**Chân Dung Tông Diễn** (chữ Hán: 真融宗演, 1638–1709 hoặc 1640–1711), còn có hiệu là **Đại Tuệ Quốc sư**, là Thiền sư Việt Nam đời Lê trung hưng. Sư thuộc đời pháp thứ 32 tông Tào Động, là pháp tử của Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt và được tôn xưng là Tổ đời thứ 2 của Thiền phái Tào Động Bắc Việt. Cuộc đời hoằng pháp của sư đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển Thiền phái Tào Động ở Đàng ngoài cũng như công lao giải cứu Phật giáo Đàng ngoài khỏi pháp nạn diệt vong dưới thời vua Lê Hy Tông.

Thân thế
--------

|  |
| --- |
| Một phần của *loạt bài* về |
| Thiền sư Việt Nam |
| Ensō |
| Sơ khai
* Khương Tăng Hội, Mâu Tử
 |
| Thiền phái Tì-ni-đa-lưu-chi
* Pháp Hiền, Huệ Nghiêm, Thanh Biện
* Định Không, Đinh La Quý, Vô Ngại
* Pháp Thuận, Thiền Ông, Sùng Phạm
* Ma Ha, Pháp Bảo, Vạn Hạnh
* Định Huệ, Đạo Hạnh, Trì Bát
* Thuần Chân, Đạo Pháp, Huệ Sinh
* Minh Không, Bản Tịch, Thiền Nham
* Quảng Phúc, Khánh Hỉ, Giới Không
* Pháp Dung, Thảo Nhất, Trí Thiền
* Đạo Lâm, Chân Không, Tịnh Thiền
* Diệu Nhân, Viên Học, Viên Thông,
* Y Sơn
 |
| Thiền phái Vô Ngôn Thông
* Cảm Thành, Thiện Hội, Vân Phong
* Khuông Việt, Đa Bảo, Định Hương
* Thiền Lão, Viên Chiếu, Cứu Chỉ
* Bảo Tính, Minh Tâm, Quảng Trí
* Thông Biện, Đa Vân
* Mãn Giác, Ngộ Ấn, Biện Tài
* Đạo Huệ, Bảo Giám, Không Lộ
* Bản Tịnh, Bảo Giác, Viên Trí
* Giác Hải, Trí Thiền, Tịnh Giới
* Tịnh Không, Đại Xả, Tín Học
* Trường Nguyên, Tĩnh Lực, Trí Bảo
* Minh Trí, Quảng Nghiêm, Thường Chiếu
* Trí Thông, Thần Nghi, Thông Thiền
* Hiện Quang, Tức Lự, Ứng Thuận
 |
| Thiền phái Thảo Đường
* Bát Nhã, Ngộ Xá
* Ngô Ích, Hoằng Minh, Không Lộ
* Định Giác, Phạm Âm, Đạt Mạn
* Trương Tam Tạng, Chân Huyền, Đỗ Thường
* Hải Tịnh, Lý Cao Tông, Nguyễn Thức, Phạm Phụng Ngự
 |
| Thiền phái Trúc Lâm
* Đạo Viên, Thông Thiền, Nhật Thiển
* Tức Lự, Chí Nhàn, Ứng Thuận
* Tiêu Dao, Tuệ Trung, Trần Thái Tông
* Trần Nhân Tông, Thạch Kim
* Pháp Loa, Hương Sơn, Pháp Cổ
* Huyền Quang, Cảnh Huy, Quế Đường
* Chân Nguyên, Hương Hải
* Thanh Từ
 |
| Thiền phái Lâm Tế
* Chuyến Chuyết, Nguyên Thiều
* Minh Hoằng, Minh Lương
* Minh Hành, Minh Hải, Hương Hải
* Chân Nguyên, Liễu Quán
* Như Hiện, Như Trừng
* Phật Ý, Liễu Đạt
* Viên Quang, Mật Hoằng
* Hải Tịnh, Nhất Hạnh
 |
| Thiền phái Tào Động
* Thủy Nguyệt, Thạch Liêm
* Tông Diễn, Từ Sơn, Tính Chúc
* Hải Điện, Khoan Dực, Thanh Đàm
* Minh Liễu, Đạo Sinh, Quang Lư
* Vô Tướng, Tâm Nghĩa, Mật Ứng
* Đức Nhuận, Duy Lực
 |
|  Cổng thông tin Phật giáo |
| * x
* t
* s
 |

Hiện nay có hai nguồn thông tin về năm sinh của Thiền sư Chân Dung Tông Diễn, cụ thể, sách *Thiền Sư Việt Nam* của Hòa thượng Thích Thanh Từ ghi sư sinh năm 1640, nhưng sách *Tào Động Tông Nam Truyền Tổ Sư Ngữ Lục* do Thượng tọa Thích Tiến Đạt biên dịch thì ghi là năm 1638. Sư thế danh là **Tưởng Đình Khoa**, quê ở xã Hương Ngãi, huyện Chân Định, phủ Kiến Xương. Nay là thôn Hương Ngãi, xã Bình Minh, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình.

Theo sách kể lại, sư sinh ra trong một gia đình nghèo, mồ côi cha từ nhỏ, mẹ sư tần tảo buôn bán ở chợ để nuôi sư. Đến năm 12 tuổi, cuộc đời sư xảy ra một biến cố. Vào một hôm, mẹ ra chợ bán hàng, giao cho sư một giỏ cua rồi dặn sư giã ra nấu canh hai mẹ con cùng ăn. Sư nhìn cua thấy chúng tuôn ra những hạt bọt như đang khóc, vì thương chúng nên không nỡ giết mà thả đi. Đến trưa mẹ sư về biết chuyện nên cầm gậy đuổi đánh sư, do sợ hãi nên sư chạy đi mất, kể từ đó hai mẹ con xa cách nhau. Trên đường đi sư gặp được một vị sư cụ và được vị này đem về chùa nuôi, đặt pháp danh và cho xuất gia.

Cơ duyên ngộ đạo
----------------

Khi sư đang trụ trì tại một ngôi chùa ở Đông Sơn thì nghe tin Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt đắc đạo bên Trung Quốc vừa trở về nước (khoảng năm 1668) và đang hoằng pháp tại chùa Vọng Lão trên núi Yên Tử, sư liền lên núi yết kiến.

Thông Giác thấy sư bèn hỏi: "*Như khi ta đang nghỉ ngơi, đợi đến bao giờ có tin tức?"*

Sư đáp: *"Đúng ngọ thấy bóng tròn, giờ Dần mặt trời mọc."*

Thông Giác hỏi: *"Bảo nhậm thế nào?"*

Sư đáp bằng bài kệ:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 應有萬緣有

隨無一切無
有無俱不立
日耿本當晡 | Ưng hữu vạn duyên hữu

Tuỳ vô nhất thiết vô
Hữu vô câu bất lập
Nhật cảnh bản đương phô | *Cần có muôn duyên có*
*Ưng không tất cả không*
*Có không, hai chẳng lập*
*Ánh nhật hiện lên cao.* |

Thông Giác bước xuống bảo: *"Tào Động hợp với quần thần, ngày sau nối thịnh dòng pháp của ta, vì vậy ban cho ngươi pháp danh là Tông Diễn."* Và nói kệ ấn khả:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 一切法不生

一切法不滅
佛佛祖祖傳
蘊空蓮頭舌 | Nhất thiết pháp bất sinh

Nhất thiết pháp bất diệt
Phật Phật Tổ Tổ truyền
Uẩn không liên đầu thiệt | *Tất cả pháp chẳng sinh*
*Tất cả pháp chẳng diệt*
*Phật Phật Tổ Tổ truyền*
*Uẩn không sen đầu lưỡi.* |

Sau khi đắc pháp, sư luôn hầu hạ bên cạnh Thông Giác và siêng năng tham học. Sau Thông Giác đến trụ trì chùa Hạ Long, sư cũng theo cùng làm thị giả. Về công phu tu hành, ban ngày sư đi khuyến hóa tứ vật dụng rồi đem cúng dường chư tăng trong chùa. Ban đêm, sư đến tham vấn nghĩa huyền với Thông Giác và siêng năng tọa Thiền nhiều đêm không đặt lưng xuống giường, hoặc tụng kinh suốt đêm không ngủ. Sư nhẫn nại chịu đựng sự vất vả, khó nhọc, vì tu hành không tiếc thân mạng. Đến năm 32 tuổi, sư thọ giới Cụ túc rồi xin phép Thông Giác đi tham vấn các nơi.

Gặp lại người mẹ
----------------

Khi đã hơn 40 tuổi và đang làm trụ trì một chùa nọ, trong một lần tọa Thiền sư bỗng nhớ về người mẹ xưa. Sư bèn về quê tìm mẹ và gặp được một bà cụ bán nước ở đầu làng, dò hỏi thì biết bà chính là mẹ ruột của mình nhưng sư không cho bà biết thân phận. Sư ngỏ ý mời bà về chùa làm công quả, cất am cho bà tu và được bà đồng ý. Trong thời gian bà cư trú tại chùa, sư thường ân cần thăm hỏi bà cụ và dạy bà tụng kinh, niệm Phật. Đến khi bà già yếu sắp mất, sư vì có việc phải đi nên dặn tăng chúng trong chùa nếu bà mất nhớ lo hậu sự chu đáo cho bà và phải đợi sư về mới được đóng nắp quan. Đúng như sư dự đoán, ba hôm sau khi sư đi thì bà cụ mất. Lúc về tới nơi, nghe tin bà cụ mất, sư liền đến chổ đặt quan tài của bà cụ, cầm tích trượng gõ vào quan tài ba cái rồi hô to *"Như lời Phật dạy: 'Một người tu hành ngộ đạo cha mẹ sinh thiên', nếu lời ấy không ngoa xin cho quan tài bay lên hư không để chứng minh lời Phật."* Hô xong, quan tài bà cụ bỗng nhiên bay lên hư không rồi từ từ hạ xuống mặt đất. Nhân đây mọi người mới vỡ lẽ bà cụ chính là mẹ sư, ai nấy cũng cảm phục lòng hiếu thảo khó nói của sư. Bởi vì nếu sư tiết lộ thân phận mình là con trai ruột của bà cụ, bà có thể sẽ vì quyến luyến con mà khó lòng tu tập, buông tay ra đi một cách nhẹ nhàng được.

Sau này, tại chỗ quán trà của mẹ, sư lập một ngôi chùa và đặt tên là "Mại Trà Lai Tự". Còn am nơi bà từng ở sư đề tên là "Dưỡng Mẫu Đường", câu đối ở Dưỡng Mẫu Đường viết như sau:

**Phiên âm**
Dưỡng Mẫu Đường linh thế thái vĩnh trường khan,
Vọng Mẫu tháp trí trà lai nhân tịnh đổ.
***Dịch nghĩa***
*Dưỡng Mẫu Đường khiến người đời mãi nhớ,*
*Vọng mẫu tháp trí trà lai mọi người thấy.*

Quá trình hoằng pháp
--------------------

Năm 1678, Vua Lê Hy Tông truyền lệnh cho tất cả các quan huyện, phủ, châu ở khắp nơi rằng: *"Bất cứ nơi nào có tăng ni trụ trì, nhất loạt đều đuổi hết vào rừng núi."* Sư thấy vậy đau đáu trong lòng, nghĩ rằng đạo Phật vốn là viên ngọc quý của quốc gia, vì sao vua lại cho rằng đạo Phật là vô dụng. Sư phát tấm lòng Bồ tát, vì muốn giải cứu pháp nạn cho Phật giáo nên quyết định sẽ vào kinh thành khuyên vua. Trước khi đi, sư lên phương trượng đỉnh lễ Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt để xin phép và được thầy hoan hỷ cho phép.

Sư rời chùa đi được mấy ngày thì đến bến đò sông Triều Độ và ghé nghỉ tại chùa Cổ Pháp. Từ chùa Cổ Pháp, sư lại tiếp tục đi, khoảng ba ngày thì tới bến sông Nhị Hà. Lúc vừa đến cửa Đông của kinh thành Thăng Long, sư nghe tiếng có người đang tụng kinh, hỏi ra thì biết đó là một người lính coi ngục. Người coi ngục kể rằng ông đào được một pho tượng Phật bằng đồng, có đem để tại đền Bạch Mã nhưng thần ở đền sợ oai lực của Phật không dám ở trong đền nên ứng quẻ bói bảo tượng ai để trong đền thì hãy đem về kẻo tội lỗi. Vì thế người cai ngục đem tượng Phật về về nhà thờ. Thiền sư Tông Diễn biết đây là điềm báo Phật muốn hiển ứng nơi kinh đô nên khuyên người lính đó cùng đi hóa duyên xây cất chùa để thờ tượng Phật trên. Sáng hôm sau, trên đường đi quyên góp tiền xây chùa, sư gặp một vị quan đề hình và bị bắt vào tra hỏi, quan nói: *"Hiện nay vâng mệnh thánh thượng truyền khắp thiên hạ phàm các tăng ni già trẻ đều phải vào nơi núi rừng để ở, vậy vị tăng này là người thế nào mà dám bỏ núi rừng đến nơi kinh kỳ đi lại giáo hóa, đó chẳng phải là khinh mạn phép vua hay sao?"* Sư đáp: *"Mệnh lệnh của vua còn đó lẽ nào lại chẳng tuôn theo, chỉ vì ngu tôi ở trong núi sâu có được viên minh châu đem đến để dâng vua. Mong ngài vì tôi mà thưa với thánh thượng, dâng xong tôi sẽ trở về. May ra mới không làm vướng bận cửa quan quyền."* Vị quan nghe sư nói vậy liền về thưa với Vua Lê Hy Tông, sư xin được tự tay vào cung dâng "ngọc minh châu" lên nhưng vua không đồng ý. Sư thấy vậy than rằng: *"Mặt trời tuy sáng tỏ, cũng không ngăn được thước mây đến che lấp; mặt trăng vốn vằng vặc chỉ vì tấc mây mờ giăng phủ, việc đến thế này biết làm sao được?"* Suy nghĩ một lúc sư ngẫu hứng làm bài thơ:

**Phiên âm**
Nhật xuất đoan phi nhật bất quang
Chỉ duyên xích vụ tác minh mang
Từ phong phiến khởi xuy vân tán
Hách hách minh minh chiếu tứ phương.
***Dịch nghĩa***
*Nhật xuất giữa trưa đâu chẳng sáng*
*Chỉ vì mù khuất ánh quang minh*
*Gió từ vừa thổi mấy tan hết*
*Rực rỡ sáng soi khắp bốn phương.*
Bức tượng "Vua cõng Phật", tương truyền là do Vua Lê Hy Tông cho tạc và đặt tại chùa Hòe Nhai để bày tỏ sự sám hối đối với Phật giáo. 
Sư ở kinh thành ba tháng nhưng vẫn chưa vào cung khuyên được vua, tự nghĩ lẽ nào lại cam tâm trở về không. Sư bèn viết một tờ biểu, trong đó bàn về các nội dung như phương pháp tu thân trị quốc, đạo lý và vai trò của Phật pháp đối với dân tộc, quốc gia... rồi để vào trong một cái hộp niêm phong lại. Rồi nhờ vị quan đề lĩnh kể trên vào trong cung thưa với vua chọn lấy một vị quan thanh liêm, trung thực tắm gội ăn chay giữ giới trong ba ngày xong sư sẽ giao cho vị quan cái hộp có đựng "viên ngọc quý" vào dâng vua. Quan đề lĩnh về trình lại cho vua và được vua chấp thuận, cho chọn lấy một vị quan đức độ trong Viện Hàn Lâm để trai giới trong ba ngày. Sau khi trai giới xong, vị quan đến chổ sư lấy hộp rồi đem vào trong cung. Khi mở ra thì bên trong chỉ có một tờ giấy mà không có viên ngọc nào. Vua sai một vị quan văn quỳ đọc, nghe xong vua rất cảm phục và khen rằng: *"Chẳng ngờ vị Thiền sư ở nơi thôn dã lại có tài biện minh đến thế, có thể cho gặp mặt một lần để xem thật giả thế nào."* Quan đề lĩnh theo lệnh mời sư vào cung, vua cung kính cho phép sư ngồi một bên. Vua hỏi kế sách trị quốc, đạo lý, sư đối đáp đều dung thông, trôi chảy. Vua bèn phán rằng: *"Đạo Phật là viên ngọc minh châu của cả nước, há lại không sử dụng hay sao? Các vị tăng có thể khuyên răn mọi người làm điều thiện, vì sao lại bỏ xa? Chẳng bằng cho phép làm việc khai đạo giáo hóa cũng là phương tiện tốt bổ trợ cho sự cai trị."* Kể từ đó, các vị tăng ni được bãi bỏ lệnh cấm, được hoạt động tự do, hoặc quay trở lại làng xã, thành thị để tu hành và truyền đạo, chùa chiền không phải dời lên núi nữa. Hoặc họ có thể tiếp tục ở lại nơi rừng núi tu hành tùy thích. Để tỏ lòng sám hối lỗi trước của mình với đạo Phật, vua cho tạc bức tượng một vị vua quì mọp trên lưng đang cõng tượng Phật. Tượng này hiện còn được thờ ở chùa Hồng Phúc.

Vua Lê Hy Tông mời sư lưu trú tại chùa Báo Thiên ở kinh thành để cầu nguyện cho quốc gia được thịnh vượng. Sau lại mời sư trụ trì ở chùa Khán Sơn để tiện thưa hỏi Phật pháp. Trong thời gian ở kinh thành, lúc thì sư vào cung giảng kinh cho vua nghe, khi thì vào phủ chúa Trịnh để thuyết pháp, vương tôn quý tộc và quan lại theo sư quy y rất nhiều. Sư xin phép vua về thăm thầy là Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt và được đồng ý, còn ban thêm áo gấm để về tặng cho Thiền sư Thông Giác. Về tới chùa Hạ Long, sư lên chính điện đỉnh lễ chư Phật, rồi xuống tổ đường đỉnh lễ chư tổ sư, thánh tăng. Xong lại vào phương trượng đỉnh lễ Thiền sư Thông Giác và trình bày tin mừng từ nay tăng ni được đi lại tự do, không bị triều đình cấm cản nữa. Thăm thầy xong, sư lại vào kinh thành hoằng pháp và được vua ban danh hiệu Hòa thượng, được tặng cà-sa gấm và đặc ân được ngồi trước vua. Để truyền bá kinh điển, sư tổ chức khắc kinh Hoa Nghiêm và lưu mộc bản tại chùa Báo Thiên, khắc kinh Pháp Hoa và để tại chùa Khán Sơn.

Chùa Hòe Nhai, nơi Thiền sư Tông Diễn từng hoằng pháp.Có bà quốc nhũ (bà vú của vua) quê ở quận Hòe Nhai quyên góp tiền và thỉnh sư trùng tu Hồng Phúc tự (thường được gọi là Chùa Hòe Nhai). Sư hoan hỷ đứng ra trùng tu chùa (năm 1699), chẳng bao lâu thì hoàn thành. Số tiền còn dư, sư đem xây chùa Cầu Đông và cho người lính coi ngục xưa xuất gia trông nom chùa. Xong việc, sư vào cung vua và phủ chúa Trịnh để xin trả lại chùa Khán Sơn và chùa Báo Thiên, chỉ để lại mỗi chùa Hòe Nhai để làm nơi tu hành và thuyết pháp. Từ đó, chùa Hòe Nhai gắn liền với cuộc đời hoằng pháp của sư và trở thành tổ đình của Thiền phái Tào Động tại Đàng ngoài.

Năm 1704, Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt biết mình sắp tịch nên cho người gọi sư về để dặn dò, truyền trao y bát. Sư kế thừa Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt trở thành Tổ đời thứ hai của Thiền phái Tào Động Việt Nam. Sau khi chịu tang thầy ba năm xong, sư giao cho hai vị sư có đức hạnh, một người làm trụ trì chùa Hạ Long, một người trụ trì chùa Nhẫm Dương rồi quay trở lại chùa Hòe Nhai để tiếp tục giáo hóa môn đồ.

Thị tịch
--------

Sắp đến lúc thị tịch, sư gọi đệ tử nối pháp là Từ Sơn Hạnh Nhất đến và khai thị rằng: *"Gió từ thổi mạnh cuốn sạch mây mù, vầng mặt trời trí tuệ sáng ngời, gió lành thổi mát trong triều ngoài nội, nhưng không hề trụ trước, vì không cũng hoàn không. Trước sau như một cho ngươi hiểu rõ ba điểm hiển mật, cho ngươi giữ lấy trung đạo, ra đời độ người nay cũng như xưa, trời Tây, cõi Đông đạo vốn như nhau."*

Rồi sư nói kệ phó chúc:

**Phiên âm**
Hoa khai xuân phương đáo
Diệp lạc tiện tri thu
Chi đầu sương oánh ngọc
Ngạc thượng tuyết liên châu
Thanh thần vân tán sản long giáp
Bạch nhật hà quang loả tượng khu
Báo văn tuy kiến nhất
Phụng chúng thể toàn câu
Đạt-ma Tây lai truyền hà pháp?
Lô hoa thiệp hải thủy phù phù.
***Dịch nghĩa***
*Xuân đến hoa chớm nở*
*Thu về lá vàng rơi*
*Đầu cành sương lóng lánh*
*Cánh hoa tuyết rạng ngời*
*Buổi sáng trời trong rồng bày vẩy*
*Ngày trưa mây sáng voi hiện hình*
*Vằn cọp tuy thấy một*
*Bầy phụng thể toàn đồng*
*Đạt-ma Tây sang truyền pháp gì?*
*Cành lau qua biển thổi phau phau.*
Nói kệ xong, sư bảo: *"Báo thân của ta đến đây đã hết!"*, rồi ngồi kiết già mà thị tịch, thọ 72 tuổi. Bấy giờ là ngày 16 tháng 7 năm Tân Sửu, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ năm (1709 hoặc 1711) triều Vua Lê Dụ Tông, vua ban thụy hiệu là **Đại Thừa Bồ Tát**. Đệ tử làm lễ trà tỳ và xây hai ngọn tháp ở giữa núi Hạ Long (Quảng Ninh) và đầu núi Nhẫm Dương (Hải Dương) để an trí xá-lợi.

Về công hạnh của sư, quyển *Hồng Phúc Phổ Hệ* tán thán như sau: *"Diêu văn Đại Thánh Sư, thần đức nan tuyên giả, chỉ tích mẫu quan phi, niệm kinh Bảo Liên Hoa, đầu đơn đế nhãn minh, tiến ngọc quân vương tạ..."* (Xa nghe thầy Đại Thánh, thần đức khó nói hết, gậy chỉ quan (tài) mẹ bay, tụng kinh Bảo Liên Hoa, nạp đơn vua mắt sáng, dâng ngọc quân vương tạ (ơn).

Trong văn hóa đại chúng
-----------------------

Câu chuyện về lòng hiếu thảo, tinh thần hoằng dương Phật pháp của Thiền sư Chân Dung Tông Diễn là nguồn cảm hứng cho sự ra đời của nhiều tác phẩm cải lương.

### Cải lương

* Vở *Thiền Sư Tông Diễn* do các nghệ sĩ Út Bạch Lan, Điền Thanh, Thoại Mỹ, Thanh Thanh Tâm... biễu diễn.
* Vở *Thiền sư Tông Diễn* (2019) do Tuệ Quang và Bùi Hữu Dược đồng sáng tác và được các nghệ sĩ Trọng Nghĩa, Mỹ Hằng, Hoàng Hải, Chí Cường... biễu diễn tại *Lễ Kỷ Niệm 35 Năm Thành Lập Học Viện Phật Giáo Việt Nam Tại TP. Hồ Chí Minh (1984-2019)* ngày 7 tháng 12 năm 2019.

Chú thích
---------

1. ↑  Sách *Thiền Sư Việt Nam* ghi sư mất năm 1711, còn quyển *Tào Động Tông Nam Truyền Tổ Sư Ngữ Lục* thì chép là năm 1709.

Nguồn tham khảo
---------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Thích Thanh Từ. "Thiền sư Tông Diễn hiệu Chân Dung". *Thiền Viện Thường Chiếu*. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2023.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Thích Tiến Đạt biên dịch (2015). *Tào Động Tông Nam Truyền Tổ Sư Ngữ Lục*. Nxb Hồng Đức. tr. 28–41.
3. 1 2 3  "Chân Dung Tông Diễn". *phatgiao.org.vn*. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2023.
4. ↑  "Chùa cổ Hòe Nhai và bức tượng Vua cõng Phật độc nhất thế giới". *phatgiao.org.vn*. 14 tháng 12 năm 2018. Truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2023.
5. ↑  *Thiền sư Tông Diễn 1 (Điền Thanh, Út Bạch Lan, TM, NC)*, truy cập ngày 22 tháng 9 năm 2023
6. ↑  *TÔNG DIỄN THIỀN SƯ - NSUT Trọng Nghĩa, Sao nối ngôi Hoàng Hải, NSUT Mỹ Hằng, Chí Cường*, truy cập ngày 22 tháng 9 năm 2023

| Bảng các chữ viết tắt |
| --- |
| **bo.**: Bod skad བོད་སྐད་, tiếng Tây Tạng | **ja.**: 日本語 tiếng Nhật | **ko.**: 한국어, tiếng Triều Tiên |**pi.**: Pāli, tiếng Pali | **sa.**: Sanskrit संस्कृतम्, tiếng Phạn | **zh.**: 中文 chữ Hán |