**Ghe** hay **Ge** (Г г г; in nghiêng: *Г* *г*) là một mẫu tự trong bảng chữ cái Kirin. Trong một vài ngôn ngữ, Г được đọc thành He. nó thể hiện âm tắc ngạc mềm hữu thanh /ɡ/, như âm ⟨g⟩ trong từ "**g**o" của tiếng Anh.

Chữ Г thường được chuyển tự Latinh thành G, nhưng khi chuyển tự trong tiếng Belarus, tiếng Ukraina và tiếng Rusyns, chữ H Latinh được sử dụng.

Lịch sử
-------

Chữ Г Kirin có nguồn gốc trực tiếp từ chữ Gamma (Γ) viết trong thư tịch uncial.

Trong bảng chữ cái sơ Kirin, tên của nó là глаголи (*glagoli*), nghĩa là "nói".

Trong hệ thống số Kirin, chữ Г có giá trị là 3.

Sử dụng trong Ngữ tộc Slav
--------------------------

Mẫu tự Г trong:  
phông chữ thường tiếng Nga/Serbia;  
Chữ Kirin Bulgaria;  
phông chữ nghiêng tiếng Nga/Bulgaria;  
phông chữ nghiên tiếng Serbia
### Nhóm ngôn ngữ Nam Slav

Trong tiếng Tiếng Serbia, Tiếng Bulgaria, Tiếng Macedonia tiêu chuẩn mẫu tự Г thể hiện âm tắc ngạc mềm hữu thanh /ɡ/ nhưng bị mất thanh thành /k/ khi đứng cuối từ hoặc đứng trước một phụ âm vô thanh.

### Tiếng Nga

Trong tiếng Nga tiêu chuẩn, Г thể hiện âm tắc ngạc mềm hữu thanh /ɡ/ nhưng bị mất thanh thành /k/ khi đứng cuối từ hoặc đứng trước một phụ âm vô thanh. Nó thể hiện âm /ɡʲ/ trước nguyên âm ngạc. Đối với tiếng Nga giọng miền Nam, âm của nó là âm xát ngạc mềm hữu thanh /ɣ/. Đôi lúc, ở những vùng giáp biên giới với Belarus và Ukraina Г thể hiện âm xát hầu /ɦ/.

Một số từ tiếng Nga, với một vài người, có thể được chấp nhận đọc âm /ɣ/ (đôi lúc được gọi là *Г kiểu Ukraina*): Бог, богатый, благо, Господь (*Bog, bogatyj, blago, Gospod’*). Thông thường, âm này bị coi nghịch chuẩn hay phương ngữ của tiếng Nga và không được khuyến khích đọc theo khi học tiếng Nga. Бог (*Bog*, "Chúa trời") luôn được phát âm [box] khi dùng ở dạng danh cách.

Trong tiếng Nga, dạng sinh cách danh từ kết thúc bằng -ого, -его, Г biểu thị âm [v], kể cả từ сегодня ("hôm nay", từ сего дня).

Mẫu tự Г thể hiện âm /x/ vô thanh (không phải /k/) khi đứng trước К trong hai từ của tiếng Nga là мягкий và лёгкий, và các từ phái sinh của nó.

Mẫu tự H La Tinh trong những từ có gốc La Tinh, tiếng Hy Lạp, tiếng Anh hoặc tiếng Đức thường được chuyển tự qua tiếng Nga thành Г thay vì Х: ***h**ero* → **г**ерой, ***h**amburger* → **г**амбургер, ***H**aydn* → **Г**айдн. That can occasionally cause ambiguity, ví dụ cả tên *Harry* và *Gary*/*Garry* trong tiếng Anh sẽ được chuyển tự qua tiếng Nga thành:/Гарри Поттер). Nguyên nhân khiến cho Г được dùng để chuyển *H* khá phức tạp, trong đó phải kể đến lý do là trong thực tế Г được dùng để thay thế *h* trong tiếng Ukraina, tiếng Belarus và trong một số phương ngữ của tiếng Nga, cùng với quan điểm cho rằng âm Х nghe khá thô. Tuy vậy, trong một số từ mượn mới (thường là từ tiếng Anh), Х thường được dùng hơn. [*cần dẫn nguồn*]

### Tiếng Belarus, tiếng Rusyn và tiếng Ukraina

Trong tiếng Ukraina và tiếng Rusyn, Г đại diện cho âm xát hầu hữu thanh [ɦ].

Trong tiếng Belarus (tương tự với tiếng Nga giọng miền Nam), Г đại diện cho âm xát ngạc mềm hữu thanh /ɣ/ và âm vòm hóa của nó /ɣʲ/.

Trong tiếng Ukraina và tiếng Belarus, âm tắc ngạc mềm hữu thanh /ɡ/ được ghi bằng chữ Ghe (Ґ ґ) trong tiếng Ukraina và bằng chữ kép кг trong tiếng Belarus. Trong cả hai ngôn ngữ, mẫu tự Ghe được chuyển tự thành G chứ không phải H.

Sử dụng trong các ngôn ngữ phi-Slav
-----------------------------------

Trong một vài ngôn ngữ phi-Slav, Γ đại diện cho cả âm /g/ và /ʁ~ɣ/ (âm thứ hai được thể hiện ở hầu hết các ngôn ngữ trong ngữ hệ Turk và một số ngôn ngữ thuộc ngữ tộc Phần Lan-Ugria).

Trong tiếng Ossetia – một ngôn ngữ thuộc ngữ tộc Ấn-Iran được sử dụng tại vùng Kavkaz – mẫu tự Γ đại diện cho âm /g/, ngoài ra còn có mẫu tự kép Γъ đại diện cho âm xát tiểu thiệt hữu thanh /ʁ/.

Các mẫu tự liên quan và các mẫu tự tương tự
-------------------------------------------

* Γ γ: Mẫu tự Gamma trong văn tự Hy Lạp
* G g: Mẫu tự G trong hệ chữ Latin
* Ґ ґ: Mẫu tự Γ với dấu nháy trên trong hệ chữ Kirin, đọc là *ghe* (hoặc **ge**) trong tiếng Ukraina
* Ѓ ѓ: Mẫu tự Gje trong hệ chữ Kirin
* Ғ ғ: Mẫu tự Ghayn trong hệ chữ Kirin
* ₴: ký hiệu của đồng hryvnia, đơn vị tiền tệ của Ukraina

Mã hóa trên máy tính
--------------------

| Kí tự | Г | г |
| --- | --- | --- |
| **Tên Unicode** | CYRILLIC CAPITAL LETTER GHE | CYRILLIC SMALL LETTER GHE |
| Mã hóa ký tự | decimal | hex | decimal | hex |
| Unicode | 1043 | U+0413 | 1075 | U+0433 |
| UTF-8 | 208 147 | D0 93 | 208 179 | D0 B3 |
| Tham chiếu ký tự số | &#1043; | &#x413; | &#1075; | &#x433; |
| KOI8-R và KOI8-U | 231 | E7 | 199 | C7 |
| CP 855 | 173 | AD | 172 | AC |
| Windows-1251 | 195 | C3 | 227 | E3 |
| ISO-8859-5 | 179 | B3 | 211 | D3 |
| Mac Cyrillic | 131 | 83 | 227 | E3 |

Tham khảo
---------

1. 1 2 3  Звуки на месте буквы г [Sounds in place of the letter г]. *Scholarly Dialectical Atlas* (bằng tiếng Nga). map 14.

Liên kết ngoài
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Г***. |

* Định nghĩa của Г tại Wiktionary
* Định nghĩa của г tại Wiktionary