Xem thêm: Cộng hòa Nagorno-Karabakh

**Nagorno-Karabakh** (/nəˈɡɔːrnoʊ kɑːrəˈbɑːk/ *nə-GOR-noh kar-ə-BAHK*; tiếng Nga: Нагорный Карабах, nguyên văn 'mountainous Karabakh'; tiếng Armenia: Լեռնային Ղարաբաղ; tiếng Azerbaijan: *Dağlıq Qarabağ*), còn được gọi là **Artsakh** (tiếng Armenia: Արցախ), là vùng đất không giáp biển tại Ngoại Kavkaz, nằm giữa hạ Karabakh và Zangezur và bao phủ khu vực phía đông nam của dãy núi Tiểu Kavkaz. Vùng này hầu hết là đồi núi và rừng và có diện tích 8.223 kilômét vuông (3.175 dặm vuông Anh).

Nagorno-Karabakh là một lãnh thổ tranh chấp, được phần lớn cộng đồng quốc tế xem là một phần của Azerbaijan, nhưng do Cộng hòa Artsakh (trước đây gọi là *Cộng hòa Nagorno-Karabakh*) quản lý. Đây là một quốc gia độc lập trên thực tế với đa số dân tộc Armenia được thành lập trên cơ sở *Khu tự trị Nagorno-Karabakh* của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan thuộc Liên Xô. Azerbaijan đã không thực thi quyền lực chính trị đối với khu vực kể từ khi phong trào Karabakh ra đời năm 1988. Kể từ khi Chiến tranh Nagorno-Karabakh kết thúc năm 1994, đại diện của chính phủ Armenia và Azerbaijan đã tổ chức các cuộc đàm phán hòa bình do Nhóm OSCE Minsk làm trung gian về tình trạng tranh chấp của khu vực.

Vào sáng ngày 27 tháng 9 năm 2020, các cuộc đụng độ mới trong cuộc xung đột Nagorno-Karabakh chưa được giải quyết lại tiếp tục dọc theo Đường liên lạc Nagorno-Karabakh. Cả hai bên đều báo cáo thương vong về quân sự và dân sự. Để đối phó với các cuộc đụng độ, Armenia và nước Cộng hòa Artsakh tự xưng đã đưa ra thiết quân luật và tổng động viên, trong khi Azerbaijan đưa ra thiết quân luật và lệnh giới nghiêm. Liên Hợp Quốc lên án mạnh mẽ cuộc xung đột và kêu gọi cả hai bên giảm bớt căng thẳng và nối lại các cuộc đàm phán có ý nghĩa ngay lập tức.

Khu vực này thường tương đồng với biên giới hành chính của Khu tự trị Nagorno-Karabakh trước đây, bao gồm 4.400 kilômét vuông (1.699 dặm vuông Anh). Tuy nhiên, diện tích lịch sử của khu vực bao gồm khoảng 8.223 kilômét vuông (3.175 dặm Anh).

Từ nguyên
---------

Tuyết che phủ Tiểu Caucasus nhìn thấy ở phía nam Đại Caucasus. Vào khoảng năm 1800, Hãn quốc Karabagh đóng tại góc đông nam của Tiểu Caucasus. Nó mở rộng về phía đông vào vùng đất thấp, do đó có tên *Nagorno-* hay "cao nguyên-" Karabagh cho phần phía tây.
Tiền tố *Nagorno-* bắt nguồn từ tính từ quy kết tiếng Nga *nagorny*, có nghĩa là "cao nguyên." Tên Azerbaijan của khu vực bao gồm các tính từ tương tự như *dağlıq* (vùng núi) hay *yuxarı* (vùng thượng). Những từ như vậy không được sử dụng trong tên Armenian, nhưng xuất hiện trong tên chính thức của khu vực trong thời kỳ Xô Viết là Khu tự trị Nagorno-Karabakh. Các ngôn ngữ khác áp dụng cách diễn đạt riêng cho vùng núi, vùng cao hoặc cao nguyên; ví dụ, tên chính thức được sử dụng bởi Nagorno-Karabakh Republic trong tiếng pháp là *Haut-Karabakh*, nghĩa là "Thượng Karabakh."

Tên của khu vực trong các ngôn ngữ địa phương khác nhau đều dịch thành "Vùng núi Karabakh", hay "vườn núi đen":

* tiếng Armenia: Լեռնային Ղարաբաղ, transliterated *Leṙnayin Ġarabaġ* (IPA: /lɛrnɑˈjin ʁɑɾɑˈbɑʁ/)
* tiếng Azerbaijan: *Dağlıq Qarabağ*, Дағлыг Гарабағ (vùng núi Karabakh; IPA: /dɑɣˈlɯɣ ɡɑˈɾɑbɑɣ/) hay *Yuxarı Qarabağ*, Јухары Гарабағ (thượng Karabakh; IPA: /juxɑˈɾɯ ɡɑˈɾɑbɑɣ/)
* tiếng Nga: Нагорный Карабах, transliterated *Nagornyy Karabakh* hay *Nagornyi Karabah* (IPA: /nɐˈɡornɨj kərɐˈbax/)

Người Armenia sống trong khu vực này thường gọi Nagorno-Karabakh là *Artsakh* (tiếng Armenia: Արցախ),tên tỉnh thứ 10 của Vương quốc Armenia cổ đại. Các bia ký của người Urartian (thế kỷ 9-7 trước Công nguyên) sử dụng tên *Urtekhini* cho khu vực. Các nguồn Hy Lạp cổ đại gọi khu vực này là *Orkhistene*.

Lịch sử
-------

### Thời cổ đại và đầu thời Trung cổ

Tu viện Amaras, được thành lập vào thế kỷ thứ 4 bởi St Gregory the Illuminator. Vào thế kỷ thứ 5, Mesrop Mashtots, người phát minh ra bảng chữ cái Armenia, đã thành lập tại Amaras trường học đầu tiên sử dụng hệ thống chữ viết của ông.
Tu viện tại Gandzasar do Nhà Khachen ủy quyền và hoàn thành vào năm 1238
Nagorno-Karabakh nằm trong vùng đất bị chiếm đóng bởi các dân tộc được các nhà khảo cổ học hiện đại gọi là văn hóa Kura-Araxes, những người sống giữa hai con sông Kura và Araxes.

Dân cư cổ đại của khu vực bao gồm nhiều bộ lạc địa phương và di cư tự trị khác nhau, hầu hết không phải là người Ấn-Âu. Theo lý thuyết phổ biến của phương Tây, những người bản địa này kết hôn với những người Armenia đến khu vực này sau khi nó được đưa vào Armenia ở thế kỷ thứ 2 hoặc có thể sớm hơn vào thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên. Các học giả khác cho rằng người Armenia đã định cư ở khu vực này sớm nhất là vào thế kỷ thứ 7 trước Công nguyên.

Vào khoảng năm 180 trước Công nguyên, Artsakh trở thành một trong 15 tỉnh của Vương quốc Armenian và duy trì như vậy cho đến thế kỷ thứ 4. Trong khi chính thức có tư cách là một tỉnh (*nahang*), Artsakh có thể tự mình thành lập một công quốc - giống như tỉnh Syunik của Armenia. Các giả thuyết khác cho rằng Artsakh là một vùng đất hoàng gia, thuộc về trực tiếp của Vua Armenia. Tigranes Đại đế, vua của Armenia, (trị vì từ 95–55 TCN), thành lập ở Artsakh một trong bốn thành phố lấy tên là "Tigranakert" theo tên của ông. Tàn tích của Tigranakert cổ, nằm cách 50 km (30 mi) về phía đông-bắc của Stepanakert, đang được một nhóm học giả quốc tế nghiên cứu.

Vào năm 387 sau Công Nguyên, sau khi Armenia bị phân chia giữa Đế quốc La Mã và Sassanid Persia, hai tỉnh Artsakh and Utik của Armenia trở thành một phần của Caucasian Albania thuộc Sassanid, đến lượt nó, chịu ảnh hưởng tôn giáo và văn hóa Armenia mạnh mẽ. Vào thời điểm đó, dân số của Artsakh và Utik bao gồm người Armenia và một số bộ lạc Arme hóa.

Văn hóa và văn minh Armenia phát triển mạnh mẽ vào đầu thời trung cổ Nagorno-Karabakh. Vào thế kỷ thứ 5, trường học tiếng Armenia đầu tiên được mở trên lãnh thổ của Nagorno-Karabakh—tại tu viện Amaras —bởi nỗ lực của St. Mesrop Mashtots, người phát minh ra bảng chữ cái Armenia. St. Mesrop đã rất tích cực trong việc rao giảng Gospel tại Artsakh và Utik. Nhìn chung, Mesrop Mashtots đã thực hiện ba chuyến đi đến Artsakh và Utik, cuối cùng đến các lãnh thổ ngoại giáo ở chân đồi của Đại Caucasus. Trong tác phẩm của mình, nhà ngữ pháp và ngôn ngữ học người Armenia ở thế kỷ thứ 7 Stephanos Syunetsi đã tuyên bố rằng người Armenia ở Artsakh có phương ngữ riêng của họ, và khuyến khích độc giả của ông học nó. Trong cùng thế kỷ thứ 7, nhà thơ người Armenian Davtak Kertogh đã viết tác phẩm *Elegy on the Death of Grand Prince Juansher* của ông, trong đó mỗi đoạn văn bắt đầu bằng một chữ cái Armenia theo thứ tự bảng chữ cái. Lịch sử toàn diện duy nhất của vùng Caucasian Albania được viết bằng tiếng Armenia, bởi nhà sử học thế kỷ 10 Movses Kaghankatvatsi.

### Giữa thời Trung cổ

Bài chi tiết: Công quốc Khachen
Vào khoảng giữa thế kỷ thứ 7, khu vực này đã bị chinh phục bởi những người Ả Rập Hồi giáo xâm lược thông qua cuộc chinh phục Ba Tư của người Hồi giáo. Sau đó, nó được cai trị bởi các thống đốc địa phương được xác nhận bởi Caliphate. Theo một số nguồn tin, vào năm 821, Công tước Armenia Sahl Smbatian nổi dậy ở Artsakh và thành lập nhà Khachen, cai trị Artsakh như một công quốc cho đến đầu thế kỷ 19. Theo các nguồn khác, Sahl Smbatean "thuộc dòng dõi vua Zamirhakan", và trong năm 837–838, ông đã giành được chủ quyền đối với Armenia, Georgia và Albania. Tên "Khachen" có nguồn gốc từ từ "khach" trong tiếng Armenia, có nghĩa là "thập tự". Đến năm 1000, Nhà Khachen tuyên bố Vương quốc Artsakh với John Senecherib là người cai trị đầu tiên. Ban đầu Dizak, ở miền nam Artsakh, cũng được hình thành là một vương quốc do Nhà cổ Aranshahik, hậu duệ của các vị vua đầu tiên của Caucasian Albania trị vì. Năm 1261, sau khi con gái của vị vua cuối cùng của Dizak kết hôn với vua của Artsakh, Công tước Armenia Hasan Jalal Dola, hai quốc gia đã hợp nhất thành một Công quốc Khachen của Armenia. Sau đó, Artsakh tiếp tục tồn tại như một công quốc độc lập trên thực tế.

### Cuối thời trung cổ

Bài chi tiết: Melikdoms of Karabakh
Pháo đài Askeran, được xây dựng bởi người cai trị Vương quốc Karabakh, Panah Ali Khan vào thế kỷ 18
Năm thành phố bán độc lập (Armenian: Խամսայի Մելիքություններ) của Karabakh (Gyulistan, Jraberd, Khachen, Varanda, và Dizak), được coi là di tích cuối cùng của nhà nước Armenia (thế kỷ 15-19).Vào thế kỷ 15, lãnh thổ Karabakh là một phần của các bang do liên minh bộ lạc người Thổ Nhĩ Kỳ Kara Koyunlu và Ak Koyunlu cai trị. Theo Abu Bakr Tihrani, trong thời kỳ Jahan Shah (1438–1468), người cai trị Kara Koyunlu, Piri bey Karamanli giữ chức thống đốc của Karabakh. Tuy nhiên, theo Robert H. Hewsen, lãnh chúa Thổ Nhĩ Kỳ Jahan Shah (1437–67) đã giao quyền thống đốc vùng thượng Karabakh cho các Công tước Armenia địa phương, cho phép một ban lãnh đạo Armenia bản địa xuất hiện bao gồm năm gia đình quý tộc do các Công tước nắm giữ các tước hiệu *meliks* cai trị. Các triều đại này đại diện cho các nhánh của Nhà Khachen trước đó và là hậu duệ của các vị vua thời Trung cổ của Artsakh. Vùng đất của họ thường được gọi là Đất nước Khamsa (*five* trong tiếng Arab). Trong một Hiến chương (ngày 2 tháng 6 năm 1799) của Hoàng đế Paul I có tiêu đề "Về việc họ được gia nhập quyền thống trị của Nga, phân bổ đất đai, các quyền và đặc quyền", người ta lưu ý rằng di sản Thiên chúa giáo của vùng Karabakh và tất cả người dân của họ đều được thừa nhận là người Nga quyền uy. Tuy nhiên, theo Robert Hewsen, Đế quốc Nga đã công nhận địa vị chủ quyền của năm công tước trong lãnh địa của họ bằng hiến chương của Hoàng đế Paul I ngày 2 tháng 6 năm 1799.

Các *meliks* Armenian được vua Iran Nader Shah trao quyền chỉ huy tối cao đối với các Công quốc Armenia láng giềng và các khans Hồi giáo ở Kavkaz, để đền đáp cho những chiến thắng của meliks trước quân Ottoman xâm lược trong những năm 1720. Năm Công quốc chính ở Karabakh này được cai trị bởi các gia đình Armenia, những người đã nhận tước hiệu Melik (công tước) và là những người sau:

* **Công quốc *Gulistan*** – dưới sự lãnh đạo của gia đình Melik-Beglarian
* **Công quốc *Jraberd*** – dưới sự lãnh đạo của gia đình Melik-Israelian
* **Công quốc *Khachen*** – dưới sự lãnh đạo của gia đình Hasan-Jalalian
* **Công quốc *Varanda*** – dưới sự lãnh đạo của gia đình Melik-Shahnazarian
* **Công quốc *Dizak*** – dưới sự lãnh đạo của gia đình Melik-Avanian

Từ năm 1501 đến năm 1736, trong thời kỳ tồn tại của Đế chế Safavid, tỉnh Karabakh được cai trị bởi triều đại của Ziyadoglu Gajar. Triều đại của Ziyadoglu Gajar cai trị tỉnh Karabakh cho đến khi Nader Shah tiếp quản Karabakh từ sự cai trị của họ. Các meliks Armenia duy trì toàn quyền kiểm soát khu vực này cho đến giữa thế kỷ 18.[*cần dẫn nguồn*] Vào đầu thế kỷ 18, Nader Shah của Iran đã đưa Karabakh thoát khỏi sự kiểm soát của Ganja khans để trừng phạt vì sự ủng hộ của họ đối với người Safavid, và nó nằm dưới sự kiểm soát của chính ông Vào giữa thế kỷ 18, khi mâu thuẫn nội bộ giữa các melik dẫn đến sự suy yếu của họ, Hãn quốc Karabakh được thành lập. Hãn quốc Karabakh, một trong những hãn quốc lớn nhất dưới thời thống trị của Iran, do Panah-Ali hãn Javanshir đứng đầu. Để củng cố quyền lực của hãn quốc Karabakh, Khan của Karabakh, Panah-Ali hãn Javanshir, đã xây dựng "pháo đài Panahabad (ngày nay là Shusha)" vào năm 1751. Trong thời gian đó, Otuziki, Javanshir, Kebirli và các bộ lạc Turkic khác đã hình thành phần lớn dân số tổng thể.

### Thời cận đại

Palace of the former ruler (khan) of Shusha. Taken from a postcard from the late 19th–early 20th century.
Hậu quả của vụ thảm sát Shusha: Một nửa Shusha của Armenia bị các lực lượng vũ trang Azerbaijan phá hủy vào năm 1920, với nền là Armenian Cathedral of the Holy Savior
Karabakh (bao gồm cả Nagorno-Karabakh ngày nay), trở thành lãnh thổ bảo hộ của Đế quốc Nga theo Hiệp ước Kurekchay, được ký giữa Ibrahim Khalil Khan của Karabakh và tướng Pavel Tsitsianov thay mặt cho Sa hoàng Alexander I vào năm 1805, theo đó Sa Hoàng công nhận Ibrahim Khalil Khan và các hậu duệ của ông với tư cách là những người cai trị cha truyền con nối duy nhất của khu vực. Tuy nhiên, vị thế mới của nó chỉ được xác nhận sau kết quả của Chiến tranh Nga-Ba Tư(1804-1813), khi do mất mát trong chiến tranh, Ba Tư chính thức nhượng Karabakh cho Đế quốc Nga theo Hiệp ước Gulistan (1813), trước khi phần còn lại của Transcaucasia được sáp nhập vào Đế Quốc Nga vào năm 1828 bởi Hiệp ước Turkmenchay, kết quả của Chiến tranh Nga-Ba Tư (1826-1828).

Năm 1822, 9 năm sau khi chuyển từ Iran sang Nga kiểm soát, Hãn quốc Karabakh bị giải thể và khu vực này trở thành một phần của Chính quyền Elisabethpol trong Đế quốc Nga. Năm 1823, năm quận tương ứng với Nagorno-Karabakh ngày nay là 90,8% là người Armenia.

### Thời kỳ Xô viết

Bài chi tiết: Khu tự trị Nagorno-Karabakh
Khu tự trị Nagorno-Karabakh trong thời kỳ Xô viết
Phân bố các sắc tộc của Nagorno-Karabakh vào cuối thời Xô viết.
Xung đột ngày nay về Nagorno-Karabakh có nguồn gốc từ các quyết định của Joseph Stalin và Cục Caucasian (**Kavburo**) trong thời kỳ Xô viết hóa Transcaucasia. Stalin Stalin là Quyền Ủy viên Quốc gia của Liên bang Xô viết vào đầu những năm 1920, chi nhánh của chính phủ mà Kavburo được thành lập. Sau Cách mạng Nga 1917, Karabakh trở thành một phần của Cộng hòa Liên bang Dân chủ Transcaucasian, nhưng nước này nhanh chóng bị giải thể thành các quốc gia Armenia, Azerbaijan và Gruzia riêng biệt. Trong hai năm tiếp theo (1918–1920), đã có một loạt cuộc chiến tranh ngắn giữa Armenia và Azerbaijan trên một số khu vực, bao gồm cả Karabakh. Vào tháng 7 năm 1918, Nghị viện Armenia đầu tiên của Nagorno-Karabakh tuyên bố khu vực này tự quản và thành lập Quốc hội và Chính phủ. Sau đó, quân Ottoman tiến vào Karabakh, gặp phải sự kháng cự vũ trang của người Armenia.

Sau thất bại của Đế chế Ottoman trong Thế chiến thứ nhất, quân đội Anh chiếm Karabakh. Bộ tư lệnh của Anh đã tạm thời xác nhận Khosrov bey Sultanov (được chính phủ Azerbaijan bổ nhiệm) là toàn quyền của Karabakh và Zangezur, trong khi chờ quyết định cuối cùng của Hội nghị Hòa bình Paris. Quyết định này bị phản đối bởi những người Armenia ở Karabakh. Vào tháng 2 năm 1920, Quốc hội Karabakh đã đồng ý sơ bộ về quyền tài phán của Azerbaijan, trong khi người Armenia ở những nơi khác ở Karabakh tiếp tục chiến đấu du kích, không bao giờ chấp nhận thỏa thuận. Bản thân thỏa thuận đã sớm bị hủy bỏ bởi Hội đồng Karabagh thứ 9, lực lượng đã tuyên bố liên minh với Armenia vào tháng Tư.

Vào tháng 4 năm 1920, trong khi quân đội Azerbaijan bị khóa ở Karabakh chiến đấu với các lực lượng địa phương của Armenia, Azerbaijan đã bị những người Bolshevik tiếp quản. Vào ngày 10 tháng 8 năm 1920, Armenia đã ký một thỏa thuận sơ bộ với những người Bolshevik, đồng ý cho những người Bolshevik chiếm đóng tạm thời các khu vực này cho đến khi đạt được thỏa thuận cuối cùng. Năm 1921, Armenia và Georgia cũng được tiếp quản bởi những người Bolshevik, để thu hút sự ủng hộ của công chúng, họ hứa sẽ giao Karabakh cho Armenia, cùng với Nakhchivan và Zangezur (dải đất ngăn cách Nakhchivan khỏi Karabakh). Tuy nhiên, Liên Xô cũng có những kế hoạch sâu rộng liên quan đến Thổ Nhĩ Kỳ, hy vọng rằng, với một chút trợ giúp từ họ, sẽ phát triển theo đường lối Cộng sản. Để xoa dịu Thổ Nhĩ Kỳ, Liên Xô đồng ý thành lập một bộ phận mà Zangezur sẽ thuộc quyền kiểm soát của Armenia, trong khi Karabakh và Nakhchivan sẽ nằm dưới sự kiểm soát của Azerbaijan.Nếu Thổ Nhĩ Kỳ không phải là một vấn đề, Stalin có thể đã để Karabakh dưới sự kiểm soát của Armenia. Kết quả là, Khu tự trị Nagorno-Karabakh được thành lập bên trong Azerbaijan SSR vào ngày 7 tháng 7 năm 1923.

Với việc Liên Xô nắm chắc quyền kiểm soát khu vực, xung đột trong khu vực đã giảm trong vài thập kỷ. Khi Liên Xô bắt đầu tan rã vào cuối những năm 1980 và đầu những năm 1990, câu hỏi về Nagorno-Karabakh lại nổi lên. Cáo buộc chính phủ Azerbaijan SSR tiến hành cưỡng bức Aze hóa khu vực, phần lớn dân số Armenia, với sự hỗ trợ về tư tưởng và vật chất từ Armenia SSR, đã bắt đầu phong trào yêu cầu chuyển giao khu tự trị cho Armenia SSR. Biên giới của Khu tự trị được vẽ để bao gồm các làng Armenia và loại trừ càng nhiều làng Azerbaijan càng tốt. Kết quả là một vùng có đa số người Armenian. Vào tháng 8 năm 1987, người Armenia ở Karabakh đã gửi đơn yêu cầu liên hiệp với Armenia với hàng chục nghìn chữ ký tới Moscow.

### Chiến tranh và ly khai

Bài chi tiết: Chiến tranh Nagorno-Karabakh
Một chiếc T-72 của Armenia đã được phục hồi, bị loại khỏi nhiệm vụ khi tấn công các vị trí của Azerbaijan ở Quận Askeran, được coi là đài tưởng niệm chiến tranh ở ngoại ô Stepanakert.
Vào ngày 13 tháng 2 năm 1988, người Armenia ở Karabakh bắt đầu biểu tình tại thủ đô Stepanakert của họ, ủng hộ việc thống nhất với nước cộng hòa Armenia.Sáu ngày sau, họ tham gia vào các cuộc tuần hành lớn ở Yerevan.Vào ngày 20 tháng 2, các Đại biểu Nhân dân Liên Xô tại Karabakh đã bỏ phiếu từ 110 đến 17 để yêu cầu chuyển giao khu vực này cho Armenia. Hành động chưa từng có này của một soviet khu vực đã khiến hàng chục nghìn cuộc biểu tình ở cả Stepanakert và Yerevan, nhưng Moscow bác bỏ yêu cầu của người Armenia. Ngày 22 tháng 2 năm 1988, cuộc đối đầu trực tiếp đầu tiên của cuộc xung đột xảy ra khi một nhóm lớn người Azeris hành quân từ Agdam tấn công thị trấn Askeran đông dân của Armenia, "tàn phá khủng khiếp trên đường đi". Cuộc đối đầu giữa Azeris và cảnh sát gần Askeran biến thành cuộc đụng độ Askeran, khiến hai người Azeris thiệt mạng, một người trong số họ bị giết bởi một cảnh sát Azeri, cũng như 50 dân làng Armenia và một số không rõ Azeris và cảnh sát bị thương. Một số lượng lớn người tị nạn rời Armenia và Azerbaijan khi bạo lực bắt đầu chống lại các nhóm thiểu số của các quốc gia tương ứng.

Ngày 29 tháng 11 năm 1989, quyền tự trị ở Nagorno-Karabakh bị chấm dứt và khu vực này được trả lại cho chính quyền Azerbaijann. Tuy nhiên, chính sách của Liên Xô đã phản tác dụng khi một phiên họp chung của Hội đồng Quốc gia và Xô viết Tối cao Armenia, cơ quan lập pháp của Nagorno-Karabakh, tuyên bố thống nhất Nagorno-Karabakh với Armenia.[*cần dẫn nguồn*] Năm 1989, Nagorno-Karabakh có dân số 192.000 người. Dân số tại thời điểm đó là 76% người Armenia và 23% người Azerbaijan, với các dân tộc thiểu số Nga và Kurd. Vào ngày 26 tháng 11 năm 1991 Azerbaijan bãi bỏ quy chế của Khu tự trị Nagorno-Karabakh, sắp xếp lại khu vực hành chính và đưa lãnh thổ này dưới sự kiểm soát trực tiếp của Azerbaijan.

Vào ngày 10 tháng 12 năm 1991, trong một cuộc trưng cầu dân ý bị người Azerbaijan địa phương tẩy chay, người Armenia ở Nagorno-Karabakh đã chấp thuận việc thành lập một nhà nước độc lập.Một đề xuất của Liên Xô về tăng cường quyền tự trị cho Nagorno-Karabakh trong Azerbaijan không làm hài lòng cả hai bên và một cuộc chiến toàn diện sau đó đã nổ ra giữa Azerbaijan và Nagorno-Karabakh, với sự hỗ trợ của Armenia. Theo cựu tổng thống Armenia, Levon Ter-Petrossian, cách tiếp cận của lãnh đạo Karabakh là theo chủ nghĩa tối đa và "họ nghĩ rằng họ có thể nhận được nhiều hơn."

Cuộc tranh giành Nagorno-Karabakh leo thang sau khi cả Armenia và Azerbaijan tách khỏi Liên Xô vào năm 1991. Trong khoảng trống quyền lực thời hậu Xô Viết, hành động quân sự giữa Azerbaijan và Armenia chịu ảnh hưởng nặng nề của quân đội Nga.Hơn nữa, cả quân đội Armenia và Azerbaijan đều sử dụng một số lượng lớn lính đánh thuê từ Ukraine và Nga. Có tới một nghìn mujahideen Afghan đã tham gia vào cuộc giao tranh bên phía Azerbaijan. Ngoài ra còn có các máy bay chiến đấu từ Chechnya chiến đấu bên phía Azerbaijan, cũng như pháo hạng nặng và xe tăng do Nga cung cấp cho Armenia. Nhiều người sống sót từ phía Azerbaijan đã tìm thấy nơi trú ẩn trong 12 trại khẩn cấp được thiết lập ở các vùng khác của Azerbaijan để đối phó với số lượng người di tản ngày càng tăng do chiến tranh Nagorno-Karabakh.

Vào cuối năm 1993, cuộc xung đột đã gây ra hàng nghìn người thương vong và tạo ra hàng trăm nghìn người tị nạn cho cả hai bên. Đến tháng 5 năm 1994, người Armenia đã kiểm soát 14% lãnh thổ của Azerbaijan. Ở giai đoạn đó, lần đầu tiên trong cuộc xung đột, chính phủ Azerbaijan đã công nhận Nagorno-Karabakh là bên thứ ba trong cuộc chiến và bắt đầu đàm phán trực tiếp với chính quyền Karabakh. Kết quả là, một lệnh ngừng bắn đã đạt được vào ngày 12 tháng 5 năm 1994 thông qua đàm phán của Nga.

### Ngừng bắn sau năm 1994

Các biên giới cuối cùng của cuộc xung đột sau Hiệp ước Bishkek.Lực lượng Armenia của Nagorno-Karabakh hiện kiểm soát gần 9% lãnh thổ của Azerbaijan bên ngoài Khu tự trị Nagorno-Karabakh trước đây, trong khi lực lượng Azerbaijan kiểm soát Shahumian và các phần phía đông của Martakert và Martuni
Ilham Aliyev, Dmitry Medvedev vàSerzh Sargsyan tại Moscow ngày 2 tháng 11 ằm 2008
Bất chấp lệnh ngừng bắn, các vụ tử vong do xung đột vũ trang giữa binh lính Armenia và Azerbaijan vẫn tiếp tục. Vào ngày 25 tháng 1 năm 2005, Hội đồng Nghị viện của Hội đồng Châu Âu (PACE) đã thông qua Nghị quyết 1416 của PACE, trong đó lên án cáo buộc thanh trừng sắc tộc chống lại người Azerbaijan. Ngày 15–17 tháng 5 năm 2007, phiên họp thứ 34 của Hội đồng Bộ trưởng Bộ Ngoại giao của Tổ chức Hội nghị Hồi giáo đã thông qua nghị quyết số 7/34-P, coi việc chiếm đóng lãnh thổ Azerbaijan là hành động xâm lược của Armenia đối với Azerbaijan và công nhận các hành động chống lại thường dân Azerbaijan như một tội ác chống lại loài người, và lên án việc phá hủy các di tích khảo cổ, văn hóa và tôn giáo trong các lãnh thổ bị chiếm đóng. Phiên họp thứ 11 của hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hội nghị Hồi giáo tổ chức vào ngày 13–14 tháng 3 năm 2008 tại Dakar đã thông qua nghị quyết số 10/11-P (IS). Trong nghị quyết, các quốc gia thành viên OIC lên án việc chiếm đóng các vùng đất của Azerbaijan bởi các lực lượng Armenia và sự xâm lược của Armenia đối với Azerbaijan, cáo buộc thanh trừng sắc tộc đối với người dân Azeri, và buộc tội Armenia "phá hủy các di tích văn hóa trong các lãnh thổ Azerbaijan bị chiếm đóng". Ngày 14 tháng 3 cùng năm, Đại hội đồng LHQ thông qua Nghị quyết số 62/243 "yêu cầu rút ngay lập tức, hoàn toàn và vô điều kiện tất cả các lực lượng Armenia khỏi tất cả các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng của Cộng hòa Azerbaijan". Vào ngày 18-20 tháng 5 năm 2010, phiên họp thứ 37 của Hội đồng Bộ trưởng Bộ Ngoại giao của Tổ chức Hội nghị Hồi giáo tại Dushanbe đã thông qua một nghị quyết khác lên án hành động gây hấn của Armenia đối với Azerbaijan, công nhận các hành động chống lại thường dân Azerbaijan là tội ác chống lại loài người và lên án sự phá hủy các di tích khảo cổ, văn hóa và tôn giáo trong các lãnh thổ bị chiếm đóng. Vào ngày 20 tháng 5 cùng năm, Nghị viện Châu Âu tại Strasbourg đã thông qua nghị quyết về "Sự cần thiết phải có một Chiến lược của EU cho Nam Caucasus" trên cơ sở báo cáo của Evgeni Kirilov, thành viên Nghị viện Bulgaria.. Nghị quyết đặc biệt nêu rõ rằng "các khu vực Azerbaijan bị chiếm đóng xung quanh Nagorno-Karabakh phải được dọn sạch càng sớm càng tốt". ngày 26 tháng 1 năm 2016, Hội đồng Nghị viện của Hội đồng Châu Âu (PACE) đã thông qua Nghị quyết 2085, trong đó nêu rõ thực tế là việc Armenia chiếm đóng Nagorno-Karabakh và các khu vực lân cận khác của Azerbaijan tạo ra các vấn đề nhân đạo và môi trường cho công dân Azerbaijan, lên án cáo buộc thanh trừng sắc tộc chống lại người Azerbaijan và Nghị viện yêu cầu rút ngay các lực lượng vũ trang Armenia khỏi khu vực liên quan.

Một số nhà lãnh đạo thế giới đã gặp các tổng thống của Armenia và Azerbaijan trong những năm qua, nhưng nỗ lực duy trì lệnh ngừng bắn đã thất bại.

Vào ngày 2 tháng 4 năm 2016, lực lượng Azerbaijan và Armenia lại xung đột trong khu vực. Bộ Quốc phòng Armenia cáo buộc Azerbaijan đã tiến hành một cuộc tấn công nhằm chiếm lãnh thổ trong khu vực. Ít nhất 30 binh sĩ đã thiệt mạng trong cuộc giao tranh, một máy bay trực thăng Mil Mi-24 và xe tăng cũng bị phá hủy, 12 trong số những người lính đã ngã xuống thuộc lực lượng Azerbaijan và 18 người khác thuộc lực lượng Armenia, cũng như 35 binh lính Armenia khác được báo cáo bị thương.

sáng ngày 27 tháng 9 năm 2020, các cuộc đụng độ mới trong cuộc xung đột Nagorno-Karabakh chưa được giải quyết lại tiếp tục dọc theo Đường liên lạc Nagorno-Karabakh. Cả các lực lượng vũ trang của Azerbaijan và Armenia đều báo cáo thương vong về quân sự và dân sự. Liên Hợp Quốc lên án mạnh mẽ cuộc xung đột và kêu gọi cả hai bên giảm bớt căng thẳng và nối lại các cuộc đàm phán có ý nghĩa ngay lập tức.

Địa lý
------

Hồ Sarsang
A view of the forested mountains of Nagorno-Karabakh
Nagorno-Karabakh có tổng diện tích 4.400 kilômét vuông (1.699 dặm vuông Anh). Khoảng một nửa địa hình Nagorno-Karabakh cao hơn 950 mét (3.120 ft) trên mực nước biển. Biên giới của Nagorno-Karabakh giống như một hạt đậu với vết lõm ở phía đông. Nó có các rặng núi cao dọc theo rìa phía bắc và dọc theo phía tây và miền núi phía nam. Bản thân phần gần vết lõm của hạt đậu là một thung lũng tương đối bằng phẳng, với hai mép của hạt đậu, các tỉnh Martakert và Martuni, cũng có những vùng đất bằng phẳng. Các thung lũng khác bằng phẳng hơn tồn tại xung quanh hồ Sarsang, Hadrut và phía nam. Trung bình, toàn bộ khu vực nằm trên mực nước biển 1,100 mét (3 ft 7,3 in) trên mực nước biển. Các đỉnh núi đáng chú ý bao gồm núi biên giới Murovdag và dãy núi Great Kirs ở ngã ba Shusha Rayon và Hadrut.Lãnh thổ của Nagorno-Karabakh hiện đại tạo thành một phần của khu vực lịch sử của Karabakh, nằm giữa các sông Kura và Araxes, và biên giới Armenia-Azerbaijan hiện đại. Nagorno-Karabakh trong biên giới hiện đại của nó là một phần của khu vực rộng lớn hơn của Thượng Karabakh.

Nagorno-Karabakh không giáp biên giới với Armenia nhưng nước cộng hòa kiểm soát hành lang Lachin, một con đèo nối liền với Armenia.

Môi trường của Nagorno-Karabakh thay đổi từ thảo nguyên trên vùng đất thấp Kura thông qua các khu rừng rậm của sồi, trăn và sồi trên sườn núi thấp hơn đến đồng cỏ bạch dương và núi cao ở trên cao. Khu vực này sở hữu nhiều suối khoáng và mỏ kẽm, than, chì, vàng, đá cẩm thạch và đá vôi. Các thành phố lớn của khu vực là Stepanakert, đóng vai trò là thủ đô của Cộng hòa Nagorno-Karabakh, và Shusha, nằm một phần trong đống đổ nát. Các vườn nho, vườn cây ăn quả và vườn dâu nuôi tằm được phát triển trong các thung lũng.

Sắc tộc
-------

Các sắc tộc trong vùng năm 1995. (See entire map)Những con số cụ thể sớm nhất về dân số của toàn bộ Karabakh là từ cuộc điều tra dân số năm 1823 liên quan đến việc bãi bỏ Hãn quốc Karabakh. Trong lãnh thổ của Công quốc Armenia trước đây, 90,8% số làng được ghi là người Armenia, trong khi 9,2% được ghi là người Tatar hoặc Kurd. Dân số của Công quốc Armenia trước đây chiếm khoảng 8,4% dân số của toàn bộ Karabakh.

Trong điều tra dân số năm 2015, Artsakh có dân số 145.053 người, bao gồm 144.683 người Armenia và 238 người Nga, và những sắc tộc khác.

Giao thông
----------

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Khu vực | ICAO | DAFIF | IATA | Tên sân bay | Vị trí |
| Stepanakert | UBBS | UB13 |  | Stepanakert Airport | 39°54′5″B 46°47′13″Đ﻿ / ﻿39,90139°B 46,78694°Đ﻿ / 39.90139; 46.78694﻿ (Stepanakert Air Base) |

Trong thời kỳ Soviet, tuyến Yevlax – Ağdam – Stepanakert nối Khu tự trị Nagorno-Karabakh với phần chính của Azerbaijan. Sau chiến tranh Nagorno-Karabakh và việc Ağdam bị bỏ rơi, tuyến của tuyến này bị cắt chỉ phục vụ giữa Yevlax và Kətəlparaq, không có khu vực nào hiện nay tại Cộng hòa Nagorno-Karabakh. Tuyến đường sắt trước đây giữa Kətəlparaq và Stepanakert gần như đã bị phá hủy hoàn toàn.

Tuyến đường sắt chính (Tbilisi–Gyumri–)Yerevan–Nakhchivan–Horadiz–Şirvan(–Baku) cũng bị tháo dỡ khỏi NKR giữa Ordubad và Horadiz, và một tuyến từ Mincivan đến thành phố Kapan của Armenia.Hiện tại, các chuyến tàu của Azerbaijan chỉ đi đến Horadiz. Đoạn Ordubad – Horadiz đã bị phá bỏ, khiến NKR không còn tuyến đường sắt nguyên vẹn, đang hoạt động trong lãnh thổ của họ. Tuyến đường sắt tại Cộng hòa tự trị Nakhchivan vẫn hoạt động, nhưng nó tách biệt với các tuyến chính của Azerbaijan, và chỉ có kết nối với Iran.

Hình ảnh
--------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Xem thêm
--------

* Cộng hòa Nagorno-Karabakh
* Chiến tranh Nagorno-Karabakh
* Caucasus
* Cộng đồng dân chủ và quyền của các quốc gia
* Janapar –đường mòn đi bộ qua Nagorno-Karabakh
* Các quốc gia hậu Xô viết
* Transcaucasia

Tham khảo
---------

1. ↑  "Population of NKR as of 01.01.2013". NKR. ngày 1 tháng 1 năm 2013. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 10 năm 2019. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2014.
2. ↑  "Official Statistics of the NKR. Official site of the President of the NKR". President.nkr.am. ngày 1 tháng 1 năm 2010. Truy cập ngày 6 tháng 5 năm 2012.
3. ↑  "Nagorno-Karabakh". *Random House Webster's Unabridged Dictionary*.
4. ↑  "General Assembly adopts resolution reaffirming territorial integrity of Azerbaijan, demanding withdrawal of all Armenian forces". United Nations. ngày 14 tháng 3 năm 2008. Truy cập ngày 30 tháng 8 năm 2015.
5. ↑  "Fighting erupts between Armenia, Azerbaijan over disputed region". Al Jazeera. ngày 27 tháng 9 năm 2020. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2020.
6. ↑  "Armenia and Azerbaijan erupt into fighting over disputed Nagorno-Karabakh". *BBC News* (bằng tiếng Anh). ngày 27 tháng 9 năm 2020. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2020.
7. ↑  "Nagorno-Karabakh announces martial law and total mobilization". Reuters. ngày 27 tháng 9 năm 2020. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 10 năm 2020. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2020.
8. ↑  "Azerbaijan's parliament approves martial law, curfews – president's aide". Reuters. ngày 27 tháng 9 năm 2020. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2020.
9. 1 2  "UN Security Council calls for immediate end to fighting in Nagorno-Karabakh". *France 24* (bằng tiếng Anh). ngày 30 tháng 9 năm 2020. Truy cập ngày 30 tháng 9 năm 2020.
10. ↑  Robert H. Hewsen. "The Meliks of Eastern Armenia: A Preliminary Study". *Revue des etudes Arméniennes*. NS: IX, 1972, pp. 288.
11. ↑  Robert H. Hewsen, *Armenia: A Historical Atlas*. The University of Chicago Press, 2001, p. 264. ISBN 978-0-226-33228-4
12. ↑  
Strabo (ed. H.C. Hamilton, Esq. W. Falconer, M.A.). *Geography*. The Perseus Digital Library. 11.14.4. Truy cập ngày 21 tháng 11 năm 2007.
13. ↑  Viviano, Frank (tháng 3 năm 2004). "The Rebirth of Armenia". *National Geographic Magazine*.
14. ↑  John Noble, Michael Kohn, Danielle Systermans. *Georgia, Armenia and Azerbaijan*. Lonely Planet; 3 edition (ngày 1 tháng 5 năm 2008), p. 307
15. 1 2  Hewsen, Robert H. (1982). "Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians". Trong Samuelian, Thomas J. (biên tập). *Classical Armenian Culture. Influences and Creativity*. Chicago: Scholars Press. tr. 27–40. ISBN 0-89130-565-3.
16. ↑  Hewsen, Robert H. *Armenia: a Historical Atlas*. Chicago, IL: University of Chicago Press, 2001, p. 32–33, map 19 (shows the territory of modern Nagorno-Karabakh as part of the Orontids' Kingdom of Armenia)
17. ↑  R. Schmitt, M. L. Chaumont. *Armenia and Iran Lưu trữ 2012-01-21 tại Wayback Machine*. Encyclopædia Iranica
18. ↑  Hewsen, Robert H. "The Kingdom of Artsakh", in T. Samuelian & M. Stone, eds. *Medieval Armenian Culture*. Chico, CA, 1983.
19. ↑  Hewsen. Armenia, pp. 100–103.
20. ↑  History by Sebeos, chapter 26
21. ↑  *Encyclopædia Britannica* "Azerbaijan"
22. ↑  Walker, Christopher J. *Armenia and Karabagh: The Struggle for Unity*. Minority Rights Group Publications, 1991, p. 10
23. ↑  Viviano, Frank. "The Rebirth of Armenia", *National Geographic Magazine*, March 2004, p. 18,
24. ↑  Movses Kalankatuatsi. *History of the Land of Aluank*, Book I, chapters 27, 28 and 29; Book II, chapter 3.
25. ↑  Н.Адонц. «Дионисий Фракийский и армянские толкователи», Пг. 1915, 181—219
26. ↑  The Oxford History of Historical Writing: 400–1400 / Edited by Sarah Foot, Chase F. Robinson. — Oxford University Press, 2012. — Vol. 2. — p. 189. *"The section on Juansers exploits concludes with the earliest piece of secular Armenian poetry since the adoption of Christianity to have reached us, in the form of an abecedarian elegy extolling the prince and bewailing his passing."*
27. ↑  Movses Kalankatuatsi. *History of the Land of Aluank*, translated from Old Armenian by Sh. V. Smbatian. Yerevan: Matenadaran (Institute of Ancient Manuscripts), 1984, *Elegy on the Death of Prince Juansher*
28. 1 2  Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk. *The Heritage of Armenian Literature*. Wayne State University Press (December 2002), pp. 94–99
29. ↑  The Cambridge History of Iran. — Cambridge University Press, 1975. — vol. 4. — p. 506 "*He was handed to Afshin's troops by Sahl b. Sunbadh, an Armenian prince in 222/836-7, and executed in Samarra (223/837) while his brother and assistant 'Abd-Allah was delivered to the prince of Tabaristan, Ibn Sharvin, who had him put to death in Baghdad.*"
30. 1 2 3  Robert H. Hewsen, *Armenia: A Historical Atlas*. The University of Chicago Press, 2001, pp. 119, 155, 163, 264–65.
31. ↑  Movses Dasxuranci translated by C. J. F. Dowsett (1961). *The History of the Caucasian Albanians By Movses Dasxuranci*. London: Oxford University Press. tr. 217.
32. ↑  *Тер-Григорян Т.И. Неизданные страницы "Истории Албанской страны"Моисея Каланкайтукского. Архив Ин-та истории АН Азерб. ССР, № 1386, л.18*.
33. ↑  Christopher Walker. The Armenian presence in Mountainous Karabakh, in John F. R. Wright et al.: *Transcaucasian Boundaries* (SOAS/GRC Geopolitics). 1995, p. 93
34. ↑  Hewsen, Robert H. "The Kingdom of Artsakh", in T. Samuelian & M. Stone, eds. *Medieval Armenian Culture*. Chico, CA, 1983
35. ↑  Arḡūn Āqā — Encyclopædia Iranica. P. Jackson "*It can only have caused resentment among the Muslims, and the Christian author Kirakos, in stark contrast with Jovaynī, has nothing favorable to say concerning Arḡūn’s exactions: his harsh treatment of certain Armenian princes, such as Jalāl of Ḵačen, whom he had executed in 659/1261, made him especially hateful.*"
36. ↑  Encyclopædia Britannica. Armenia:*"A few native Armenian rulers survived for a time in the Kiurikian kingdom of Lori, the Siuniqian kingdom of Baghq or Kapan, and the principates of Khachen (Artzakh) and Sasun."*
37. ↑  Robert H. Hewsen. Russian–Armenian relations, 1700–1828. Society of Armenian Studies, N4, Cambridge, Massachusetts, 1984, p 37
38. ↑  George A. Bournoutian. A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi's Tarikh-e Qarabagh. Mazda Publishers, 1994. ISBN 1-56859-011-3, 978-1-568-59011-0
39. ↑  Abū Bakr Ṭihrānī. Kitāb-i Diyārbakriyya. *(original) کتاب دیاربکریه: از تواریخ‌ قراقوینلو و چغاتای. ویسنده: ابوبکر طهرانی. به تصحیح‌ و اهتمام‌: نجاتی‌ لوغال‌، فاروق‌ سومه‌. تهران‌ : کتابخانه طهوری‏‫،۱۳۵۶*. tr. 138.
40. ↑  *Полное Собрание Законов Российской Империи c 1649 года. Том XXV. 1798-1799. СПб.: Печатано в Типографии II Отделения Собственной Его Императорского Величества Канцелярии, 1830, № 18.990, c.674-675. (Complete Collection of Laws of the Russian Empire since 1649. Volume XXV. 1798-1799. SPb.: Printed at the Printing House of the II Branch of His Imperial Majesty's Own Office, 1830, No. 18.990, p.674-675)*.
41. ↑  Robert H. Hewsen. *Russian–Armenian relations, 1700–1828*. Society of Armenian Studies, N4, Cambridge, Massachusetts, 1984, p 37.
42. ↑  Walker, Christopher J. *Armenia: Survival of a Nation*. London: Routledge, 1990 p. 40 ISBN 0-415-04684-X
43. ↑  Raffi, The History of Karabagh's Meliks, Vienna, 1906, in Armenian
44. ↑  In English, Raffi, *The Five Melikdoms of Karabagh* translated by Ara Stepan Melkonian, Garod Books Ltd. 2010, London. ISBN 9781903656570
45. ↑  *Павлова И.К. Хроника времен Сефевидов. Соч. Мухаммад-Масума Исфахани "Хуласат ас-сийар". М.:Наука, 1993, c.59-61*.
46. ↑  (tiếng Nga) Abbas-gulu Aga Bakikhanov. Golestan-i Iram; according to an 18th-century local Turkic-Muslim writer Mirza Adigezal bey, Nadir shah placed Karabakh under his own control, while a 19th-century local Turkic Muslim writer Abbas-gulu Aga Bakikhanov states that the shah placed Karabakh under the control of the governor of Tabriz.
47. ↑  (tiếng Nga) Mirza Adigezal bey. Karabakh-name, p. 48
48. ↑  Bournoutian, George A. (2016). *The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia*. Gibb Memorial Trust. tr. xvii. ISBN 978-1909724808. *Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids, and especially from the mid-eighteenth century, the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja, Kuba, Shirvan, Baku, Talesh, Sheki, Karabagh, Nakhchivan and Yerevan, all of which were under Iranian suzerainty.*
49. ↑  (tiếng Nga) Просительные пункты и клятвенное обещание Ибраим-хана. Lưu trữ 2003-06-13 tại Wayback Machine
50. ↑  Muriel Atkin. *The Strange Death of Ibrahim Khalil Khan of Qarabagh*. Iranian Studies, Vol. 12, No. 1/2 (Winter – Spring, 1979), pp. 79–107
51. ↑  George A. Bournoutian. *A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi's Tarikh-e Qarabagh*. Mazda Publishers, 1994. ISBN 1-56859-011-3, 978-1-568-59011-0
52. ↑  Tim Potier. M1 *Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia: A Legal Appraisal*. Martinus Nijhoff Publishers, 2001, p. 2. ISBN 90-411-1477-7.
53. ↑  Leonidas Themistocles Chrysanthopoulos. *Caucasus Chronicles: Nation-building and Diplomacy in Armenia, 1993–1994*. Gomidas Institute, 2002, p. 8. ISBN 1-884630-05-7.
54. ↑  *The British and Foreign Review*. J. Ridgeway and sons, 1838, p. 422.
55. ↑  Taru Bahl, M.H. Syed. *Encyclopaedia of the Muslim World*[*liên kết hỏng*]. Anmol Publications PVT, 2003 p. 34. ISBN 81-261-1419-3.
56. 1 2  *Description of the Karabakh province prepared in 1823 according to the order of the governor in Georgia Yermolov by state advisor Mogilevsky and colonel Yermolov 2nd* (tiếng Nga: *Opisaniye Karabakhskoy provincii sostavlennoye v 1823 g po rasporyazheniyu glavnoupravlyayushego v Gruzii Yermolova deystvitelnim statskim sovetnikom Mogilevskim i polkovnikom Yermolovim 2-m*), Tbilisi, 1866.
57. 1 2  Bournoutian, George A. *A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi's Tarikh-E Qarabagh*. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, 1994, page 18
58. 1 2 3  "*The Nagorno-Karabagh Crisis: A Blueprint for Resolution*" (PDF). New England Center for International Law & Policy
59. ↑  "Circular by colonel D. I. Shuttleworth of the British Command". Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 11 năm 2011. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2020.
60. ↑  *Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia, and South Ossetia: A Legal Appraisal* by Tim Potier. ISBN 90-411-1477-7
61. ↑  Walker. *The Survival of a Nation*. pp. 285–90
62. ↑  Service, Robert. *Stalin: A Biography*. Cambridge: Harvard University Press, 2006 p. 204 ISBN 0-674-02258-0
63. ↑  Audrey L. Altstadt. *The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule*. Hoover Press, 1992. ISBN 0817991824, 9780817991821
64. ↑  Black Garden, Thomas de Waal, page 292
65. ↑  Elizabeth Fuller, *Nagorno-Karabakh: The Death and Casualty Toll to Date*, RL 531/88, ngày 14 tháng 12 năm 1988, pp. 1–2
66. 1 2 3 4 5  de Waal, Thomas (2003). *Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War*. New York: New York University Press. ISBN 0-8147-1945-7.
67. ↑  Lieberman, Benjamin (2006). *Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe*. Chicago: Ivan R. Dee. tr. 284–92. ISBN 1-5666-3646-9.
68. ↑  *The Encyclopedia of World History*. Houghton Mifflin Harcourt. 2001. tr. 906.
69. 1 2  Miller, Donald E. and Lorna Touryan Miller. *Armenia: Portraits of Survival and Hope*. Berkeley: University of California Press, 2003 p. 7 ISBN 0-520-23492-8
70. ↑  Roeder, Philip G. (2007). *Where nation-states come from: institutional change in the age of nationalism*. Princeton University Press. tr. 51. ISBN 978-0-691-13467-3. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2011.
71. ↑  Human Rights Watch. *Playing the "Communal Card". Communal Violence and Human Rights*: "By early 1992 full-scale fighting broke out between Nagorno-Karabakh Armenians and Azerbaijani authorities." / "...Karabakh Armenian forces—often with the support of forces from the Republic of Armenia—conducted large-scale operations..." / "Because 1993 witnessed unrelenting Karabakh Armenian offensives against the Azerbaijani provinces surrounding Nagorno-Karabakh..." / "Since late 1993, the conflict has also clearly become internationalized: in addition to Azerbaijani and Karabakh Armenian forces, troops from the Republic of Armenia participate on the Karabakh side in fighting inside Azerbaijan and in Nagorno-Karabakh."
72. ↑  Human Rights Watch. *The former Soviet Union. Human Rights Developments*: "In 1992 the conflict grew far more lethal as both sides—the Azerbaijani National Army and free-lance militias fighting along with it, and ethnic Armenians and mercenaries fighting in the Popular Liberation Army of Artsakh—began."
73. ↑  United States Institute of Peace. *Nagorno-Karabakh Searching for a Solution*. Foreword Lưu trữ 2008-12-02 tại Wayback Machine: "Nagorno-Karabakh’s armed forces have not only fortified their region but have also occupied a large swath of surrounding Azeri territory in the hopes of linking the enclave to Armenia."
74. ↑  United States Institute of Peace. *Sovereignty after Empire. Self-Determination Movements in the Former Soviet Union. Hopes and Disappointments: Case Studies Lưu trữ 2008-12-01 tại Wayback Machine* "Meanwhile, the conflict over Nagorno-Karabakh was gradually transforming into a full-scale war between Azeri and Karabakh irregulars, the latter receiving support from Armenia." / "Azerbaijan's objective advantage in terms of human and economic potential has so far been offset by the superior fighting skills and discipline of Nagorno-Karabakh's forces. After a series of offensives, retreats, and counteroffensives, Nagorno-Karabakh now controls a sizable portion of Azerbaijan proper... including the Lachin corridor."
75. ↑  "By Giving Karabakh Lands to Azerbaijan, Conflict Would Have Ended in '97, Says Ter-Petrosian". *Asbarez*. Asbarez. ngày 19 tháng 4 năm 2011. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2020.
76. ↑  "Ter-Petrosyan on the BBC: Karabakh conflict could have been resolved by giving certain territories to Azerbaijan". *ArmeniaNow*. ArmeniaNow. ngày 19 tháng 4 năm 2011. Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2011.
77. ↑  "Первый президент Армении о распаде СССР и Карабахе". *BBC*. BBC. ngày 18 tháng 4 năm 2011.
78. ↑  Human Rights Watch. *Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh*. December 1994, p. xiii, ISBN 1-56432-142-8, citing: Natsional'nyi Sostav Naseleniya SSSR, po dannym Vsesoyuznyi Perepisi Naseleniya 1989 g. Moskva, "Finansy i Statistika"
79. ↑  Azerbaijan closes last of emergency camps, *UNHCR*
80. ↑  De Waal, Thomas (2003). *Black Garden* (PDF). New York University Press. tr. 3. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 26 tháng 2 năm 2019. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2020.
81. ↑  No End in Sight to Fighting in Nagorno-Karabakh by Ivan Watson/National Public Radio. *Weekend Edition* Sunday, 23 April 2006.
82. ↑  "Проект заявления по Нагорному Карабаху ожидает одобрения парламентских сил Армении". Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 9 năm 2016. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2010.
83. ↑  Резолюция ПАСЕ по Карабаху: что дальше?. BBC Russian.
84. ↑  Resolutions on Political Affairs Lưu trữ 12 tháng 10 2007 tại Wayback Machine. The Thirty-Fourth Session of the Islamic Conference of Foreign Ministers.
85. ↑  Resolutions on Political Affairs Lưu trữ 12 tháng 10 2007 tại Wayback Machine. Islamic Summit Conference. 13–14 May 2008
86. ↑  The text of the resolution № 62/243
87. ↑  Resolutions on Political Issues Adopted by the Council of Foreign Ministers (Session of Shared Vision of a More Secure and Prosperous Islamic World) Dushanbe, Republic of Tajikistan 4–6 Jamadul Thani 1431H (18–20 May 2010) Lưu trữ 3 tháng 3 2016 tại Wayback Machine
88. ↑  "FM: Azerbaijan welcomes resolution 'Need for EU Strategy for South Caucasus' adopted by European Parliament Lưu trữ 19 tháng 7 2011 tại Wayback Machine." *Trend.az*. 21 May 2010.
89. ↑  "EU's Ashton Says Nagorno-Karabakh Elections Illegal." *RFE/RL*. 21 May 2010.
90. ↑  Bulgarian MEPs Urge EU to Be Proactive in South Caucasus.
91. ↑  "Inhabitants of frontier regions of Azerbaijan are deliberately deprived of water". *Parliamentary Assembly of Council of Europe*.
92. ↑  "PACE Adopts Anti-Armenian Measure, Rejects Another". *Armenian Weekly*.
93. ↑  "Resolution: Inhabitants of frontier regions of Azerbaijan are deliberately deprived of water". *sarsang.org*. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 3 năm 2017.
94. ↑  "Azerbaijan military threat to Armenia." *The Daily Telegraph*. 22 November 2009. Truy cập 23 November 2009.
95. ↑
96. ↑  Hodge, Nathan (ngày 2 tháng 4 năm 2016). "A Dozen Dead in Heavy Fighting Reported in Nagorno-Karabakh". *Wall Street Journal*. Truy cập ngày 2 tháng 4 năm 2016.
97. ↑  
"Dozens killed in Nagorno-Karabakh clashes". *www.aljazeera.com*. Truy cập ngày 3 tháng 4 năm 2016.
98. ↑
99. ↑  Country Overview
100. 1 2  Zürcher, Christoph (2007). *The post-Soviet wars: rebellion, ethnic conflict, and nationhood in the Caucasus*. NYU Press. tr. 184. ISBN 978-0814797099.
101. ↑  DeRouen, Karl R. (ed.) (2007). *Civil wars of the world: major conflicts since World War II, Volume 2*. ABC-CLIO. tr. 150. ISBN 978-1851099191.Quản lý CS1: văn bản dư: danh sách tác giả (liên kết)
102. ↑  "Nagorno-Karabakh". *Britannica*. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2010.
103. ↑  *Описание Карабагской провинции (составленное в 1823 году, по распоряжению главноуправлявщаго в Грузии Ермолова, действительным статским советником Могилевским и полковником Ермоловым П-м. Тифлис: "В типографии управления наместника Кавказского", 1866)* [*Description of the Karabagh province (compiled in 1823 by order of the chief executive in Georgia Yermolov, the actual state councilor Mogilev and Colonel Ermolov P-m. Tbilisi: "In the printing house of the governor of the Caucasus", 1866)*].
104. ↑  "Airports in Azerbaijan". Worldaerodata.com. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 8 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2013.

| * x
* t
* s
Lãnh thổ không có chủ quyền của châu Âu |
| --- |
| Lãnh thổ phụ thuộc và khu vực tự trị | 
Açores (Bồ Đào Nha) **·** 
Adjara (Gruzia) **·** 
Akrotiri và Dhekelia (Anh) **·** 
Åland (Phần Lan) **·** 
Ceuta1 (Tây Ban Nha) **·** 
Gagauzia (Moldova) **·** 
Gibraltar (Anh) **·** 
Greenland1 (Đan Mạch) **·** 
Guernsey (Anh) **·** 
Jersey (Anh) **·** 
Bán đảo Krym (Ukraina) **·** 
Madeira1 (Bồ Đào Nha) **·** 
Đảo Man (Anh) **·** 
Melilla1 (Tây Ban Nha) **·** 
Nakhchivan1 (Azerbaijan) **·** 
Núi Athos (Hy Lạp) **·** 
Quần đảo Canary1 (Tây Ban Nha) **·** 
Quần đảo Faroe (Đan Mạch) **·** 
Vojvodina (Serbia)
 |
| Cộng hòa và lãnh thổ chưa được công nhận | 
Abkhazia (Gruzia) **·** 
Bắc Síp (Cộng hòa Síp)2 **·** 
Nagorno-Karabakh (Azerbaijan)1 **·** 
Nam Ossetia (Gruzia) **·** 
Transnistria (Moldova)
 |
| Do Liên hiệp quốc quản lý | 
Kosovo (Serbia)
 |
| 
1 Hoàn toàn ở lục địa khác nhưng có quan hệ chính trị-xã hội với châu Âu.
2 Chỉ có Thổ Nhĩ Kỳ công nhận.
 |