Đối với các định nghĩa khác, xem Tonga (định hướng).

**Tonga** (/ˈtɒŋə/ hoặc /ˈtɒŋɡə/; tiếng Tonga: [ˈtoŋa] *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*), tên chính thức là **Vương quốc Tonga**, (tiếng Tonga nghĩa là "phương nam") là một quần đảo độc lập ở phía nam Thái Bình Dương. Nó nằm vào khoảng một phần ba từ New Zealand đến Hawaii, phía nam của Samoa và phía đông của Fiji.

Tên gọi
-------

Bài chi tiết: Tên gọi Tonga
Trong nhiều ngôn ngữ Polynesia, Tonga có nghĩa là nam, ám chỉ nhóm đảo cực nam của quần đảo trung tâm **Polynesia**, tên gọi này được phát âm làˈtoŋa, còn cách phát âm phổ biến trong tiếng Anh Mỹ /ˈtɒŋɡə/ là sai. Tên gọi Tonga có cùng nguồn gốc với khu vực Kona của đảo Hawaii.

Quần đảo này còn được biết đến với biệt danh "Quần đảo thân thiện", do thuyền trưởng Cook đặt vì sự đón tiếp nồng hậu mà ông nhận được nơi đây. Ông đặt chân đến nơi này vào thời điểm của lễ hội *ʻinasi*, lúc người dân dâng cúng những trái cây đầu mùa cho các vua Tuʻi Tonga.

Lịch sử
-------

Tāufaʻāhau tức Quốc vương George Tupou II, vua của Vương quốc Tonga (1845–1893).
Bài chi tiết: Lịch sử Tonga
Những chứng tích khảo cổ học cho thấy các đảo thuộc Tonga ngày nay đã có cư dân sinh sống vào khoảng năm 900 TCN. Các nhà hàng hải Hà Lan phát hiện nhóm đảo phía Bắc năm 1616 và các đảo còn lại năm 1643. Thuyền trưởng James Cook đến nhóm đảo này năm 1773 và 1777, đặt tên là Nhóm đảo Hữu nghị (Friendly Islands). Các nhà truyền giáo người Anh đến đây năm 1797 và đã giúp cho ảnh hưởng chính trị của người Anh vững mạnh thêm. Các cuộc nội chiến trong nửa đầu thế kỷ XIX kết thúc bằng việc lên ngôi của Quốc vương George Tupou I (1845-1893), người đã thống nhất vương quốc đưa ra hiến pháp (1862) và hệ thống quản lý hành chính.

Chế độ bảo hộ được thiết lập sau khi Anh và Quốc vương George Tupou II (1893-1918) ký hiệp ước hữu nghị năm 1900, theo đó Tonga vẫn duy trì quyền tự trị và Chính phủ Anh chịu trách nhiệm về vấn đề quốc phòng và đối ngoại.

Hiệp ước năm 1968 giảm bớt quyền kiểm soát của Anh tại nhóm đảo này. Tonga trở thành vương quốc độc lập và là nước thành viên thuộc Khối Liên hiệp Anh năm 1970. Quốc vương là nguyên thủ quốc gia đồng thời kiêm luôn việc chi phối cơ quan lập pháp, trong đó gồm Nội các của Quốc vương do Thủ tướng đứng đầu với 9 thành viên thuộc giới quý tộc và 9 thành viên thuộc giới bình dân. Quốc vương hiện nay là Taufa'ahau Tupou IV (1965), con trai của Nữ hoàng Tupou III (1918-1965). Từ cuối thập niên 80, người dân Tonga đưa ra những yêu sách đòi cải cách dân chủ, nhưng nhà vua dứt khoát phản đối bất kì thay đổi nào làm giảm bớt quyền lực quân chủ. Tonga gia nhập Liên Hợp Quốc năm 1999.

Địa lý
------

Bài chi tiết: Địa lý Tonga
Tonga là quốc gia thuộc quần đảo Polynesia, gồm khoảng 170 đảo san hô và núi lửa, được chia làm 3 nhóm: Tongatapu ở phía Nam, Vavau ở phía Bắc và Haapai ở trung tâm, trong đó chỉ có khoảng 36 đảo có dân cư sinh sống. Phần lớn các đảo này có các núi lửa còn hoạt động, số còn lại là các đảo san hô.

Khí hậu
-------

Bài chi tiết: Khí hậu Tonga
Tonga có khí hậu nhiệt đới với hai mùa mưa và mùa khô, mùa mưa chủ yếu giữa tháng 2 đến tháng 4.

Chính trị
---------

Cung điện Hoàng gia Tonga.
Bài chi tiết: Chính trị Tonga
Chính trị của Tonga diễn ra trong khuôn khổ của một chế độ quân chủ lập hiến, trong đó nhà vua là người đứng đầu Nhà nước và là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang của Vương quốc Tonga. Thủ tướng Tonga hiện đang được chỉ định bởi nhà vua là một trong số các thành viên của Quốc hội Tonga sau khi đã được sự ủng hộ của đa số thành viên khác. Quyền hành pháp được trao cho nội các gồm các Bộ trưởng. Quyền lập pháp nằm trong nhà vua và Quốc hội, và quyền tư pháp được trao cho tòa án tối cao.

Kinh tế
-------

Bài chi tiết: Kinh tế Tonga
Kinh tế Tonga chủ yếu dựa vào trồng trọt cây lương thực, du lịch và xuất khẩu các nông sản nhiệt đới (dừa, dưa hấu, vani). Quốc gia này còn phụ thuộc nhiều vào sự giúp đỡ của nước ngoài cũng như lượng ngoại tệ do công nhân gửi về. Hiện nay chính phủ chú trọng đến việc phát triển các khu vực tư nhân và khuyến khích đầu tư.

Lĩnh vực sản xuất bao gồm các ngành thủ công mỹ nghệ và một số ngành công nghiệp quy mô nhỏ khác chỉ đóng góp khoảng 3% GDP. Hoạt động kinh doanh thương mại của người dân không phát triển mạnh và ở một mức độ lớn được chi phối bởi các công ty thương mại lớn nằm ở các quốc gia khác trên khắp Nam Thái Bình Dương. Vào tháng 9 năm 1974, lần đầu tiên ngân hàng kinh doanh thương mại của đất nước, Ngân hàng quốc Tonga được thành lập.

Tonga hiện đang thực hiện kế hoạch phát triển mạnh khu vực kinh tế tư nhân, nâng cấp sản xuất nông nghiệp, làm sống lại các ngành công nghiệp gia vị như sản xuất vani, phát triển du lịch, cải thiện thông tin liên lạc của hòn đảo và hệ thống giao thông vận tải. Có một lĩnh vực xây dựng nhỏ nhưng đang phát triển để đáp ứng với dòng chảy của các khoản tiền viện trợ và kiều hối từ nước ngoài gởi về.

Ngành công nghiệp du lịch tương đối kém phát triển, tuy nhiên, chính phủ thừa nhận rằng du lịch có thể đóng một vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, và những nỗ lực đang được thực hiện để tăng nguồn thu GDP từ ngành kinh tế này.

Năm 2005, nước này đủ điều kiện để trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới. Sau khi một sự chậm trễ ban đầu, Tonga đã trở thành một thành viên đầy đủ của WTO vào ngày 27 tháng 7 năm 2007.

Hành chính
----------

Xem thêm thông tin: Đơn vị hành chính Tonga
Tonga được chia thành năm đơn vị hành chính: ʻEua, Haʻapai, Niuas, Tongatapu, và Vavaʻu.

Giáo dục - Y tế
---------------

Bài chi tiết: Giáo dục Tonga và Y tế Tonga
Giáo dục ở Tonga là bắt buộc và được miễn phí 8 năm (từ 6-14 tuổi). Tỉ lệ học sinh đến trường cao, khoảng gần 70% số học sinh trung học do các trường tôn giáo tư tài trợ. Tonga có một chi nhánh thuộc trường Đại học Nam Thái Bình Dương và Đại học Atenisi.

Chính phủ Tonga cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe miễn phí cho mọi người dân. Nhờ công tác bảo vệ môi trường tốt nên Tonga ít có dịch bệnh. Mỗi nhóm đảo đều có một bệnh viện. Phần lớn các bác sĩ được đào tạo ở nước ngoài. Y học dân tộc bản địa rất được coi trọng.

Nhân khẩu
---------

Bài chi tiết: Nhân khẩu Tonga
Hơn 70% dân số của Vương quốc Tonga sống trên đảo chính và đông dân nhất là đảo Tongatapu.

Theo cổng thông tin của chính phủ Tonga, người Tonga, người gốc Polynesia và người có nguồn gốc Melanesia, là nhóm sắc tộc chiếm hơn 98% dân số. Các nhóm dân tộc khác chiếm 1,5% bao gồm người châu Âu (phần lớn là người Anh), người Tonga bản địa lai châu Âu, và người đến từ các đảo Thái Bình Dương khác. Ngoài ra còn khoảng 3.000 hoặc 4.000 người Trung Quốc tại Tonga. Năm 2006, một cuộc bạo loạn chủ yếu nhắm mục tiêu vào người Trung Quốc do người Trung Quốc nắm phần lớn nền kinh tế quốc gia, đã dẫn đến việc ra đi của nhiều người Trung Quốc hiện tại chỉ có khoảng 300 người Trung Quốc vẫn còn ở lại Tonga.

Tiếng Tonga là ngôn ngữ chính thức của Vương quốc, cùng với tiếng Anh. Tonga là một phần của ngữ hệ Polynesia nó có quan hệ chặt chẽ đến các ngôn ngữ khác như tiếng Wallis (tiếng Uvea), tiếng Niue, tiếng Hawaii, và tiếng Samoa.

Tôn giáo
--------

Bài chi tiết: Tôn giáo ở Tonga




Tôn giáo tại Tonga (2011)

  Giám Lý (36%)  Mormon (18%)  Công giáo Roma (15%)  Khác (12%)

Cuộc sống hàng ngày của người dân Tonga bị ảnh hưởng nặng nề bởi truyền thống tôn giáo bản địa Polynesia và đặc biệt là bởi đức tin Kitô giáo, ví dụ, tất cả các hoạt động thương mại và giải trí chấm dứt từ nửa đêm Thứ Bảy cho đến khi nửa đêm chủ nhật, và hiến pháp tuyên bố ngày Sabát là thiêng liêng, mãi mãi. Đến năm 2006, hơn 1/3 dân số Tonga tuyên bố tôn trọng Phong trào Giám Lý, Công giáo Rôma và Mormon. Một số ít tín đồ là một phần của Giáo hội Tonga một giáo phái Kitô bị bản địa hóa. Các số liệu chính thức từ cuộc điều tra dân số mới nhất của chính phủ năm 2006 cho thấy rằng khoảng 98% dân số theo các tôn giáo lớn trong nước như sau:

* Phong trào Giám Lý (38.052 hoặc 37%)
* Giáo hội Mormon (17.109 hoặc 17%)
* Công giáo La Mã (15.992 hoặc 16%)
* Giáo hội của Tonga (11.599 hoặc 11%)

Tham khảo
---------

1. ↑  Tonga National Population Census 2011; Preliminary Count. pmo.gov.to (ngày 22 tháng 12 năm 2011).
2. 1 2 3  "Tonga". International Monetary Fund. Truy cập ngày 22 tháng 4 năm 2012.
3. ↑  "Human Development Report 2015" (PDF). United Nations. 2015. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2015.
4. ↑  Churchward, C.M. (1985) *Tongan grammar*, Oxford University Press, ISBN 0-ngày 99 tháng 5 năm 8717
5. ↑  C.M. Churchward, *Tongan grammar*. ISBN 0-ngày 99 tháng 5 năm 8717
6. ↑  "Sổ tay các nước trên thế giới", Tác giả: TS ngữ văn Nguyễn Văn Dương
7. ↑  The World Factbook
8. ↑  "Tonga". Truy cập 26 tháng 9 năm 2015.
9. ↑  Population Census 2006: Population size, Trend, Distribution and Structure, Tonga Department of Statistics
10. ↑  Divisions of Tonga, Statoids.com
11. ↑  New Zealand Herald, ngày 23 tháng 11 năm 2001
12. ↑  "Flight chartered to evacuate Chinese in Tonga", ABC News, 22 tháng 11 năm 2006

Liên kết ngoài
--------------

|  |
| --- |
| Tìm hiểu thêm về**Tonga**tại các dự án liên quan |
| Tìm kiếm Wiktionary | Từ điển từ Wiktionary |
| Tìm kiếm Commons | Tập tin phương tiện từ Commons |
| Tìm kiếm Wikinews | Tin tức từ Wikinews |
| Tìm kiếm Wikiquote | Danh ngôn từ Wikiquote |
| Tìm kiếm Wikisource | Văn kiện từ Wikisource |
| Tìm kiếm Wikibooks | Tủ sách giáo khoa từ Wikibooks |
|
| Tìm kiếm Wikiversity | Tài nguyên học tập từ Wikiversity |
|
|
|
|
|

* Tư liệu liên quan tới Tonga tại Wikimedia Commons
* Cổng thông tin của chính phủ Tonga Lưu trữ 2007-04-02 tại Wayback Machine **(tiếng Anh)**
* Ministry of Finance, Kingdom of Tonga
* National Reserve Bank of Tonga, Kingdom of Tonga
* Ministry of Lands, Survey and Natural Resources, Kingdom of Tonga
* CIA World Factbook: Tonga Lưu trữ 2006-09-19 tại Wayback Machine
* The Kingdom of Tonga PhotoBank
* Interactive maps of Tonga
* Map of Tonga Lưu trữ 2006-01-10 tại Wayback Machine
* A Postcard Tour of Tonga Lưu trữ 2007-03-10 tại Wayback Machine
* Matangi Tonga Lưu trữ 2007-08-18 tại Wayback Machine news from Tonga
* Open Directory Project - *Tonga* Lưu trữ 2007-02-24 tại Wayback Machine directory category
* photographs from Tonga Lưu trữ 2006-07-16 tại Wayback Machine

| * x
* t
* s
Các quốc gia và lãnh thổ tại Châu Đại Dương |
| --- |
| Quốc gia có chủ quyền | 
* Đông Timor1
* Fiji
* Indonesia1
* Kiribati
* Quần đảo Marshall
* Liên bang Micronesia
* Nauru
* New Zealand
* Palau
* Papua New Guinea
* Samoa
* Quần đảo Solomon
* Tonga
* Tuvalu
* Úc
* Vanuatu

 |  |
| Bộ phận củaQuốc gia có chủ quyền | 
* Chile
	+ Đảo Phục Sinh
* Nhật Bản
	+ Quần đảo Ogasawara
* Hoa Kỳ
	+ Hawaii
	+ Rạn san hô vòng Palmyra

 |
| Lãnh thổ phụ thuộcvàlãnh thổ khác | 

|  |  |
| --- | --- |
| Úc | 
* Quần đảo Ashmore và Cartier
* Đảo Giáng Sinh
* Quần đảo Cocos (Keeling)
* Quần đảo Biển San hô
* Đảo Norfolk

 |
| Pháp | 
* Polynésie thuộc Pháp
* Nouvelle-Calédonie
* Wallis và Futuna

 |
| New Zealand | 
* Quần đảo Cook
* Niue
* Tokelau

 |
| Anh Quốc | 
* Quần đảo Pitcairn

 |
| Hoa Kỳ | 
* Samoa thuộc Mỹ
* Đảo Baker
* Guam
* Đảo Howland
* Đảo Jarvis
* Đảo Johnston
* Rạn san hô Kingman
* Rạn san hô vòng Midway
* Quần đảo Bắc Mariana
* Đảo Wake

 |

 |
| 1 Thường được tính thuộc về Đông Nam Á. |

| * x
* t
* s
Khối Thịnh vượng chung Anh |
| --- |
| Quốc gia có chủ quyền | 
* *Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland*
* *Antigua và Barbuda*
* Ấn Độ
* *Bahamas*
* Bangladesh
* Barbados
* *Belize*
* Botswana
* Brunei
* Cameroon
* *Canada*
* Dominica
* Eswatini
* Fiji
* Ghana
* *Grenada*
* Guyana
* *Jamaica*
* Kenya
* Kiribati
* Lesotho
* Malaysia
* Malawi
* Maldives
* Malta
* Mauritius
* Mozambique
* Namibia
* Nam Phi
* Nauru
* *New Zealand*
* Nigeria
* Pakistan
* *Papua New Guinea*
* *Saint Kitts và Nevis*
* *Saint Lucia*
* *Saint Vincent và Grenadines*
* Samoa
* Seychelles
* Sierra Leone
* Singapore
* Síp
* *Quần đảo Solomon*
* Sri Lanka
* Tanzania
* Tonga
* Trinidad và Tobago
* *Tuvalu*
* *Úc*
* Uganda
* Vanuatu
* Zambia

 |  |
| Lãnh thổ phụ thuộc | 

|  |  |
| --- | --- |
| Anh | 
* Akrotiri và Dhekelia
* Anguilla
* Bermuda
* Lãnh thổ châu Nam Cực thuộc Anh
* Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh
* Quần đảo Virgin thuộc Anh
* Quần đảo Cayman
* Quần đảo Falkland
* Gibraltar
* Guernsey
* Đảo Man
* Jersey
* Montserrat
* Quần đảo Pitcairn
* Saint Helena, Ascension và Tristan da Cunha
* Nam Georgia và Quần đảo Nam Sandwich
* Quần đảo Turks và Caicos

 |
| New Zealand | 
* Quần đảo Cook
* Niue
* Lãnh thổ phụ thuộc Ross
* Tokelau

 |
| Úc | 
* Quần đảo Ashmore và Cartier
* Lãnh thổ châu Nam Cực thuộc Úc
* Đảo Giáng Sinh
* Quần đảo Cocos (Keeling)
* Quần đảo Biển San hô
* Đảo Heard và quần đảo McDonald
* Đảo Norfolk

 |

 |

| * x
* t
* s
Polynesia |
| --- |
| Tam giác Polynesia | Quần đảo Austral **·**  Quần đảo Cook **·**  Đảo Easter **·**  Quần đảo Gambier **·**  Quần đảo Hawaii **·**  Quần đảo Loyalty **·**  Marquesas **·**  New Zealand **·**  Quần đảo Pitcairn **·**  Sala y Gómez **·**  Quần đảo Samoa **·**  Quần đảo Society **·**  Tokelau **·**  Tonga **·**  Tuamotus **·**  Tuvalu **·**  Quần đảo Wallis và Futuna |
| Ngoại vi Polynesia và văn hóa ngoại vi | Anuta **·**  Emae **·**  Futuna **·**  Kapingamarangi **·**  Mele **·**  Nuguria **·**  Nukumanu **·**  Nukuoro **·**  Ontong Java **·**  Ouvéa **·**  Pileni **·**  Rennell **·**  Rotuma **·**  Sikaiana **·**  Takuu **·**  Tikopia |

|  |  |
| --- | --- |
| Tiêu đề chuẩn Sửa dữ liệu tại Wikidata | 
* BNF: cb11975937b (data)
* GND: 4060396-9
* LCCN: n80106710
* MBAREA: a2b8e506-3570-3a56-826e-939049c59428
* NARA: 10044446
* NDL: 00573271
* NKC: ge131093
* NLI: 000980802
* SUDOC: 027793184
* VIAF: 126844352
* WorldCat Identities: lccn-n80106710

 |