưa nói tới con số tương đương những thường dân khác. Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại ước tính số nạn nhân trong khoảng 2 tới 3.000 người. (Sau nạn đói và các bệnh dịch số dân Novgorod trong thập niên 1560 có lẽ không vượt quá 10.000-20.000 người.)

Năm 1581, Ivan đã đánh cô con dâu đang mang thai của mình vì tội mặc quần áo khiếm nhã, có thể đây là nguyên nhân khiến cô bị sẩy thai. Con trai ông, cũng tên là Ivan, khi biết tin này đã lao vào một cuộc tranh cãi nảy lửa với cha, cuộc tranh cãi kết thúc khi Ivan dùng cây gậy nhọn đánh vào đầu con mình, gây ra cái chết của người con trai (tai nạn). Sự kiện này đã được thể hiện trong bức tranh nổi tiếng của Ilya Repin, *Ivan Bạo chúa và con trai Ivan vào thứ Sáu, 16 tháng 11 năm 1581* nổi tiếng hơn với tên gọi *Ivan Bạo chúa giết con trai*.

Qua đời và di sản
-----------------

Dù nhiều người nghĩ rằng Ivan qua đời khi đang sắp xếp một bàn cờ, có lẽ đúng hơn là ông qua đời khi đang chơi cờ với Bogdan Belsky ngày 18 tháng 3 năm 1584. Khi hầm mộ của Nga hoàng Ivan được mở ra trong cuộc trùng tu hồi thập niên 1960, xác ông được xét nghiệm và phát hiện có chứa hàm lượng thủy ngân lớn, cho thấy rất có thể ông đã bị đầu độc. Các nghi vấn hiện tại tập trung vào các cố vấn của ông là Belsky và Boris Godunov (người trở thành Nga hoàng năm 1598). Ba ngày trước đó, Ivan được cho là đã định cưỡng hiếp Irina, em Godunov và là vợ của Fyodor. Những tiếng kêu của bà khiến Godunov và Belsky chú ý, sau đó Ivan thả Irina, nhưng Belsky và Godunov coi mình như đã bị lĩnh án tử hình. Truyền thống cho rằng họ đã đầu độc hoặc bóp cổ Ivan đến chết vì lo sợ cho tính mạng của mình. Thủy ngân được tìm thấy trong thi thể Ivan cũng có thể liên quan tới việc điều trị bệnh giang mai, bệnh được cho là Ivan đã từng mắc phải. Ngay sau khi Ivan qua đời, đất nước đã bị tàn phá rơi vào tay người con trai bất tài và còn nhỏ tuổi của ông là Fyodor I.

Thư từ
------

D.S. Mirsky đã gọi Ivan là *"một người viết những cuốn sách mỏng thiên tài"*. Các thư từ được cho là của ông đều là những kiệt tác của lĩnh vực báo chí chính trị Nga cổ (có lẽ trong cả lịch sử). Có thể chúng có quá nhiều văn bản từ Kinh Thánh và Giám mục, và ngôn ngữ nhà thờ Slav của chúng không phải luôn chính xác. Nhưng chúng luôn đầy chặt sự mỉa mai tàn nhẫn, được thể hiện qua những từ ngữ châm chọc đầy sức mạnh.

Sự ăn năn của Ivan: ông đã yêu cầu một cha bề trên tại Tu viện Pskovo-Pechorsky cho phép ông được vào tu tại đây.
Hành động tàn bạo không hề hổ thẹn và nhà bút chiến vĩ đại đi cùng nhau trong một phút loé sáng khi ông mắng nhiếc kẻ trốn chạy Kurbsky với câu hỏi: 

*"Nếu anh quá chắc chắn về sự ngay thẳng của mình, sau anh lại bỏ đi mà không thích sự đoạ đày trong tầm kiểm soát của ta hơn?"*
Những cú tấn công đó đã được tính toán kỹ để đưa người trao đổi thư từ với ông rơi vào một cơn cuồng loạn. *"Phần của một vị bạo chúa hung tợn mắng nhiếc kẻ nạn nhân đã bỏ chạy trong khi ông tiếp tục tra tấn những ai trong tầm kiểm soát của mình có thể là đáng ghê tởm, nhưng Ivan đã hoàn thành vai trò đó với quan điểm tưởng tượng chính xác như trong các tác phẩm của Shakespear"*..

Ngoài những bức thư gửi cho Kurbsky ông còn viết nhiều bức thư khác thoá mạ những kẻ dưới quyền. Bức thư nổi tiếng nhất là thư gửi Cha trưởng Tu viện Kirillo-Belozersky, trong đó ông đã thể hiện tất cả sự ác nghiệt và tàn bạo của mình về cuộc sống phè phỡn của các boyar, những thầy tu biến chất, và những người đã bị trục xuất theo lệnh của ông. Hình ảnh của ông về cuộc sống xa hoa của họ trong thành trì của sự khổ hạnh là một kiệt tác về sự mỉa mai đanh thép.

Ghi chú
-------

1. ↑  tiếng Nga: [ɪˈvan ˈɡroznɨj] ⓘ
2. ↑  Keenan (2006) cho rằng hậu tố *Grozny* (Гро́зный), nghĩa đen là hung tàn, là sản phẩm tân tạo của sử gia đời sau.
3. ↑  Có ý kiến cho rằng thân vương Vasily mới là người bị hiếm muộn vì vợ hai của ông, Glinskaya, phải mất 4-5 năm mới hạ sinh đứa con đầu lòng. Bên cạnh đó, cũng có tin đồn Glinskaya đã dan díu với Thân vương Ivan Fedorovich Ovchina-Telepnev-Obolensky và những đứa con trai mà bà sinh ra đều là của vị này.
4. ↑  de Madariaga (2006:39) khẳng định Vasily III mất vào ngày 4 tháng 2 năm 1533 tuy hầu hết các tiểu sử khác đều ghi là tháng 12.

Tham khảo
---------

1. ↑  Waliszewski 1904, tr. 116; de Madariaga 2006, tr. 39.
2. ↑  Pavlov & Perrie 2014, tr. 26.
3. ↑  Halperin 2019, tr. 29; Pavlov & Perrie 2014, tr. 26.
4. ↑  Pavlov & Perrie 2014, tr. 26-7.
5. ↑  Waliszewski 1904, tr. 118-9.
6. ↑  Payne & Romanoff 2002, tr. 20.
7. ↑  Pavlov & Perrie 2014, tr. 27.
8. ↑  R.Skrynnikov, "Ivan Grosny", M. AST, 2001
9. ↑  Novgorod, Nga
10. ↑  Ivan Hung Đế, Nga, (1533-1584)
11. ↑  Theo biên niên sử Novgorod III, vụ thảm sát kéo dài trong 5 tuần. Gần như mỗi ngày có tới 500 hay 600 người bị giết hay bị dìm chết. Biên niên sử Pskov I ước tính số nạn nhân khoảng 60.000.
12. ↑  Điều tra báo cáo của Maljuta Skuratov và các danh sách tưởng nhớ (*sinodiki*), R. Skrynnikov cho rằng số nạn nhân là 2.000-3.000. (Skrynnikov R. G. "Ivan Grosny", M. AST, 2001)
13. ↑  D.S. Mirsky. *A History of Russian Literature*. Nhà in Đại học Northwestern, 1999. ISBN 0-8101-1679-0. Trang 21.

### Thư mục

#### Sách chuyên khảo

* Berry, Lloyd E.; Crummey, Robert O. (2012) [1968]. *Rude and Barbarous Kingdom: Russia in the Accounts of Sixteenth-Century English Voyagers* [*Vương quốc man di mọi rợ: Nước Nga trong trình thuật của các nhà hàng hải Anh thế kỷ thứ 16*]. Hoa Kỳ: Nhà xuất bản Đại học Winconsin. ISBN 9780299047634.
* de Madariaga, Isabel (2006). *Ivan the Terrible* [*Ivan Hung đế*]. Hoa Kỳ: Nhà xuất bản Đại học Yale. ISBN 9780300119732.
* Filjushkin, Alexander (2008). *Ivan the Terrible: A Military History* [*Ivan Hung đế: Một lịch sử quân sự*]. Hoa Kỳ: Frontline Books. ISBN 9781848325043.
* Halperin, Charles J. (2021). *Ivan the Terrible in Russian Historical Memory Since 1991* [*Ivan Hung đế trong ký ức lịch sử Nga từ năm 1991*]. Hoa Kỳ: Academic Studies Press. ISBN 9781644695890.
* Halperin, Charles J. (2019). *Ivan the Terrible: Free to Reward and Free to Punish* [*Ivan Hung đế: Tự do bổng phạt*]. Hoa Kỳ: Nhà xuất bản Đại học Pittsburgh. ISBN 9780822987222.
* Martin, Russell (2012). *A Bride for the Tsar: Bride-Shows and Marriage Politics in Early Modern Russia* [*Một cô dâu cho Sa hoàng: Xem dâu và chính trị hôn phối ở nước Nga cận đại*]. Hoa Kỳ: Nhà xuất bản Đại học Cornell. ISBN 9781501756658.
* Pavlov, Andrei; Perrie, Maureen (2014). *Ivan the Terrible* [*Ivan Hung đế*]. London và New York: Taylor & Francis. ISBN 9781317894674.
* Payne, Robert; Romanoff, Nikita (2002). *Ivan the Terrible* [*Ivan Hung đế*]. Hoa Kỳ: Cooper Square Press. ISBN 978-1461-66108-5.
* Perrie, Maureen (2002). *The Image of Ivan the Terrible in Russian Folklore* [*Hình tượng Ivan Hung đế trong văn hóa dân gian Nga*]. Hoa Kỳ: Nhà xuất bản Đại học Cambridge. ISBN 9780521891004.
* Perrie, Maureen (2001). *The Cult of Ivan the Terrible in Stalin's Russia* [*Tục sùng bái Ivan Hung đế ở nước Nga của Stalin*]. Anh: Palgrave Macmillan UK. ISBN 9781403919694.
* Pouncy, Carolyn J. (1994). *The "Domostroi": Rules for Russian Households in the Time of Ivan the Terrible* [*Domostroi: Luật tục trong nhà của người Nga dưới đời Ivan Hung đế*]. Ithaca và London: Nhà xuất bản Đại học Cornell. ISBN 9780801496899.
* Skrynnikov, Ruslan G. (2015). *Reign of Terror: Ivan IV* [*Triều đại hung tàn: Ivan IV*]. Hà Lan: Brill. ISBN 9789004304017.
* Waliszewski, Kazimierz (1904). *Ivan the Terrible* [*Ivan Hung đế*]. Lady Mary Loyd biên dịch. Philadelphia: J. B. Lippincott & Co.
* Zimin, Aleksandr A.; Khoroshkevich, Anna L. (1982). *Россия времени Ивана Грозного* [*Nước Nga thời Ivan Hung đế*] (bằng tiếng Nga). Moskva: Nauka.

#### Tập san

* Keenan, Edward L. (2006). "How Ivan Became 'Terrible'" [Ivan trở thành "Hung đế" như thế nào]. *Harvard Ukrainian Studies*. **28** (1–4): 521–542. ISSN 0363-5570. JSTOR 41036979.

|  |
| --- |
| Ivan IV của Nga **Ryurik (Daniilovichi)****Sinh:** 3 tháng 9, 1530  **Mất:** 28 tháng 3, 1584 |
| Tước hiệu |
| Tiền nhiệmVasily III | **Đại thân vương Moskva**3 tháng 12 năm 1533 – 16 tháng 1 năm 1547 | **Kiến lập Sa quốc** |
| **Kiến lập Sa quốc** | **Sa hoàng Nga**16 tháng 1 năm 1547 – 28 tháng 3 năm 1584 | Kế nhiệmFyodor I |

| * x
* t
* s
 Sa hoàng Nga  |
| --- |
| Ivan IV  •  Simeon  •  Ivan IV  •  Fyodor I  •  Boris Godunov  •  Fyodor II  •  Dmitriy I  •  Vasili IV  •  Władysław IV  •  Mikhail I  •  Aleksei I  •  Fyodor III  •  Ivan V  •  Pyotr I |
| *Mạo xưng: Dmitriy II  •  Dmitriy III* |
| 

---

Vua Nga  •  Đại Công tước Vladimir-Suzdal  •  Đại Công tước Moskva  •  Sa hoàng Nga  •  Hoàng đế Nga |

|  |  |
| --- | --- |
| **Cổng thông tin**Truy cập cổng thông tin liên quan | * ***Cổng thông tin Tiểu sử***
* ***Cổng thông tin Lịch sử***
* ***Cổng thông tin Nga***
 |
| 

---

 |
| Tìm hiểu thêm tại các**Dự án liên quan Wikipedia** | * Tư liệu đa phương tiệntrên Commons
* Tin tứctrên Wikinews
* Trích dẫntrên Wikiquote
* Văn bản gốctrên Wikisource
* Dữ liệutrên Wikidata
 |