**Bửu Sơn Kỳ Hương** là một giáo phái có ảnh hưởng lớn đến lịch sử và chính trị tại Nam Kỳ (Việt Nam) từ giữa thế kỷ 19.

Toàn cảnh chùa Thới Sơn (Tịnh Biên)

Hoàn cảnh ra đời
----------------

Chùa Thới Sơn (Tịnh Biên) được coi như là Tổ đình của đạo *Bửu Sơn Kỳ Hương*. Đạo **Bửu Sơn Kỳ Hương** (còn được gọi là **đạo Lành**) được khai sáng vào năm 1849 bởi một người có tục danh là Đoàn Minh Huyên (1807-1856), đạo hiệu là *Giác Linh*, quê ở làng Tòng Sơn, Cái Tàu Thượng, tổng An Thạnh Thượng, tỉnh Sa Đéc (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp). Sau này, khi ông đến tu tại chùa Tây An (núi Sam, Châu Đốc) thì được tín đồ gọi tôn kính là **Phật Thầy Tây An**.

Năm 1849, ở Nam Kỳ xảy ra vụ mất mùa và đại dịch (kéo dài đến 1850), đã làm nhân dân lâm vào cảnh cùng cực, khổ đau và chết chóc. Trong hoàn cảnh ấy, Đoàn Minh Huyên từ Tòng Sơn (nay thuộc huyện Lấp Vò, Đồng Tháp) vào Tràm Dư, rồi đến vùng Kiến Thạnh (nay là làng Long Kiến, Chợ Mới, An Giang) trổ tài trị bệnh cho dân. Từ chỗ chữa trị bệnh có kết quả, ông dìu dắt được nhiều bệnh nhân và người thân của họ nghe theo những điều răn dạy của ông.

Thấy người tin theo ngày một đông, nên ngay năm 1849, ông đã sáng lập ra đạo *Bửu Sơn Kỳ Hương*, và tồn tại cho đến ngày hôm nay.

Hiện nay, theo thống kê của Ban Tôn giáo - Sở Nội vụ các tỉnh và thành phố thì đạo Bửu Sơn Kỳ Hương có khoảng 15.000 tín đồ sinh sống tập trung ở các tỉnh: An Giang, Đồng Tháp, Bà Rịa – Vũng Tàu, Long An, Sóc Trăng, Vĩnh Long, Tiền Giang và Bến Tre.

Đặc điểm (sơ lược)
------------------

### Rao giảng về hội Long Hoa

Theo truyền thuyết của giáo phái này, thì *Bửu Sơn* (núi báu) là Thất Sơn, mà linh thiêng nhất là núi Cấm. *Kỳ hương* tức là mùi hương lạ. Hội Long Hoa sau thời Mạt pháp sẽ được thành lập ở đó để đón nhận những ai biết tu hiền.

Trước thực trạng nghèo đói và bệnh tật triền miên, nghe nói *hội Long Hoa*, giống như *cõi Tiên* tại thế, mà việc hành đạo lại rất dễ, nên người tin theo ngày càng đông.

Nhà văn Sơn Nam viết:

*Có thể nói Phật Thầy Tây An là người thứ nhất báo hiệu và đánh thức người đời rằng thời kỳ Hạ ngươn sắp mãn để bước sang thời Thượng ngươn, tức là thời kỳ Đức Di-lặc hạ sanh lập nên hội Long Hoa .*
### Đơn giản hóa đạo Phật

Bàn thờ Tam bảo trong chùa Thới Sơn
Người đến quy y sẽ được Đức Phật Thầy Tây An cấp cho một tấm "lòng phái" (mảnh giấy màu vàng có ghi bốn chữ "Bửu Sơn kỳ Hương" màu son), được truyền dạy giáo lý "học Phật-tu nhân", tức là noi theo giáo lý Đức Phật mà tu sửa con người, tích cực thực hành thuyết "Tứ ân (ơn)", đó là: *Ân tổ tiên cha mẹ*, *Ân đất nước*, *Ân Tam bảo* và  *Ân đồng bào nhân loại*.

Về việc hành đạo, tuy lấy đạo Phật làm gốc, nhưng tín đồ đạo này không cần thờ tượng Phật (trên ngôi thờ Tam bảo chỉ cần thờ tấm trần điều màu đỏ), không cần phải ly gia cắt ái, không cần ăn chay, cạo râu tóc, gõ mõ tụng kinh,...và không cần phải dâng cúng những lễ vật tốn kém (bông hoa, nước lã là đủ).

Nhiều nhà nghiên cứu, trong đó có Sơn Nam cho rằng đây là lối tu theo thuyết "vô vi", tức là không chú trọng đến hình thức, không dụng tâm bày đặt ra cái này cái khác .

### Đề cao Tứ ân

Bàn thờ Phật Thầy Tây An trong chùa Thới Sơn
Ngoài việc tuân theo thuyết *vô vi* và pháp môn *học Phật-tu nhân*, Đức Phật Thầy Tây An còn đề cao **Tứ ân** là ân tổ tiên, ân đất nước, ân tam bảo, ân đồng bào và nhân loại. Đây là bốn ân lớn mà mọi tín đồ đạo Bửu Sơn Kỳ Hương phải hết lòng kính thờ và phụng sự. Có thể xem đây là nét tinh túy của đạo, bởi yếu lý này rất phù hợp với bản sắc của dân tộc Việt.

Chính vì vậy, khi quân Pháp xâm chiếm Nam Kỳ, các tín đồ đã báo "ân đất nước" bằng cách đứng lên chống ngoại xâm, mà cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa (1867-1873) do Trần Văn Thành (một trong số đại đệ tử của Phật Thầy Tây An) phát động, là một minh chứng.

### Cổ vũ khẩn hoang

Đức Phật Thầy Tây An rất xem trọng việc khẩn hoang, làm rẫy ruộng để người hành đạo có thể tự túc được lương thực, không phải nhờ vào người khác để mà tu. Nhờ vậy đã dấy lên được một phong trào khai hoang rộng khắp miền Tây Nam Bộ lúc bấy giờ. Theo sách *Lịch sử địa phương An Giang*, thì năm 1851, Đức Phật Thầy Tây An đã phân công các đệ tử là Trần Văn Thành, Tăng Chủ (Bùi Đình Thân), Đạo Xuyến (Nguyễn Văn Xuyến),... thành lập nhiều đoàn tín đồ đi khẩn hoang những miền đất hoang vu, lập nên những trại ruộng, như ở Cần Lố (Đồng Tháp Mười), Láng Linh (Châu Phú), Thới Sơn (Tịnh Biên),... Nhờ đức tin mà những tín đồ đã bám trụ và khẩn hoang, biến những vùng đầm lầy, rừng rậm thành những vùng đất rộng lớn, màu mỡ.

Sau này, đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa và đạo Hòa Hảo chịu ảnh hưởng sâu sắc các yếu lý trên.

Sám giảng (trích)
-----------------

Tương truyền, Đức Phật Thầy Tây An thường căn dặn các tín đồ và người đến chữa bệnh bằng những câu như sau: 

*Dặn cùng già trẻ gái trai,*
*Giữ lòng niệm Phật lâu dài đừng quên.*
*Thảo ngay nhơn nghĩa cho bền,*
*Thờ cha kính mẹ, tưởng trên Phật Trời.*
*Nói cho lớn nhỏ ghi lời,*
*Nhứt tâm niệm Phật, Phật Trời độ cho.*
*Ai trau công quả cho dày,*
*Đất bùn có thuở mọc rày hoa sen.*
*Màu thiền đắc ý cùng màu,*
*Còn hơn chen chúc công hầu vương khanh.*
*Tây Phương trước mặt chẳng còn bao xa*
*Cách nhau vì bởi ái hà biển mê*
*Dốc lòng niệm chữ từ bi,*
*Lấy đao trí huệ cắt đi cho rồi*...

Xem thêm
--------

* Đoàn Minh Huyên (Đức Phật Thầy Tây An)
* Trần Văn Thành (Đức Cố Quản) và khởi nghĩa Bảy Thưa
* Tăng Chủ (Bùi Thiền Sư)
* Ngô Lợi (Đức Bổn Sư)
* Sư Vãi Bán Khoai
* Phật Trùm
* Huỳnh Phú Sổ
* Đình Tây

Chú thích
---------

1. ↑  Nơi có chùa Thới Sơn hiện nay, thời Phật Thầy Tây An còn tại thế, chỉ là một "trại ruộng" của hai làng là Xuân Sơn và Hưng Thới, sau mới được tín đồ biến cải thành chùa. Chùa của đạo *Bửu Sơn Kỳ Hương* thường có lối kiến trúc "trước miễu, sau chùa" như trong ảnh (chùa của đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa cũng có kiểu tương tự).
2. ↑  Trong ảnh còn cho thấy bộ trang phục hành lễ của người theo đạo này.
3. ↑  Theo Nguyễn Hữu Hiệp, "Mấy vấn đề cần trao đổi thêm về Đức Phật Thầy Tây An"...in trong *Kỷ yếu Hội thảo cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa và lễ hội văn hóa truyền thống huyện Châu Phú*. Phòng Văn hóa Thông tin huyện Châu Phú (An Giang) xuất bản, 2010.
4. ↑  Theo *Địa chí An Giang* (Tập 2), do UBND tỉnh An Giang tổ chức biên soạn và ấn hành, 2007, tr. 229.
5. ↑  Sơn Nam, *Cá tính miền Nam* (tr. 31 và 33), Sau, thuyết này còn được người mở đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa và đạo Hòa Hảo nhắc lại nhiều lần.
6. ↑  Đạo Hòa Hảo và đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa cũng rao truyền giáo lý này. Tuy nhiên đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa lại đề cao việc tu nhân hơn (tu nhân-học Phật).
7. ↑  Trần điều đạo Hòa Hảo hiện nay có màu nâu sẫm.
8. ↑  Sơn Nam, *Lịch sử An Giang*, tr. 76.
9. ↑  ThS. Phan Văn Kiến, *Lịch sử địa phương An Giang*, tr.19.
10. ↑  Xem nguyên tác trong mục từ *Phật Thầy Tây An*, in trong sách của GS. Trịnh Vân Thanh.

Tham khảo
---------

* Nhiều người soạn, *Địa chí An Giang* (Tập 2), do UBND tỉnh An Giang tổ chức biên soạn và ấn hành, 2007.
* Sơn Nam, *Lịch sử An Giang*, Nhà xuất bản Tổng hợp An Giang, 1988.
* Sơn Nam, *Cá tính miền Nam*. Nhà xuất bản Trẻ, 1997.
* Trịnh Vân Thanh, *Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển* (Quyển 2). Nhà xuất bản Hồn Thiêng, Sài Gòn, mục từ *Phật Thầy Tây An*.
* Phan Văn Kiến, *Lịch sử địa phương An Giang*. Nhà xuất bản Giáo dục, 2009.

Liên kết ngoài
--------------

* Đoàn Minh Huyên Lưu trữ 2013-01-14 tại Wayback Machine
* Vì sao gọi Bửu Sơn Kỳ Hương là đạo Lành? Bài viết của Trần Hoàng Vũ đăng trên Tạp chí Văn hóa lịch sử An Giang số tháng 12-2011.

| * x
* t
* s
Tôn giáo và tín ngưỡng tại Việt Nam |
| --- |
| Phật giáo | Phật giáo (Bắc tông, Nam tông, Mật tông, Khất sĩ)b •  Phật giáo Hòa Hảoa •  Bửu Sơn Kỳ Hươnga •  Tứ Ân Hiếu Nghĩaa (Hiếu Nghĩa Tà Lơn)  •  Tịnh độ cư sĩ Phật hộia •  Minh Sư Đạoa |
| Kitô giáo | Công giáoa •  Tin Lành (Phúc Âm, Báp-tít, Ngũ Tuần, Mennonite) b •  Chính thống giáo |
| Các tôn giáo khác | Đạo Cao Đàia •  Minh Đạo, Minh Lý Đạoa •  Nho giáo •  Đạo giáo •  Bà-la-môn giáoa •  Hồi giáo (Islam, Bani)a •  Đạo Dừa •  Bahá'ía  •  Ông Trần •  Thiên Tiên Thánh Giáo |
| Tín ngưỡng dân gian | Thờ cúng tổ tiên • Thờ vua Hùng • Thờ thành hoàng làng  •  Thờ Mẫu •  Bà Chúa Xứ  •  Đức Thánh Trần  •  Thờ tổ nghề •  thờ thú |
| a: được Chính phủ Việt Nam công nhận chính thức      •     b: một số hệ phái được Chính phủ công nhận chính thức |