Đối với các định nghĩa khác, xem Tam Hiệp (định hướng).

**Tam Hiệp** là xã thuộc huyện Phúc Thọ, thành phố Hà Nội, Việt Nam. Nơi đây vốn là một làng cổ có đông dân cư ở bên bờ sông Đáy từ thuở đầu công nguyên. Nằm ở gần cửa Hát Môn − nơi Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa, nên những dấu ấn văn hóa và lịch sử vẫn còn đậm nét trên vùng đất này. Đúng như tên gọi xưa là Binh Hợp (nơi tụ hợp binh sĩ), Tam Hiệp đã từng được sử sách nhắc tới trong những trận giao tranh quyền lực giữa các triều đại Lý − Trần hay Lê − Mạc. Trong kháng chiến trường kỳ, nơi đây cũng là một xã Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Còn trong thời bình, Tam Hiệp đã vươn lên phát triển kinh tế với làng nghề may truyền thống được thành phố công nhận.

Khởi đầu từ những năm bao cấp khó khăn, người dân thôn Thượng Hiệp đã âm thầm khâu vá từng cái yếm dãi hay dải rút đem đi bán. Bước sang thời kỳ Đổi Mới, nghề may nhanh chóng được mở rộng với nhiều mặt hàng quần áo và thú nhồi bông; đưa Tam Hiệp trở thành một trong những làng nghề trẻ nhất của tỉnh Hà Tây cũ và phát triển bậc nhất trong huyện Phúc Thọ. Song hành với nghề mới thì những giá trị xưa cũ ở đây cũng vẫn được bảo tồn, như nghề làm cà dầm tương ở Hòa Thôn và nghề làm bánh đúc ở làng Đại Điền. Toàn xã cũng có 06 di tích lịch sử được xếp hạng cấp quốc gia và 02 di tích cấp tỉnh. Bên cạnh đó, nhiều thế hệ danh nhân Tam Hiệp cũng có những đóng góp cho quê hương, đất nước ở các lĩnh vực từ chính trị, quân sự cho tới khoa cử, nghệ thuật.

Với vị trí địa lý thuận tiện bên quốc lộ 32, xã Tam Hiệp có nhiều lợi thế về giao thương. Dẫu vậy, tại đây vẫn còn một số vấn đề tồn đọng trong công tác quản lý đất đai, môi trường và nước sạch. Do đó, cụm công nghiệp Tam Hiệp khởi công vào đầu năm 2024 được kỳ vọng sẽ mang tới những sự thay đổi − đưa các cơ sở sản xuất ra xa khu dân cư, giảm tải ô nhiễm môi trường và tạo động lực phát triển chung cho toàn xã.

Địa lý
------

Tam Hiệp là xã đồng bằng ở phía đông nam huyện, cách trung tâm Thủ đô khoảng 25 km về phía tây. Xã có đường quốc lộ 32 đi qua đê sông Đáy (còn gọi là đê Quai Chè) với tổng diện tích tự nhiên 564,93 ha. Tam Hiệp tiếp giáp với 07 xã là: Ngọc Tảo, Tam Thuấn, Hiệp Thuận (huyện Phúc Thọ), Phương Đình, Đồng Tháp (huyện Đan Phượng), Canh Nậu và Hương Ngải (huyện Thạch Thất).

Bên cạnh sông Đáy ở phía đông, xã Tam Hiệp còn có kênh Cẩm Đình − Hiệp Thuận ở phía bắc, làm nhiệm vụ phân lũ cho sông Hồng. Ngoài ra, một đoạn sông đào dẫn thủy nhập điền từ thời Pháp thuộc cũng chảy qua xã ở phía tây nam, được gọi là kênh Tây Ninh. Nền địa chất của Tam Hiệp tương tự như phần lớn diện tích thành phố Hà Nội. Nằm trên trầm tích hệ tầng Thái Bình thuộc kỷ Đệ Tứ nên đất ở đây có các đặc trưng như: bột sét màu xám hay nâu gụ, bột cát màu nâu đỏ và than bùn màu đen. Điểm đáng lưu ý về Tam Hiệp là hàm lượng đồng và nickel cao ở mức ô nhiễm. Điều này có thể đến từ việc tích tụ tự nhiên, vị trí gần mỏ sulfua hay do hoạt động kỹ thuật. Về khí hậu và thời tiết thì xã Tam Hiệp cũng giống như huyện Phúc Thọ, có mùa hè nắng nóng, mưa nhiều; trong khi mùa đông lạnh và hanh khô. Nhiệt độ trung bình năm ở đây là 23 độ C, độ ẩm tương đối đạt 88% và có khoảng 1.000–1.200 giờ nắng mỗi năm.

Lịch sử
-------

### Thời sơ sử

Từ khoảng 500 năm TCN cho đến đầu công nguyên, vùng đất Tam Hiệp đã là một làng tập trung đông dân cư. Họ không chỉ có kỹ thuật đúc đồng mà còn biết nấu sắt để tạo ra lưỡi cuốc cùng nhiều nông cụ khác. Bằng chứng là năm 1969, khi đào giếng trong nhà máy đường Tam Hiệp, các kỹ sư đã tìm thấy 05 rìu đá được mài nhẵn và 01 quan tài bằng gỗ thơm có tiết diện tròn. Năm 1972, khi san lò gạch cũ, người ta cũng nhặt được 01 rìu đồng, 01 giáo đồng và 03 mũi chông sắt. Đến năm 1983, các nhà nghiên cứu đã khai quật thêm nhiều hiện vật tại di chỉ khảo cổ học Quai Chè. Đây là một di chỉ cư trú trên diện tích rộng, tầng văn hóa khá dày và có những món đồ gốm Đường Cồ đặc trưng của thời kỳ Đông Sơn.

### Thời phong kiến

Mùa xuân năm 40, khi Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa, tương truyền Tam Hiệp có ông Đỗ Năng Tế là thầy của Hai Bà. Còn theo *Văn bia chùa Thiệu Long ở hương Binh Hợp nước Đại Việt*, khắc năm 1226 tại xã Tam Hiệp, thì Đỗ Năng Tế là nhân vật cuối thời Lý, đầu thời Trần. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1214, vua Lý Huệ Tông đã cùng thái hậu và ngự nữ chạy về Binh Hợp để tránh loạn. Và theo Việt sử lược thì năm 1216, Hiển Tín Vương Nguyễn Bát làm phản, phá ấp Hợp nên tướng Đỗ Tế đã rút sang Đan Phượng. Đỗ Tế ở đây hẳn là Đỗ Năng Tế và ấp Hợp là hương Binh Hợp. Như vậy, ông là vị tướng thân thiết với Kiến Quốc Đại Vương Trần Tự Khánh và có chức quan *Tiết cấp nhập nội thái tử*. Ông được Tự Khánh khen là người *"trí dũng trời sinh vì nước"* rồi *"trao cho trấn lớn Binh Hợp làm đất thang mộc"*. Sau khi mất, ông được dân tôn làm Thành hoàng và qua thời gian đã được truyền thuyết hóa thành nhân vật thời Trưng Vương.

Nguyên nhân là bởi vùng đất này nằm giữa hai huyện Mê Linh và Chu Diên thời Hán. Từ đê Quai Chè lên tới đền Hát Môn − nơi bắt đầu cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng − chỉ khoảng 8 km. Vậy nên, trải qua hơn ngàn năm, những dấu ấn sâu đậm còn sót lại đã được liên kết với nhân vật lịch sử này. Hai tác giả Trường Phong và Nguyễn Du trên tạp chí *Di Sản Văn Hóa* đã coi đây là trường hợp thú vị, cho thấy độ vênh giữa lịch sử và tín nhiệm dân gian. Bên cạnh đó, tên gọi khu vực này cũng đã có nhiều thay đổi, chồng chéo giữa các địa danh cổ thời Bắc thuộc. Từ thời Đinh − Lý cũng chỉ ghi chép đơn vị hành chính cao nhất là đạo hay lộ Quốc Oai. Tới thời Trần, tên hương Binh Hợp xuất hiện cùng với địa danh Đan Phượng, vốn thuộc châu Từ Liêm, lộ Đông Đô; cũng gọi là lộ Đại La Thành. Sang đầu thời Hậu Lê thì có ba lộ Quốc Oai Thượng, Trung, Hạ ở đạo Tây, sau gọi là thừa tuyên Quốc Oai. Từ năm 1469 bắt đầu có phủ Quốc Oai thuộc thừa tuyên Sơn Tây; sau đó đổi là xứ Sơn Tây rồi đến trấn Sơn Tây.

Hai cuốn Dư địa chí và Hồng Đức bản đồ thời kỳ này chỉ đề cập tới cấp phủ và huyện; nên chưa rõ khi nào hương Binh Hợp được chia làm hai tổng Thượng Hiệp và Hạ Hiệp. Nhưng theo Đại Việt sử ký toàn thư thì vào tháng 12 năm 1591, hai tổng này là nơi triều đình nhà Mạc triệu tập binh mã từ 4 trấn, 4 vệ và 5 phủ, tổng cộng tới hơn 10 vạn quân. Trong đó có cả phò mã Mạc Ngọc Liễn thống lĩnh đạo Tây và vua Mạc Mậu Hợp đích thân đốc chiến, nhưng cuối cùng họ Mạc vẫn thua trước chúa Trịnh Tùng ở trận Phấn Thượng. Còn theo thần phả đình Kim Giang, phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội thì một trận chiến khác cũng từng xảy ra tại vùng đất này giữa tướng Mạo Giáp Hoa và quân Chiêm Thành. Trước năm 1832, cả hai tổng đều thuộc huyện Đan Phượng, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây; sau đó mới chuyển về huyện Yên Sơn cùng phủ. Đất Tam Hiệp khi ấy thuộc tổng Thượng Hiệp, dưới cấp tổng có 04 xã: Thượng Hiệp (thôn Thượng, thôn Hòa, thôn Đại Điền), Khánh Hiệp (thôn Mỹ Giang, thôn Miếu), Thuấn Nhuế (thôn Nội, thôn Trung, thôn Ngoại) và Hiệp Lũng. Từ năm 1892, tổng Thượng Hiệp trực tiếp thuộc phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây.

### Thời hiện đại

Từ năm 1930, ở Tam Hiệp đã có đảng viên Hoàng Văn Năng đứng lên tổ chức phong trào học sinh, góp phần hình thành chi bộ cộng sản đầu tiên của tỉnh Sơn Tây. Tổng Thượng Hiệp sau đó trở thành nơi Xứ ủy Bắc Kỳ thường qua lại và hội họp. Trước cách mạng Tháng Tám, những hoạt động tuyên truyền đã diễn ra ở chợ Hiệp và tuần hành trên đê Quai Chè. Sau khi tổng khởi nghĩa thành công năm 1945, xã Tam Hiệp chính thức được thành lập với 05 thôn: Thượng Hiệp, Mỹ Giang, Hòa Thôn, Đại Điền và Hiệp Cát. Khi quay trở lại tái chiếm Việt Nam, Pháp đã cho thiết lập một đồn bốt ngay tại thôn Mỹ Giang. Dẫu vậy, dân quân du kích xã vẫn bí mật hoạt động với 120 người, trong đó có 15 cảm tử quân. Trải qua 20 trận đánh lớn và hàng trăm trận đánh nhỏ, lực lượng vũ trang xã đã thiết lập những trận địa lôi phá cầu Bin trên sông Đáy, tiêu diệt 535 quân địch, bắt sống 20 người, gọi hàng 45 người, phá 6 xe quân sự và thu giữ nhiều vũ khí. Tổng kết cuộc kháng chiến chống Pháp, Tam Hiệp có 97 quân nhân, 270 dân công hỏa tuyến, chi viện 9 tấn gạo cho bộ đội và được tặng thưởng nhiều huân chương cùng danh hiệu xã Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ và sau đó là hai cuộc chiến tranh biên giới, nhiều thế hệ thanh niên Tam Hiệp đã tiếp tục lên đường chiến đấu. Đồng thời, địa bàn xã cũng trở thành nơi sơ tán và đóng quân của một số đơn vị như Thông tấn xã Việt Nam. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, toàn xã Tam Hiệp có tổng cộng 22 mẹ Việt Nam anh hùng, 164 liệt sỹ, 72 thương binh và 26 bệnh binh. Tới những năm tháng thời bình cuối thế kỷ XX, một vụ sập nhà nguyện đã bất ngờ xảy ra tại thôn Mỹ Giang. Trận mưa bão lớn vào mùa hè năm 1998 đã khiến công trình này sụp đổ trong lúc các giáo dân đang hành lễ. Hậu quả là 08 người đã thiệt mạng và nhiều người khác bị thương. Cuối năm 2007, một vụ đột kích xới bạc tại khu vực Trại Ổi (bên kia đê sông Đáy) cũng khiến 05 người bị chết đuối và bắt giữ 56 người khác. Vụ tai nạn máy bay quân sự ở Khánh Hòa năm 2019 cũng khiến một phi công Tam Hiệp hy sinh. Anh đã được truy thăng quân hàm và đưa về an táng tại nghĩa trang liệt sĩ quê nhà.

Tên gọi
-------

**Tam Hiệp** là tên gọi khi hợp nhất ba xã Thượng Hiệp, Khánh Hiệp và Hiệp Lũng của tổng Thượng Hiệp vào năm 1945. Vùng đất này có tên cổ xưa là **Binh Hợp** hay **Binh Hiệp** (兵合: nơi tụ hợp binh sĩ) ít nhất từ thời vua Lý Huệ Tông đến nay đã hơn 800 năm. Trong khi đó, dân gian thường gọi nơi đây là **Kẻ Hiệp** (協: hòa hợp, giúp đỡ). Tục ngữ cũng có câu *"động Mỹ Giang, cả làng vây chặt"* cho thấy tinh thần đoàn kết của người dân ở đây, khi có trộm cướp thì tất cả đều cùng vây bắt. Còn sách Đồng Khánh địa dư chí có lời bình rằng *"các xã Hiệp Lũng, Khánh Hiệp... tập tục chuộng vũ dũng*" (tức chuộng võ, ưa sức mạnh, ngược với chuộng văn nhã). 

Với các thôn trong xã ngày nay thì Hiệp Cát (吉: tốt đẹp) trước đây có tên là Hiệp Lũng hoặc Đăng Lũng; còn Hòa Thôn (和: hòa hợp) có tên cũ là thôn Đáo. Hai thôn Mỹ Giang (美江: sông đẹp) và Đại Điền (大田: ruộng to) xưa cũng gọi theo tên Nôm là thôn Sông và thôn Ruộng. Tới năm 1821, các quan ở Bộ Hộ đã dâng biểu kiến nghị vua Minh Mạng sửa cùng với nhiều làng khác vì tên xen lẫn chữ quốc âm hoặc tên không đẹp. Riêng tên Thượng Hiệp (上: thôn trên) đến nay vẫn còn dùng, trong khi tên Khánh Hiệp không được sử dụng nữa.

Hành chính
----------

Lịch sử thay đổi hành chính xã Tam Hiệp| Năm | 1945 | 1965 | 1975 | 1978 | 1979 | 1991 | 2008 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Xã | Tam Hiệp |
| Huyện | Quốc Oai | Phúc Thọ |
| Tỉnh/thành phố | Sơn Tây | Hà Tây | Hà Sơn Bình | Hà Nội | Hà Tây | Hà Nội |

Kể từ khi thành lập, xã Tam Hiệp đã trải qua nhiều lần thay đổi hành chính cấp huyện và cấp tỉnh/thành phố. Các thôn trong xã cũng có sự điều chỉnh, từ 05 thôn có tên được chia thành 08 thôn theo số thứ tự. Trong đó, trụ sở ủy ban nhân dân xã nằm ở thôn 3. Năm 2022, toàn xã có 3.372 hộ và dân số 12.509 người.

Kinh tế
-------

Vị trí bên sông Đáy và quốc lộ 32 chạy qua đã tạo thuận lợi cho xã phát triển giao thương. Bên cạnh chợ Hiệp họp các phiên 3, 5, 8, 10, 13, 15, 18, 20, 23, 25, 28, 30 thì xã còn có chợ cóc, chợ tạm. Từ Tam Hiệp, các mặt hàng được buôn đến chợ Đồng Xuân rồi đi khắp các tỉnh. Dân gian cũng có câu *"khôn kẻ Ngái không bằng dại kẻ Hiệp"* hàm ý nói người dân Tam Hiệp thường khôn khéo và nhạy bén trong làm ăn. Theo *Sơn Tây tỉnh địa chí* thì tại đây từng có nghề quay tơ ở Hiệp Cát, Đại Điền và trồng cà ở Hòa Thôn. Còn cuốn *Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ: nghiên cứu địa lý nhân văn* của Pierre Gourou (xuất bản lần đầu năm 1936) cho biết làng Hiệp Cát và làng Phú Nhi là hai làng có nhiều người kéo xe nhất tỉnh Sơn Tây. Trong khi đó, làng Hòa Thôn có thêm nghề hớt và bán cá bột, còn làng Đại Điền được xếp vào nhóm làng đặc biệt quan trọng trong nghề làm bánh. Tới năm 1964, xí nghiệp đường − giấy − rượu của tỉnh cũng được xây dựng tại đây, tạo thêm nhiều công ăn việc làm cho người dân trong xã. Giai đoạn 1976−1983, nhân dân Tam Hiệp cũng tích cực lao động sản xuất nông nghiệp và trở thành một trong 35 hợp tác xã của thành phố có năng suất lúa vượt 8 tấn/ha.

### Nghề may

Mẫu khỉ bông đạt 4 sao OCOP ở xãMột xưởng cắt nhỏ ở Tam Hiệp
Nghề may ở Tam Hiệp đã manh nha từ những năm bao cấp. Để cải thiện đời sống khó khăn khi ấy, người dân ở đây đã âm thầm thu mua vải vụn từ các xí nghiệp về rồi chắp vá và khâu tay những mặt hàng như yếm dãi trẻ con, dây dải rút quần, xu chiêng (áo ngực), mũ biên phòng... rồi lén đem đi bán. Kể từ sau Đổi Mới, họ đã chuyển qua làm gia công cho các cơ sở may mặc ở Cổ Nhuế, Từ Liêm rồi dần vươn lên làm chủ. Đến năm 1997, tại xã lại có thêm nhóm sản phẩm thú nhồi bông của cơ sở Hoa Thái. Bước sang thế kỷ XXI, các mặt hàng ở đây ngày càng đa dạng hơn, đủ cả quần áo trẻ em tới người lớn, đồ bảo hộ hay chăn nệm... Các thành phẩm làm ra không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn xuất khẩu đi Trung Quốc, Lào, Campuchia; tạo việc làm cho hàng nghìn nhân công trong xã và các huyện lân cận.

Nơi đây được xem là một trong những làng nghề trẻ nhất của tỉnh Hà Tây cũ và hơn 50 hộ tại xã đã có xe tải để phục vụ giao thương từ năm 2008. Đến năm 2013, Làng nghề may Thượng Hiệp đã được thành phố Hà Nội xếp vào nhóm 17 làng nghề kết hợp du lịch. Đồng thời, các xưởng may cũng được nhân rộng ở tất cả các làng còn lại trong xã, đi cùng với đó là đủ loại dịch vụ: in ấn, thêu thùa, giặt là, vận tải, bán buôn bán lẻ, bán online... Nhờ đó, Tam Hiệp đã trở thành tấm gương điển hình và là một trong những xã phát triển bậc nhất của huyện Phúc Thọ.

Năm 2014, nghề may Tam Hiệp đạt doanh thu 300 tỷ đồng, đóng góp vào 90% cơ cấu thu ngân sách của xã. Thu nhập bình quân lúc này là 30 triệu đồng/người/năm và tỷ lệ hộ nghèo là 1,8%. Năm 2015, tổng giá trị sản xuất của xã đạt 396,5 tỷ đồng và mức thu nhập tăng lên 35 triệu đồng/người/năm. Năm 2018, toàn xã có 50 doanh nghiệp, 650 hộ sản xuất công nghiệp − tiểu thủ công nghiệp, 572 hộ thương mại − dịch vụ với thu nhập bình quân đầu người đạt 48 triệu đồng/năm. Đến năm 2019, số hộ nghèo giảm còn 1,05% và thu nhập trung bình ở mức 50 triệu đồng/người/năm. Năm 2020, tổng giá trị sản xuất toàn xã là 810 tỷ đồng, thu nhập bình quân đạt 57 triệu đồng/người/năm. Năm 2021, xã cán mốc 1.017,3 tỷ đồng và riêng nghề may đóng góp khoảng 800−900 tỷ đồng. Người dân Tam Hiệp lúc này có thu nhập bình quân 63 triệu đồng/năm và chỉ còn 3 hộ nghèo (chiếm 0,08%). Đến tháng 9 năm 2023, toàn xã có gần 1.600 cơ sở sản xuất kinh doanh và thu nhập bình quân của người dân ở vào khoảng 76,8 triệu đồng/năm.

Tuy nhiên, làng nghề phát triển cũng đi kèm với lượng rác thải lên tới 10 tấn mỗi ngày vào năm 2016, trong đó chủ yếu là vải vụn. Năm 2018, dù đã ký hợp đồng thu gom nhưng xã vẫn bị quá tải. Rác chất đống tại các bãi tập kết, tràn ra đường và vương vãi khắp ruộng khiến người dân ở đây phải châm lửa đốt bớt, gây ô nhiễm lớn. Theo công bố của Ủy ban nhân dân thành phố năm 2023, làng nghề may thôn Thượng Hiệp đang hoạt động mạnh và có hệ thống thu gom nước thải nhưng vẫn ở trong tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Ngoài ra, ở Tam Hiệp vẫn còn một bộ phận làm hàng giả, nhái các thương hiệu nổi tiếng thế giới. Vậy nhưng các tiểu thương vẫn đến đây thu mua vì giá rẻ, mẫu mã và màu sắc bắt mắt. Do đó, vấn đề vẫn chưa thể giải quyết triệt để dù một vài chủ xưởng đã bị truy tố.

### Các nghề khác

Cà dầm tương Hòa ThônBánh hòn làng Đại Điền
Với nghề sản xuất và chế biến thực phẩm, xã có hai nhãn hiệu tập thể được công nhận là tương nếp và cà dầm tương Tam Hiệp. Giống cà ở Hòa Thôn xưa đã được đánh giá có cùi dày, ít hạt, ăn ngon và giòn. Trải qua quá trình chọn lựa kỹ càng và rửa sạch, cà bát được ướp muối 20 ngày rồi ép bỏ nước, lại ngâm tương thêm một năm mới hoàn thành. Về phần tương cũng được ủ kỹ từ gạo nếp và bột ngô theo cách gia truyền; nên khi ăn cà có vị mặn nhưng nuốt vào lại thấy ngọt hậu. Bởi sự công phu đó, một quả cà có giá bán lên tới 50.000 đồng, thậm chí 300.000 đồng với quả to. Biết bao thế hệ người Việt Nam đều thuộc lòng câu ca dao *"Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương"* nhưng chưa một lần tận mắt thấy món ăn này. Bởi vậy, tuy dân dã nhưng cà dầm tương đã trở thành đặc sản được đem đi biếu tặng, thậm chí Việt kiều cũng về nước tìm mua. Tuy nhiên, mỗi năm cà chỉ ra một vụ và mỗi gia đình sản xuất được khoảng 1,5−2 tấn thành phẩm, thu về hơn 100 triệu đồng.

Bênh cạnh đó, làng Đại Điền lại có nghề bánh trái từ lâu và là một trong 10 làng làm bánh quan trọng ở Bắc Kỳ. Người dân nơi này làm bán đủ món truyền thống như bánh lượt, bánh rợm, bánh tẻ, bánh hòn... và ngon hơn cả là món *"bánh đúc làng Điền, góp tiền mà mua*". Đây vốn là một thức quà dân dã và đâu đâu cũng có thể tìm thấy, nhưng đặc sản của làng Điền lại mang hương vị riêng không thể lẫn. Những mẹt bánh trắng mịn, thanh mát và thơm dẻo; dù có giá cao hơn các nơi khác vẫn luôn đắt hàng vì "tiền nào của nấy".

Bên cạnh các nghề tiểu thủ công nghiệp trên thì ở Tam Hiệp vẫn có một bộ phận làm nông nghiệp. Tính đến năm 2022, vùng Tam Hiệp − Tam Thuấn − Hiệp Thuận có tổng cộng 113 ha chuyên canh hoa và cây cảnh. Trong khi đó, tổng diện tích trồng bưởi và ổi của khu vực Tam Hiệp − Ngọc Tảo − Phụng Thượng đạt 83 ha. Còn lại ở xã cũng trồng lúa nhưng một phần diện tích đã được chuyển đổi thành dự án cụm công nghiệp. Với chăn nuôi, các xã Tam Hiệp, Ngọc Tảo và Thượng Cốc có tổng cộng 125 ha dành cho thủy sản. Bên cạnh đó, xã cũng có đàn lợn 3.920 con và đàn gia cầm 16.025 con. Khu chuồng trại chăn nuôi ở xã được quy hoạch tập trung trên diện tích 49,4 ha; còn điểm giết mổ gia súc gia cầm rộng 0,5 ha. Từ năm 2013, mỗi ngày tại khu vực này đã xử lý khoảng 3 tấn thịt lợn và 1,5 tấn gia cầm. Năm 2015, nông nghiệp đóng góp 9,4% tổng giá trị sản xuất của xã, nhưng đến năm 2020 chỉ còn 5% và năm 2021 là 4,7%.

Hạ tầng
-------

Tam Hiệp được công nhận là xã nông thôn mới năm 2014 với hệ thống điện, đường, trường, trạm đồng bộ. Giao thông đến xã khá thuận tiện với các tuyến xe buýt 20A (Cầu Giấy − Sơn Tây), 92 (Nhổn − Phú Sơn), 70A (Mỹ Đình − Trung Hà), 70B (Mỹ Đình − Phú Cường) và nhiều tuyến xe khách chạy qua quốc lộ 32. Từ năm 2022, xã đã xây dựng thêm một trường tiểu học Tam Hiệp B và khánh thành trung tâm văn hóa thể thao. Tháng 9 năm 2023, chương trình *Hà Nội đẹp và chưa đẹp* trên kênh truyền hình H1 cũng từng đưa tin về những thay đổi tích cực ở xã. Theo đó, nhân dân làng Đại Điền đã cùng nhau đóng góp và cải tạo ao trung tâm thành công viên cây xanh; trong khi thôn Mỹ Giang giữ ngõ xóm sạch đẹp và tô điểm thêm cho những bức tường sinh động. Ngoài ra, dự án cụm công nghiệp Nam Phúc Thọ rộng 41,7 ha ở địa bàn hai xã Tam Hiệp và Ngọc Tảo cũng đã được lập đề án. Còn cụm công nghiệp Tam Hiệp rộng 20,99 ha đã chính thức khởi công vào ngày 19 tháng 1 năm 2024. Công trình này có tổng mức đầu tư khoảng 454 tỷ đồng và được kỳ vọng sẽ tạo động lực phát triển kinh tế cho xã, đồng thời giảm tải ô nhiễm môi trường làng nghề.

Bên cạnh đó, Tam Hiệp cũng có nhiều khu đất ở đấu giá và một phần diện tích thuộc dự án Vườn sinh thái Cẩm Đình − Hiệp Thuận. Dẫu vậy, dự án này trải dài khắp 10 xã, rộng tới 230,53 ha và đã chậm tiến độ 15 năm (2008−2023). Tại đây cũng xảy ra sai phạm ảnh hưởng đến môi trường nhưng vẫn chưa bị xử lý vì nằm ở khu vực giáp ranh, mà thực chất là "vùng cấm". Bao bọc phía bên ngoài dự án là tuyến đê sông Đáy, nơi từng có con đường bích họa dài nhất Thủ đô vào năm 2020. Công trình này nằm trên địa bàn hai xã Tam Hiệp và Tam Thuấn, thể hiện nhiều nét đặc trưng văn hóa và lịch sử của làng quê. Vậy nhưng dự án đã xuống cấp trầm trọng chỉ sau ba năm, do không được quan tâm bảo trì và một bộ phận người dân đổ trộm rác. Còn trong trung tâm xã, hàng chục ngàn mét vuông đất nông nghiệp cũng bị san lấp, lấn chiếm trái phép nhưng chính quyền chưa giải quyết một cách minh bạch. Thêm vào đó là khu vực nhà máy đường − giấy − rượu (nay đã đổi tên là cồn − giấy − rượu) thực chất không còn sản xuất nữa mà đem đất đi cho thuê. Chẳng những vi phạm an toàn lưới điện, xả thải gây ô nhiễm môi trường mà đơn vị này còn thách thức, từ chối tiếp lãnh đạo xã và cơ quan báo chí.

Ngoài ra, nước sạch cũng là một vấn đề gây nhức nhối ở xã Tam Hiệp. Tháng 10 năm 2023, kênh truyền hình VTC14 đã đăng tải phóng sự *Thực hư nước bẩn giá cao?* cho thấy nước ở đây có nhiều cặn bẩn. Không những vậy, nhà máy cung cấp nước cho cả xã chỉ nằm cách nghĩa trang gần 700m, trong khi quy định tối thiểu là 1.500m. Kết quả kiểm định của Trung tâm kiểm soát bệnh tật Hà Nội vào một tháng sau đó vẫn cho thấy cả 3/3 mẫu nước ở đây đều không đạt tiêu chuẩn. Đơn vị này đã khuyến cáo người dân Tam Hiệp không sử dụng nước cho mục đích ăn uống nên các hộ dân ở đây vẫn phải dùng cả nước giếng khoan.

Văn hóa
-------

### Sinh hoạt

Xã Tam Hiệp xưa cũng giống như bao làng xã khác, đều có các hương ước và tục lệ cổ. Đến nay, các bản ghi chép ấy vẫn có thể tìm thấy được như: Thượng Hiệp (32 trang, gồm 9 điều, 25 lệ), Mỹ Giang (44 trang, gồm 1 văn khoán và 38 lệ), Đại Điền (44 trang, gồm 37 điều, 25 lệ), Miếu Thôn (66 trang, gồm 12 điều, 18 khoản và 1 lệ), Hiệp Cát (194 trang, gồm 56 điều, 19 khoản thỏa thuận, 142 lệ, 3 giao ước và 5 giao từ). Đa phần các quy ước này vẫn tiếp tục được thực thi, nhất là trong các lễ nghi và việc làng. Nhưng đồng thời, người dân trong xã cũng đã thay đổi một số tập quán cũ để thực hiện theo nếp sống mới. Năm 2019, xã Tam Hiệp đã có 4 làng văn hóa và 90% số hộ đạt tiêu chuẩn "gia đình văn hóa". Phần lớn các đám cưới ở đây được tổ chức trang trọng và gọn nhẹ; trong khi nhiều đám tang đã chuyển sang hỏa táng thay vì địa táng rồi cải táng như trước. Tỷ lệ hỏa táng ở xã đã tăng từ 47,45% năm 2018 lên 63,3% năm 2019 và tới năm 2023 đạt trên 90%.

Theo thống kê năm 2019, phong trào thể dục thể thao ở Tam Hiệp cũng phổ biến với 39,3% dân cư trong xã tham gia thường xuyên. Bên cạnh các câu lạc bộ bóng chuyền hơi, cầu lông hay dân vũ... thì bóng đá là môn có truyền thống lâu đời hơn cả. Các giải đấu thường được tổ chức vào mùa xuân và trận chung kết sẽ diễn ra cùng với dịp lễ hội truyền thống của địa phương vào tháng 3 âm lịch hàng năm. Trong những ngày hội, ngoài các hoạt động tế lễ và rước kiệu còn có các trò chơi dân gian như: đi cầu khỉ, bịt mắt bắt dê, chọi gà, kéo co... Bên cạnh đó, ở Tam Hiệp cũng có một câu lạc bộ Lân Sư Rồng hoạt động lâu năm, không chỉ trình diễn quanh xã mà còn tham gia phục vụ Lễ giỗ Tổ Hùng Vương tại Đền Hùng. Ngoài ra, xã còn có câu lạc bộ thơ Hương Quê thành lập từ năm 1992, đã xuất bản gần 10 tập thơ và từng được giới thiệu trên sóng Đài tiếng nói Việt Nam.

### Di tích

Nằm ở vùng đất Xứ Đoài với bề dày lịch sử nên xã Tam Hiệp cũng có nhiều công trình tôn giáo và tín ngưỡng. Toàn xã có 10 chùa thờ Phật, 07 đình thờ Thành hoàng, 02 quán, 01 đền và 01 nhà nguyện Thiên Chúa giáo. Trong số đó có 06 di tích quốc gia gồm: chùa Thiệu Long, đình Mỹ Giang, chùa Kim Hoa, đình Thượng Hiệp, quán Ngự và chùa Ba Giai. Ngoài ra, xã cũng có 02 di tích cấp tỉnh là đình Hòa Thôn và chùa Hòa Thôn.

Ngôi chùa cổ nhất ở Tam Hiệp là chùa Thiệu Long, còn gọi là chùa Miếu do nằm ở thôn Miếu. Trong chùa có bia *"Thiệu Long tự bi"* dựng vào năm đầu tiên của triều Trần với kích thước 1,35x0,8m và được đặt trên lưng rùa. Tấm bia cho biết lịch sử chùa có từ năm 1226 do ngài Đỗ Năng Tế khởi dựng. Qua thời gian, chùa đã được trùng tu nhiều lần và gồm các công trình kiến trúc dạng chữ đinh (丁) như: 5 gian tiền đường nối với 3 gian thượng điện, nhà Tổ gồm 5 gian tiền tế và 3 gian hậu cung... Trong chùa cũng còn bảo lưu các hiện vật như: 35 pho tượng tròn thời Lê − Nguyễn, 06 tấm bia, 01 quả chuông thời Nguyễn và 04 đôi lọ lục bình thời Thanh... Một ngôi chùa lớn khác ở Tam Hiệp là chùa Kim Hoa, còn gọi là chùa Tổng nghĩa là chùa chung của cả tổng Thượng Hiệp xưa. Trong chùa có bia *"Tôn tạo Kim Hoa tự bi*" khắc năm 1579 cho biết chùa đã có từ trước và được người dân trong tổng trùng tu năm 1578. Dựa vào bệ đá hoa sen kích thước 3x1,7x1,3m tại đây có thể thấy chùa đã tồn tại từ thời Trần. Khuôn viên nơi này gồm 5 gian tiền đường, 3 gian thượng điện, 5 gian nhà Tổ và có cả khu tháp mộ. Các bảo vật còn lưu giữ trong chùa bao gồm: 08 tấm bia đá, 01 quả chuông thời Tây Sơn và 20 pho tượng gỗ chủ yếu từ thời Lê trung hưng.

Còn xét về đình làng thì đình Mỹ Giang có thể xem là công trình tiêu biểu của xã. Ngôi đình được xây dựng giữa làng và nhìn về hướng nam. Trong đình thờ Thành hoàng làng Đỗ Năng Tế cùng ba bà phi là Cẩn Nương, Đặng phu nhân và Lý phu nhân. Tổng thể đình có hình chữ công (工) gồm: đại bái 3 gian 2 dĩ, trung đường 5 gian và hậu cung trạm trổ cầu kỳ. Tại đình vẫn còn lưu giữ được 01 cuốn thần phả, 09 đạo sắc phong thời Lê − Nguyễn, 05 tấm bia đá và các bộ long ngai. Trong khi đó, đình Thượng Hiệp đã từng bị phá hủy trong kháng chiến và dựng lại năm 1948 nên mang nhiều nét kiến trúc thời Nguyễn. Đình thờ thánh Tam Giang Bạch Hạc triều Hùng Vương ở 4 gian hậu cung nằm tách biệt riêng phía sau. Còn từ ngoài vào đình là tòa đại bái và hai bên có hai dãy nhà dải vũ, mỗi dãy dựng 5 gian.

Ngoài ra, ở Tam Hiệp cũng có một di tích quốc gia khác thờ thánh Tam Giang Bạch Hạc là quán Ngự của thôn Hiệp Cát. Quán nằm dưới gốc cây đa cổ thụ vài trăm năm tuổi ở ngay đường trục chính của xã. Kiến trúc quán theo kiểu chữ đinh (丁), gồm tiền tế 1 gian 2 chái nối với 3 gian hậu cung. Trong quán cũng còn những di vật chạm khắc mang phong cách thời Lê − Nguyễn. Bên cạnh đó, một quán khác ở thôn Mỹ Giang gọi là quán Dậm (tức lăng mộ ông Đỗ Năng Tế) lại được cho là có loài cua đặc sản, từng được xếp vào hạng Sơn Tây tứ quý (hay Sơn Tây tứ dị) chỉ dùng để tiến vua. Thậm chí còn có thuyết cho rằng quân lính của Đỗ Tướng Công sau khi hy sinh tại đây đã hóa thành loài cua này để đời đời được hầu hạ bên chủ tướng. Là một trong bốn sản vật hiếm có của Xứ Đoài xưa, vậy nhưng từ giữa thế kỷ XX đến nay đã không còn ai trông thấy loài cua kỳ bành Khánh Hiệp nữa.

### Danh nhân

Về chính trị và quân sự, Tam Hiệp xưa có vị tướng Đỗ Năng Tế có công với nhà Trần và được ban ấp thang mộc. Ông được biết đến nhiều hơn qua thần phả, trở thành thầy của Hai Bà Trưng và được đặt tên cho hai con đường: một ở quận Bình Tân, thành phố Hồ Chí Minh và một ở quận Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng. Còn tại quê nhà, ông cùng ba người vợ được thờ ở đình Mỹ Giang. Tại làng cũng có lăng mộ ông và thờ cả hai con gái của ông. Tới thời hiện đại, xã Tam Hiệp cũng có những cá nhân tiêu biểu như:

* Thiếu tướng Trần Kinh Chi (1927−2018) từng là Tư lệnh kiêm Chính ủy Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.
* Ông Đào Văn Bình (sinh năm 1956), nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban TW Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và là Đại biểu Quốc hội khóa XIII.
* Trung tướng Lê Hiền Vân (sinh năm 1960) nguyên Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, cũng là Đại biểu Quốc hội khóa XIII.
* PGS.TS Đỗ Cảnh Dương (sinh năm 1960), nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam.

Về khoa cử, đất Khánh Hiệp xưa có hai vị tiến sĩ đại khoa triều Lê còn tên trên bia Văn miếu Quốc tử giám là Nguyễn Đạo Hưng (đỗ năm 1493) và Nguyễn Doãn Tuy (có tên khác là Nguyễn Khắc Tuy, đỗ năm 1514). Tới triều Nguyễn, xã có tổng cộng 05 vị đỗ trung khoa gồm: Đào Duy Phác (đỗ năm 1831), Nguyễn Ngọc Dịch (đỗ năm 1841), Đỗ Văn Huyên (đỗ năm 1864), Trần Thông (đỗ năm 1891) và Trần Dụng Đoan (đỗ năm 1915). Ngoài ra, tác giả Nguyễn Khắc Trạch (đỗ năm 1861) tuy ghi quê quán (theo cha) ở Thuấn Nhuế, nhưng qua các bài thơ lại cho biết bản thân vốn sinh ra và lớn lên ở thôn Thượng (quê mẹ) suốt 35 năm. Tới thời hiện đại, chủ nhiệm câu lạc bộ thơ Hương Quê của xã là ông Trần Huy Thành (sinh năm 1943) cũng được nhận danh hiệu Nhà giáo ưu tú. Bên cạnh đó, một vài học giả nữ quê Tam Hiệp có thể kể đến như: PGS.TS luật học Nguyễn Thị Xuân Sơn (sinh năm 1979) hay PGS.TS toán học Nguyễn Thị Kim Sơn (sinh năm 1980)...

Về nghệ thuật, Tam Hiệp là quê ngoại, cũng là nơi sinh ra và lớn lên của nhạc sĩ Lê Việt Hòa (1935−2014). Ông được truy tặng Giải thưởng nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2017 nhờ những ca khúc như: *Gửi em chiếc nón bài thơ, Nhớ Xứ Đoài,* *Gửi sông La*... Bên cạnh đó, Tam Hiệp cũng là quê hương của hai anh em nghệ sĩ Trần Hiếu (sinh năm 1936) và Trần Tiến (sinh năm 1947). Ông Trần Hiếu là ca sĩ sở hữu giọng nam trầm ít ỏi ở Việt Nam. Ông cũng tham gia nhiều vở kịch, giảng dạy tại nhạc viện và được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân năm 1997. Còn em trai ông là nhạc sĩ có nhiều sáng tác về quê hương đất nước, cổ động cho tinh thần đổi mới hay dân gian đương đại. Nhạc sĩ Trần Tiến đã nhận Giải thưởng nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007 và có những ca khúc tiêu biểu như *Giai điệu Tổ quốc hay Vết chân tròn trên cát...* Ngoài ra, ông cũng có một sáng tác mang tên *Quê nhà* − tuy không nhắc trực tiếp tới hai chữ "Tam Hiệp", nhưng thoạt nghe ai cũng biết đó là miền *"Xứ Đoài xa vắng"*. Ông cũng từng bộc bạch rằng *"Chẳng bao giờ anh hát nổi bài ca anh viết về quê mình. Cứ hát lại khóc"...*

Tham khảo
---------

### Ghi chú

1. ↑  Huyện Phúc Thọ và huyện Quốc Oai được cho là thuộc Mê Linh; còn huyện Đan Phượng được cho là thuộc Chu Diên. Xã Tam Hiệp từng thuộc cả Đan Phượng, Quốc Oai và nay là Phúc Thọ.
2. ↑  Sách Đất nước Việt Nam qua các đời của học giả Đào Duy Anh có ước chừng các địa danh thời Bắc thuộc. Do bài viết về xã có diện tích nhỏ và không chắc chắn nên không đề cập.
3. ↑  Châu Từ Liêm gồm 02 huyện Đan Phượng và Thạch Thất. Xã Tam Hiệp từng thuộc Đan Phượng và ngày nay vẫn giáp hai huyện này: Thạch Thất ở phía tây, Đan Phượng ở phía đông.
4. ↑  Sách Đồng Khánh địa dư chí và các tư liệu tại Viện Hán Nôm đều sử dụng chữ 協. Còn cuốn Sơn Tây tỉnh địa chí viết năm 1941 dùng chữ 叶, tuy vẫn cùng ý nghĩa nhưng chưa rõ dựa vào đâu. Các tên chữ Hán còn lại đều giống nhau giữa các tài liệu.

### Chú thích

1. 1 2  Viện Khảo cổ học 1983, tr. 75-76.
2. 1 2  Mai Dung (15 tháng 9 năm 2022). "Giới thiệu về đặc điểm tình hình xã Tam Hiệp". *Cổng thông tin xã Tam Hiệp*. Bản gốc lưu trữ ngày 13 tháng 1 năm 2024.
3. ↑  "Khái quát lịch sử làng xã dân cư". *Trang thông tin xã Canh Nậu*. 26 tháng 12 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 30 tháng 3 năm 2024.
4. ↑  Lưu Thị Phượng. "Tăng cường tuyên truyền pháp luật bảo vệ công trình thủy lợi". *Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thành phố Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 2 năm 2024.
5. ↑  Phạm Xuân Độ 1941, tr. 87-88.
6. 1 2 3  Nguyễn Lâm (22 tháng 4 năm 2022). "Chính phủ đồng ý chuyển 39,51 ha đất lúa thực hiện dự án cụm công nghiệp Nam Phúc Thọ, Hà Nội". *Tạp chí Việt Nam hội nhập*. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 8 năm 2022.
7. ↑  Nguyễn Văn Niệm và đồng nghiệp 2021, tr. 199-211.
8. ↑  "Vị trí, điều kiện tự nhiên". *Cổng thông tin nông nghiệp huyện Phúc Thọ*. Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 2 năm 2024.
9. ↑  Nguyễn Vinh Phúc 2005, tr. 23.
10. 1 2  Lưu Thế Yên (3 tháng 11 năm 2020). "Đỗ Năng Tế". *Tạp chí Người Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 2 năm 2024.
11. 1 2 3  Trường Phong & Nguyễn Du 2011, tr. 79-86.
12. ↑  Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 155.
13. ↑  Trần Quốc Vượng (dịch) 2005, tr. 194.
14. ↑  John K. Whitmore & K. W. Taylor 2018, tr. 55.
15. 1 2  Phạm Văn Ánh 2012, tr. 45-60.
16. ↑  Nguyễn Vinh Phúc 2005, tr. 18.
17. ↑  Phương Anh (6 tháng 2 năm 2023). "Đền Hát Môn". *Tạp chí Người Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 3 năm 2024.
18. ↑  Đào Duy Anh 2005, tr. 119.
19. ↑  Đào Duy Anh 2005, tr. 133.
20. ↑  Quốc sử quán 2003, tr. 903.
21. ↑  Nguyễn Trãi 1960, tr. 28.
22. ↑  Quốc sử quán 1962, tr. 22-23.
23. ↑  Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 630-631.
24. ↑  Viện Khoa học Xã hội Việt Nam 2004, tr. 126-127.
25. 1 2  Quốc sử quán 2003, tr. 919-920.
26. ↑  Nguyễn Tá Nhí, Đặng Văn Tu & Đinh Khắc Thuần 2011, tr. 18.
27. ↑  Phạm Xuân Độ 1941, tr. 224.
28. ↑  Ban tuyên giáo thành ủy Hà Nội 2020, tr. 24.
29. ↑  Phạm Thị Kim Thanh (13 tháng 8 năm 2019). "Xây dựng an toàn khu trên địa bàn Hà Nội, góp phần vào thắng lợi của Cách mạng tháng Tám (Phần 2 và hết)". *Bảo tàng Lịch sử Quốc gia*. Lưu trữ bản gốc ngày 6 tháng 8 năm 2020.
30. ↑  Trần Huy Liệu 1960, tr. 354-355.
31. 1 2 3 4 5  "Giới thiệu về xã Tam Hiệp". *Cổng thông tin huyện Phúc Thọ*. 5 tháng 1 năm 2017. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 10 năm 2023.
32. ↑  Tô Hoài 2001, tr. 117.
33. ↑  Quân đội nhân dân Việt Nam 1996, tr. 230-231.
34. ↑  Bộ chỉ huy quân sự Hà Tây 1998, tr. 184.
35. ↑  Nguyễn Trung Tiến (22 tháng 10 năm 2020). "Ký ức bộ quân phục và đường tới vinh quang". *Thông tấn xã Việt Nam*. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 1 năm 2021.
36. ↑  Minh Quang (15 tháng 12 năm 2007). "5 người chết dưới sông trong vụ phá ổ bạc Hà Tây". *Tuổi Trẻ*. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 2 năm 2024.
37. ↑  Thành Nam (15 tháng 6 năm 2019). "Bộ Quốc phòng thăng quân hàm 2 phi công hy sinh trong vụ máy bay rơi". *VietNamNet*. Lưu trữ bản gốc ngày 1 tháng 2 năm 2023.
38. ↑  Phạm Thị Thoa 1990, tr. 42-43.
39. 1 2 3  Vương Tâm (10 tháng 9 năm 2020). "Kẻ Hiệp bên sông Đáy". *Công An Nhân Dân*. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 2 năm 2024.
40. ↑  Quốc sử quán 2003, tr. 975.
41. 1 2  "Tài liệu AF.a6/46". *Viện Nghiên cứu Hán Nôm*. Lưu trữ bản gốc ngày 21 tháng 2 năm 2024.
42. 1 2  "Tài liệu AF.a6/45". *Viện Nghiên cứu Hán Nôm*. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 3 năm 2024.
43. ↑  Nguyễn Xuân Kính & Phan Lan Hương 2014, tr. 236.
44. ↑  Trần Nghĩa 2002, tr. 203.
45. ↑  Nguyễn Tá Nhí 1999, tr. 58.
46. 1 2  Đông Xuyên (27 tháng 10 năm 2013). "Thực hư loài cua hoàng đế Khánh Hiệp". *Lao Động*. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 2 năm 2024.
47. 1 2  Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội 2013, tr. 32.
48. ↑  Ủy ban thường vụ Quốc hội 1965.
49. ↑  Quốc hội 1975.
50. ↑  Quốc hội 1978.
51. ↑  Hội đồng chính phủ 1979.
52. ↑  Quốc hội 1991.
53. ↑  Quốc hội 2008.
54. ↑  Phạm Xuân Độ 1941, tr. 127.
55. 1 2  Hoàng Thoàn (26 tháng 10 năm 2023). "Giám sát tình hình, kết quả thực hiện Nghị quyết 25 của HĐND Thành phố về phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn 2 xã Tam Hiệp – Phụng Thượng". *Cổng thông tin xã Tam Hiệp*. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 2 năm 2024.
56. ↑  Nguyễn Xuân Kính & Phan Lan Hương 2014, tr. 270.
57. ↑  Phạm Xuân Độ 1941, tr. 122.
58. 1 2  Phạm Xuân Độ 1941, tr. 95.
59. ↑  Pierre Gourou 2015, tr. 578.
60. ↑  Pierre Gourou 2015, tr. 504-505.
61. 1 2  Pierre Gourou 2015, tr. 554.
62. ↑  Nguyễn Tá Nhí, Đặng Văn Tu & Đinh Khắc Thuần 2011, tr. 543.
63. ↑  Sở Văn hóa Thông tin Hà Nội 1984, tr. 56-75.
64. ↑  Cao Sơn (10 tháng 6 năm 2009). "Quần áo làng Hiệp". *Văn nghệ Đà Nẵng*. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 3 năm 2024.
65. ↑  Thảo Vy, Trịnh Văn Bộ (20 tháng 9 năm 2015). "Thú nhồi bông Tam Hiệp". *Thông tấn xã Việt Nam*. Lưu trữ bản gốc ngày 19 tháng 2 năm 2024.
66. ↑  "Phục hồi và phát triển kinh tế xã hội: Làng nghề may Tam Hiệp tạo việc làm ổn định cho lao động nông thôn". *Thông tấn xã Việt Nam*. 12 tháng 4 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 2 năm 2024.
67. 1 2 3  Nguyễn Mai (14 tháng 4 năm 2022). "Làng tỷ phú Tam Hiệp". *Hànộimới*. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 2 năm 2024.
68. ↑  Bộ Thương Mại (26 tháng 8 năm 2008). "Vietnam Economic News" (bằng tiếng Anh). Tập 8 (số 19-35). tr. 39.
69. ↑  Đào Cảnh (30 tháng 6 năm 2018). "Xứng đáng vành đai xanh của Thủ đô". *Đại biểu nhân dân*. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 3 năm 2024.
70. ↑  Nguyễn Mai (28 tháng 12 năm 2014). "Làng nghề Tam Hiệp nhộn nhịp ngày cuối năm". *Hànộimới*. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 2 năm 2024.
71. ↑  Thu Huyền (28 tháng 6 năm 2019). "Làng nghề may truyền thống Thượng Hiệp". *Báo Quốc phòng Thủ đô*. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 2 năm 2024.
72. ↑  Ánh Dương (31 tháng 3 năm 2019). "Khởi sắc xã nghề Tam Hiệp". *Hànộimới*. Lưu trữ bản gốc ngày 11 tháng 3 năm 2024.
73. 1 2  Văn Tuân, Văn Đức (2 tháng 4 năm 2021). "Đổi thay trên quê hương Tam Hiệp anh hùng". *Báo Quốc phòng Thủ đô*. Lưu trữ bản gốc ngày 24 tháng 3 năm 2023.
74. 1 2 3  Phạm Trường Sơn (10 tháng 6 năm 2022). "Hà Nội (Phúc Thọ): xã Tam Hiệp phấn đấu về đích nông thôn mới nâng cao năm 2023". *Tạp chí Làng nghề Việt Nam*. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 2 năm 2024.
75. ↑  "Nông thôn sạch đẹp ở Tam Hiệp". *Kinh tế & Đô thị*. 13 tháng 6 năm 2016. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 2 năm 2024.
76. ↑  Khánh An (7 tháng 9 năm 2018). "Phúc Thọ, Hà Nội: Ai quản lý rác thải công nghiệp gây ô nhiễm?". *Tạp chí Môi trường và Đô thị Việt Nam*. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 2 năm 2024.
77. ↑  Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội 2023.
78. ↑  Hoàng Minh, Trung Nguyên (8 tháng 1 năm 2020). "Đáng ngại hàng nhái ở làng nghề". *Hànộimới*. Lưu trữ bản gốc ngày 16 tháng 2 năm 2024.
79. ↑  Việt Dũng (8 tháng 4 năm 2020). "Chủ xưởng đồ hàng hiệu nhái bị truy tố". *Lao Động*. Lưu trữ bản gốc ngày 25 tháng 10 năm 2020.
80. ↑  Hoàng Chưởng (4 tháng 12 năm 2018). "Khai mạc Hội chợ xúc tiến thương mại huyện Phúc Thọ lần thứ II năm 2018. Công bố Nhãn hiệu tập thể "Cà dầm tương Tam Hiệp" và "Tương nếp Tam Hiệp"". *Hội nông dân thành phố Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 20 tháng 2 năm 2024.
81. ↑  Trọng Nghĩa (8 tháng 6 năm 2019). "50 nghìn đồng một quả cà dầm tương". *VnExpress*. Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2023.
82. ↑  Phạm Mơ, Nguyễn Thương (29 tháng 6 năm 2019). "Món mặn chát thời ông bà ta xưa, Việt kiều tranh mua cháy hàng". *VietNamNet*. Lưu trữ bản gốc ngày 6 tháng 2 năm 2023.
83. ↑  Nguyễn Xuân Kính & Phan Lan Hương 2014, tr. 122.
84. ↑  Tiến Thành (5 tháng 12 năm 2009). "Bánh đúc chấm tương Bần". *Tuổi Trẻ*. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 3 năm 2024.
85. 1 2  UBND Thành phố Hà Nội 2023.
86. ↑  Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội 2012.
87. ↑  "Luồng tuyến xe buýt Hà Nội". *Tổng công ty vận tải Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 3 năm 2024. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2024.
88. ↑  Đức Hoàng (22 tháng 11 năm 2017). "Danh sách, lộ trình xe buýt Hà Nội 2018". *Tạp chí Đầu tư Tài chính*. Lưu trữ bản gốc ngày 1 tháng 2 năm 2023.
89. ↑  Nguyễn Tuyết (28 tháng 6 năm 2022). "Huyện Phúc Thọ công bố Quyết định thành lập trường Tiểu học Tam Hiệp B". *Đảng bộ thành phố Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 30 tháng 3 năm 2024.
90. ↑  Mai Thị Dung (12 tháng 3 năm 2024). "Bàn giao công trình Trung tâm văn hóa - Thể thao xã Tam Hiệp". *Cổng thông tin xã Tam Hiệp*. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 3 năm 2024.
91. 1 2  H1 (10 tháng 9 năm 2023). "Hà Nội đẹp và chưa đẹp | 10/9/2023". *Đài phát thanh và truyền hình Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 3 năm 2024.
92. ↑  Châu Anh (19 tháng 1 năm 2024). "Hà Nội khởi công 2 cụm công nghiệp, từng bước đưa hơn 1.000 cơ sở vào sản xuất tập trung". *Tạp chí Kinh tế Việt Nam*. Lưu trữ bản gốc ngày 19 tháng 1 năm 2024.
93. ↑  Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội 2023.
94. ↑  Quốc Long, Phong Hào (13 tháng 3 năm 2023). "Vi phạm đất đai, xây dựng vùng ven đô: (Bài 2) "Vùng cấm" ở huyện Phúc Thọ". *Tạp chí Người Đưa Tin*. Lưu trữ bản gốc ngày 6 tháng 6 năm 2023.
95. ↑  Ngọc Thành (8 tháng 10 năm 2020). "Đường bích họa dài nhất Thủ đô". *VnExpress*. Lưu trữ bản gốc ngày 22 tháng 9 năm 2022.
96. ↑  Quang Sáng (16 tháng 7 năm 2023). "Con đường bích hoạ dài nhất Hà Nội đang dần "biến mất"". *Dân Việt*. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 3 năm 2024.
97. ↑  Quốc Long, Nam Anh (27 tháng 11 năm 2021). "Thực hiện Chỉ thị 04 tại Phúc Thọ, Hà Nội: Cần công khai, minh bạch". *Tạp chí Người Đưa Tin*. Lưu trữ bản gốc ngày 25 tháng 1 năm 2022.
98. ↑  Sơn Hồng, Tiêu Diệp (16 tháng 4 năm 2019). "Hà Nội: "Doanh nghiệp coi chủ tịch xã chẳng ra gì!"". *Tạp chí Môi trường và Đô thị Việt Nam*. Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 6 năm 2023.
99. ↑  VTC14 (27 tháng 10 năm 2023). "Thực hư nước bẩn giá cao". Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 3 năm 2024 – qua Youtube.
100. ↑  "Kết quả kiểm tra chất lượng nước sạch xã Tam Hiệp" (PDF). *Trung tâm kiểm soát bệnh tật Hà Nội*. 27 tháng 11 năm 2023. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 30 tháng 3 năm 2024.
101. 1 2  Hoàng Thoàn (30 tháng 5 năm 2019). "Xã Tam Hiệp đẩy mạnh phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa"". *Sở văn hóa thể thao thành phố Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 2 năm 2020.
102. ↑  Đức Duy (22 tháng 3 năm 2020). "Chuyển biến trong thực hiện tang văn minh". *Hànộimới*. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 3 năm 2024.
103. ↑  "Hỏa táng góp phần thực hiện nếp sống văn minh trong việc tang". *Cổng thông tin xã Tam Thuấn*. 8 tháng 1 năm 2024. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 3 năm 2024.
104. ↑  Danh sách các nguồn về giải bóng đá:

	* Mai Thị Dung (22 tháng 3 năm 2024). "Khai mạc giải bóng đá làng nghề May Thượng Hiệp lần thứ XVI, chào mừng lễ hội truyền thống làng Thượng Hiệp năm 2024". *Cổng thông tin xã Tam Hiệp*. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 3 năm 2024.
	* Mai Thị Dung (22 tháng 3 năm 2024). "Khai mạc giải bóng đá nam thanh niên làng Mỹ Giang năm 2024". *Cổng thông tin xã Tam Hiệp*. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 3 năm 2024.
	* Mai Thị Dung (20 tháng 3 năm 2024). "Khai mạc Giải bóng đá Làng nghề Thực Phẩm Hoà Thôn lần thứ V năm 2024". *Cổng thông tin xã Tam Hiệp*. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 3 năm 2024.
105. ↑  Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ 2023.
106. ↑  Vũ Duy (10 tháng 11 năm 2018). "Hết lòng với nghiệp "trồng người", với quê hương". *Quân đội nhân dân*. Lưu trữ bản gốc ngày 12 tháng 11 năm 2018.
107. ↑  Nguyễn Tá Nhí, Đặng Văn Tu & Đinh Khắc Thuần 2011, tr. 476-477.
108. ↑  Sơn Dương (13 tháng 9 năm 2023). "Chùa Thiệu Long (huyện Phúc Thọ)". *Tạp chí Người Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 15 tháng 2 năm 2024.
109. ↑  Vũ Ngọc Khánh 2006, tr. 264.
110. 1 2 3  "Di tích lịch sử văn hóa ở Tam Hiệp". *Sở Du lịch thành phố Hà Nội*. 30 tháng 11 năm 2020. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 2 năm 2024.
111. ↑  Sơn Dương (25 tháng 4 năm 2023). "Đình Mỹ Giang (huyện Phúc Thọ)". *Tạp chí Người Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 15 tháng 2 năm 2024.
112. ↑  Trần Văn An và đồng nghiệp 2012, tr. 42.
113. 1 2  Đinh Công Vĩ 2005, tr. 70-71.
114. ↑  Sở giao thông vận tải thành phố Hồ Chí Minh 2023.
115. ↑  Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng 2016.
116. ↑  "Thiếu tướng Trần Kinh Chi từ trần". *Công An Nhân Dân*. 28 tháng 12 năm 2018. Lưu trữ bản gốc ngày 20 tháng 2 năm 2024.
117. ↑  "Thông tin đại biểu Đào Văn Bình". *Văn phòng Quốc hội*. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 12 năm 2017.
118. ↑  "Thông tin Đại biểu Lê Hiền Vân". *Văn phòng Quốc hội*. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 7 năm 2012.
119. ↑  Lê Thắng (7 tháng 1 năm 2020). "Trung tướng Lê Hiền Vân, Phó chủ nhiệm Tổng cục Chính trị thăm, chúc Tết tại Quân khu 4". *Báo Quân Khu 4*. Lưu trữ bản gốc ngày 25 tháng 3 năm 2023.
120. ↑  Mai Đan (2 tháng 10 năm 2020). "Kỷ niệm 75 năm ngày thành lập ngành Địa chất Việt Nam". *Cục địa chất Việt Nam*. Lưu trữ bản gốc ngày 22 tháng 10 năm 2020.
121. ↑  Phạm Vĩnh 2002, tr. 174.
122. ↑  Nguyễn Thị Lâm 2012, tr. 80-83.
123. ↑  "Văn bia đề danh tiến sĩ khoa Quý Mùi niên hiệu Hồng Thuận năm thứ 6 (1514)". *Viện Nghiên cứu Hán Nôm*. 24 tháng 1 năm 2009. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 8 năm 2023.
124. ↑  Nguyễn Tá Nhí 2000, tr. 128.
125. ↑  Viện Nghiên cứu Hán Nôm 2008, tr. 632-653.
126. ↑  "Hồ sơ PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Sơn" (PDF). *Hội đồng giáo sư nhà nước*. 20 tháng 5 năm 2021. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 24 tháng 7 năm 2022.
127. ↑  Minh Chung (2 tháng 4 năm 2022). "Người duy nhất đạt chuẩn Giáo sư ngành luật trong đợt này là ai?". *Pháp Luật thành phố Hồ Chí Minh*. Lưu trữ bản gốc ngày 10 tháng 1 năm 2023.
128. ↑  "Hồ sơ PGS.TS Nguyễn Thị Kim Sơn" (PDF). *Hội đồng giáo sư nhà nước*. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 31 tháng 12 năm 2019.
129. ↑  An Nhiên (10 tháng 11 năm 2023). "Hà Nội: Xây dựng mô hình hệ sinh thái học tập sáng tạo trong trường học". *Kinh tế & Đô thị*. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 3 năm 2024.
130. ↑  Nguyễn Trọng Tạo (1 tháng 4 năm 2014). "Vĩnh biệt tác giả "Gửi em chiếc nón bài thơ"". *Người Lao Động*. Lưu trữ bản gốc ngày 3 tháng 4 năm 2014.
131. ↑  Trang Anh (1 tháng 12 năm 2022). "Chương trình âm nhạc "Tình yêu Hà Nội" lần thứ XV với "Khúc hát trái tim hồng"". *Nhân Dân*. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 1 năm 2023.
132. ↑  Hà Tùng Long (11 tháng 5 năm 2016). "NSND Trần Hiếu xác lập kỷ lục Việt Nam". *Dân trí*. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 8 năm 2022.
133. ↑  Hương Hồ (24 tháng 10 năm 2023). "Nhạc sĩ Trần Tiến U80 ung thư giai đoạn 4: "Đừng bao giờ hèn trước số phận"". *Dân Trí*. Lưu trữ bản gốc ngày 30 tháng 10 năm 2023.
134. ↑  U.LY (14 tháng 2 năm 2007). "5 giải thưởng Hồ Chí Minh và 158 giải thưởng nhà nước". *Tuổi Trẻ*. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 1 năm 2021.
135. ↑  Miên Thảo (7 tháng 2 năm 2014). "NS Trần Tiến không hát nổi ca khúc viết về quê mình". *Pháp luật Việt Nam*. Lưu trữ bản gốc ngày 30 tháng 3 năm 2024.

### Nguồn sách

* Nguyễn Tá Nhí; Đặng Văn Tu; Đinh Khắc Thuần (2011). *Địa chí Hà Tây*. Nhà xuất bản Hà Nội.
* Phạm Xuân Độ (1941). *Sơn Tây tỉnh địa chí*. Nhà in du Nord.
* Quốc sử quán (2003). *Đồng Khánh địa dư chí*. **1**. Ngô Đức Thọ; Nguyễn Văn Nguyên; Philippe Papin biên dịch. Nhà xuất bản Thế Giới.
* Ngô Sĩ Liên (1993). *Đại Việt sử ký toàn thư* (PDF). Viện Khoa học xã hội Việt Nam biên dịch. Nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội.
* Trần Quốc Vượng (dịch) (2005). *Việt sử lược* (PDF). Nhà xuất bản Thuận Hóa.
* Quốc sử quán (1962). *Hồng Đức bản đồ*. Bửu Cầm; Đỗ Anh Văn; Phạm Huy Thúy; Tạ Quang Phát; Trương Bửu Lâm biên dịch. Bộ Quốc gia Giáo dục.
* Nguyễn Trãi (1960). *Dư địa chí*. Phan Duy Tiếp; Hà Văn Tấn biên dịch. Nhà xuất bản Sử Học.
* Đào Duy Anh (2005). *Đất nước Việt Nam qua các đời*. Nhà xuất bản Văn Hóa Thông Tin.
* Pierre Gourou (2015). *Người nông dân châu thổ Bắc kỳ: Nghiên cứu địa lý nhân văn*. Nguyễn Khắc Đạm; Đào Hùng; Nguyễn Hoàng Oanh biên dịch. Nhà xuất bản Trẻ.
* John K. Whitmore; K. W. Taylor (2018). *Essays Into Vietnamese Pasts* (bằng tiếng Anh). Cornell University Press. ISBN 9781501718991.
* Nguyễn Vinh Phúc (2005). *Cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng ở Hà Nội và lân cận*. Nhà xuất bản Trẻ.
* Đinh Công Vĩ (2005). *Bên lề chính sử*. Nhà xuất bản Văn Hóa Thông Tin.
* Trần Huy Liệu (1960). *Cách mạng tháng Tám tổng khởi nghĩa ở Hà Nội và các địa phương*. **1**. Nhà xuất bản Sử Học.
* Tô Hoài (2001). *Tình chiến dịch*. Nhà xuất bản Quân Đội Nhân Dân.
* Quân đội nhân dân Việt Nam (1996). *Đơn vị Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân*. **9**. Nhà xuất bản Quân Đội Nhân Dân.
* Bộ chỉ huy quân sự Hà Tây (1998). *Hà Tây lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp 1945-1954*. Nhà xuất bản Quân Đội Nhân Dân.
* Ban tuyên giáo thành ủy Hà Nội (2020). *Đảng bộ thành phố Hà Nội 90 năm xây dựng và phát triển*. Nhà xuất bản Hà Nội.
* Sở Văn hóa Thông tin Hà Nội (1984). *Thủ đô Hà Nội: 30 năm xây dựng và bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa*. Cục Thống kê.
* Viện Khảo cổ học (1983). *Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1983*. Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam.
* Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (2004). *Tổng tập văn học dân gian người Việt*. **5**. Nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội.
* Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2008). *Thông báo Hán Nôm học*. Nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội.
* Trần Nghĩa (2002). *Di sản Hán Nôm Việt Nam: Tục lệ, Địa bạ, Cổ chỉ, Xã chí*. Nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội.
* Nguyễn Xuân Kính; Phan Lan Hương (2014). *Tục ngữ người Việt*. **1**. Nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội.
* Vũ Ngọc Khánh (2006). *Chùa cổ Việt Nam*. Nhà xuất bản Thanh Niên.
* Phạm Vĩnh (2002). *Tiến sĩ Việt Nam hiện đại*. Nhà xuất bản Văn Hóa Thông Tin.
* Nguyễn Tá Nhí (2000). *Làng mỹ tục Hà Tây*. Sở văn hóa thông tin Hà Tây.
* Trần Văn An; Đặng Văn Tu; Nguyễn Văn Tăng; Giang Yên (2012). *Đặc sản và ẩm thực Hà Tây - Quảng Bình - Hội An*. Nhà xuất bản Văn Hóa Dân Tộc.

### Tạp chí

* Phạm Thị Thoa (1990). "Thử tìm hiểu địa danh "Binh Hiệp"". *Tạp chí Hán Nôm*. Số 2 (9). Lưu trữ bản gốc ngày 20 tháng 4 năm 2008.
* Nguyễn Tá Nhí (1999). "Mấy suy nghĩ về tên gọi làng xã của người Việt". *Tạp chí Hán Nôm*. Số 3 (40). Lưu trữ bản gốc ngày 12 tháng 7 năm 2012.
* Trường Phong; Nguyễn Du (2011). "Một số vấn đề lịch sử văn hóa qua văn bia chùa Thiệu Long" (PDF). *Tạp chí Di Sản Văn Hóa*. Số 2 (35). Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 3 tháng 8 năm 2022.
* Phạm Văn Ánh (2012). "Văn bia chùa Thiệu Long thời Trần". *Tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử*. Số 10. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 2 năm 2024.
* Nguyễn Thị Lâm (2012). "Đan Phượng huyện văn phả - nguồn tư liệu nói về truyền thống khoa bảng của huyện Đan Phượng". *Tạp chí Hán Nôm*. Số 3 (112). Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 2 năm 2024.
* Nguyễn Văn Niệm; Bùi Hữu Việt; Đỗ Đức Nguyên; Phạm Hùng Thanh; Nguyễn Phạm Hà Vũ; Dương Công Hiếu; Dương Văn Phúc (2021). "Địa hóa môi trường đất khu vực ngoại ô thành phố Hà Nội (tỉnh Hà Tây cũ)" (PDF). *Tạp chí Khoa Học và Công Nghệ, Trường Đại học Khoa học, ĐH Huế*. Tập 18, Số 2. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 28 tháng 3 năm 2024.

### Văn kiện

* Ủy ban thường vụ Quốc hội (1965). "Quyết định 103-NQ-TVQH". *Thư viện pháp luật*. Lưu trữ bản gốc ngày 6 tháng 4 năm 2023.
* Quốc hội (1975). "Nghị quyết về việc hợp nhất một số tỉnh". *Thư viện pháp luật*. Lưu trữ bản gốc ngày 8 tháng 4 năm 2023.
* Quốc hội (1978). "Nghị quyết về việc phê chuẩn việc phân vạch lại địa giới thành phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, các tỉnh Hà Sơn Bình, Vĩnh Phú, Cao Lạng, Bắc Thái, Quảng Ninh và Đồng Nai". *Thư viện pháp luật*. Lưu trữ bản gốc ngày 28 tháng 11 năm 2023.
* Hội đồng chính phủ (1979). "Quyết định 49-CP". *Thư viện pháp luật*. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 11 năm 2023.
* Quốc hội (1991). "Nghị quyết về việc điều chỉnh địa giới hành chính một số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương". *Thư viện pháp luật*. Lưu trữ bản gốc ngày 8 tháng 4 năm 2023.
* Quốc hội (2008). "Nghị quyết 15/2008/QH12". *Thư viện pháp luật*. Lưu trữ bản gốc ngày 25 tháng 9 năm 2023.
* Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội (2012). "Quyết định 5791/QĐ-UBND". *Thư viện pháp luật*. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 10 năm 2016.
* Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội (2013). "Nghị quyết 25/2013/NQ-HĐND" (PDF). *Cổng thông tin điều hành UBND Thành phố Hà Nộ*. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 19 tháng 2 năm 2024.
* Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội (2023). "Thông tin chi tiết Quyết định 2546/QĐ-UBND". *Công báo điện tử thành phố Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 3 năm 2024 – qua PDF.
* UBND Thành phố Hà Nội (2023). "Thông tin chi tiết Quyết định 4537/QĐ-UBND". *Công báo điện tử thành phố Hà Nội*. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 3 năm 2024 – qua PDF.
* Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội (2023). "Quyết định 4278/QĐ-UBND". *Thư viện pháp luật*. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 2 năm 2024.
* Sở giao thông vận tải thành phố Hồ Chí Minh (2023). "Quyết định 1393/QĐ-SGTVT" (PDF). *Cổng thông tin Sở giao thông vận tải*. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 20 tháng 2 năm 2024.
* Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng (2016). "Quyết định 46/2016/QĐ-UBND". *Thư viện pháp luật*. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 12 năm 2022.
* Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ (2023). "Kế hoạch 121/KH-ĐH" (PDF). *Cổng thông tin huyện Lâm Thao*. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 28 tháng 3 năm 2024.


| * x
* t
* s
Xã, thị trấn trực thuộc huyện Phúc Thọ |
| --- |
| Thị trấn (1) | 
Phúc Thọ (huyện lỵ)
 |
| Xã (20) | 
Hát Môn **·** 
Hiệp Thuận **·** 
Liên Hiệp **·** 
Long Xuyên **·** 
Ngọc Tảo **·** 
Phúc Hòa **·** 
Phụng Thượng **·** 
Sen Phương **·** 
Tam Hiệp **·** 
Tam Thuấn **·** 
Thanh Đa **·** 
Thọ Lộc **·** 
Thượng Cốc **·** 
Tích Giang **·** 
Trạch Mỹ Lộc **·** 
Vân Hà **·** 
Vân Nam **·** 
Vân Phúc **·** 
Võng Xuyên **·** 
Xuân Đình
 |