**Vocaloid** (ボーカロイド, *Bōkaroido*?) là một phần mềm tổng hợp giọng hát được phát triển bởi công ty Yamaha. Ban đầu nó chỉ là một dự án nghiên cứu chung do Kenmochi Hideki phát triển ở Đại học Pompeu Fabra tại Barcelona, Tây Ban Nha vào năm 2000, nhưng không hoàn thiện. Hiện nay Vocaloid có tới 6 phiên bản khác nhau được cải tiến đáng kể.

Phần mềm này cho phép người dùng tổng hợp giọng hát bằng cách gõ lời bài hát và giai điệu. Nó là một công nghệ tổng hợp giọng hát được ghi âm bởi các diễn viên lồng tiếng hay ca sĩ ở ngoài đời. Để tạo một bài hát, người dùng phải nhập giai điệu và lời bài hát. Phổ biến là giao diện loại piano cuộn được sử dụng để nhập giai điệu và lời bài hát vào mỗi nốt. Phần mềm có thể thay đổi trọng âm của cách phát âm, thêm hiệu ứng như rung hoặc thay đổi âm điệu của giọng nói như cao hay thấp.

Lịch sử
-------

### Lịch sử Vocaloid

Yamaha bắt đầu phát triển Vocaloid vào tháng 3 năm 2000 và thông báo dự án này tại hội chợ Musikmesse của người Đức vào tháng 3 năm 2003. Ban đầu nó có tên là "Daisy", ngụ ý là liên quan đến bài hát "Daisy Bell", nhưng vì bản quyền sử dụng tên nên được đổi thành "Vocaloid".

### Nguyên lý công nghệ

Công nghệ tổng hợp giọng hát của Vocaloid thường được phân loại thành tổng hợp ghép trong miền tần số, giúp tách và xử lý các đoạn giọng được trích từ giọng hát của con người, dưới dạng biểu diễn tần số thời gian. Hệ thống Vocaloid có thể tạo ra giọng nói thực tế bằng cách thêm các biểu cảm giọng nói như tiếng rung (tương tự Auto-Tune) trên thông tin điểm số. Ban đầu, công nghệ tổng hợp của Vocaloid được gọi là "Ghép nối và tạo hình hát theo miền tần số" (周波 ドkhông còn được sử dụng kể từ khi phát hành Vocaloid 2 vào năm 2007. "Hát khớp nối" được giải thích là "biểu cảm giọng hát" như tiếng rung và những đoạn thanh âm cần thiết cho ca hát. Các công cụ tổng hợp Vocaloid và Vocaloid 2 được thiết kế để hát, không đọc to văn bản, mặc dù các phần mềm như Vocaloid-flex và Voiceroid đã được phát triển cho điều đó. Họ không thể sao chép một cách tự nhiên các biểu cảm hát như giọng nói khàn hoặc tiếng hét.

### Kiến trúc hệ thống

Các phần chính của hệ thống Vocaloid 2 là Score Editor (Vocaloid 2 Editor), Thư viện Ca sĩ và Công cụ Tổng hợp. Công cụ Tổng hợp nhận thông tin điểm từ Trình chỉnh sửa Điểm, chọn các mẫu thích hợp từ Thư viện Ca sĩ và ghép chúng với các giọng nói tổng hợp. [3] Về cơ bản, không có sự khác biệt nào trong Trình chỉnh sửa Điểm và Công cụ Tổng hợp do Yamaha cung cấp giữa các sản phẩm Vocaloid 2 khác nhau. Nếu một sản phẩm Vocaloid 2 đã được cài đặt, người dùng có thể kích hoạt một sản phẩm Vocaloid 2 khác bằng cách thêm thư viện của nó. Hệ thống này hỗ trợ ba ngôn ngữ, tiếng Nhật, tiếng Hàn và tiếng Anh, mặc dù các ngôn ngữ khác có thể là tùy chọn trong tương lai. Nó hoạt động độc lập (phát lại và xuất sang WAV) và dưới dạng ứng dụng ReWire hoặc công cụ Công nghệ Studio ảo (VSTi) có thể truy cập từ máy trạm âm thanh kỹ thuật số (DAW).

### Vocaloid Editor

Giao diện của Vocaloid EditorĐoạn nhạc: "Sakura Sakura" do Hatsune Miku trình bày
Vocaloid Editor là trình chỉnh sửa kiểu cuộn piano để ghi chú đầu vào, lời bài hát và một số biểu thức. Khi nhập lời bài hát, biên tập viên sẽ tự động chuyển đổi chúng thành các ký hiệu ngữ âm Vocaloid bằng từ điển phát âm tích hợp. Người dùng có thể trực tiếp chỉnh sửa các ký hiệu ngữ âm của các từ chưa đăng ký. Vocaloid Editor cung cấp các thông số khác nhau để thêm biểu thức cho giọng hát. Người dùng có nghĩa vụ tối ưu hóa các tham số này phù hợp nhất với giai điệu tổng hợp khi tạo giọng nói. Trình chỉnh sửa này hỗ trợ ReWire và có thể được đồng bộ hóa với DAW. "Phát lại" các bài hát với lời bài hát được xác định trước bằng bàn phím MIDI cũng được hỗ trợ. 

### Thư viện ca sĩ

Mỗi giấy phép Vocaloid phát triển Thư viện ca sĩ hoặc cơ sở dữ liệu các đoạn phát âm được lấy mẫu từ người thật. Cơ sở dữ liệu phải có tất cả các tổ hợp âm vị của ngôn ngữ đích, bao gồm cả âm vị (một chuỗi gồm hai âm vị khác nhau) và nguyên âm duy trì, cũng như polyphones có nhiều hơn hai âm vị nếu cần thiết. Ví dụ: giọng nói tương ứng với từ "sing" ([sIN]) có thể được tổng hợp bằng cách ghép chuỗi các lưỡng cực "# -s, sI, IN, N- #" (# chỉ ra một âm vị không có tiếng) với nguyên âm không có tiếng ī. Hệ thống Vocaloid thay đổi cao độ của các đoạn này sao cho phù hợp với giai điệu. Để có được âm thanh tự nhiên hơn, cần phải lưu trữ ba hoặc bốn dải âm khác nhau vào thư viện. Tiếng Nhật cần 500 lưỡng cực trên mỗi âm tiết, trong khi tiếng Anh cần 2.500. Tiếng Nhật có ít âm sắc hơn vì nó có ít âm vị hơn và hầu hết các âm tiết là âm tiết mở kết thúc bằng nguyên âm. Trong tiếng Nhật, về cơ bản, có ba mẫu lưỡng âm chứa một phụ âm: vô âm-phụ âm, nguyên âm-phụ âm và phụ âm-nguyên âm. Mặt khác, tiếng Anh có nhiều âm tiết khép kín kết thúc bằng một phụ âm và phụ âm phụ âm và phụ âm không có âm. Do đó, nhiều lưỡng cực cần được ghi vào thư viện tiếng Anh hơn là tiếng Nhật. Do sự khác biệt về ngôn ngữ này, một thư viện Nhật Bản không phù hợp để hát bằng tiếng Anh hùng hồn.

### Động cơ tổng hợp

Cơ chế tổng hợp Vocaloid
(dựa trên hình 4 trên Kenmochi, Ohshima, & Interspeech 2007)
Công cụ tổng hợp nhận thông tin điểm có trong các thông điệp MIDI chuyên dụng có tên là Vocaloid MIDI được gửi bởi Trình chỉnh sửa điểm, điều chỉnh cao độ và âm sắc của các mẫu được chọn trong miền tần số và ghép chúng để tổng hợp giọng hát. Khi Vocaloid chạy dưới dạng VSTi có thể truy cập từ DAW, trình cắm VST đi kèm bỏ qua Trình chỉnh sửa Điểm và gửi trực tiếp các tin nhắn này đến Công cụ Tổng hợp.

### Điều chỉnh thời gian

Trong giọng hát, sự khởi đầu của phụ âm của một âm tiết được thốt ra trước khi bắt đầu nguyên âm. Vị trí bắt đầu của một ghi chú ("Ghi chú bật") phải giống với vị trí bắt đầu của nguyên âm, không phải là bắt đầu của âm tiết. Vocaloid giữ "điểm tổng hợp" trong bộ nhớ để điều chỉnh thời gian mẫu sao cho khởi động nguyên âm phải đúng ở vị trí "Note-On". Không điều chỉnh thời gian sẽ dẫn đến sự chậm trễ.

#### Chuyển đổi âm sắc

Vì các mẫu được ghi ở các cao độ khác nhau, nên cần phải chuyển đổi cao độ khi nối các mẫu. Công cụ tính toán cường độ mong muốn từ các ghi chú, thời gian tấn công và các thông số rung, sau đó chọn các mẫu cần thiết từ thư viện. 

#### Thao tác âm sắc

Xử lý đỉnh phổ (SPP) để thao tác âm sắc (dựa trên hình 3 trên Bonada & Loscos 2003)Nội suy đường bao phổ giữa các mẫu
Động cơ làm mượt âm sắc xung quanh đường giao nhau của các mẫu. Âm sắc của một nguyên âm bền vững được tạo ra bằng cách nội suy các phong bì phổ của các mẫu xung quanh. Ví dụ, khi ghép một chuỗi các lưỡng cực "se, e, et" của từ tiếng Anh "set", đường bao phổ của một ở mỗi khung được tạo ra bằng cách nội suy ē ở cuối "se" và trong bắt đầu của "et". 

#### Biến đổi

Sau khi chuyển đổi cường độ và thao tác âm sắc, động cơ sẽ chuyển đổi, chẳng hạn như biến đổi Fourier nhanh nghịch đảo (IFFT) thành giọng nói tổng hợp đầu ra.

Các gói phần mềm
----------------

### Vocaloid 1

Sự phát triển sớm nhất được biết đến liên quan đến Vocaloid là một dự án đã xảy ra hai năm trước và được tài trợ bởi Yamaha. Dự án có tên mã là "Elvis" và không trở thành một sản phẩm vì quy mô xây dựng giọng hát của nó chỉ cần cho một bài hát. Nó được ghi nhận là dự án đã thiết lập nhiều mô hình và ý tưởng sớm nhất mà sau này sẽ được thử nghiệm và thử cho Vocaloid.

Yamaha bắt đầu phát triển Vocaloid vào tháng 3 năm 2000 và lần đầu tiên công bố nó tại hội chợ Musikmesse của Đức vào ngày 5 tháng 3 năm9 tháng 9 năm 2003. Nó được tạo ra dưới cái tên "Daisy", liên quan đến bài hát "Daisy Bell", nhưng vì lý do bản quyền, tên này đã bị loại bỏ và thay bằng "Vocaloid".

Các Vocaloid đầu tiên, Leon và Lola, được phát hành bởi phòng thu Zero-G vào ngày 3 tháng 3 năm 2004, cả hai đều được bán dưới dạng "Ca sĩ ảo tâm hồn ảo". Leon và Lola xuất hiện lần đầu tiên tại NAMM Show vào ngày 15 tháng 1 năm 2004. Leon và Lola cũng đã được trình diễn tại gian hàng của Zero-G Limited trong Wired Nextfest và giành giải thưởng Sự lựa chọn của biên tập viên nhạc sĩ điện tử năm 2005. Zero-G sau đó đã phát hành Miriam, với giọng hát do Miriam Stockley cung cấp vào tháng 7 năm 2004. Cuối năm đó, Crypton Future Media cũng phát hành Vocaloid Meiko tiếng Nhật đầu tiên, cùng với Kaito, được phát triển bởi Yamaha. Vào tháng 6 năm 2005, Yamaha đã nâng cấp phiên bản động cơ lên ​​1.1. Một bản vá sau đó đã được phát hành để cập nhật tất cả các công cụ Vocaloid lên Vocaloid 1.1.2, thêm các tính năng mới cho phần mềm, mặc dù có sự khác biệt giữa kết quả đầu ra của công cụ. Tổng cộng có năm sản phẩm Vocaloid được phát hành từ năm 2004 đến 2006. Vocaloid cũng được ghi nhận về kết quả huskier sau đó là các phiên bản động cơ sau này.

Vocaloid không có công nghệ đối thủ trước đây để tranh luận tại thời điểm phát hành, với phiên bản tiếng Anh chỉ phải đối mặt với việc phát hành phần mềm Cantor của VirSyn trong lần chạy đầu tiên. Mặc dù có ngữ âm tiếng Nhật, giao diện thiếu phiên bản tiếng Nhật và cả giọng hát tiếng Nhật và tiếng Anh đều có giao diện tiếng Anh. Sự khác biệt duy nhất giữa các phiên bản là màu sắc và logo đã thay đổi trên mỗi mẫu. Kể từ năm 2011, phiên bản phần mềm này không còn được Yamaha hỗ trợ và sẽ không còn được cập nhật nữa. Tất cả các sản phẩm Vocaloid 1 đã ngừng hoạt động vĩnh viễn vào ngày 1 tháng 1 năm 2014.

### Vocaloid 2

Vocaloid 2 được ra mắt vào năm 2007. Không giống như bản đầu, Vocaloid 2 dựa trên các nhịp mẫu giọng, hơn là giọng người. Công cụ tổ hợp và giao diện phần mềm được tân trang lại hoàn toàn, với các vocaloid Nhật lại sở hữu thêm giao diện tiếng Nhật.

### Vocaloid 3

Vocaloid 3 ra mắt vào ngày 21 tháng 10 năm 2011. Một số phòng thu đã cung cấp các bản cập nhật để cho phép các thư viện thanh nhạc của Vocaloid 2 qua Vocaloid 3. Phần mềm Vocaloid 3 đã thêm tiếng Trung, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Catalunya và tiếng Hàn.

### Vocaloid 4

Vào tháng 10 năm 2014, sản phẩm đầu tiên xác nhận cho công cụ Vocaloid 4 là giọng ca tiếng Anh Ruby, việc phát hành sau đó bị trì hoãn để Ruby có thể được phát hành trên công cụ mới hơn. Trong năm 2015, một số phiên bản V4 của Vocaloid đã được phát hành. Vocaloid 4 cũng được công bố ngay sau đó.

### Vocaloid 5

Vocaloid 5 được phát hành vào ngày 12 tháng 7 năm 2018, với giao diện được cải tiến đáng kể. Sản phẩm chỉ có sẵn dưới dạng một gói: phiên bản tiêu chuẩn bao gồm bốn giọng và phiên bản cao cấp bao gồm tám giọng.

### Vocaloid 6

Vocaloid 6 được phát hành vào ngày 13 tháng 10 năm 2022, với sự hỗ trợ cho các giọng nói trước đó từ Vocaloid 3 trở lên, và một dòng giọng hát Vocaloid mới trên engine của riêng họ trong Vocaloid 6 được gọi là Vocaloid: AI. Sản phẩm chỉ được bán theo gói và phiên bản tiêu chuẩn bao gồm 4 giọng nói đi kèm với Vocaloid 5, cũng như 4 giọng mới từ dòng Vocaloid: AI. Các ngân hàng giọng nói AI của Vocaloid 6 hỗ trợ tiếng Anh và tiếng Nhật theo mặc định, mặc dù Yamaha đã thông báo rằng họ dự định bổ sung hỗ trợ cho tiếng Trung và bao gồm một tính năng trong đó người dùng có thể nhập âm thanh của chính họ đang hát và để Vocaloid: AI tạo lại âm thanh đó bằng một trong những giọng hát của họ.

Tiếp thị
--------

Dù được phát triển bởi Yamaha, việc tiếp thị từng Vocaloid không phải do chính công ty đảm nhiệm mà được nhường cho từng studio riêng.

Những tạp chí Nhật như *DTM magazine* đã công bố và giới thiệu nhiều nghệ sĩ Vocaloids cho người hâm mộ. Bao gồm Hatsune Miku, Kagamine Rin/Len và Luka, được in ấn thành tranh bởi Kei và báo cáo những tin tức mới về Vocaloid. Sau thành công từ những aldum đĩa CD của SF-A2 Miki, những Vocaloid khác như VY1 và Iroha đã tiếp thị các đĩa CD nhằm bán đi những phần mềm của họ. Khi Amazon MP3 sáp nhập vào Nhật ngày 9 tháng 11 năm 2010, những album Vocaloid bắt đầu mang nội dung miễn phí.

Crypton đã tham gia vào việc tiếp thị cho dòng nhân vật của họ, đặc biệt là Hatsune Miku, đã đóng góp tích cực dưới dạng nhãn dán và lớp sơn vào xe GT300 của Super GT từ năm 2008 với sự hỗ trợ từ Good Smile Racing (một chi nhánh của Good Smile Company), chủ yếu phụ trách các sản phẩm liên quan đến xe hơi, đặc biệt là itasha. Dù Good Smile Company không phải là công ty đầu tiên đưa văn hóa anime và manga lên Super GT, nhưng nó thiên về hướng trực tiếp giới thiệu itasha thay vì tô màu lên xe thông thường.

Liên quan đến dòng xe GT, Crypton cũng thành lập nên trang web Piapro, một cộng đồng thiết kế bao gồm nhiều nghệ sĩ. Một trò chơi trên điện thoại di động có tên *Hatsune Miku Vocalalo x Live* đã được sản xuất bởi trang Gree. TinierMe Gacha cũng tạo ra các bộ trang phục trông giống như Miku cho các dịch vụ của họ, cho phép người chơi làm hình đại diện với nhân vật là các Vocaloid của Crypton.

Hai bản manga không chính thức đã được phát triển và minh họa bởi họa sĩ vocaloid Kei, *Maker Unofficial: Hatsune Mix* được biết rộng rãi một trong hai, được phát hành bởi Jive trên tạp chí Comic Rush. Bộ này gồm 28 chương gốc được xuất bản nối tiếp trong và một bộ gồm 10 chương đầu trong một tập tankōbon. Một video âm nhạc anime có tên "Schwarzgazer" cho nữ ca sĩ ảo Lily, được sản xuất và phát hành với album *anim.o.v.e 02c*, tuy nhiên bài hát được hát bởi ban nhạc Move mà không phải bởi Vocaloid. Một manga yonkoma dựa trên Hatsune Miku được vẽ bởi Kentaro Hayashi với tên *Shūkan Hajimete no Hatsune Miku!*, bắt đầu xuất bản trên Weekly Young Jump vào ngày 2 tháng 9 năm 2010. Hatsune Miku từng xuất hiện trên tạp chí Weekly Playboy. Crypton Future Media xác nhận sẽ không sản xuất một bộ anime dựa trên các Vocaloid của họ vì điều đó sẽ hạn chế sự sáng tạo của cơ sở người dùng phần mềm, Crypton muốn cho phép cơ sở người dùng của họ có quyền tự do tạo ra các video PV mà không bị hạn chế.

Ban đầu, Crypton Future Media trở thành studio duy nhất cấp phép cho việc sản xuất các bức tượng nhỏ cho Vocaloid của họ. Một số bức tượng nhỏ và búp bê nhồi bông được sản xuất dưới sự cấp phép của Max Factory và Good Smile Company. Trong một buổi giới thiệu Lily, việc làm một bức tượng nhỏ cho cô do Phat Company cấp phép và Lily trở thành vocaloid duy nhất có bức tượng nhỏ không nằm trong Crypton.

Crypton và Toyota Motors bắt đầu hợp tác cùng nhau, với việc làm sau đó là khai trương chiếc xe Toyota Corolla năm 2011 và nhờ Hatsune Miku giới thiệu. Buổi khai trương cũng đánh dấu cho sự xuất hiện của Miku tại Hoa Kỳ. Crypton đã tiếp thị Miku ra thị trường với tư cách là một nhạc cụ ảo, họ từng phải hỏi những người hâm mộ ở Nhật Bản nếu có thể đưa Miku đến Hoa Kỳ với tư cách là một ca sĩ ảo.

Tác động văn hóa
----------------

Hatsune Miku là thành công lớn của vocaloid.
Lạc Thiên Y, thần tượng ảo của giới trẻ Trung Quốc
Phần mềm này bắt đầu phổ biến ở Nhật Bản sau khi Crypton Future Media phát hành Hatsune Miku Vocaloid 2, thành công từ cô mà danh tiếng vocaloid đã vươn lên từng thế hệ. Trang web chia sẻ video của Nico Nico Douga của Nhật Bản đã đóng một vai trò quan trọng trong việc công nhận và phổ biến phần mềm này. Một người dùng Hatsune Miku và một họa sĩ minh họa đã đăng tải một video có nhiều lượt xem, trong đó là "Hachune Miku", phiên bản chibi của Hatsune Miku, cầm một cọng hành (*Negi* trong tiếng Nhật), dựa trên nhân vật Loituma Girl trong *Bleach* đang hát một bài Phần Lan tên "Ievan Polkka". Theo Crypton, họ biết rõ người dùng này đã bắt đầu đăng video với các bài hát được tạo bởi phần mềm trước khi có Hatsune Miku, những video đó cho thấy nhiều khả năng chúng được áp dụng vào phần mềm để tạo nội dung đa phương tiện, đặc biệt là văn hóa dōjin. Khi sự công nhận và phổ biến của phần mềm ngày càng lan rộng, Nico Nico Douga trở thành nơi sáng tạo nội dung này. Các bài hát gốc phổ biến được viết bởi người dùng sẽ được tạo hình minh họa, hoặc hoạt hình ở dạng 2D, 3D và những người dùng khác sẽ phối lại. Những người sáng tạo khác có thể hỏi ý tưởng cho công việc dở dang của mình. Vocaloid cũng được dùng để kể chuyện nhờ bài hát, điển hình như *Story of Evil* đã trở nên phổ biến nhờ điều đó, từ một bài hát mà nay đã trở thành series có bản manga, sáu quyển sách, và được đóng thành kịch ở nhà hát do tác giả của nó khởi xướng. "Cantarella", một bài hát được hát bởi nam ca sĩ ảo Kaito và được sản xuất bởi Kurousa-P, cũng được dành chọn cho một vở kịch ở nhà hát Space Zero của Shibuya tại Tokyo vào năm 2011. Trang Nico Nico Douga đã có sức ảnh hưởng lớn đến mức nhiều studio Nhật thường đăng vài bản demo của họ trên trang web này, cũng như các trang web khác như YouTube, với nỗ lực quảng cáo các sản phẩm Vocaloid.

Vào tháng 9 năm 2009, ba bức tượng nhỏ dựa trên nhân vật "Hachune Miku" trong một tên lửa đã được phóng lên từ sa mạc Black Rock của bang Nevada (Mỹ), nhưng nó không ra được ngoài vũ trụ. Cuối tháng 11 năm 2009, một đơn thỉnh cầu đã được gửi đi yêu cầu một tấm nhôm Hatsune Miku (8 cm x 12 cm, 3,1 "x 4,7") được sử dụng làm trọng lượng cân bằng cho tàu thăm dò Sao Kim Akatsuki của Nhật Bản. Dự án này đã nhận được sự ủng hộ của Tiến sĩ Seiichi Sakamoto của Cơ quan nghiên cứu và phát triển hàng không vũ trụ Nhật Bản (JAXA), và nhận được hơn 10,000 chữ ký từ những người hâm mộ Miku. Trang web của đơn thỉnh cầu được viết bằng tiếng Nhật nhanh chóng dịch sang các ngôn ngữ khác như tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Trung và tiếng Hàn vào ngày 22 tháng 12 năm 2009. Vào ngày 21 tháng 5 năm 2010 lúc 06:58:22 (JST), Akatsuki đã được phóng lên tên lửa H-IIA 202 Flight 17 từ trung tâm vũ trụ Tanegashima của Nhật, với ba tấm tượng Hatsune Miku.

Phần mềm Vocaloid cũng có sự thành công từ nhân vật Black Rock Shooter, nhân vật này có diện mạo giống Hatsune Miku nhưng khác với kiểu thiết kế của cô. Nhân vật này được tạo dựa trên bài hát nổi tiếng "Black Rock Shooter", và nhiều bức tượng nhỏ của nhân vật này đã được làm ra. Một tập OVA của Black Rock Shooter sản xuất bởi Ordet được phát trực tiếp cho chiến dịch quảng cáo của họ từ 25 – 31 tháng 8 năm 2010. Bộ đôi thần tượng ảo Thái Lan "Meaw" cũng đã nhắm tới văn hóa Vocaloid, họ bắt đầu nổi tiếng ở Nhật Bản khi sáp nhập vào vocaloid năm 2010, Meaw" đã ra mắt hai đĩa đơn "Meaw Left ver." và "Meaw Right ver.", được hát trong tiếng Nhật.

Một quán cà phê dựa trên Hatsune Miku đã được mở tại Kyoto vào ngày 31 tháng 8 năm 2010. Nhiều sự kiện cũng đã diễn ra cho nền Vocaloid Nhật Bản. "Snow Miku" cũng là một phần đặc trưng của sự kiện Lễ hội tuyết Sapporo lần thứ 62 diễn ra vào tháng 2 năm 2011. Một chương trình truyền hình có chủ đề vocaloid là *Vocalo Revolution* bắt đầu phát sóng trên kênh Kyoto Broadcasting System vào ngày 3 tháng 1 năm 2011. Chương trình này cũng góp phần làm văn hóa Vocaloid được biết rộng rãi. Một trạm radio đã phát một chương trình dài 60 phút không có gì khác ngoài nhạc Vocaloid.

Trong các sự kiện của trận động đất và sóng thần Tōhoku 2011, một số ổ đĩa Vocaloid đã được sản xuất để cung cấp cho việc quyên góp. Crypton Future Media từng tham gia vào một số công ty để nỗ lực giúp đỡ, với số tiền được chi từ việc bán nhạc từ nhãn đĩa KarenT của Crypton Future Media, trong đó có một bản Nendoroid đặc biệt của Hatsune Miku là "Nendoroid Hatsune Miku: Support ver.", với 1.000 yên cho mỗi lần bán để họ quyên góp cho Hội Chữ thập đỏ Nhật Bản.

Năm 2012, Vocaloid được chọn là một trong những đóng góp đã tăng 10% cho các dịch vụ liên quan đến cosplay. Năm 2013, phần mềm Vocaloid 3 được dùng làm giọng cho nhân vật Puppycat trong series phim hoạt hình trên web *Bee and Puppycat* của Cartoon Hangover.

Vocaloid còn có thể hát được những ngôn ngữ khác phụ thuộc vào kỹ thuật tune chỉnh giọng thông qua VSQx và phần mềm Vocaloid Editor.

Tại Việt Nam, kênh truyền hình ca nhạc iTV (nay đã ngừng hoạt động), từng phát trên TV những bài hát của Miku với phụ đề tiếng Việt. Năm 2014, một buổi hòa nhạc có tên *Vocaloid Concert* được tổ chức bởi Vocaleek đã diễn ra tại Nhà hát Bến Thành ở Thành phố Hồ Chí Minh, cũng sử dụng công nghệ Mo-cap 3D như một số buổi hòa nhạc khác ở Nhật.. Ngoài ra, các nhóm phi lợi nhuận của cộng đồng fan Vocaloid Việt Nam sử dụng những phần mềm thuộc Vocaloid để hát những bài hát của các ca sĩ Việt Nam hoặc những bài hát của Vocaloid được dịch lời Việt.
 Cũng có một số bài hát của Vocaloid Nhật Bản, Vocaloid tiếng Anh và Vocaloid Hoa ngữ cũng được fan hâm mộ ở Việt Nam làm phụ đề tiếng Việt.

Không chỉ có ở Nhật Bản,Trung Quốc cũng có Vocaloid. Lạc Thiên Y (tiếng Trung: 洛天依; bính âm: *Luò tiān yī*) (Luo Tianyi) là một Vocaloid (ca sĩ ảo) đầu tiên của Trung Quốc được phát triển và phân phối bởi Bplats, Inc. thuộc Tập đoàn Yamaha, và được tạo ra với sự hợp tác của **Tập đoàn công nghệ thông tin Thượng Hải Hòa Niệm** (Trung Quốc) (tiếng Trung: 上海禾念信息科技有限公司; bính âm: *Shànghǎi hé niàn xìnxī kējì yŏuxiàn gōngsī*). Cô được ra mắt vào tháng 7 năm 2012 cho chương trình VOCALOID3. Cô được biết đến nhiều nhất với ca khúc **Past Rain** (tiếng Trung: 过去的雨; bính âm: *Guòqù de yǔ*) do nhạc sĩ Lu Wentao sáng tác trong tháng 8 năm 2012, **66CCFF**, **Nguyên lý tình yêu của hủ nữ** (Rotten Girl's Theory of Love),... Giọng hát của cô được cung cấp bởi một nữ diễn viên lồng tiếng Trung Quốc, Shan Xin (San Tân) (tên thật Wang You Ji/ Vương Hựu Tế) (tiếng Trung: 山新 /王宥霁; bính âm: *Wáng Yòu Jì*) - là một phần mềm tách bản ghi âm giọng hát của Shan Xin thành các âm tiết có tần số riêng biệt. Lạc Thiên Y đã từng biểu diễn trên sân khấu với công nghệ Hologram tại Trung Quốc..

Trang Weibo chính thức của Lạc Thiên Y đã công bố về việc cô ca sĩ này sẽ hợp tác với tựa game mobile RPG "*Monster X Alliance 2*", trong đó Lạc Thiên Y đảm nhiệm vai trò là một NPC hướng dẫn cho người chơi. Không chỉ thế, Thiên Y còn xuất hiện trong video quảng cáo để giới thiệu bài hát chủ đề và cả những tính năng chính sẽ có trong trò chơi.

Lạc Thiên Y còn hát cả tiếng Nhật cho dòng VOCALOID4, phát hành vào năm 2017. Nhưng người cung cấp giọng cho cô không phải là Shan Xin, mà là một nữ utaite người Nhật tên Kano đã cộng tác với Shan Xin để ra mắt.

Ngày 12-7-2012, Lạc Thiên Y chính thức được ra mắt tại Triển lãm trò chơi và hoạt hình quốc tế Trung Quốc lần thứ 8 (CCG EXPO).

Tháng 2-2016, Lạc Thiên Y xuất hiện trên chương trình mừng xuân của Đài truyền hình Hồ Nam, cùng ca sĩ Dương Ngọc Doanh song ca bài Hoa nhi nạp cát, trở thành ca sĩ ảo đầu tiên lên sóng truyền hình Trung Quốc.

Sau đó, Lạc Thiên Y lại xuất hiện tại Liên hoan phim Kim Ưng lần thứ 11 (2016), chương trình mừng xuân của Đài truyền hình Hồ Nam năm 2016 -2017.
Ngày 22-3-2012, hình tượng thiết kế của Lạc Thiên Y được công bố lần đầu tiên, là nhân vật được họa sĩ ideolo vẽ lại dựa theo Nhã Âm Cung Vũ (tiếng Trung: 雅音宫羽; bính âm: *Yǎ yīn gōng yǔ*), một trong những tác phẩm đoạt giải thưởng của hoạt động bình chọn "Thu thập hình tượng nhân vật VOCALOID CHINA PROJECT" bắt đầu từ ngày 1-12-2011, kết quả được công bố ngày 17-1-2012.

Nhã Âm Cung Vũ và Lạc Thiên Y hình thành mối quan hệ không chỉ một mà là hai lần xác lập, quan hệ giữa hai bên là "bản phác thảo" và "nhân vật chính thức".Với điểm đặc trưng tóc màu xám bạc, mắt màu xanh lục, tóc cài trang sức ngọc bích, eo đeo đồng tâm kết, Lạc Thiên Y là cô thiếu nữ 15 tuổi ngây thơ, đôi khi có chút dịu dàng, tỉ mỉ.

Lạc Thiên Y có giọng ca trong sáng của thiên thần, đến từ một thế giới khác với chúng ta, còn là một VOCALOID mới. Ngoài giọng ca của cô, cả con người cô đều là tờ giấy trắng. Gặp gỡ bạn sẽ là sự bắt đầu cho câu chuyện và quá trình trưởng thành của cô.Nguyên tố đích thật thúc đẩy Thiên Y trở thành thần tượng ảo là những fan hâm mộ cuồng nhiệt, họ dùng tiền của mình chế tạo ra rất nhiều âm nhạc "độc quyền" cho thần tượng ảo này, trong lúc thỏa mãn sở thích của bản thân, cũng khiến nhân vật hư ảo này có vô số cơ hội diễn xuất để cho càng nhiều người có thể tiếp cận với Thiên Y, những fan hâm mộ cuồng nhiệt này được mọi người gọi là "P Chủ".

Điển hình là năm 2017, Lạc Thiên Y đã có "buổi biểu diễn" cá nhân đầu tiên, buổi diễn này được tổ chức tại Trung tâm Mercedes Benz, hơn 7.000 tấm vé đã được bán ra, hội trường chật kín, khán giả đều bày tỏ thái độ hâm mộ nhiệt liệt.

Bên cạnh các công ty quản lý hoạt động hàng ngày của thần tượng ảo, các họa sĩ và nhà sản xuất độc lập cũng đóng một vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, làm phong phú thêm tính cách và tăng giá trị của thần tượng.

Yang Feiyiqi, một nhà sản xuất âm nhạc có biệt danh Poker trên mạng xã hội, đã viết bài hát cho Lạc Thiên Y từ năm 2012. Bài hát nổi tiếng nhất của Yang cho Thiên Y đã được nghe hơn 1 triệu lần trên nền tảng livestream Trung Quốc Bilibili.

Nhiều người viết bài hát cho Lạc Thiên Y và đăng tải miễn phí, không đòi hỏi thanh toán tiền tác quyền. Yang nói rằng anh làm điều này vì tình yêu đối với ca sỹ ảo. Tuy nhiên, nhờ vào những bài hát do Lạc Thiên Y trình bày, chính Yang cũng trở nên nổi tiếng hơn, điều đó giúp cho anh ta được trả tiền cho những bài hát khác.

Anh ấy cũng đã hợp tác với Henian để viết các bài hát cho video quảng cáo sản phẩm có Lạc Thiên Y tham gia, bao gồm một bài cho Vita Lemon Tea, một thương hiệu đồ uống nổi tiếng tại Trung Quốc.
Lạc Thiên Y có trong bộ 6 nhân vật trong nhóm nhạc thần tượng ảo Trung Quốc VSinger đều là Vocaloid của thị trường Trung Quốc là Ngôn Hoà, Nhạc Chính Lăng, Mặc Thanh Huyền (墨清弦), Nhạc Chính Long Nha (乐正龙牙) và Trưng Vũ Ma Kha (徵羽摩柯).

Liu Zizheng, Giám đốc điều hành của nền tảng livestream KilaKila cho rằng ngành công nghiệp thần tượng ảo của Trung Quốc vẫn còn ở giai đoạn sơ khai. "Đến năm 2018, chúng tôi vẫn đang ở giai đoạn thăm dò thị trường, vì vậy năm nay có thể sẽ là thời điểm bùng nồ của ngành công nghiệp này tại Trung Quốc".

Ca sĩ ảo như Hatsune Miku và Lạc Thiên Y đại diện cho thế hệ thần tượng ảo đầu tiên, theo Liu. Thế hệ thần tượng thứ hai đang được tạo ra từ các nhân vật trong phim hoạt hình, truyện tranh và trò chơi, như Tushan Susu trong phim Fox Spirit và Ootengu từ game NetEase Onmyoji.

Hơn 10 công ty, bao gồm Weibo và Kilakila, đã ra mắt quỹ thần tượng ảo đầu tiên của Trung Quốc vào đầu tháng 1/2019 với 100 triệu Nhân dân tệ được phân bổ để giúp gây dựng các dự án đầy triển vọng và thuê chuyên gia sản xuất nội dung. Ngoài 6 nhân vật của VSinger, Thượng Hải Hoà Niệm còn cho ra mắt Vocaloid có tên Tinh Trần (tiếng Anh là Stardust) (tiếng Trung: 星尘; bính âm: *Xìng Chén*) (Xing Chen) là VOCALOID4 đầu tiên. Thiết kế Vocaloid ban đầu của Stardust dựa trên khái niệm ban đầu của Quadimensionko. Có những thay đổi đáng chú ý khi cô được cho một chiếc váy, ngắn hơn pigtails ở dưới cùng của đầu, và một đầu khác nhau. Thiết kế này đã được vẽ vào tháng 11.

Tuy nhiên, do những lo lắng của người hâm mộ Trung Quốc về sự xuất hiện của cô ấy trông tương tự như Hatsune Miku, Stardust đã thiết kế lại sau đó. Thiết kế cuối cùng của cô đã được rút ra bởi ideolo nhưng được khái niệm hóa vào tháng 11. Kiểu tóc quad-tail của cô ấy vẫn được giữ nhưng mang theo một cách khác. Cô còn mặc một bộ váy mới và tay áo ấm của cô đã được thay thế bằng găng tay dài.

Kiểu tóc quad-tail của Stardust được tạo ra để đại diện cho "Quadimension". Giọng của cô được cung cấp bởi diễn viên lồng tiếng Trà Lý Lý (tiếng Trung: 茶理理; bính âm: *Chálǐlǐ*) (Chalili).

Tâm Hoa (giản thể: 心华; phồn thể: 心華; bính âm: *Xìn Húa*) (Xin Hua) là một Vocaloid dành cho Đài Loan được phát triển bởi tập đoàn Yamaha, phân phối bởi Facio, hợp tác với Gynoid Co. Ltd. và được phát hành vào tháng 2 năm 2015 cho động cơ VOCALOID3. Cô được lồng tiếng bởi Vương Văn Nghi (tiếng Trung: 王文儀; bính âm: *Wáng Wényí*) (Wenyi Wang), một ca sĩ Đài Loan.

Tên cô ấy được viết bằng chữ Hán truyền thống như "心 華" (Xīn Huá), có nghĩa là "Trái tim thanh lịch". Ý nghĩa thứ hai có thể là "Heart Flower" hay "Flowery Heart" vì "華" cũng là một biến thể cũ của "花" và được biết đến từ thời cổ đại như "hoa của cây". Một ý nghĩa khác của "華" là "Chinese/of Chinese descent", do đó khi kết hợp, tên của cô sẽ chuyển thành "Heart of Chinese descent" và sử dụng ký tự "华" bằng chữ Hán giản thể. Sau đó người ta đã giải thích rằng tên của cô bắt nguồn từ "桃之夭夭, 灼灼其華", một dòng trong bài thơ cổ điển Tao Yao, có nghĩa là "Cây đào còn trẻ và thanh lịch, rực rỡ là hoa của nó". Gynoid nghĩ rằng một cây đào hoặc hoa phù hợp với khái niệm dễ thương của cô và thể hiện tốt hơn tuổi trẻ của một cô gái 16 tuổi, vì vậy cô được đặt tên là "Tâm Hoa". Người ta cũng lưu ý rằng họ muốn tên cũng phù hợp với cụm từ "最美的風景是人心" ("Phong cảnh đẹp nhất là trái tim con người"). Điều này là do Đài Loan nổi tiếng vì sự hiếu khách của nó.

Bộ váy màu hồng của Tâm Hoa được tạo ra để thể hiện sự trẻ trung và dễ thương. Dưới trang phục của cô, cô mặc một bộ đồng phục Đài Loan cơ bản, làm cho trang phục của cô lớp kép. Một trong những phụ kiện đáng chú ý của cô bao gồm một chiếc beret màu hồng có cùng màu với trang phục của cô. Có một cái khăn quàng cổ màu đen và màu xanh gắn trên cổ cô. Phù hợp với các loại vải rô được gắn với thời trang tương tự như khăn quàng cổ của cô được tìm thấy trên cổ tay của cô qua vòng tay của cô. Năm 2018, Tâm Hoa đã có chính thức phần mềm VOCALOID 4 tiếng Hoa và tiếng Nhật.

Ngoài Trung Quốc, Đài Loan, Anh Quốc, Tây Ban Nha và Nhật Bản, thị trường Vocaloid còn lấn sân sang xứ sở kimchi. SeeU (Tiếng Hàn: 시유; Romaja: **Siyu**) là một giọng nữ Hàn Quốc đầu tiên được tạo ra cho phần mềm Vocaloid 3 của SBS A & T (trước đây là SBS Artech)  và là giọng hát duy nhất của Hàn Quốc được phát hành cho điều đó phiên bản của phần mềm. Cũng như một giọng hát Hàn Quốc, cô sở hữu một giọng hát tiếng Nhật. Người cung cấp giọng cho cô là Kim Daehee từ ban nhạc GLAM. 
Vào ngày 18 tháng 7 năm 2012, một quản trị viên của SBS Artech đã đăng một poster để giới thiệu buổi biểu diễn hologram đầu tiên của SeeU trên một chương trình âm nhạc Hàn Quốc có tên 인기 (Inkigayo), được phát sóng bởi SBS. SeeU sẽ biểu diễn với nhà cung cấp giọng nói của cô, Dahee, cũng như các thành viên khác trong nhóm của Dahee, GLAM. Sự kiện này được sản xuất bởi SBS. SeeU được thiết kế bởi một nhà thiết kế 3D trên crecrew, người có tên là 처리 (ChuhRi). Chương trình sẽ được phát sóng ra công chúng vào ngày 22 tháng 7 năm 2012.
Vào ngày 6 tháng 6 năm 2011, một bản demo có tên I = Fantasy được sản xuất bởi Bang Shi Hyuk (còn gọi là Hitman Bang), đã được giới thiệu trong thông báo VOCALOID3. Vào ngày 30 tháng 8, tên và ngoại hình của cô đã được tiết lộ. Đơn đặt hàng trước cho SeeU diễn ra vào ngày 14 tháng 10 năm 2011 và một cộng đồng có tên  *CreCrew*  đã được mở. Cô được phát hành vào ngày 21 cùng tháng, cùng ngày mà Vocaloid 3 được phát hành, khiến cô trở thành một trong 4 sản phẩm đầu tiên được phát hành cho động cơ cùng với V3 Megpoid, VY1 v3 và Mew. Tại Nhật Bản, SeeU được phát hành vào ngày 16 tháng 12 năm 2011. Doanh số phần mềm của cô tại Nhật Bản đã kết thúc vào ngày 1 tháng 3 năm 2013. Trong một cuộc phỏng vấn với người quản lý của SBS A & T, Hyo Eun Kim, người ta nói rằng tên của SeeU đã xuất hiện trong tâm trí sau khi nghĩ về một dòng từ bộ phim năm 2009, Avatar. Dòng "I See You" xuất hiện trong tâm trí cô và trở thành nguồn cảm hứng cho 'SeeU'. Theo SBS, đây chỉ là một trong vài ý nghĩa của tên cô ấy.

Đánh giá
--------

Bất chấp sự thành công của phần mềm tại Nhật, khách hàng nước ngoài phần lớn không muốn có nó hơn. Khi được phỏng vấn bởi công ty sản xuất Vocaloid Zero-G, nhà sản xuất âm nhạc Robert Hedin đã nhận xét phần mềm mang lại sự tự do sáng tạo âm nhạc. Anh đã so sánh nó với phần mềm tự động điều chỉnh, chỉ ra chính Vocaloid chưa đủ yếu tố để là một phần mềm có âm thanh không giống con người, anh cũng nói thêm về việc Vocaloid không bắt nhịp như phần mềm tự động điều chỉnh, bắt nhịp trong phần mềm tự động điều chỉnh vẫn là cách mà ngành công nghiệp âm nhạc còn sử dụng cho tới nay. Giuseppe đã sản xuất các bài hát demo cho cả Vocaloid Zero-G và PowerFX, và còn tiếp nhận việc sản xuất các Vocaloid có trụ sở tại Tây Ban Nha. Mỗi giọng hát Vocaloid có một đặc điểm riêng của nó, vì vậy chọn một giọng khác không phải là điều dễ dàng. Anh hy vọng phần mềm Vocaloid sẽ tiếp tục phát triển miễn là cơ sở người dùng ngày càng hoạt động. Anh cũng lưu ý phần mềm khởi động chậm và còn mang tiếng xấu chính là những khó khăn để nó đạt đến thành công. Giống như bất kỳ sản phẩm thương mại nào khác, việc giảm doanh số đồng nghĩa với việc bị giảm phát triển. Dù vậy, người dùng để chuyển trọng tâm sang các nhân vật Vocaloid hơn là giọng hát vào thời điểm này.

Liên quan đến sự phát triển phiên bản tiếng Anh của phần mềm, nhiều studio khi được Crypton Future Media tiếp cận các khuyến nghị về việc phát triển Vocaloid tiếng Anh ban đầu đều không hứng thú với phần mềm, một đại diện công ty cụ thể gọi nó là thứ "đồ chơi". Thất bại đã từng đặt lên hai vocaloid Leon và Lola vì thiếu doanh thu bán hàng tại Hoa Kỳ do những chỉ trích về giọng tiếng Anh của họ. Crypton đã đánh giá cao các từ vựng tiếng Anh – như là một phương tiện cho người dùng Nhật Bản muốn nắm bắt khả năng ngoại ngữ. Vì Hatsune Miku góp phần làm phần mềm trở nên phổ biến hơn, giọng hát của cô đã chia rẽ các ý kiến ​​của những nhà phê bình ở trong và ngoài nước. Trước khi phát hành sản phẩm Hatsune Miku, Crypton Future Media cũng lưu ý một số lời chỉ trích khi chọn động cơ phát hành Vocaloid như một sản phẩm cấp phép thương mại, dù cảm thấy rằng lựa chọn đó là tốt nhất.

Khi cả không thành công cho phần mềm phiên bản tiếng Anh ở Hoa Kỳ, Crypton Future Media đã đưa ra một báo cáo cho thấy khoảng một nửa số lượt tải nhạc trên iTunes Store cho các bài hát nhãn KarenT của họ, có doanh số từ người tiêu dùng chiếm phần lớn tỷ lệ bán hàng ở nước ngoài. 
Mặc dù có doanh số tốt ở châu Âu, nhưng phần mềm vẫn chưa có được mức độ chú ý thỏa đáng, đồng thời các nhà phát triển phần mềm bản tiếng Anh hiện đặt mục tiêu là cố gắng khắc phục điều này ở châu Âu.

Hatsune Miku đứng thứ hai trên bảng bình chọn nhân vật được người chơi game Nhật Bản yêu thích nhất tại *Yahoo! Japan* năm 2010, bắt đầu từ vai trò của cô trong *Hatsune Miku: Project DIVA* lần hai. Trang web CNNGo của CNN cũng xếp Miku vào danh sách "Ca sĩ ảo xuất sắc nhất cho thế hệ otaku" trong "Xuất sắc và tệ nhất Tokyo 2010" của họ. Tạp chí *Clash* cho rằng Hatsune Miku và phần mềm Vocaloid là tương lai âm nhạc.

Vocaloid được bán như một sản phẩm cho các nhạc sĩ chuyên nghiệp, dù có nhiều nhà sản xuất sử dụng phần mềm tại Nhật Bản vào năm 2011, một báo cáo đã công bố chi tiết những phản ánh chân thực của cơn sốt Vocaloid. Người hâm mộ Vocaloid bắt đầu sử dụng phần mềm một cách độc lập. Trên Nico Nico Douga, hầu hết các video liên quan đến Vocaloid đều có hơn 5.000 lượt xem, còn các nhà sản xuất nhạc phổ biến nhất lại được quan tâm nhiều hơn các nhà sản xuất ít phổ biến. Thứ tự số video tải lên có nội dung nhắm nhiều nhất vào các nhân vật Hatsune Miku (thứ nhất), Kagamine Rin (thứ hai), Gumi (thứ ba), Megurine Luka (thứ tư), Kagamine Len (thứ năm) và Kaito (thứ sáu), còn tất cả các video Vocaloid khác có dưới hơn 1.000 lượt xem hoặc nội dung ít liên quan tới chúng. Điều này không đúng với các tính toán mà những nhà sản xuất đã kiểm tra để xác định mức phổ biến, bao gồm lượt xem trung bình và danh sách. Cuối cùng chỉ có gói phần mềm Gumi và Kagamine nằm trong danh sách sáu tính toán hàng đầu, còn Hatsune Miku dù nổi tiếng nhưng không thể đưa vào danh sách sáu tính toán hàng đầu trong quá trình nghiên cứu. Vào năm 2013, ước tính khoảng 30% tổng số video được đăng tải mỗi tháng trên Nico Nico Douga có liên quan đến Vocaloid.

Mặc dù ngày càng nổi tiếng như là một nhượng quyền thương mại, đến cuối năm 2015 là thời gian Vocaloid vẫn nỗ lực để tạo một ảnh hưởng tốt ở phương Tây; Hatsune Miku cũng không gây được nhiều. Tại thời điểm này, mối quan tâm chủ yếu đều tập trung vào Vocaloid. Nhiều công ty vocaloid Nhật đang tăng cường bảo vệ sản phẩm của họ, với *Hatsune Miku: Project DIVA X* được phát hành vào thời điểm đó, là trung tâm của một cuộc xung đột về lợi ích bản quyền. Thị trường cho những phần mềm như vậy được mô tả là "đối tượng phù hợp ở phương Tây".
Nghệ sỹ piano nổi tiếng Trung Quốc Lang Lãng thực hiện một buổi trình diễn cùng với ca sỹ ảo 15 tuổi Lạc Thiên Y trước hàng nghìn người hâm mộ tại sân khấu ở Thượng Hải. Cô có hơn 3 triệu người theo dõi trên Weibo, vé vào cửa cho sự kiện này lên đến 1.580 nhân dân tệ, tương đương 235 USD.

Lạc Thiên Y là thần tượng ảo nổi tiếng nhất ở Trung Quốc với giọng nói, tính cách và dáng điệu riêng biệt. Tại buổi hòa nhạc, tác phẩm piano của Lang Lãng và giọng ca của Thiên Y được tăng cường với những hiệu ứng hình ảnh hoành tráng. Người hâm mộ say sưa theo bài hát, một số fan còn thét lớn và bật khóc.

"Tôi biết những thần tượng ảo này mạnh mẽ như thế nào và họ thật sự dễ thương", Lang Lang chia sẻ với South China Morning Post trước buổi biểu diễn. "Tôi tin rằng sẽ có sự thăng hoa khi âm nhạc của mình kết hợp với cô ấy".

"Thiên Y, người yêu của tôi, tôi yêu bạn", Gao Yu, một sinh viên đại học từ tỉnh Tứ Xuyên hét lớn khi bài hát Xinliyougui kết thúc. Đây là lần thứ hai cô gái 20 tuổi này xem một buổi ca nhạc do ca sỹ ảo trình bày.

Việc dàn dựng cho buổi trình diễn của ca sỹ ảo thậm chí còn tốn kém hơn ca sỹ thật. Theo Tập đoàn công nghệ thông tin Thượng Hải Hòa Niệm - công ty đã mua toàn quyền nhân vật Lạc Thiên Y từ đối tác Yamaha (Nhật Bản) từ năm 2015, một nhóm khoảng 200 người từ Trung Quốc và Nhật Bản đã làm việc trong 6 tháng để chuẩn bị cho đêm diễn kéo dài trong 2 giờ vừa qua.

Bài hát đơn của Lạc Thiên Y được dàn dựng trước khi buổi hòa nhạc diễn ra, mọi chuyển động và biểu cảm khuôn mặt cần phải hoàn thiện bằng kỹ thuật 3D với những hiệu ứng phức tạp. Việc tương tác theo thời gian thực khi biểu diễn cần có một diễn viên mặc trang phục kết nối theo chuyển động cùng hiệu ứng giọng nói của Thiên Y ở hậu trường mà giọng của Thiên Y đều được nói bởi San Tân (giọng San Tân phải tiết chế lại cho giống với bé gái nhí nhảnh chừng 6, 7 tuổi để lồng cho Thiên Y khi cô ca sĩ ảo này nói chuyện với khán giả và là giọng thật của San Tân không qua xử lý bằng bất cứ phần mềm chỉnh giọng nào bằng máy tính). Hầu như buổi biểu diễn nào của các Vocaloid Trung Quốc, giọng nói của họ đều được các diễn viên lồng tiếng nói ở phòng thu âm trong hậu trường sân khấu và khác hẳn với các Vocaloid Nhật Bản.

Kit Cheung Jie, một học sinh trung học 17 tuổi ở Hong Kong, đã chi hơn 2.548 USD trong 7 năm qua để mua các mặt hàng như đồ chơi, tranh vẽ và các sản phẩm khác được sản xuất theo bản quyền của Thượng Hải Hòa Niệm. Để có tiền mua kỷ vật của người hâm mộ, cô đã tiết kiệm tiền ăn và thậm chí làm công việc bán thời gian tại các nhà hàng địa phương.

"Lạc Thiên Y thật hoàn hảo", Cheung nói. "Cô ấy không phải là một người thực sự nên cô ấy có thể là bất cứ điều gì bạn muốn. Nó giống như một thần tượng dành riêng cho bạn".

Cheung cũng tình nguyện quản lý một tài khoản Weibo chia sẻ thông tin mới nhất về Lạc Thiên Y. Với khoảng 13.000 người theo dõi, cô dành hai đến ba giờ mỗi ngày để quản lý tài khoản, sắp xếp các sự kiện, gây quỹ cho người theo dõi và đăng các bức tranh và tiểu thuyết về người hâm mộ của họ.

Ở buổi hòa nhạc vừa qua, Cheung đã quyên góp được khoảng 5.000 NDT trong chiến dịch gây quỹ cộng đồng để mua hoa thay cho khoảng 145 người hâm mộ không thể đến sự kiện.

Bên cạnh các công ty quản lý hoạt động hàng ngày của thần tượng ảo, các họa sĩ và nhà sản xuất độc lập cũng đóng một vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, làm phong phú thêm tính cách và tăng giá trị của thần tượng. Yang Feiyiqi, một nhà sản xuất âm nhạc có biệt danh Poker trên mạng xã hội, đã viết bài hát cho Luo từ năm 2012. Bài hát nổi tiếng nhất của Yang cho Lạc Thiên Y đã được nghe hơn 1 triệu lần trên nền tảng livestream Trung Quốc Bilibili.

Nhiều người viết bài hát cho Lạc Thiên Y và đăng tải miễn phí, không đòi hỏi thanh toán tiền tác quyền. Yang nói rằng anh làm điều này vì tình yêu đối với ca sỹ ảo. Tuy nhiên, nhờ vào những bài hát do Lạc Thiên Y trình bày, chính Yang cũng trở nên nổi tiếng hơn, điều đó giúp cho anh ta được trả tiền cho những bài hát khác.

Anh ấy cũng đã hợp tác với Thượng Hải Hòa Niệm để viết các bài hát cho video quảng cáo sản phẩm có Thiên Y tham gia, bao gồm một bài cho Vita Lemon Tea, một thương hiệu đồ uống nổi tiếng tại Trung Quốc.

Khi nói đến lĩnh vực ACG (phim hoạt hình, truyện tranh, trò chơi), nhiều người cho rằng nó chỉ dành cho trẻ em. Tuy nhiên, trên thực tế các nhà sản xuất đã thu hút ngày càng nhiều người trưởng thành yêu thích nền giải trí trẻ trung, sôi động này.

Việc tôn thờ thần tượng ảo của giới trẻ Trung Quốc đã thúc đẩy một ngành công nghiệp mới nổi ở quốc gia đông dân nhất hành tinh. Số lượng thần tượng ảo ước tính khoảng 30 đến 40. Đây là một xu hướng có nguồn gốc từ Nhật Bản. Tại đất nước mặt trời mọc, thần tượng âm nhạc ảo nổi tiếng nhất là Hatsune Miku, một ca sỹ nữ 16 tuổi hát với giọng hát tổng hợp.

Với hơn 1,7 triệu người hâm mộ trên Weibo, Miku đã thực hiện một số buổi hòa nhạc thành công ở Trung Quốc, hát bằng cả tiếng Trung và tiếng Nhật. Sự nổi tiếng của cô đã chứng minh rằng có một thị trường tiềm năng lớn cho các thần tượng ảo, đặc biệt khi số lượng người dùng ACG tại nước này lên đến 350 triệu trong năm 2018.

Theo công ty nghiên cứu thị trường iResearch, ngành công nghiệp hoạt hình (bao gồm cả truyện tranh, đồ chơi và các tác phẩm nghệ thuật có liên quan) tại Trung Quốc dự kiến đạt 29,6 tỷ USD trong năm nay. Riêng lĩnh vực kinh doanh thần tượng ảo, doanh thu năm 2018 đạt khoảng 15 triệu USD, con số này sẽ nhanh chóng tăng lên 194 triệu USD vào năm 2023.

Liu Zizheng, Giám đốc điều hành của nền tảng livestream KilaKila cho rằng ngành công nghiệp thần tượng ảo của Trung Quốc vẫn còn ở giai đoạn sơ khai. "Đến năm 2018, chúng tôi vẫn đang ở giai đoạn thăm dò thị trường, vì vậy năm nay có thể sẽ là thời điểm bùng nồ của ngành công nghiệp này tại Trung Quốc".

Ca sĩ ảo như Hatsune Miku và Lạc Thiên Y đại diện cho thế hệ thần tượng ảo đầu tiên, theo Liu. Thế hệ thần tượng thứ hai đang được tạo ra từ các nhân vật trong phim hoạt hình, truyện tranh và trò chơi, như Tushan Susu trong phim Fox Spirit và Ootengu từ game NetEase Onmyoji.

Hơn 10 công ty, bao gồm Weibo và Kilakila, đã ra mắt quỹ thần tượng ảo đầu tiên của Trung Quốc vào đầu tháng 1/2019 với 100 triệu NDT được phân bổ để giúp gây dựng các dự án đầy triển vọng và thuê chuyên gia sản xuất nội dung.

Xem thêm
--------

* Âm nhạc máy tính
* Nhạc dōjin
* Nhạc Audition/nhạc Au (Hàn Quốc)
* Nhạc TikTok (Trung Quốc)
* Nhạc underground
* Nyan Cat

Ghi chú
-------

1. ↑  Một công ty con của SBS

Tham khảo
---------

TÀI LIỆU
Công nghệ
* Bonada, Jordi; và đồng nghiệp (2001). "Singing voice synthesis combining Excitation plus Resonance and Sinusoidal plus Residual Models" (PDF). *Proc. of ICMC*. CiteSeerX 10.1.1.18.6258.
* Bonada, Jordi; Loscos, Alex (2003). "Sample-based singing voice synthesizer by spectral concatenation". *Proc. of the Stockholm Music Acoustics Conference (SMAC) 03*: 439–442.Quản lý CS1: ref trùng mặc định (liên kết)
* Kenmochi, Hideki; Ohshima, Hayato. "VOCALOID - Commercial singing synthesizer based on sample concatenation" (PDF). *Interspeech 2007*. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 6 tháng 7 năm 2012. Truy cập 10 tháng 4 năm 2019.
* "Interview of Hideki Kenmochi". *DTM magazine (January 2008 Special ed. The Vocaloid CV01 Hatsune Miku)* (bằng tiếng Nhật). Terajima Joho Kikaku. **15** (2): 36–39. Tháng 1 năm 2008. ASIN B000YKXQTI.
* Kenmochi, Hideki; Ohshima, Hayato (ngày 8 tháng 2 năm 2008). "Singing synthesis system "Vocaloid" Current situation and todo lists" (PDF). *IPSJ SIG Notes &#x5B* (bằng tiếng Nhật). SIG Music and Computer (SIGMUS), Information Processing Society of Japan (IPSJ). **2008** (12): 51–56. ISSN 0919-6072. 2008-MUS-74-(9).[*liên kết hỏng*]
* Kenmochi, Hideki (Tháng 3 năm 2008). "第III章 歌唱合成システムVOCALOIDと初音ミク" (PDF). *デジタルコンテンツの知的財産権に関する調査研究：進化するコンテンツビジネスモデルとその収益性・合法性—VOCALOID2、初音ミク、ユーザ、UGMサイト、権利者—報告書* (bằng tiếng Nhật). Digital Content Association of Japan (DCAJ). tr. 33–51. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019.
* Kenmochi, Hideki (ngày 25 tháng 5 năm 2008). "Singing Synthesis: VOCALOID and its Technologies". *Journal of the Human Interface Society* (bằng tiếng Nhật). **10** (2): 161–164. ISSN 1344-7254.
* "The Making of Vocaloid". Red Bull Music Academy. Tháng 11 năm 2014. Bản gốc lưu trữ ngày 17 tháng 4 năm 2015. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019.

Sản phẩm phái sinh
* Ameya/Ayame (2008). "歌声合成ツールUTAU" [Vocal Synthesis Tool UTAU] (bằng tiếng Nhật). Vocal Synthesis Tool UTAU. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019.
* Higuchi, Masaru (Yu) (ngày 24 tháng 2 năm 2008). "MikuMikuDance". *Vocaloid Promotion Video Project (bởi GeoCities)*. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019.
* Nakano, Tomoyasu; Goto, Masataka (ngày 6 tháng 7 năm 2009). "VocaListener: A Singing-to-Singing Synthesis System Based on Iterative Parameter Estimation". Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019.
* Nakano, Tomoyasu; Goto, Masataka (2008). "VocaListener（ぼかりす）: ユーザ歌唱の歌い方を真似る歌声合成パラメータを自動推定するシステム" (bằng tiếng Nhật). Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019. (đổi hướng từ Nakano & Goto 2009Lỗi harv: không có mục tiêu: CITEREFNakanoGoto2009 (trợ giúp) sau 7 tháng 10, 2010)

Nguồn

1. ↑  "Hatsune Miku and the Vocaloid Idol Revolution". *Nerdist*. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 5 năm 2016. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2019.
2. ↑  Kenmochi & , DCAJ 2008, tr. 33–50, 第III章 歌唱合成システムVOCALOIDと初音ミク [Part 3
3. ↑  "New Yamaha VOCALOID Singing Synthesis Software Generates Superb Vocals on a PC". *Business Wire*. AllBusiness.com. 4 tháng 3 năm 2003. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019.
4. ↑  "初音ミク 6th Anniversaryニコ生で「初音ミク誕生までと、これから」特集". *Hatsune Miku Miku* (bằng tiếng Nhật). ngày 4 tháng 9 năm 2013. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019.
5. ↑  Red Bull Music Academy 2014
6. ↑  DTM magazine & , January 2008 Special ed. tr. 39
7. ↑  "VOCALOID3: Release Date, New Features and Voicebanks". *Vocaloidism*. ngày 14 tháng 7 năm 2011. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 6 năm 2013. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019.
8. ↑  Wataru Sasaki [crypton\_wat / @vocaloid\_cv\_cfm] (ngày 28 tháng 10 năm 2014). やっと、新型ルカの名前が決まった…新機能の名前も…公開まで、もう少々お待ち下さい。. *Twitter* (bằng tiếng Nhật). Crypton Future Media. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019.
9. ↑  "Yamaha releases Vocaloid 5 - Drag and drop to create a singing voice, set any lyrics and singing style you like". KVR Audio. ngày 12 tháng 7 năm 2018.
10. ↑  "VOCALOID 5 Confirmed! 4 New Banks and 4 Upgrades From YAMAHA!". *Vocaloid News Network*. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2019.
11. ↑  "Yamaha New Comprehensive Vocal Synthesis Software VOCALOID™6". *www.yamaha.com* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 13 tháng 10 năm 2022.
12. ↑  "Amazon MP3、日本版スタート　DRMフリーで音楽配信" (bằng tiếng Nhật). ITmedia Inc. ngày 9 tháng 11 năm 2010. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
13. ↑  "AmazonがMP3ダウンロードサービス開始！　しかもDRMフリーで0円の曲まで". *Gadget Tsushin* (bằng tiếng Nhật). Livedoor. ngày 9 tháng 11 năm 2010. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
14. ↑  "PIAPRO(ピアプロ)|CGM型コンテンツ投稿サイト" (bằng tiếng Nhật). Crypton Future Media. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
15. ↑  "Hatsune Miku on TV ad". *Vocaloid Creativity Community*. ngày 26 tháng 10 năm 2010. Bản gốc lưu trữ ngày 13 tháng 12 năm 2010. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
16. ↑  "Hatsune Miku x TineirMe Gacha". Gcrest Entertainment. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
17. ↑   メーカー非公式初音みっくす 1 (bằng tiếng Nhật). ASIN 4861765897.
18. ↑  "Lily 情報" (bằng tiếng Nhật). Internet Co. Ltd. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
19. ↑  ヤンジャンで"辛口"初音ミクの4コマギャグがスタート. *Comic Natalie* (bằng tiếng Nhật). Livedoor. ngày 26 tháng 8 năm 2010. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
20. ↑  "Virtual Idol Hatsune Miku to Appear in Japan's *Weekly Playboy*". Anime News Network. ngày 22 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
21. ↑  Macias, Patrick (ngày 21 tháng 7 năm 2011). "CRN Interview: The Creators of Hatsune Miku". Crunchyroll. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
22. ↑  "Magazine scans July 2010". *Neko Magic*. ngày 22 tháng 7 năm 2010. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2019.
23. ↑  "The 2011 Toyota Corolla Marks Miku's US Debut". *Vocaloidism*. ngày 6 tháng 5 năm 2011. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2019.
24. ↑  Wataru Sasaki [crypton\_wat / @vocaloid\_cv\_cfm] (ngày 10 tháng 5 năm 2011). "ブレスト小休止中：アメリカと日本で、お国柄が違う事を確認しながら、前提として、cmではじめてミクを知った人達と、web上のファンの心象にもっと配慮する事。軸として「バーチャル"シンガー"としての初音ミク」という意見を強調しています。...さてはて" (bằng tiếng Nhật). Crypton Future Media. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2019 – qua Twitter.
25. ↑  "Virtual star to be unleashed on US". The Independent. 1 tháng 6 năm 2011. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 6 năm 2011. Truy cập 11 tháng 4 năm 2019.
26. ↑  Takahashi, Akiko (ngày 15 tháng 1 năm 2008). なぜ「初音ミクがネギ」で「鏡音リンがロードローラー」なのか？ (bằng tiếng Nhật). ASCII Media Works. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
27. ↑  Okada, Yuka (ngày 25 tháng 2 năm 2008). クリプトン・フューチャー・メディアに聞く（3）：初音ミクが開く"創造の扉" (bằng tiếng Nhật). ITmedia Inc. tr. 1. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
28. ↑  Okada, Yuka (ngày 28 tháng 9 năm 2007). "DTMブーム再来!?　「初音ミク」が掘り起こす"名なしの才能"" (bằng tiếng Nhật). ITmedia Inc. tr. 1. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
29. ↑  "Archived copy" 200万回再生の超人気ボカロ楽曲『悪ノ召使』コミック化! [Super Popular Vocaloid Song with 2 Million Views, Aku no Meshitsukai, Gets a Comic] (bằng tiếng Nhật). Jive. ngày 27 tháng 8 năm 2010. Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.Quản lý CS1: bản lưu trữ là tiêu đề (liên kết)
30. ↑  悪ノ娘―黄のクロアテュール (bằng tiếng Nhật). Books Kinokuniya. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
31. ↑  "Vocaloid Kaito's Song Adapted into Stage Musical". Anime News Network. ngày 30 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
32. ↑  "Hachune Miku Figure to Ride Rocket from Nevada This Month". Anime News Network. ngày 8 tháng 9 năm 2009. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
33. ↑  Okada, Yuka (ngày 8 tháng 10 năm 2009). "「あなたも宇宙開発を」　"初音ミク衛星"打ち上げ目指す「SOMESAT」" (bằng tiếng Nhật). ITmedia Inc. tr. 1. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
34. ↑  金星探査機「あかつき」に初音ミク絵を搭載する署名 (Google Spreadsheets để thu thập chữ ký) (bằng tiếng Nhật). Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
35. ↑  「初音ミクを金星へ」世界に広がる　署名1万超え、イラスト募集中 (bằng tiếng Nhật). ITmedia Inc. ngày 25 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
36. ↑  Morioka, Sumio (ngày 20 tháng 5 năm 2010). 初音ミク搭乗の「あかつき」、打ち上げに再チャレンジ (bằng tiếng Nhật). ITmedia Inc. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
37. ↑  Morioka, Sumio (ngày 21 tháng 5 năm 2010). 初音ミクついに宇宙へ！　「あかつき」打ち上げ成功 (bằng tiếng Nhật). ITmedia Inc. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
38. ↑  "ブラック★ロックシューター:: supercell" (bằng tiếng Nhật). Supercell. Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 12 năm 2013. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
39. ↑  "Black Rock Shooter Anime to Be Streamed for Free". Anime News Network. ngày 23 tháng 3 năm 2010. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
40. ↑  "出た!新人ヴァーチャル・アイドルユニット「メーウ（meaw）」発進!". *Hatsune Miku Miku* (bằng tiếng Nhật). ngày 16 tháng 10 năm 2010. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
41. ↑  メーウ (bằng tiếng Nhật). StarChild. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
42. ↑  "8月31日限定！渋谷シアターTSUTAYAに「ミクカフェ」オープン！！【ミクの日感謝祭】" (bằng tiếng Nhật). Sega. ngày 24 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
43. ↑  "Y2×Vocaloid Cafe" (bằng tiếng Nhật). Bplats. Bản gốc lưu trữ ngày 17 tháng 2 năm 2011. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
44. ↑  "SNOW MIKU for SAPPORO2011で語られる創造の未来" (bằng tiếng Nhật). ASCII Media Works. ngày 4 tháng 2 năm 2011. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
45. ↑  "VOCALO Revolution: 地上波初、ボーカロイド番組" (bằng tiếng Nhật). Vocalo Revolution. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 12 năm 2010. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
46. ↑  ""VOCALO Revolution" – Original Character CUL Revealed". *Moetron*. ngày 23 tháng 12 năm 2010. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
47. ↑  "CUL project: official" (bằng tiếng Nhật). Vocalo Revolution. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
48. ↑  "NHKの本気!ボカロラジオ「エレうた」の高き志" (bằng tiếng Nhật). ASCII Media Works. ngày 5 tháng 2 năm 2011. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
49. ↑  東北地方太平洋沖地震による被災地に対する支援について (bằng tiếng Nhật). Crypton Future Media. ngày 11 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
50. ↑  Mikatan (Good Smile Company) (ngày 24 tháng 3 năm 2011). "Nendoroid Miku Hatsune: Support ver. is Here to Cheer on the Recovery of Eastern Japan!". *Mikatan's Blog (tài trợ bởi WordPress)*. Good Smile Company. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
51. ↑  "恋愛シミュレーションゲームの市場規模は前年度比30.4％増～調査データランキング" (bằng tiếng Nhật). ITmedia. ngày 22 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
52. ↑  "What about an Oliver + Vocaloid 3 Editor...". Cartoon Hangover. ngày 20 tháng 11 năm 2012. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.[*liên kết hỏng*]
53. ↑  "Webアニメ「Bee and PuppyCat」の音声にOliverが使用されているらしい件". *Hatsune Miku Miku* (bằng tiếng Nhật). ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
54. ↑  "Hatsune Miku sắp biểu diễn tại TP. Hồ Chí Minh". *Gamelandvn*. ngày 3 tháng 11 năm 2014. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
55. ↑  "Miku hát nhạc tiếng Việt từ bài hát "Bùa yêu" của ca sĩ Bích Phương". *Youtube*. ngày 12 tháng 9 năm 2019.
56. ↑  "Past Rain - Luo Tianyi".
57. ↑  "Thần tượng ảo Luo Tianyi là gì mà giới trẻ Trung Quốc cùng 'theo đuổi'?".
58. ↑  "【藤本健のDigital Audio Laboratory】第465回:進化した「VOCALOID3」の改善点をチェック -AV Watch". Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2016.
59. ↑  "SBS 아트텍 보컬로이드팀을 만나다". *애니뉴스*. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2016.
60. ↑  "Twitter". Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2016.
61. ↑  "When Lola became Ana ? how Zero-G's Vocaloid created a lead singer...". *Time+Space blog*. ngày 11 tháng 7 năm 2011. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2019.
62. ↑  "Interview: MasterVocaloid/Giuseppe". *Engloids*. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
63. ↑  Okada, Yuka (ngày 22 tháng 2 năm 2008). クリプトン・フューチャー・メディアに聞く（2）：「初音ミク」ができるまで (bằng tiếng Nhật). ITmedia Inc. tr. 1. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
64. ↑  "French TV show insults Miku". *Vocaloid Creativity Community*. ngày 28 tháng 10 năm 2010. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 11 năm 2010. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
65. ↑  "The GazettE's Aoi stirs up debate about Vocaloid artists through controversial tweets". *Tokyo Hive*. ngày 20 tháng 11 năm 2010. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.
66. ↑  "(Vocaloid2情報)今日が最後の夜・・・" (bằng tiếng Nhậy). Crypton Future Media. ngày 12 tháng 7 năm 2007. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 1 năm 2014. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2019.Quản lý CS1: ngôn ngữ không rõ (liên kết)
67. ↑  "海外でのVOCALOID楽曲の人気について" (bằng tiếng Nhật). Crypton Future Media. ngày 23 tháng 7 năm 2010. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2019.
68. ↑  "Europe doesn't like Vocaloid?". *Vocaloid Creativity Community*. ngày 18 tháng 10 năm 2010. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2019.
69. ↑  あなたが好きなゲームキャラクターは? (bằng tiếng Nhật). Yahoo! Japan. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 12 năm 2010. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2019.
70. ↑  Robson, Daniel (ngày 27 tháng 12 năm 2010). "Tokyo's best and worst of 2010". CNN. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2019.
71. ↑  "Clash Fashion Issue Out Now: With our virtual cover star, Hatsune Miku". Clash. ngày 2 tháng 2 năm 2011. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2019.
72. ↑  "The Harsh Realities of VOCALOID on Nico". *Vocaloidism*. ngày 4 tháng 1 năm 2012. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2019.
73. ↑  ボカロ2013年投稿数と投稿者数 (bằng tiếng Nhật). Niconico. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 1 năm 2014. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2019.
74. ↑  "YouTube Copyright Nonsense Hitting Yet Another Community: Hatsune Miku Fans". Kotaku. ngày 30 tháng 11 năm 2015. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2019.

Đọc thêm
--------

Sách
* Kenmochi, Hideki; Fujimoto, Ken (2014). *ボーカロイド技術論: 歌声合成の基礎とその仕組み*. Tokyo, Nhật Bản: Yamaha Music Media. ISBN 978-4-636-89996-2.
* Kenmochi, Hideki (Tháng 8 năm 2009). "Singing Synthesis and its Application (<Special Feature>Frontiers of Music Information Processing Technologies)". *IPSJ Magazine* (bằng tiếng Nhật). Information Processing Society of Japan (IPSJ). **50** (8): 723–728. ISSN 0447-8053.
* "DTM MAGAZINE 音楽情報処理最前線!" [Frontiers of Music Information Processing! on DTM magazine] (archive) (bằng tiếng Nhật). Terajima Joho Kikaku / IPSJ SIG Music and Computer (SIGMUS).
* Nakano, Tomoyasu; Goto, Masataka (Tháng 8 năm 2008). "音楽情報処理最前線!VOCALOIDに歌を真似させるVocaListener" (PDF). *DTM magazine* (bằng tiếng Nhật). Terajima Joho Kikaku. **15** (9): 72–73. ASIN B001B7MJR8.

Bài viết
* Santos, Carlo (15 tháng 7 năm 2011). "The World Is Hers: How Hatsune Miku Is Changing Everything". bài viết. Anime News Network.
* Whiteley, Sheila; Rambarran, Shara biên tập (ngày 11 tháng 2 năm 2016). "Vocaloids, Holograms, and Virtual Pop Stars". *The Oxford Handbook of Music and Virtuality*. Oxford University Press. tr. 97–166. ISBN 978-0-19-932128-5.

Review
* Santos, Carlo (14 tháng 5 năm 2013). "Mikunopolis in Los Angeles Blu-Ray" (review). Anime News Network.

Liên kết ngoài
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Vocaloid***. |

* Trang web chính thức
* Y2 Project **(tiếng Nhật)**