| * x
* t
* s
Phật giáo Tây Tạng |
| --- |
| Các truyền thống | 
* Bodong
* Bön
* Gelug
* Kadam
* Jonang
* Kagyu
* Nyingma
* Rimé
* Sakya

 |  |
| Tu tập | 
* Chöd
* Dzogchen
* Kālacakra
* Lamdre
* Lamrim
* Mahamudra
* Pure Land
* Vajrayana

 |
| Thực hành | 
* Deity yoga
* Empowerment
* Guru yoga
* Mandala
* Mantra
* Mudra
* Phowa
* Preparatory practices
* Refuge
* Sadhana
* Six Dharmas
* Tibetan tantric practice
* Transfer of merit

 |
| Thể chế | 
* Lama
* Khenpo
* Ngagpa
* Rigdzin
* Rinpoche
* Tertön
* Tulku
* Vajracharya
* Vidyadhara

 |
| Nhân vật | 

|  |  |
| --- | --- |
| Nyingma | 
* Padmasambhava
* Yeshe Tsogyal
* Longchenpa
* Jigme Lingpa
* Patrul Rinpoche
* Dudjom Lingpa
* Mipham
* Dudjom Rinpoche

 |
| Sakya | 
* Khön Könchok Gyalpo
* Sakya Trizin
* Sakya Pandita
* Drogön Chögyal Phagpa

 |
| Kagyu | 
* Milarepa
* Karmapa
* Thang Tong Gyalpo

 |
| Gelug | 
* Je Tsongkhapa
* Dalai Lama
* Panchen Lama

 |
| Khác | 
* Trisong Detsen
* Akong Rinpoche
* Anagarika Govinda
* Arija Rinpoche
* Atiśa
* Chagdud Tulku Rinpoche
* Chatral Rinpoche
* Chetsang Rinpoche
* Chögyam Trungpa
* Chökyi Nyima Rinpoche
* Dampa Sangye
* Dezhung Rinpoche
* Dilgo Khyentse
* Dolpopa Sherab Gyaltsen
* Drukpa Kunley
* Dzigar Kongtrul Rinpoche
* Dzogchen Ponlop Rinpoche
* Dzongsar Jamyang Khyentse Rinpoche
* Dzongsar Khyentse Chökyi Lodrö
* Gampopa
* Ganden Tripa
* Gorampa Sonam Sengye
* Gyalwang Drukpa
* Jamgon Kongtrul
* Jamyang Khyentse Wangpo
* Kalu Rinpoche
* Karma Thinley Rinpoche
* Khamtrul Rinpoche
* Khandro Rinpoche
* Khenpo Tsultrim Gyamtso Rinpoche
* Lama Jampa Thaye
* Ling Rinpoche
* Marpa Lotsawa
* Mikyö Dorje, 8th Karmapa Lama
* Namkhai Norbu
* Nyoshul Khenpo Rinpoche
* Orgyen Chokgyur Lingpa
* Orgyen Tobgyal
* Phabongkha
* Pema Lingpa
* Penor Rinpoche
* Phagmo Drupa Dorje Gyalpo
* Rangjung Dorje, 3rd Karmapa Lama
* Ratna Vajra Sakya
* Rechung Dorje Drakpa
* Reting Rinpoche
* Sakya Chokden
* Second Beru Khyentse
* Shamarpa
* Sogyal Rinpoche
* Tai Situpa
* Taranatha
* Tarthang Tulku
* Tenga Rinpoche
* Tenzin Palmo
* Tenzin Wangyal Rinpoche
* Tenzin Ösel Hita
* Thinley Norbu
* Thrangu Rinpoche
* Thubten Yeshe
* Thubten Zopa Rinpoche
* Traleg Kyabgon Rinpoche
* Trijang Rinpoche
* Trulshik Rinpoche
* Tsangnyön Heruka
* Tsele Natsok Rangdröl
* Tulku Urgyen Rinpoche
* Vairotsana
* Vimalamitra
* Yudra Nyingpo
* Zong Rinpoche

 |

 |
| Kinh văn | 
* Gyubum
* Kangyur
* Tengyur
* Terma
* Tibetan canon

 |
| Pháp khí | 
* Chöda
* Damaru
* Ghanta
* Phurba
* Serkyem
* Stupa
* Thangka
* Vajra
* Yidam

 |
| Tự viện | 
* Drepung Monastery
* Dzogchen Monastery
* Dzongsar Monastery
* Ganden Monastery
* Jokhang Monastery
* Kathok Monastery
* Namdroling Monastery
* Palyul Monastery
* Ramoche Temple
* Sakya Monastery
* Sanga Monastery
* Sera Monastery
* Shechen Monastery
* Tashilhunpo Monastery

 |
| Địa phương | 
* Bhutan
* Buryatia
* Dharamshala
* Kalmykia
* Ladakh
* Lhasa
* Mongolia
* Mustang
* Shambhala
* Sikkim
* Tibet
* Tuva

 |

**Đạt-bảo Cáp-giải** (zh. 達保哈解, bo. *dvags-po lha-rje* དྭགས་པོ་ལྷ་རྗེ་), 1079-1153, là tên dịch theo âm Hán Việt, cũng được biết dưới tên Gampopa (bo. *sgam po pa* སྒམ་པོ་པ་);
Một trong những Đại sư của dòng Ca-nhĩ-cư (bo. *kagyupa* བཀའ་བརྒྱུད་པ་) tại Tây Tạng. Năm 26 tuổi, sau khi vợ mất, Sư trở thành tăng sĩ và theo học giáo pháp của phái Ca-đương (zh. 迦當派, bo. *bka' gdams pa*  བཀའ་གདམས་པ་). Trong quá trình tu học, Sư được gặp Mật-lặc Nhật-ba (bo. *milarepa* མི་ལ་རས་པ་), một đạo sư tiếng tăm lừng lẫy và được Mật-lặc Nhật-ba truyền cho pháp môn Đại thủ ấn (sa. *mahāmudrā*).

Sau khi xuất gia – được thúc đẩy bởi sự bất lực trước cái chết của vợ và con trong một cơn dịch, mặc dù là một y sĩ – Đạt-bảo Cáp-giải được hướng dẫn vào giáo lý của dòng Ca-đương, một dòng được A-đề-sa (sa. *atīśa*) Đại sư sáng lập. Sư chăm chỉ tu tập, giữ giới luật nghiêm túc. Nhưng lý luận khô khan của tông này không dẹp hết những hồ nghi và vì vậy Sư quyết định xuống áo cà sa và trở thành một du sĩ tham đạo.

Một ngày kia, Sư nằm mộng thấy linh ảnh của một vị tăng sĩ màu xanh, tóc tai rối bù. Trong ảnh đó, vị tăng sĩ nhìn Sư cười, mắt sáng long lanh và nhổ nước bọt vào mặt Sư. Không bao lâu sau đó, Sư bắt đầu du phương – là một điều mà các vị Lạt-ma thỉnh thoảng vẫn làm. Trên đường đi, Sư bị lạc vào một vùng hẻo lánh của Hi-mã-lạp sơn và quả nhiên gặp một người có màu da xanh, trông rất ốm yếu và người đó không là ai khác hơn là Mật-lặc-nhật-ba. Mật-lặc-nhật-ba nhếch mép cười khi thấy Sư ngần ngừ bước vào. Không nói gì cả, ông đưa cho Sư một cái sọ người đựng đầy Chang (một loại bia) và ép uống hết – theo cách của Mật giáo bày tỏ phép tâm truyền tâm giữa thầy với trò. Sư từ chối không uống vì giới luật không cho phép. Mật-lặc-nhật-ba cười lớn – giống như trong linh ảnh đã hiện và nói ngay rằng, học theo một vị Phật đang hiện tiền tốt hơn bám giữ vào một giới luật hẹp hòi. Ông chế ngạo cách tu hành theo khuôn khổ, không có tính cách quảng đại của dòng Ca-đương. Đối với ông, cách tu luyện như thế không giúp được một người thượng căn ham học. Ngay tại chỗ, Sư uống cạn một hơi, nhìn thẳng vào mắt Mật-lặc-nhật-ba và nhận ra rằng, linh ảnh đã biến thành sự thật: vị tăng sĩ giác ngộ này xem như đã nhổ nước bọt vào mặt ông và đã trao truyền năng lực cho kẻ thông thái nhưng chưa thật sự thức tỉnh đó. Cũng trong phút đó, Mật-lặc-nhật-ba biết đã tìm ra truyền nhân của mình. Sau đó, Sư ở lại với thầy tu tập thiền định và nghe giảng pháp.

Một ngày kia, Mật-lặc-nhật-ba báo cho Sư hay rằng đã tới lúc phải rời thầy ra đi. Tới ngày từ giã thầy và xa thầy mãi mãi, Sư quỳ dưới chân Mật-lặc-nhật-ba, để cho vị đạo sư để hai chân lên đầu mình và nhận một luồng chân khí để nhờ đó đạt được tâm thức đại viên kính trí của Phật. Sau buổi lễ này, Sư xin thầy cho một lời nhắn nhủ cuối cùng. Mật-lặc-nhật-ba nhún vai và nói: "Ngồi thiền thì ngươi còn phải ngồi nhiều và thường xuyên, còn học thì tuyệt đối không còn gì để học nữa." Sau đó, Mật-lặc-nhật-ba không nói gì nữa. Sư xuống núi, vừa đi qua khỏi một con suối thì nghe phía sau Mật-lặc-nhật-ba kêu réo: "Ta còn một lời dạy cuối cùng" tiếng kêu lẫn trong tiếng suối reo, "Và lời này thật sự là bí mật và thâm sâu, chỉ dành chỉ dạy cho các bậc xuất sắc nhất trong giới thượng căn." Sư yên lặng nín thở quay đầu lại, tim đập thình thình. Mật-lặc-nhật-ba bèn quay lưng, vén váy lên và cho Sư thấy mông đít trần truồng đã đóng thành sẹo sau nhiều nằm ngồi trên đá thiền định. "Lời dạy cuối cùng của ta đây, hãy nhớ!" Mật-lặc-nhật-ba kêu to.

Đúng như lời tiên đoán của Mật-lặc-nhật-ba, mặc dù tu tập mười ba tháng với thầy nhưng sau ba năm tu tập, toạ thiền cực khổ kế tiếp Sư mới chứng ngộ yếu chỉ Đại thủ ấn.

Sau khi Mật-lặc Nhật-ba nhập diệt, Sư thành lập tông Ca-nhĩ-cư (đúng hơn, môn đệ của Sư). Sư soạn bộ *Bồ-đề đạo thứ đệ tuỳ phá tông trang nghiêm* (xem Bồ-đề đạo thứ đệ) và tác phẩm này đã hợp nhất hai trường phái Ca-nhĩ-cư và Ca-đương "như hai dòng nước hoà vào nhau."

Tham khảo
---------

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.

| Bảng các chữ viết tắt |
| --- |
| **bo.**: Bod skad བོད་སྐད་, tiếng Tây Tạng | **ja.**: 日本語 tiếng Nhật | **ko.**: 한국어, tiếng Triều Tiên |**pi.**: Pāli, tiếng Pali | **sa.**: Sanskrit संस्कृतम्, tiếng Phạn | **zh.**: 中文 chữ Hán |