**Lựu** hay còn gọi là **thạch lựu** (Danh pháp khoa học: *Punica granatum*) là một loài thực vật ăn quả thân gỗ nhỏ có chiều cao từ 5-8 mét.
Lựu có nguồn gốc bản địa Tây Nam Á và được đem trồng tại vùng Kavkaz từ thời cổ đại. Tiếng Anh được gọi là **Pomegranate**. Nó được trồng rộng rãi tại Gruzia, Afghanistan, Algérie, Armenia, Azerbaijan, Iran, Iraq, Ấn Độ, Israel, Maroc, Pakistan, Syria, Thổ Nhĩ Kỳ, lục địa Đông Nam Á, Malaysia bán đảo, Đông Ấn, và châu Phi nhiệt đới. Được di thực vào châu Mỹ Latinh và California bởi những người định cư Tây Ban Nha vào năm 1769, ngày nay lựu được trồng tại một số vùng của bang California và Arizona để sản xuất đồ uống.

Quả thường có trong mùa ở Bắc bán cầu từ tháng 10 đến tháng 2,[*không khớp với nguồn*] và ở Nam bán cầu từ tháng 3 đến tháng 5. Khi còn nguyên hạt hoặc nước trái cây, lựu được sử dụng khi nướng, nấu ăn, pha nước trái cây, trang trí thức ăn, sinh tố và đồ uống có cồn, chẳng hạn như cocktail và rượu vang.

Từ nguyên
---------

Một cây lựu trong hình minh họa của  *Tacuinum Sanitatis* , được vẽ ở Lombardia, cuối thế kỷ 14 (Biblioteca Casanatense, Rome).
Tên gọi lựu trong tiếng Anh (*pomegranate*) bắt nguồn từ tiếng Latinh *pōmum* "táo" và *grānātum* "có hạt" trong tiếng Latinh thời trung cổ. Có thể xuất phát từ từ tiếng Pháp cổ cho trái cây, pomme-lựu đạn, quả lựu được biết đến trong tiếng Anh thời kỳ đầu là "táo Grenada" — một thuật ngữ ngày nay chỉ tồn tại trong các huy hiệu. Đây là một từ nguyên dân gian, gây nhầm lẫn giữa chữ *granatus* trong tiếng Latinh với tên của thành phố Granada của Tây Ban Nha, vốn bắt nguồn từ tiếng Ả Rập.

*Garnet* có nguồn gốc từ *grenat* trong tiếng Pháp cổ do hiện tượng đảo âm trong ngôn ngữ học, từ *granat* tiếng Latinh thời Trung cổ như được sử dụng với một nghĩa khác là "có màu đỏ sẫm". Dẫn xuất này có thể bắt nguồn từ *pomum granatum* mô tả màu sắc của cùi quả lựu hoặc từ *granum* dùng để chỉ "thuốc nhuộm màu đỏ, rệp son".

Thuật ngữ tiếng Pháp chỉ lựu, *Grenade*, đã được đặt tên cho lựu đạn dùng trong quân sự.

Đặc điểm
--------

Cây trồng, lá vă quả
Là một cây bụi hoặc cây nhỏ cao từ 5 đến 10 m (16 đến 33 ft), cây lựu có nhiều nhánh gai và sống rất lâu, một số mẫu ở Pháp có thể tồn tại tới 200 năm. Lá *P. granatum* mọc đối hoặc mọc đối diện, bóng, thuôn hẹp, nguyên, dài 3–7 cm (1 1⁄4–2 3⁄4 in) và rộng 2 cm (3⁄4 in). Những bông hoa có màu đỏ tươi và đường kính 3 cm (1 1 in4 in) với ba đến bảy cánh hoa, có 5-6 lá đài hợp ở gốc, rất nhiều nhị bầu nhiều ô chứa nhiều noãn xếp chồng lên nhau. Hoa mọc đơn độc hoặc tụ họp thành cụm 3-4 cái ở ngọn cành, nở vào mùa hè. Một số giống không có quả chỉ được trồng để lấy hoa.

### Quả, hạt quả và hạt

Hoa lựu
Lựu đang ra quả
Quả lựu có màu đỏ tía, vỏ quả có hai phần: lớp vỏ cứng bên ngoài và lớp trung bì xốp, bên trong ("albedo" màu trắng), bao gồm thành bên trong quả nơi hạt quả liên kết. Màng của vỏ quả giữa được tổ chức như những khoang không đối xứng chứa các hạt bên trong các phân tử, được đặt vào mà không gắn vào vỏ quả giữa. Chứa nước trái cây, hạt quả được hình thành như một màng mỏng có nguồn gốc từ tế bào thượng bì của hạt. Số lượng hạt quả trong một quả lựu có thể thay đổi từ 200 đến khoảng 1.400.

Về mặt thực vật học, quả ăn được là quả mọng có hạt và cùi được tạo ra từ bầu nhụy của một bông hoa. Quả có kích thước trung bình giữa quả chanh vàng và quả bưởi chùm, đường kính 5–12 cm (2–4 1⁄2 in) với hình dạng tròn và vỏ dày, hơi đỏ.

Ở trái cây trưởng thành, nước ép thu được bằng cách nén hạt sẽ có vị chua do độ pH thấp (4,4) và hàm lượng polyphenol cao, có thể gây ra vết màu đỏ không thể tẩy xóa trên vải. Chủ yếu, sắc tố của nước ép lựu là do sự hiện diện của các anthocyanin và ellagitannin.

Trồng trọt
----------

*P. granatum* được trồng để lấy quả, làm cây cảnh và cây bụi trong công viên và vườn. Các cây trưởng thành có thể phát triển nhiều thân vỏ xoắn tạo hình và tạo dáng đặc biệt. Lựu có khả năng chịu hạn và có thể được trồng ở những vùng khô hạn với khí hậu mưa mùa đông Địa Trung Hải hoặc ở vùng khí hậu mưa mùa hè. Ở những khu vực ẩm ướt hơn, chúng có thể dễ bị thối rễ do nấm bệnh. Chúng có thể chịu được sương giá vừa phải, khoảng -12 °C (10 °F).

Côn trùng hại lựu có thể bao gồm bướm lựu *Virachola isocrates* và bọ chân lá *Leptoglossus zonatus*, ruồi giấm và kiến bị thu hút bởi trái chín chưa thu hoạch. Cây lựu phát triển dễ dàng từ hạt, nhưng thường được nhân giống từ các hom gỗ cứng từ 25 đến 50 cm (10 đến 20 in) để tránh sự biến đổi di truyền của cây con. Chiết cành cũng là một lựa chọn để nhân giống nhưng thường không thành công.

### Các thứ

*P. granatum var. nana* là một loại *P. granatum* lùn được trồng phổ biến làm cây cảnh trong vườn và các chậu chứa lớn hơn và được sử dụng làm cây bonsai. Nó cũng có thể là một dạng hoang dại với nguồn gốc riêng biệt. Nó đã giành được Giải thưởng Công trạng về nghề làm vườn của Hiệp hội nghề làm vườn Hoàng gia.

Một loài độc nhất khác trong chi Lựu là lựu Socotra (*P. protopunica*), nó là loài đặc hữu của quần đảo Socotra gồm bốn hòn đảo nằm ở biển Ả Rập, hòn đảo lớn nhất còn được gọi là Socotra. Lãnh thổ là một phần của Yemen. Nó khác ở chỗ có hoa màu hồng (không phải màu đỏ) và quả nhỏ hơn, ít ngọt hơn.

### Các giống cây trồng

Lựu đen
P. granatum có hơn 500 giống cây trồng được đặt tên nhưng rõ ràng có sự đồng nghĩa đáng kể trong đó cùng một kiểu gen được đặt tên khác nhau giữa các khu vực trên thế giới.

Một số đặc điểm giữa các kiểu gen của lựu khác nhau về nhận dạng, sở thích của người tiêu dùng, ưu tiên sử dụng và tiếp thị, trong đó quan trọng nhất là kích thước quả, màu sắc vỏ quả ngoài (từ vàng đến tím, phổ biến nhất là hồng và đỏ), màu vỏ hạt (khác nhau từ trắng đến đỏ), độ cứng của hạt, độ chín, hàm lượng nước trái cây và độ chua, vị ngọt và độ se của nó.

Lịch sử
-------

 *Thạch lựu* , cuối thời Nam Tống hoặc đầu triều Nguyên khoảng năm 1200–1340 (Bảo tàng nghệ thuật hạt Los Angeles)
Lựu có nguồn gốc từ một khu vực từ Iran đến miền bắc Ấn Độ ngày nay. Lựu đã được trồng khắp Trung Đông, Nam Á và khu vực Địa Trung Hải trong vài thiên niên kỷ và nó cũng được trồng ở Thung lũng Trung tâm California và ở Arizona. Lựu có thể đã được thuần hóa sớm nhất là vào thiên niên kỷ thứ năm trước Công nguyên vì chúng là một trong những cây ăn quả đầu tiên được thuần hóa ở khu vực phía đông Địa Trung Hải.

Các vỏ quả ngoài hóa thạch đã được xác định ở đầu thời kỳ đồ đồng ở Tell es-Sultan (Jericho) ở Bờ Tây, cũng như cuối thời đồ đồng ở Hala Sultan Tekke, Síp và Tiryns. Một quả lựu khô lớn được tìm thấy trong lăng mộ của Thoth, quản gia của Nữ hoàng Hatshepsut ở Ai Cập; Các ghi chép chữ hình nêm ở Lưỡng Hà đề cập đến quả lựu từ giữa thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên trở đi. Xác quả lựu bị ngập nước đã được xác định tại vụ đắm tàu Uluburun vào khoảng thế kỷ 14 trước Công nguyên ngoài khơi bờ biển Thổ Nhĩ Kỳ. Các hàng hóa khác trên tàu bao gồm nước hoa, đồ trang sức bằng ngà voi và vàng cho thấy rằng quả lựu vào thời điểm này có thể được coi là một mặt hàng xa xỉ. Các phát hiện khảo cổ khác về di tích của quả lựu từ cuối thời đại đồ đồng đã được tìm thấy chủ yếu trong các khu dân cư giàu có đã hỗ trợ cho suy luận này.

Nó cũng được trồng rộng rãi ở miền nam Trung Quốc và Đông Nam Á, cho dù ban đầu được trồng dọc theo con đường tơ lụa hoặc do các thương nhân đường biển mang đến. Kandahar nổi tiếng ở Afghanistan với những quả lựu chất lượng cao.

Mặc dù không có nguồn gốc từ Hàn Quốc hay Nhật Bản, nhưng lựu được trồng rộng rãi ở đó và nhiều giống cây đã được phát triển. Nó được sử dụng rộng rãi làm cây cảnh vì hoa của nó và vỏ cây xoắn bất thường mà các cây già có thể có được. Thuật ngữ "balaustine" (tiếng Latinh: balaustinus) cũng được sử dụng cho màu đỏ của lựu.

Huy hiệu Granada
Những người thực dân Tây Ban Nha sau đó đã đưa loại quả này đến vùng Caribê và Châu Mỹ (Châu Mỹ Tây Ban Nha), nhưng ở các thuộc địa của Anh, loại quả này ít trồng ở nhà hơn: "Đừng dùng quả lựu thiếu ân cần, một người lạ đã đi quá xa để tỏ lòng kính trọng với bạn", nhà nghiên cứu thuộc theo giáo phái Quakers người Anh Peter Collinson đã viết cho nhà thực vật học John Bartram ở Philadelphia, năm 1762." Hãy trồng nó bên hông nhà của bạn, đóng đinh nó vào tường. Bằng cách này, nó sẽ phát triển tuyệt vời với chúng ta, ra hoa đẹp đẽ và đơm hoa kết trái trong năm nóng nực này. Tôi có hai mươi bốn quả trên một cây... Bác sĩ Fothergill nói, trong tất cả các loại cây, loại cây này tốt cho sức khoẻ con người nhất. "

Minh họa bởi Otto Wilhelm Thomé, 1885
Một quả lựu đã bóc vỏ
Lựu đã được John Tradescant Cha đưa vào thế kỷ trước như một giống cây lạ ở Anh nhưng sự thất vọng vì nó không kết trái ở đó dẫn đến việc nó được đưa đến các thuộc địa của Mỹ, thậm chí là New England. Nó đã được trồng thành công ở miền Nam: Bartram nhận được một thùng lựu và cam từ một phóng viên ở Charleston, Nam Carolina năm 1764. John Bartram đã tham gia thử những quả lựu "ngon lành" với Noble Jones tại đồn điền Wormsloe gần Savannah, Georgia vào tháng 9 năm 1765. Thomas Jefferson trồng lựu tại Monticello năm 1771; ông đã có chúng từ George Wythe ở Williamsburg.

### Sử dụng trong ẩm thực

Sau khi mở quả lựu bằng cách dùng dao khía và bẻ ra, hạt sẽ tách khỏi vỏ và khỏi màng cùi bên trong**^**. Tách hạt dễ dàng hơn trong bát nước vì hạt chìm và phần cùi không ăn được nổi lên. Đông lạnh toàn bộ trái cây cũng giúp bạn dễ dàng tách hơn. Một cách hiệu quả khác để thu hoạch hạt nhanh chóng là cắt đôi quả lựu, cắt đôi quả lựu ở mỗi nửa vỏ bên ngoài từ 4 đến 6 lần, giữ nửa quả lựu trên bát và dùng thìa lớn đập dập vỏ quả lựu. Các hạt từ quả lựu phải được đẩy trực tiếp vào bát, chỉ còn lại khoảng một tá hạt nằm sâu cần loại bỏ.

Nước ép lựu có thể ngọt hoặc chua, nhưng hầu hết các loại trái cây đều có vị vừa phải với vị chua từ ellagitannin có tính axit chứa trong nước ép. Nước ép lựu từ lâu đã trở thành một thức uống phổ biến ở Châu Âu và Trung Đông và hiện được phân phối rộng rãi ở Hoa Kỳ và Canada.

Xi-rô Grenadine ban đầu bao gồm nước ép lựu làm đặc và ngọt, hiện nay thường là tên thương mại cho một loại xi-rô dựa trên các loại quả mọng khác nhau, axit xitric và màu thực phẩm, chủ yếu được sử dụng trong pha chế cocktail.

Một bát *ash-e anar*, một món súp Iran làm từ nước ép lựu
Trước khi cà chua (một loại trái cây của Tân Thế giới) đến Trung Đông, nước ép lựu, mật đường và giấm đã được sử dụng rộng rãi trong nhiều loại thực phẩm của Iran và vẫn được tìm thấy trong các công thức nấu ăn truyền thống như *fesenjān*, một loại nước sốt đặc làm từ nước ép lựu và quả óc chó xay, thường được ướp với thịt vịt hoặc các loại gia cầm khác và cơm, trong *tro-e anar* (súp lựu).

Hạt lựu được sử dụng như một loại gia vị được gọi là *anar dana* (từ tiếng Ba Tư: anar + dana‎, lựu + hạt), đáng chú ý nhất trong ẩm thực Ấn Độ và Pakistan. Hạt nguyên hạt khô thường có thể được mua ở các chợ truyền thống Ấn Độ. Những hạt này được tách khỏi thịt quả, phơi khô trong 10-15 ngày và được sử dụng như một chất chua để chế biến chaṭnī và cà ri. Bột *anardana* cũng được sử dụng để tạo hương vị đậm đà hơn cho các món ăn và để hạt khỏi mắc kẹt trong răng. Hạt của giống lựu hoang dã được gọi là *daru* từ dãy Himalaya được coi là nguồn hạt chất lượng cao để làm loại gia vị này.

Hạt lựu khô được tìm thấy ở một số chợ thực phẩm đặc sản thiên nhiên, vẫn còn chứa một ít nước còn sót lại, giữ được hương vị ngọt ngào tự nhiên. Hạt khô có thể được sử dụng trong một số món ẩm thực, chẳng hạn như hỗn hợp hạt, thanh granola hoặc làm lớp phủ cho salad, sữa chua hoặc kem.

Ở Kavkaz, lựu được sử dụng chủ yếu để làm nước ép. Ở Azerbaijan, nước sốt từ nước ép lựu narsharab, (từ tiếng Ba Tư: (a) nar + sharab, lit. "rượu lựu") thường được phục vụ với cá hoặc *tika kabab*.

Sườn cừu Thổ Nhĩ Kỳ với quả sung cắt viên và khoai tây nghiền, trang trí bằng hạt lựu.
Ở Thổ Nhĩ Kỳ, nước sốt lựu (tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: *nar ekşisi*) được dùng làm nước sốt trộn salad, ướp thịt hoặc đơn giản là để uống trực tiếp. Hạt lựu cũng được sử dụng trong món salad và đôi khi được dùng để trang trí cho các món tráng miệng như *güllaç*. Xi-rô hoặc mật đường lựu được sử dụng cùng *muhammara*, ớt đỏ nướng, quả óc chó và tỏi phổ biến ở Syria và Thổ Nhĩ Kỳ.

Ở Hy Lạp, lựu được sử dụng trong nhiều công thức nấu ăn, bao gồm *kollivozoumi*, một loại nước dùng kem làm từ lúa mì luộc, lựu và nho khô, salad đậu với lúa mì và lựu, kebab thịt cừu nướng truyền thống của Trung Đông với men lựu, cà tím hương lựu và nước bơ-lựu. Lựu cũng được làm thành rượu mùi và như một loại mứt quả phổ biến được sử dụng làm kem sữa phủ, trộn với sữa chua, hoặc phết như mứt trên bánh mì nướng.

Ở México, chúng thường được sử dụng để tô điểm cho món ăn truyền thống *chiles en nogada*, đại diện cho màu đỏ của quốc kỳ México trong món ăn, gợi lên ba màu xanh (ớt poblano), trắng (sốt nogada) và đỏ (hạt lựu).

### Trong y học dân gian

Trong hệ thống y học cổ truyền Ayurveda cổ đại của Ấn Độ, quả lựu thường được mô tả như một thành phần trong các phương thuốc.

Thành phần dinh dưỡng
---------------------

100 g (3,5 oz) lựu cung cấp 12% vitamin C (DV), 16% vitamin K DV và 10% axit folic (bảng) cần thiết hàng ngày.

Hạt lựu là một nguồn thực phẩm giàu chất xơ (20% DV) hoàn toàn có trong hạt ăn được.

Nghiên cứu
----------

### Hóa chất thực vật

Các hóa chất thực vật phong phú nhất trong nước ép lựu là polyphenol gồm tannin có thể thủy phân được gọi là ellagitannin được hình thành khi axit ellagic và axit gallic liên kết với một carbohydrate để tạo thành ellagitannin trong quả lựu, còn được gọi là punicalagin. Màu đỏ của nước ép là do các anthocyanin như delphinidin, cyanidin, và các glycoside pelargonidin. Nói chung, sự gia tăng sắc tố nước trái cây xảy ra trong quá trình chín của trái cây. Hàm lượng phenolic của nước ép lựu bị phân hủy bởi kỹ thuật chế biến và Pasteur hóa.

Vỏ quả lựu chứa nhiều polyphenol, tannin cô đặc, catechin và prodelphinidin. Hàm lượng phenolic cao hơn trong vỏ tạo ra chiết xuất để sử dụng trong thực phẩm chức năng và chất bảo quản thực phẩm.

Dầu hạt lựu chứa axit punicic (65%), axit palmitic (5%), axit stearic (2%), axit oleic (6%) và axit linoleic (7%).

### Tuyên bố về sức khỏe

Mặc dù dữ liệu nghiên cứu hạn chế, các nhà sản xuất và tiếp thị nước ép lựu đã sử dụng một cách tự do các kết quả từ nghiên cứu sơ bộ để quảng bá sản phẩm. Vào tháng 2 năm 2010, FDA đã gửi Thư cảnh báo cho nhà sản xuất POM Wonderful vì đã sử dụng tài liệu đã xuất bản để đưa ra các tuyên bố bất hợp pháp về lợi ích chống bệnh tật chưa được chứng minh. Vào tháng 5 năm 2016, Ủy ban Thương mại Liên bang Hoa Kỳ tuyên bố rằng POM Wonderful không thể đưa ra các tuyên bố về sức khỏe trong quảng cáo của mình, theo sau là phán quyết của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã từ chối yêu cầu của POM Wonderful xem xét lại phán quyết của tòa án, giữ nguyên quyết định của FTC.

Tính biểu tượng
---------------

### Ai Cập cổ đại

Người Ai Cập cổ đại coi quả lựu là biểu tượng của sự thịnh vượng và tham vọng. Nó được gọi bằng tên tiếng Semit là *jnhm* hoặc *nhm*. Theo Ebers Papyrus, một trong những tác phẩm y học cổ nhất từ khoảng 1500 năm trước Công nguyên, người Ai Cập đã sử dụng quả lựu để điều trị sán dây và các bệnh nhiễm trùng khác.

### Hy Lạp cổ đại và hiện đại

Người Hy Lạp đã quen thuộc với loại trái cây này từ trước khi nó được đưa đến La Mã qua Carthage. Nó xuất hiện trong nhiều thần thoại và tác phẩm nghệ thuật. Trong thần thoại Hy Lạp cổ đại, quả lựu được biết đến như là "trái cây của người chết" và được cho là sinh ra từ máu của Adonis.

Thần thoại về Persephone, nữ thần Âm phủ, nổi bật với việc ăn hạt lựu của bà. Bà ta phải dành một số tháng nhất định ở Âm phủ mỗi năm. Số tháng ở dưới âm phủ bằng với số hạt lựu mà bà đã ăn. Trong suốt nhiều tháng, trong khi Persephone ngồi trên ngai vàng Âm phủ bên cạnh người chồng là Hades, mẹ của cô là Demeter đã than khóc và không còn khả năng cung cấp sự màu mỡ cho đất. Đây là cách giải thích của người Hy Lạp cổ đại cho các mùa.

Theo Carl A. P. Ruck và Danny Staples, quả lựu có nhiều ngăn cũng là một chất thay thế cho viên ma tuý của cây anh túc với hình dạng tương đương và bên trong có nhiều ngăn. Trên một con dấu Mycenae được minh họa trong *Thần thoại huyền bí* của Joseph Campbell (1964), hình 19, Nữ thần rìu hai lưỡi đang ngồi (labrys) đưa ra ba quả anh túc ở tay phải và đỡ ngực bằng tay trái. Bà ta là hiện thân của cả hai khía cạnh của nữ thần kép, sự sống và cái chết cùng một lúc.

Người khổng lồ Orion được biểu thị là Side "kết hôn", một cái tên theo tiếng Boeotia có nghĩa là "quả lựu", đã hiến dâng người thợ săn nguyên thủy cho nữ thần.

Vào thế kỷ thứ năm trước Công nguyên, Polykleitos đã lấy ngà voi và vàng để điêu khắc Hera người Argos đang ngồi trong đền thờ của cô. Cô ấy cầm một quyền trượng trong một tay và tay kia dâng một quả lựu, giống như một "quả cầu hoàng gia". "Về quả lựu, tôi không thể nói gì," nhà du hành Pausanias vào thế kỷ thứ hai thì thầm, "vì câu chuyện của nó có phần huyền bí." Quả lựu có đài hoa hình vương miện. Theo truyền thống Do Thái, nó được coi là "thiết kế" ban đầu của vương miện.

Một đồng tiền bằng đồng của Side, 350-300 trước Công nguyên: mặt ngửa là tượng bán thân của Athena đội mũ sắt Corinth; mặt sấp là một trái lựu
Một quả lựu được hiển thị trên đồng xu từ Side. Thành phố Side của Hy Lạp cổ đại nằm ở Pamphylia, một khu vực trước đây trên bờ biển phía nam Địa Trung Hải của Tiểu Á (tỉnh Antalya ngày nay của Thổ Nhĩ Kỳ).

Trong Heraion ở miệng của Sele, gần Paestum, Magna Graecia, là một nhà nguyện dành cho *Madonna del Granato*, "Đức Mẹ của Quả lựu", "người nhờ vào biểu tượng của mình và thuộc tính của quả lựu phải là Người kế vị Thiên chúa giáo của nữ thần Hy Lạp cổ đại Hera ", quan sát người khai quật Heraion ở Samos, Helmut Kyrieleis.

Bức tranh  *Cô gái và quả lựu*  của William-Adolphe Bouguereau, 1875
Trong thời hiện đại, quả lựu vẫn mang ý nghĩa biểu tượng mạnh mẽ đối với người Hy Lạp. Khi mua một ngôi nhà mới, thông thường một người khách đến nhà sẽ mang đến như một món quà đầu tiên là một quả lựu, được đặt dưới/gần *ikonostasi* (bàn thờ gia tiên) của ngôi nhà như một biểu tượng của sự dồi dào, màu mỡ và may mắn. Khi người Hy Lạp tưởng niệm người chết, họ làm lễ cúng *kollyva*, đồ cúng bao gồm lúa mì luộc trộn với đường và trang trí bằng quả lựu. Đồ trang trí bằng lựu cho ngôi nhà rất phổ biến ở Hy Lạp và được bán ở hầu hết các cửa hàng đồ gia dụng.

### Israel cổ đại và Do Thái giáo

Quả lựu được nhắc đến hoặc ám chỉ trong Kinh thánh nhiều lần. Nó cũng được đưa vào tiền đúc và nhiều loại công trình văn hóa cổ đại và hiện đại.

Ví dụ, ở Israel cổ đại, lựu được biết đến như một loại trái cây mà những người do thám mang đến cho Moses để chứng minh sự màu mỡ của "vùng đất hứa". Sách Xuất Hành mô tả me'il ("áo choàng của ephod") được mặc bởi thầy tế lễ tối cao người Do Thái có thêu những quả lựu trên viền áo xen kẽ với những chiếc chuông vàng, có thể nghe thấy khi thầy tế lễ tối cao đi vào và rời khỏi Đất thánh. Theo Sách Các Vị Vua, đầu cột của hai cây cột (Jachin và Boaz) trước Đền Solomon ở Jerusalem được khắc bằng những quả lựu. Solomon được cho là đã thiết kế mũ miện của mình dựa trên "vương miện" (đài hoa) của quả lựu.

Một số học giả Do Thái tin rằng lựu là trái cấm trong Vườn Địa Đàng. Ngoài ra, lựu là một trong Bảy loài (tiếng Do Thái: שבעת המינים, Shiv'at Ha-Minim) trái cây và ngũ cốc được liệt kê trong Kinh Thánh Hebrew (Deuteronomy 8:8) là sản vật đặc biệt của Đất Israel và các Bài hát của Solomon có trích dẫn này: "Môi ngươi giống như sợi tơ hồng, và lời nói của ngươi hài hước: Thái dương ngươi giống như một miếng lựu trong ổ khóa của ngươi." (Bài ca của Solomon 4: 3).

Ăn lựu vào lễ Rosh Hashanah là truyền thống vì với rất nhiều hạt, nó tượng trưng cho sự kết trái. Ngoài ra, nó được cho là có 613 hạt giống, tương ứng với 613 điều răn trong kinh Torah nhưng đó là một quan niệm sai lầm. Truyền thống đặc biệt này được nhắc đến trong những trang mở đầu của cuốn tiểu thuyết *Món quà của Theodora* của Ursula Dubosarsky.

Quả lựu xuất hiện trên các đồng tiền cổ của Judea, và khi không sử dụng, tay cầm của cuộn sách Torah đôi khi được phủ bằng những quả cầu bạc trang trí có hình dạng tương tự như "quả lựu" (*rimmonim*).

Lựu tượng trưng cho trải nghiệm thần bí trong truyền thống thần bí của người Do Thái hay còn gọi là *kabbalah* với tham khảo điển hình là bước vào "khu vườn của những quả lựu" hoặc *pardes rimonim*; đây cũng là tiêu đề một cuốn sách của nhà thần bí thế kỷ 16 Moses ben Jacob Cordovero.

### Trong môtip Cơ đốc giáo Châu Âu

Chi tiết của bức tranh  *Madonna della Melagrana*  của Sandro Botticelli, c.   1487 (Phòng trưng bày Uffizi, Firenze)
Trong lần xuất hiện sớm nhất của Chúa Kitô trong một bức tranh khảm, bức tranh khảm trên sàn từ thế kỷ thứ tư từ Hinton St Mary, Dorset, hiện nằm trong Bảo tàng Anh, tượng bán thân của Chúa Kitô và tượng chi rho được bao quanh bởi những quả lựu. Quả lựu tiếp tục là một họa tiết thường thấy trong trang trí tôn giáo Cơ đốc giáo. Chúng thường được dệt thành vải của lễ phục và màn che bàn thờ dùng trong phụng vụ hoặc đồ chạm trổ trong đồ kim loại. Những quả lựu xuất hiện trong nhiều bức tranh tôn giáo của Sandro Botticelli và Leonardo da Vinci, thường là trong tay của Đức mẹ Đồng trinh Mary hoặc Chúa Giêsu sơ sinh. Trái bị bóc ra là biểu tượng của sự viên mãn trong đau khổ và phục sinh của Chúa Giê-su.

Trong Giáo hội Chính thống giáo Đông phương, hạt lựu có thể được sử dụng trong món kolyva, một món ăn được chuẩn bị cho các buổi lễ tưởng niệm như một biểu tượng của sự ngọt ngào của vương quốc thiên đàng.

### Armenia

Lựu là một trong những loại trái cây chính trong văn hóa Armenia (cùng với mơ và nho). Nước ép của nó được sử dụng với đồ ăn Armenia, di sản hoặc rượu vang. Quả lựu là một biểu tượng ở Armenia, đại diện cho khả năng sinh sản, sự dồi dào và hôn nhân. Nó cũng là một biểu tượng bán tôn giáo. Ví dụ, trái cây đóng một vai trò không thể thiếu trong phong tục đám cưới được thực hành rộng rãi ở Armenia cổ đại; một cô dâu được tặng một quả lựu, cô ấy ném vào tường, làm nó vỡ thành nhiều mảnh. Hạt lựu rải rác đảm bảo cho cô dâu tương lai những đứa con. [Cần dẫn nguồn]

*Màu thạch lựu*, một bộ phim của đạo diễn Sergey Paradzhanov kể về tiểu sử của *Ashug* (nhà thơ) người Armenia Sayat-Nova (Bậc thầy thơ ca) cố gắng tiết lộ cuộc đời của nhà thơ một cách trực quan và thơ mộng hơn là theo nghĩa đen.

### Azerbaijan

Bài chi tiết: Lễ hội lựu Göyçay
Quả lựu được coi là một trong những biểu tượng của Azerbaijan. Hàng năm vào tháng 10, một lễ hội văn hóa được tổ chức tại Göyçay, Azerbaijan được gọi là Lễ hội lựu Göyçay. Lễ hội có các món ăn-trái cây Azerbaijan chủ yếu là lựu từ Göyçay, nơi nổi tiếng với ngành trồng lựu. Tại lễ hội, một cuộc diễu hành được tổ chức với các điệu múa Azerbaijan và âm nhạc Azerbaijan truyền thống. Quả lựu được mô tả trên logo chính thức của Đại hội Thể thao châu Âu 2015 được tổ chức tại Azerbaijan. *Nar the Pomegranate* là một trong hai linh vật của Đại hội Thể thao này. Lựu cũng được xuất hiện trên áo khoác của các vận động viên nam Azerbaijan tại lễ khai mạc trò chơi.

### Trung Quốc

Tập tin:PomegranateChina.jpgQuả lựu được coi là biểu tượng của khả năng sinh sản ở Trung Quốc.
Du nhập vào Trung Quốc vào thời nhà Hán (206 trước Công nguyên - 220 sau Công nguyên), quả lựu (tiếng Trung: 石榴; bính âm: *shíliu*) trong thời cổ đại được coi là biểu tượng của sự sinh sôi và nhiều con cháu. Biểu tượng này là một cách chơi chữ của chữ Hán 子 (zǐ), ngoài nghĩa là hạt giống cũng có nghĩa là "con cái", do đó, một loại trái cây chứa nhiều hạt là dấu hiệu của sự sung túc. Hình ảnh trái cây chín với những hạt đang nở ra thường được treo trong nhà để ban cho khả năng sinh sản và ban phước cho nhiều con cháu, một khía cạnh quan trọng của văn hóa Trung Quốc truyền thống.

### Ấn Độ

Trong một số truyền thống Ấn Độ giáo, quả lựu (tiếng Hin-di: anār) tượng trưng cho sự thịnh vượng và màu mỡ và được liên kết với cả Bhūmi (nữ thần đất) và Thần Ganesha (người thích trái cây nhiều hạt).

### Iran và Ba Tư cổ đại

Iran là nhà sản xuất lớn thứ hai và xuất khẩu lựu lớn nhất trên thế giới. Trong tiếng Ba Tư, lựu được gọi là anar. Nước ép và bột nhão của trái cây có vai trò quan trọng trong ẩm thực Iran, ví dụ: gà, ghormas và quán giải khát. Vỏ quả lựu có thể được sử dụng để tẩy vết len và lụa trong ngành công nghiệp thảm.

Lễ hội lựu là một lễ hội văn hóa và nghệ thuật hàng năm được tổ chức để trưng bày và bán lựu, các sản phẩm thực phẩm và đồ thủ công mỹ nghệ.

### Trong văn học Việt Nam

* Trong Truyện Kiều của Nguyễn Du có câu thơ:

*Dưới trăng quyên đã gọi hè,*
*Đầu tường lửa lựu lập loè đâm bông.*
* Thành ngữ *Xắt/ cắt hạt lựu*.

Xem thêm
--------

* Lựu đạn, lựu pháo (các loại vũ khí có hình quả lựu)

Hình ảnh
--------

* Quả lựuQuả lựu
* Cây lựuCây lựu
* Lựu mọc lá mầm.Lựu mọc lá mầm.
* Quả lựu còn trên cây (Punica granatum).Quả lựu còn trên cây (Punica granatum).
* Hoa lựu nở trước khi cánh hoa rơiHoa lựu nở trước khi cánh hoa rơi
* đài hoa và nhị hoa khô lựu sau khi thụ phấn và cánh hoa rụng đài hoa và nhị hoa khô lựu sau khi thụ phấn và cánh hoa rụng
* 
* Trái lựu chưa chínTrái lựu chưa chín
* Nửa quả lựuNửa quả lựu
* Hạt lựu tươi lộ ra khi gọt vỏHạt lựu tươi lộ ra khi gọt vỏ

Chú thích
---------

1. ↑  Participants of the FFI/IUCN SSC Central Asian regional tree Red Listing workshop, Bishkek, Kyrgyzstan (11-13 July 2006) (2020). "*Punica granatum*". *Sách đỏ IUCN về các loài bị đe dọa*. **2020**: e.T63531A173543609. Truy cập ngày 16 tháng 11 năm 2020.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
2. ↑  "*Punica granatum* L.". *World Flora Online*. The World Flora Online Consortium. 2022. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2022.
3. ↑  "*Punica granatum* L. The Plant List, Version 1". Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanical Garden. 2010. Lưu trữ bản gốc ngày 11 tháng 8 năm 2013. Truy cập ngày 26 tháng 6 năm 2015.
4. 1 2 3 4 5 6 7  Purdue New Crops Profile
5. ↑  "Pomegranate. California Rare Fruit Growers". Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 6 năm 2012. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2009.
6. ↑  "Pomegranate". Department of Plant Sciences, University of California at Davis, College of Agricultural & Environmental Sciences, Davis, CA. 2014. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 2 năm 2017. Truy cập ngày 29 tháng 1 năm 2017.
7. ↑  Harper, Douglas. "pomegranate". *Online Etymology Dictionary*.
8. ↑  "All hail the Pomegranate, official symbol of Granada". *The Lecrin Valley*. ngày 15 tháng 10 năm 2012. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 6 năm 2013. Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2020.
9. ↑  Harper, Douglas. "garnet". *Online Etymology Dictionary*.
10. ↑  Harper, Douglas. "grenade". *Online Etymology Dictionary*.
11. 1 2 3 4  Stover, E.; Mercure, E. W. (2007). "The Pomegranate: A New Look at the Fruit of Paradise". *HortScience*. **42** (5): 1088–1092. doi:10.21273/HORTSCI.42.5.1088.
12. 1 2  Holland, D.; Hatib, K.; Bar-Ya’akov, I. (2009). "Pomegranate: Botany, Horticulture, Breeding" (PDF). *Horticultural Reviews*. **35**: 127–191. doi:10.1002/9780470593776.ch2. ISBN 9780470593776. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 3 tháng 3 năm 2016. Truy cập ngày 19 tháng 11 năm 2017.
13. ↑  Dahlgren, R.; Thorne, R. F. (1984). "The order Myrtales: circumscription, variation, and relationships". *Annals of the Missouri Botanical Garden*. **71** (3): 633–699. JSTOR 2399158. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 10 năm 2018. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2018.
14. ↑  "Does a larger pomegranate yield more seeds?". AquaPhoenix. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 11 năm 2006. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2006.
15. 1 2  Fernandes, L.; Pereira, J. A.; López Cortés, I.; Salazar, D. M.; Ramalhosa, E. C. (2015). "Physicochemical Changes and Antioxidant Activity of Juice, Skin, Pellicle and Seed of Pomegranate (cv. Mollar de Elche) at Different Stages of Ripening". *Food Technology and Biotechnology*. **53** (4): 397–406. doi:10.17113/ftb.53.04.15.3884. PMC 5079168. PMID 27904374.
16. ↑  Jorgensen, SuzAnne; Brennand, Charlotte (tháng 6 năm 2005). "Pomegranates" (PDF). Utah State University, Department of Food Safety. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 12 tháng 9 năm 2014. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2017.
17. 1 2 3 4  Gómez Caravaca, A. M.; Verardo, V.; Toselli, M.; Segura Carretero, A.; Fernández Gutiérrez, A.; Caboni, M. F. (2013). "Determination of the major phenolic compounds in pomegranate juices by HPLC−DAD−ESI-MS". *Journal of Agricultural and Food Chemistry*. **61** (22): 5328–37. doi:10.1021/jf400684n. PMID 23656584.
18. ↑  Ali Sarkhosh; Jeff Williamson (tháng 10 năm 2018) [April 1994]. "The Pomegranate" (PDF). UF/IFAS Extension. Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2020.
19. ↑  Ingels, Chuck; và đồng nghiệp (2007). *The Home Orchard: Growing Your Own Deciduous Fruit and Nut Trees*. University of California Agriculture and Natural Resources. tr. 26.
20. ↑  "*Punica granatum* var. *nana*". *RHS Plant Selector*. Royal Horticultural Society. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 5 năm 2013. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2013.
21. ↑  "AGM Plants - Ornamental" (PDF). Royal Horticultural Society. tháng 3 năm 2020. tr. 90. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 3 tháng 5 năm 2020. Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2020.
22. ↑  "Punica granatum - the Drops of Blood from Garden of Eden". Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 1 năm 2013.
23. ↑  Doijode, S. D. (2001). *Seed storage of horticultural crops*. New York: Food Products Press. tr. 77. ISBN 978-1-56022-883-7.
24. ↑  George Ripley; Charles Anderson Dana (1875). *The American cyclopaedia: a popular dictionary of general knowledge, Volume 13*. Appleton. ... frequent reference is made to it in the Mosaic writings, and sculptured representations of the fruit are found on the ancient monuments of Egypt and in the Assyrian ruins. It is found in a truly wild state only in northern India...
25. ↑  Zohary, Daniel; Hopf, Maria; Weiss, Ehud (2012). *Domestication of plants in the old world: The origin and spread of domesticated plants in south-west Asia* (ấn bản 4). Oxford: Oxford University Press. tr. 114–115. ISBN 9780199549061.
26. ↑  Still, D. W. (2006). "Pomegranate: A botanical perspective". Trong Seeram, Navindra P.; Schulman, Risa N.; Heber, David (biên tập). *Pomegranates: ancient roots to modern medicine*. CRC Press. tr. 199–2010. ISBN 978-0-8493-9812-4.
27. ↑  Hopf, Maria; Zohary, Daniel (2000). *Domestication of plants in the old world: the origin and spread of cultivated plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley* (ấn bản 3). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. tr. 171. ISBN 978-0-19-850356-9.
28. 1 2  Ward, Cheryl (tháng 2 năm 2003). "Pomegranates in eastern Mediterranean contexts during the Late Bronze Age". *World Archaeology*. **34** (3): 529–541. doi:10.1080/0043824021000026495. JSTOR 3560202. S2CID 161775993.
29. ↑  Ward Haldane, Cheryl (tháng 3 năm 1990). "Shipwrecked plant remains". *The Biblical Archaeologist*. **53** (1): 55–60. doi:10.2307/3210160. JSTOR 3210160.
30. ↑  "Pomegranate — Afghan Agriculture". *afghanag.ucdavis.edu*. University of California at Davis, International Programs. 2013. Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 12 năm 2016. Truy cập ngày 17 tháng 2 năm 2017.
31. ↑  "History of Science: Cyclopædia, or, A universal dictionary of arts and sciences". Digicoll.library.wisc.edu. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 4 năm 2012. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
32. ↑  Osborne, Roy; Pavey, Don (2003). *On Colours 1528: A Translation from Latin*. Parkland, Fla: Universal Publishers. ISBN 978-1-58112-580-1.
33. ↑  Leighton, Ann (1986). *American gardens in the eighteenth century: "for use or for delight"*. Amherst: University of Massachusetts Press. tr. 242. ISBN 978-0-87023-531-3.
34. ↑  Leighton (1986), tr. 272.
35. ↑  "How to de-seed a pomegranate". Gourmet.com. 2008. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 5 năm 2013.
36. ↑  Tundel, Nikki (ngày 20 tháng 4 năm 2007). "The pomegranate hits the peak of popularity". Minnesota Public Radio News. Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 11 năm 2014.
37. ↑  Joseph Favre (1905). *Dictionnaire Universel de Cuisine Pratique: Encyclopédie Illustrée D'Hygiène Alimentaire*. Paris. tr. 1088.
38. ↑  Burke, Andrew (ngày 15 tháng 7 năm 2008). *Iran*. Lonely Planet. tr. 82. ISBN 978-1-74104-293-1. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2010. The anar (pomegranate) is native to the region around Iran and is eaten fresh and incorporated in a range of Persian dishes most famously in *fesenjun*, but also in *ash-e-anar* (pomegranate soup) and in rich red *ab anar* (pomegranate juice).
39. ↑  "Ash-e Anar". Internetserver.com. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 2 năm 2012. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
40. ↑  Bulletin — Page 52 by United States Bureau of Plant Industry, Division of Plant Industry, Queensland[*cần giải thích*]
41. ↑  *Culinary cultures of Europe*, Council of Europe, 2005, p. 72
42. ↑  Akgün, Müge (ngày 22 tháng 9 năm 2006). "Güllaç, a dainty and light dessert". *Turkish Daily News*. Istanbul: DYH. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 5 năm 2008. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2007.
43. ↑  Malouf, Greg and Lucy (2006). *Saha*. Australia: Hardie Grant Books. tr. 46. ISBN 978-0-7946-0490-5.
44. ↑  K. K. Jindal; R. C. Sharma (2004). *Recent trends in horticulture in the Himalayas*. Indus Publishing. ISBN 978-81-7387-162-7. ... bark of tree and rind of fruit is commonly used in ayurveda... also used for dyeing...
45. ↑  Nutrition data for raw pomegranate Lưu trữ 2013-03-30 tại Wayback Machine, Nutritiondata.com
46. 1 2  Hernández F, Melgarejo P, Tomás-Barberán FA, Artés F (1999). "Evolution of juice anthocyanins during ripening of new selected pomegranate (*Punica granatum*) clones". *European Food Research and Technology*. **210** (1): 39–42. doi:10.1007/s002170050529. S2CID 16524540.
47. ↑  Alper, N; Bahceci, KS; Acar, J (2005). "Influence of processing and pasteurization on color values and total phenolic compounds of pomegranate juice". *Journal of Food Processing and Preservation*. **29** (5–6): 357–368. doi:10.1111/j.1745-4549.2005.00033.x. ISSN 0145-8892.
48. ↑  Nasr, C. Ben (1996). "Quantitative determination of the polyphenolic content of pomegranate peel". *Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und Forschung*. **203** (4): 374–378. doi:10.1007/BF01231077. PMID 9123975. S2CID 19333250.
49. ↑  Plumb GW, De Pascual-Teresa S, Santos-Buelga C, Rivas-Gonzalo JC, Williamson G (2002). "Antioxidant properties of gallocatechin and prodelphinidins from pomegranate peel". *Redox Rep*. **7** (41): 41–6. doi:10.1179/135100002125000172. PMID 11981454.
50. ↑  Li, Y.; Guo, C.; Yang, J.; Wei, J.; Xu, J.; Cheng, S. (2006). "Evaluation of antioxidant properties of pomegranate peel extract in comparison with pomegranate pulp extract". *Food Chemistry*. **96** (2): 254–260. doi:10.1016/j.foodchem.2005.02.033.
51. ↑  Schubert, Shay Yehoshua; Lansky, Ephraim Philip; Neeman, Ishak (tháng 7 năm 1999). "Antioxidant and eicosanoid enzyme inhibition properties of pomegranate seed oil and fermented juice flavonoids". *Journal of Ethnopharmacology*. **66** (1): 11–17. doi:10.1016/S0378-8741(98)00222-0. PMID 10432202.
52. ↑  "Pomegranate: superfood or fad?". UK National Health Service (NHS). ngày 26 tháng 4 năm 2018. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 3 năm 2016.
53. ↑  "Pom Wonderful Warning Letter". U.S. Food and Drug Administration. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 4 năm 2011. Truy cập ngày 24 tháng 3 năm 2011.
54. ↑  "Understanding Front-of-Package Violations: Why Warning Letters Are Sent to Industry". Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 24 tháng 3 năm 2011.
55. ↑  Starling S (ngày 3 tháng 3 năm 2010). "FDA says Pom Wonderful antioxidant claims not so wonderful". NutraIngredients.com. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2010.
56. ↑  "Statement of FTC Chairwoman Edith Ramirez Regarding Supreme Court's Decision Not to Review POM Wonderful Case". Bureau of Consumer Protection, US Federal Trade Commission. ngày 2 tháng 5 năm 2016. Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 5 năm 2017. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2017. I am pleased that the POM Wonderful case has been brought to a successful conclusion. The outcome of this case makes clear that companies like POM making serious health claims about food and nutritional supplement products must have rigorous scientific evidence to back them up. Consumers deserve no less.
57. ↑  Sorvino, Chloe (ngày 2 tháng 5 năm 2016). "The Verdict: POM Wonderful Misled Its Customers, A Blow To Its Billionaire Owners". *Forbes*. Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 5 năm 2017. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2017.
58. ↑  "Pomegranate". reshafim.org.il. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 2 năm 2016. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2017.
59. 1 2  Jayaprakasha, G. K.; Negi, P.S.; Jena, B.S. (2006). "Antimicrobial activities of pomegranate". Trong Seeram, Navindra P.; Schulman, Risa N.; Heber, David (biên tập). *Pomegranates: ancient roots to modern medicine*. CRC Press. tr. 168. ISBN 978-0-8493-9812-4.
60. ↑  Hodgson, Robert Williard (1917). *The pomegranate*. *Issue 276 of Bulletin*. California Agricultural Experiment Station. tr. 165. Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 5 năm 2016.
61. ↑  Graves, Robert (1992). *The Greek Myths*. Penguin Books. tr. 95. ISBN 978-0-14-017199-0.
62. ↑  Ovid. *Metamorphoses*. **V**. tr. 385–571.
63. ↑  Staples, Danny; Ruck, Carl A. P. (1994). *The world of classical myth: gods and goddesses, heroines and heroes*. Durham, N.C.: Carolina Academic Press. ISBN 978-0-89089-575-7.
64. 1 2  "Pausanias, Description of Greece". *2,17,4*. Loeb Classical Library. Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 12 năm 2011. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2011.
65. 1 2  *Parashat Tetzaveh* Lưu trữ 2006-08-22 tại Wayback Machine, Commentary by Peninnah Schram, Congregation B'nai Jeshurun, New York
66. ↑  Sear, David R. (1978). *Greek coins and their values*. London: Seaby. ISBN 978-0-900652-46-2.
67. ↑  Kyrieleis, Helmut. "The Heraion at Samos" in *Greek Sanctuaries: New Approaches*, Nanno Marinatos and Robin Hägg, eds. 1993, p. 143.
68. ↑  Christmas Traditions in Greece by folklorist Thornton B. Edwards
69. ↑  *Why Hebrew Goes from Right to Left: 201 Things You Never Knew about Judaism*, Ronald H. Isaacs (Newark, 2008), page 129
70. ↑  28:33–34
71. ↑  7:13–22
72. 1 2 3  "A Pomegranate for All Religions" Lưu trữ 2008-05-21 tại Wayback Machine by Nancy Haught, *Religious News Service*
73. ↑  "What's the Truth about... Pomegranate Seeds?". *Ou.org*. ngày 5 tháng 6 năm 2008. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 9 năm 2012. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
74. ↑  Dubosarsky, Ursula. *Theodora's Gift*. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 2 năm 2012. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2012.
75. ↑  Paul Stephenson, *Constantine, Roman Emperor, Christian Victor*, 2010:1 and fig. 1.
76. ↑  Paley, Tony (ngày 7 tháng 10 năm 2014). "The colour of pomegranates: a chance to savour a poetic masterpiece". *The Guardian*. Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 5 năm 2016.
77. ↑  European Games goes Gaga, Azeris jeer Armenians Lưu trữ 2015-06-15 tại Wayback Machine. *Times of India*. ngày 13 tháng 6 năm 2015. Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2015.
78. ↑  iguide.travel Lưu trữ 2011-10-06 tại Wayback Machine Goychay Activities: Pomegranate Festival
79. ↑  Korram, Andy (ngày 17 tháng 6 năm 2014). "The "European Games, Baku 2015" disclosed their official logo". *en.mastaekwondo.com*. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 7 năm 2014. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2014.
80. ↑  "Baku 2015 European Games Unveils Official Mascots Jeyran And Nar". *baku2015.com*. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 11 năm 2014. Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2014.
81. ↑  Lucie Janik. Azerbaijan National Team Wears Scervino Lưu trữ 2015-09-17 tại Wayback Machine. *WWD*. ngày 11 tháng 6 năm 2015. Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2015.
82. ↑  Doré S.J. Henry; Kennelly, S.J. (Translator), M. (1914). *Researches into Chinese Superstitions*. Tusewei Press, Shanghai. Vol V p. 722
83. ↑  Suresh Chandra (1998). *Encyclopaedia of Hindu Gods and Goddesses*. Sarup & Sons. tr. 39. ISBN 978-81-7625-039-9. Bhumidevi (the earth goddess) … Attributes: … pomegranate …
84. ↑  Vijaya Kumar (2006). *Thousand Names of Ganesha*. Sterling Publishers. ISBN 978-81-207-3007-6. … Beejapoori … the pomegranate in His hand is symbolic of bounteous wealth, material as well as spiritual …
85. ↑  "Pomegranate Festival kicks off in Tehran". *en.tehran.ir*. Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 11 năm 2017. Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2017.

Liên kết ngoài
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikispecies** có thông tin sinh học về **Lựu** |

 Tư liệu liên quan tới Punica granatum tại Wikimedia Commons

| * x
* t
* s
Các loại rau thơm và gia vị |
| --- |
| 

| Rau thơm |
| --- |
| 
* *Angelica*
* Húng tây
	+ Hương nhu tía
	+ Húng quế
	+ Ocimum africanum
* Lá nguyệt quế
* Lá nguyệt quế Ấn Độ (*tejpat*)
* Boldo
* Mồ hôi
* Ngò rí
* Hành tăm
	+ Hẹ
* Cicely
* Ngò thơm
	+ Bolivia
	+ Rau răm
* Ngò gai
* Cải xoong
* Lá cà ri
* Thì là
* Dầu giun
* Gai dầu
* Hoja santa
* Diếp cá
* Bài hương
* Jimbu
* Kinh giới
* Tía tô xanh
* Oải hương
* Tía tô đất
* Sả
* Sim chanh
* Cỏ roi ngựa chanh
* Ngò ôm
* Cần núi
* Kinh giới ô
* Bạc hà
* Ngải cứu
* Mitsuba
* Kinh giới cay
* Mùi tây
* Hương thảo
* Vân hương
* Xô thơm
* Chi húng
* Lá sơn tiêu
* Tía tô
* Chút chít
* Ngải thơm
* Xạ hương
* Xa điệp thảo

 |

 |
| 

| Gia vị |
| --- |
| 
* Aonori
* Ajwain
* Tiêu cá sấu
* Tiêu Jamaica
* Amchoor
* Tiểu hồi cần
	+ Đại hồi
* A nguỳ
* Hồ tiêu (đen/xanh/trắng)
* Tiêu Brazil
* Long não
* Thì là Ba Tư
* Bạch đậu khấu
	+ đen
* Quế đơn
* Bột cần tây
* Hạt cần tây
* Charoli
* Trần bì
* Ớt
	+ Bột ớt
	+ Cayenne
	+ Chipoclito
	+ Ớt đỏ nghiền
	+ Jalapeño
	+ New Mexico
	+ Tabasco
	+ Ớt nhà
* Quế
* Đinh hương
* Hạt rau mùi
* Tiêu thất
* Thì là Ai Cập
	+ *Nigella sativa*
	+ *Elwendia persica*
* Deulkkae
* Hạt thì là / Thì là
* Tiểu hồi hương
* Cỏ ca ri
	+ xanh
* Bồng nga truật
* Riềng
	+ Riềng nếp
	+ Riềng thuốc
* Tỏi
* Gừng
* Địa liền
* Golpar
* Tiêu thiên đường
* Tiêu Selim
* Cải ngựa
* Tiêu Nhật
* Quả bách xù
* Kokum
* Korarima
* Chanh khô
* Cam thảo nhẵn
* Màng tang
* Tiêu lốt
* Gừng xoài
* Nhũ hương
* Mahleb
* Mù tạc
	+ đen
	+ nâu
	+ trắng
* Thìa là đen
* Njangsa
* Nhục đậu khấu
* Bột hành tây
* Paprika
* Tiêu Peru
* Hạt lựu
* Hạt cây anh túc
* Radhuni
* Hồng Đột Quyết
* Saffron
* Sarsaparilla
* Sát mộc
* Vừng
* Tía tô xanh
* Tiêu Tứ Xuyên(*huājiāo*)
* Cây muối
* Me
* Tiêu Tasmania
* Đậu Tonka
* Nghệ
* Uzazi
* Vani
* Tiêu Madagascar
* Wasabi
* Yuzu
* Nghệ đen
* Thích hoàng bách
* Vỏ cam chanh bào

 |

 |
| 

| Hỗn hợp gia vị |
| --- |
| 
* Adjika
* Advieh
* Baharat
* Gia vị ướp Beau Monde
* Barbaree
* Bouquet garni
* Buknu
* Chaat masala
* Chaunk
* Đường quế
* Nước luộc cua
* Bột cà ri
* Tương đậu Tứ Xuyên
* Đậu xị
* Duqqa
* Rau thơm xay nhuyễn
* Ngũ vị hương
* Garam masala
* Bột tỏi
* Muối tỏi
* Koch'uchang
* Harīsa
* Hawaij
* Rau thơm Provence
* Húng lìu
* Idli podi
* Gia vị Ý
* Gia vị ướp thịt Jerk Jamaica
* Khmeli suneli
* Tiêu chanh
* Mitmita
* Gia vị bánh pudding
* Gia vị ướp bít tết Montreal
* Gia vị pha rượu
* Gia vị ướp Old Bay
* Pancha Phutana
* Persillade
* Poluora de duch
* Gia vị bánh bí ngô
* Qâlat daqqa
* Quatre épices
* Raʾs al-ḥānūt
* Recado rojo
* Sharena sol
* Shichimi
* Tabil
* Tandoori masala
* Vadouvan
* Yuzukoshō
* Za'atar

 |

 |
| 

| Danh sách và các chủ đề liên quan |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Các loại rau thơm và gia vị |
| 
* Ẩm thực
* Úc
* Bangladesh
* Ấn Độ
* Pakistan

 |

|  |
| --- |
| Chủ đề liên quan |
| 
* Thảo mộc học Trung Quốc
* Trà thảo mộc
* Ướp thịt
* Gia vị chà xát

 |

 |

 |

| * x
* t
* s
Danh sách trái cây Việt Nam |
| --- |
| Trái cây chung | 
* Bình bát
* Bòn bon
* Bơ
* Bưởi
* Cam
* Chanh
* Chanh dây
* Chôm chôm
* Chuối
* Cóc
* Chùm ruột
* Dâu tây
* Dưa gang
* Dưa hấu
* Dưa lưới
* Dừa
* Dứa (Thơm, Khóm)
* Đào
* Điều (Đào lộn hột)
* Đu đủ
* Roi **(mận miền nam)**
* Gioi (Điều, điều đỏ, mận đỏ, mận hồng đào)
* Gioi (Lý)
* Hồng
* Hồng xiêm (sapôchê)
* Khế
* Lê
* Lêkima **(quả trứng gà)**
* Lựu
* Mãng cầu Xiêm
* Măng cụt
* Mận hậu **(mận miền bắc)**
* Me
* Mít
* Mơ
* Na (Mãng cầu)
* Nhãn
* Nho
* Ổi
* Quất
* Quýt
* Sầu riêng
* Sấu
* Sa kê
* Sơ ri
* Sung
* Táo ta
* Táo tây
* Thanh long
* Thanh yên
* Vải
* Vú sữa
* Xoài
* Việt quất

 | Trái câyTrái cây |
| Giống trái câyđặc sản | 
* Bưởi da xanh
* Bưởi Diễn
* Bưởi Đoan Hùng
* Bưởi Lâm Động
* Bưởi Luận Văn
* Bưởi năm roi
* Bưởi Phúc Trạch
* Bưởi Thanh Hồng
* Cam bù
* Cam Đồng Dụ
* Cam sành
* Cam Vinh
* Cam xã Đoài
* Chuối ngự Đại Hoàng
* Chuối tiêu hồng Khoái Châu
* Dâu Hạ Châu
* Dứa Đồng Giao
* Dừa sáp
* Dưa Tân Hưng
* Hồng xiêm Thanh Hà
* Khóm Cầu Đúc
* Ổi Thanh Hà
* Quýt hồng
* Quýt Hương Cần
* Quýt ngọt Gia Luận
* Táo Bàng La
* Vú sữa Lò Rèn Vĩnh Kim
* Xoài cát Hòa Lộc

 |
| Bản mẫu:Quả |