Đối với các định nghĩa khác, xem Trường Giang (định hướng).
"Dương Tử" đổi hướng tới đây. Đối với các định nghĩa khác, xem Dương Tử (định hướng).

**Trường Giang** (giản thể: 长江; phồn thể: 長江; ngheⓘ pinyin: *Cháng Jiāng*; Wade-Giles: Ch'ang Chiang) ở Trung Quốc là con sông dài nhất châu Á và đứng thứ ba trên thế giới sau sông Nin ở Châu Phi, sông Amazon ở Nam Mỹ. Trong tiếng Việt, tên gọi **sông Dương Tử** (扬子江 ngheⓘ, *Yángzǐ Jiāng* hay *Yangtze Kiang*; Hán-Việt: *Dương Tử Giang*) chỉ sông này, dùng theo phiên âm của các ngôn ngữ phương Tây như Anh, Pháp... là tên cũ của đoạn hạ lưu Trường Giang đổ ra biển, còn ở Trung Quốc hiện nay chỉ dùng tên gọi Trường Giang. Trường có nghĩa là quãng đường xa và dài, giang có nghĩa là dòng nước uốn lượn uyển chuyển trải dài rộng lớn, nên ghép liền mạch lại Trường Giang ngụ ý muốn nói tới dòng nước trải dài và uyển chuyển uốn lượn. 

Trường Giang dài khoảng 6.385 km, bắt nguồn từ phía tây Trung Quốc (Thanh Hải) và chảy về phía đông đổ ra Biển Hoa Đông, Trung Quốc. Thông thường sông này được coi như điểm phân chia giữa hai miền Hoa Bắc và Hoa Nam Trung Quốc, mặc dù sông Hoài (淮河) cũng đôi khi được coi như vậy.

Cùng với Hoàng Hà, Trường Giang là sông quan trọng nhất trong lịch sử, văn hóa, và kinh tế của Trung Quốc. Đồng bằng châu thổ Trường Giang màu mỡ tạo ra 20% GDP của Trung Quốc. Trường Giang chảy qua nhiều hệ sinh thái đa dạng và bản thân nó cũng là nơi sinh sống cho nhiều loài đặc hữu và loài nguy cấp như Cá sấu Trung Quốc và Cá tầm Dương Tử. Qua hàng ngàn năm, người dân đã sử dụng con sông để lấy nước, tưới tiêu, ngọt hóa, vận tải, công nghiệp, ranh giới và chiến tranh. Đập Tam Hiệp trên Trường Giang là công trình thủy điện lớn nhất thế giới.

Trong những năm gần đây, con sông phải chịu đựng những chất ô nhiễm từ công nghiệp, nông nghiệp, và mất nhiều vùng đất ngập nước và hồ, làm gia tăng yếu tố lũ theo mùa. Một số đoạn sông hiện đang được bảo vệ làm các khu bảo tồn thiên nhiên. Một đoạn sông Trường Giang chảy qua các hẻm núi sâu, hẹp ở phía đông Vân Nam được công nhận là một phần của khu bảo tồn Sông Vân Nam, một di sản thế giới của UNESCO.

Tên gọi
-------

Tên gọi *Dương Tử* nguyên thủy là tên gọi của người dân khu vực hạ lưu sông này để chỉ khúc sông chảy qua đó. Vì được phổ biến qua những nhà nhà truyền giáo châu Âu nên tên "Dương Tử" đã được dùng trong tiếng Anh để chỉ cả con sông (**Yangtse**, **Yangtze Kiang**). Bài này sẽ dùng tên **Trường Giang** để chỉ con sông này. Con sông này đôi khi còn được gọi là **Thủy lộ Vàng** (*Golden Waterway*).

Con sông này mang nhiều tên khác nhau tùy theo khu vực mà nó chảy qua. Ở cao nguyên Thanh Tạng, Tây Tạng, nó được gọi là **Vbri-chu** (འབྲི་ཆུ་ trong tiếng Tây Tạng, nghĩa là "dòng sông bò yak cái"). Ở thượng nguồn, thuộc tỉnh Thanh Hải sông được gọi là **Đà Đà hà** (沱沱河), **Đương Khúc hà** (當曲河), **Thông Thiên hà** (通天河). Đoạn từ Thanh Hải chảy đến Nghi Tân tỉnh Tứ Xuyên được gọi là **Kim Sa giang** (金沙江). Đoạn từ Nghi Tân đến Nghi Xương được gọi là **Xuyên giang** (川江). Đoạn từ Nghi Đô tỉnh Hồ Bắc đến Nhạc Dương tỉnh Hồ Nam được gọi là **Kinh giang** (荊江) (xưa là đất Kinh Châu). Cuối cùng, khi chảy qua khu vực Dương Châu tỉnh Giang Tô nó từng được gọi là **Dương Tử giang** (揚子江). Các học giả cho rằng chữ "giang" 江 (sự kết hợp của bộ thủy 氵 và âm 工 mà nay đọc là gōng, nhưng đọc là \*kˤoŋ trong tiếng Hán Cổ) có nguồn gốc từ một ngôn ngữ nào đó trong ngữ hệ Nam Á (cùng gốc với ကြုၚ် trong tiếng Môn và *sông* trong tiếng Việt).

Địa lý
------

Lưu vực Trường Giang
Con sông bắt nguồn từ một số nhánh ở thượng lưu thuộc địa phận các tỉnh Thanh Hải, Tứ Xuyên, Trùng Khánh, Vân Nam, Quý Châu, tuy nhiên hai trong số đó được xem là đầu nguồn của nó là nhánh Tuotuo và Dan Qu. Chính phủ Trung Quốc thì cho rằng nguồn nhánh Tuotuo bắt đầu từ chân của băng hà nằm ở phía tây của núi Geladandong ở Dãy núi Tanggula rìa phía đông của cao nguyên Thanh Tạng. Tuy nhiên theo các nguồn địa lý (như sông dài nhất tính từ biển) thì nguồn của nó nằm ở vùng đất ngập nước ở tọa độ 32°36′14″B 94°30′44″Đ﻿ / ﻿32,60389°B 94,51222°Đ﻿ / 32.60389; 94.51222 và độ cao 5170 m trên mực nước biển, chính là đầu nguồn của nhánh Dan Qu. Các nhánh này hợp lưu và sau đó chảy về phía đông qua Qinghai, rồi vòng về phía nam tạo thành một thung lũng sâu ở ranh giới của Tứ Xuyên và Tây Tạng rồi mới đến Vân Nam. Trong phạm vi thung lũng này, cao độ của sông giảm mạnh từ trên 5000m xuống dưới 1000m. Lưu vực trung lưu của sông thuộc các tỉnh Hồ Bắc, Hồ Nam, Giang Tây. Lưu vực hạ lưu thuộc các tỉnh An Huy, Chiết Giang, Thượng Hải, Giang Tô.

Sông được hình thành từ Eocene, khoảng 45 triệu năm trước nhưng một số người không chấp nhận quan điểm này.

Lịch sử
-------

Sông Dương Tử góp phần quan trọng trong việc hình thành các nguồn gốc văn hóa nông nghiệp miền nam Trung Quốc của người Trung Hoa.

Đặc trưng
---------

Trường Giang là con sông lớn nhất của Trung Quốc về chiều dài, lượng nước chảy, diện tích, lưu vực và ảnh hưởng kinh tế. Trường Giang bắt nguồn từ vùng cao nguyên tỉnh Thanh Hải, chảy về hướng nam, dọc theo ranh giới cao nguyên Tây Tạng vào địa phận tỉnh Vân Nam, sau đó rẽ sang hướng đông bắc vào tỉnh Tứ Xuyên, qua các tỉnh Hồ Bắc, Giang Tây, An Huy và Giang Tô rồi đổ ra biển ở giữa Hoàng Hải và Nam Hải.

Vào tháng 6 năm 2003 công trình đập Tam Hiệp đã nối liền hai bờ sông, làm ngập lụt thị trấn Phụng Tiết, là khu dân cư đầu tiên trong các khu vực dân cư chịu ảnh hưởng của dự án kiểm soát lụt lội và phát điện này. Dự án này là lớn nhất so với các dự án thủy lợi khác trên thế giới. Nó sẽ giải phóng người dân hai bên bờ con sông này khỏi cảnh ngập lụt là mối đe dọa thường xuyên trong quá khứ cũng như cung cấp cho họ điện năng và vận tải đường thủy - mặc dù phải chấp nhận hy sinh vĩnh viễn một số thành phố và tạo ra sự thay đổi lớn trong hệ sinh thái khu vực.

Con sông này cũng là nơi sinh sống duy nhất của một số động vật trong danh sách *báo động nguy hiểm* như cá heo sông Trung Quốc (năm 1998 chỉ còn khoảng bảy con) hay cá kiếm Trung Quốc (cá tầm thìa).

Trường Giang là đầu mối giao thông quan trọng của Trung Quốc. Nó nối liền Trung Hoa lục địa với bờ biển. Việc vận chuyển trên sông rất đa dạng từ vận chuyển than, hàng hóa tiêu dùng và hành khách. Các chuyến tàu thủy trên sông trong vài ngày sẽ đưa ta qua các khu vực có phong cảnh đẹp như khu vực Tam Hiệp ngày càng trở nên phổ thông hơn làm cho du lịch Trung Quốc phát triển.

Những trận ngập lụt dọc theo hai bờ sông đã từng là vấn đề lớn, lần gần đây nhất là năm 1998, nhưng gây thảm họa lớn hơn cả là năm 1954. Trận ngập lụt sông Dương Tử này đã giết chết khoảng 30.000 người. Những trận ngập lụt nặng nề nhất diễn ra năm 1911 giết chết khoảng 100.000 người, năm 1931 (145.000 người chết) và năm 1935 (142.000 người chết).

Các thành phố nổi tiếng dọc bờ sông
-----------------------------------

* Nghi Tân
* Lô Châu
* Trùng Khánh
* Phong Đô
* Nghi Xương (Bạch Đế Thành)
* Sa Thị tức Kinh Châu cũ gắn với tên tuổi Quan Vũ thời Tam Quốc
* Trấn Giang
* Vũ Hán do Hán Dương, Hán Khẩu và Vũ Xương hợp thành
* Cửu Giang
* Tô Châu
* Quý Trì
* Nam Kinh
* Thượng Hải

Một số sông nhánh
-----------------

Sông Dương Tử có hơn 700 chi lưu. Các chi lưu chính được liệt kê bên dưới theo thứ tự từ thượng nguồn xuống và nơi mà nó hợp lưu với sông chính:

* Đà Giang
* Tương Giang
* Hán Thủy
* Nhã Lung Giang
* Mạnh Giang
* Gia Lăng Giang
* Ô Giang
* Cám Giang
* Tư Thủy
* Dân Giang

Hồ nổi tiếng
------------

* Hồ Động Đình gắn với tên tuổi nhiều nhà thơ nổi tiếng như Thôi Hiệu, Lý Bạch
* Hồ Bà Dương

Sinh vật
--------

Sông Trường Giang là nơi sinh sống của một số loài cực kỳ nguy cấp như cá sấu Trung Quốc, cá heo không vây, cá kiếm Trung Quốc, và Cá heo sông Dương Tử. Đây là nơi duy nhất ngoài Hoa Kỳ có loài cá sấu bản địa và paddlefish. Cá heo không vây theo ước tính năm 2010 chỉ còn 1000 cá thể, sự suy giảm này do việc sử dụng tuyến sông phục vụ thương mại cùng với du lịch và ô nhiễm môi trường.

Xem thêm
--------

* Đồng bằng Trường Giang
* Đồng bằng Giang Nam
* Danh sách các sông Trung Quốc
* Đập Tam Hiệp
* Địa lý Trung Quốc

Ghi chú
-------

1. ↑  "Three Gorges Dam, China: Image of the Day". earthobservatory.nasa.gov. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2009.
2. ↑  International Rivers, Three Gorges Dam profile Lưu trữ 2009-04-20 tại Wayback Machine, Accessed ngày 3 tháng 8 năm 2009
3. ↑  Baxter & al. (2011), "p. 69". Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 4 năm 2012. (1.93 MB).
4. ↑  "China Exploration & Research Society". Truy cập 4 tháng 10 năm 2015.
5. ↑  Richardson N.J.Densmore A.L.Seward D. Wipf M. Yong L. (2010). Did incision of the Three Gorges begin in the Eocene? Geology 38: 551-554. doi:10.1130/G30527.1
6. ↑  Wang, JT; Li, CA; Yong, Y; Lei, S (2010) Detrital Zircon Geochronology and Provenance of Core Sediments in Zhoulao Town, Jianghan Plain, China. Journal of Earth Science 21 (3): 257-271.

Liên kết ngoài
--------------

* Tư liệu liên quan tới Chang Jiang tại Wikimedia Commons
* Trường Giang tại Từ điển bách khoa Việt Nam
* Yangtze River tại *Encyclopædia Britannica* **(tiếng Anh)**

* Cổng thông tin Thiên nhiên
* Cổng thông tin Quân sự
* Cổng thông tin Trung Quốc
* Cổng thông tin Châu Á
* Cổng thông tin Lịch sử Việt Nam

| * x
* t
* s
Các sông chính của Trung Quốc |
| --- |
| **Bảy con sông lớn nhất Đông Trung Quốc**  Trường Giang · Hoàng · Châu Giang · Hắc Long Giang · Hoài · 
Hải · Liêu |
| Hệ thống Trường Giang | 
* Nhã Lung
* Mân
* Đại Độ
* Thanh Y
* Đà
* Gia Lăng
* Bạch Long
* Phù
* Cừ
* Ô
* Hán Thủy
* Mục Mã
* Trì
* Đổ
* Bao
* Thanh
* Xích Thủy
* Tương
	+ Tiêu Thủy
	+ Lỗi Thủy
	+ Mễ Thủy
* Tư
* Nguyên
* Lễ
* Mịch La
* Cám
* Phủ
* Tín
* Thanh Dặc
* Tần Hoài
* Tây Điều
* Hoàng Phố
* Tô Châu

 |
| Hệ thống sông Hoàng Hà | 
* Đại Hạ
* Thao
* Thanh Thủy
* Vô Định
* Phần
* Vị
* Kính
* Lạc, Hà Nam
* Lạc, Thiểm Tây
* Thấm
* Tiểu Thanh

 |
| Hệ thống Châu Giang | 
* Bắc
* Đông
* Tây
* Úc
* Ung
* Tầm
* Kiềm
* Hồng Thủy
* Nam Bàn
* Bắc Bàn
* Dung
* Quế
* Ly
* Liễu

 |
| Hệ thống Hắc Long Giang | 
* Tùng Hoa
* Tùng Hoa Đệ Nhị
* Nộn
* Mẫu Đơn
* Ô Tô Lý
* Ngạch Nhĩ Cổ Nạp
* Khắc Lỗ Luân
* Oa Khẳng
* Huy Phát

 |
| Hệ thống sông Hoài | 
* Oa
* Dĩnh
* Sử Quán
* Tuyền
* Quái
* Hồng

 |
| Hệ thống sông Hải | 
* Triều Bạch
* Vĩnh Định
* Hô Đà
* Tử Nha
* Đại Khánh
* Ôn Ngọc
* Cự Mã
* Tang Cán
* Phụ Dương
* Vệ
* Bào
* Kế Vận

 |
| Hệ thống sông Liêu | 
* Hỗn
* Thái Tử
* Tây Lạp Mộc Luân
* Xinkai
* Tây Liêu
* Đông Liêu

 |
| Sông chính khác | 
* Tarim
* Nhược Thủy
* Karatash
* Ili
* Shule
* Đồ Môn
* Áp Lục
* Loan
* Hồng
* Mân
* Long
* Lancang
* Bắc Luân
* Nộ Giang
* Lion Spring
* Elephant Spring
* Yarlung Tsangpo
* Nyang
* Subansiri
* Irtysh
* Tuy Phân
* Tiền Đường
* Phố Dương
* Giao
* Đới
* Tứ Thủy
* Thuật
* Tào Nga
* Tiêu
* Âu
* Mộc Lan
* Tấn
* Hàn
	+ Mai
	+ Đinh
* Nam Độ
* Vạn Tuyền
* Đại Doanh

 |
| Kênh đào chính | 
* Đại Vận Hà
* Linh Cừ
* Kênh tưới tiêu Tô Bắc

 |

| * x
* t
* s
Trường Giang |
| --- |
| Hệ thống Trường Giang nguyên | Đà Đà hà | Đương Khúc | Sở Mã Nhĩ hà | Thông Thiên hà |
| Hệ thống sông Nhã Lung | Nhã Lung giang | An Ninh hà | Cửu Long hà | Lý Đường hà | Tiên Thủy hà |
| Hệ thống sông Kim Sa | Kim Sa giang | Phổ Độ hà | Vô Lượng hà | Dĩ Lễ hà | Ngưu Lan giang | Hoành giang |
| Hệ thống sông Dân/Mân giang | Dân (Mân) giang | Đại Độ hà | Thanh Y giang | Thoa Ma hà | Cước Mộc Túc hà |
| Hệ thống sông Ô | Ô giang | Miêu Khiêu hà | Thanh Thủy giang | Lục Xung hà | Hồng Độ hà |
| Hệ thống sông Gia Lăng | Gia Lăng giang | Phù giang  | Cừ giang | Bạch Thủy giang | Bạch Long giang |
| Hệ thống sông Xuyên | Xuyên giang | Đà giang | Xích Thủy hà | Kỳ giang | Nam Quảng hà | Thanh giang |
| Hệ thống sông Hán Thủy | Hán Thủy | Đan giang | Đổ hà | Giáp hà | Đường Bạch hà | Nam hà |
| Hệ thống hồ Động Đình | Hệ thống sông Tương Giang | Hệ thống sông Nguyên Giang | Hệ thống sông Tư Giang | Hệ thống sông Lễ Thủy | Mịch La giang |
| Hệ thống hồ Bà Dương | Hệ thống sông Cám | Phủ hà | Tín giang | Tu thủy | Nhiêu hà |
| Hệ thóng sông Thanh Dặc-Thủy Dương | Thanh Dặc giang | Thủy Dương giang | Chương hà |
| Hệ thống sông Dương Tử | Tần Hoài hà | Hoàng Phố giang | Ngô Tùng giang | Trừ hà  | Đông Điều Khê | Tây Điều Khê |


| * x
* t
* s
Hệ thống sông Trung Quốc > Hệ thống sông Trường Giang > Hệ thống sông Kim Sa |
| --- |
| chủ lưu | Trường Giang nguyên (Thông Thiên cùng các chi lưu thượng nguồn) | Kim Sa |
| Trường Giang nguyên | Thông Thiên; **Nguồn chính**: Núi tuyết Cách Lạp Đan Đông | Đà Đà hà; **Nguồn phía nam**: Đương Khúc | Bố Khúc | Cả Nhĩ Khúc; **Nguồn phía bắc**: Sở Mã Nhĩ hà |
| Chi lưu bờ tây nam | Ngư Bào giang | Long Xuyên giang | Phổ Độ hà | Ngưu Lan giang | Hoành giang |
| Chi lưu bờ đông bắc | Định Ba hà | Thủy Lạc hà | Nhã Lung giang |
| Hệ thống sông Nhã Lung | Lý Đường hà | Ngọa Long hà | Cửu Long hà | An Ninh hà | Tiên Thủy hà (chi lưu chính: Đạt Khúc•Nê Khúc) | Cái Tổ hà (từ hồ Lô Cô) |
| Hồ | Điền Trì (trên sông Phổ Độ) | Đa Nhĩ Cải Thác (trên sông Sở Mã Nhĩ) | Cung Hải (trên sông An Ninh) | Lô Cô (sông Lý Đường) | Tước Mạc Thác (hồ nước mặn, thuộc Trường Giang nguyên) |

|  |  |
| --- | --- |
| Tiêu đề chuẩn Sửa dữ liệu tại Wikidata | 
* BNE: XX459168
* BNF: cb11963625t (data)
* GND: 4109116-4
* LCCN: sh85148991
* NARA: 10038654
* NDL: 00647676
* NKC: ge134239
* NLI: 000772184
* SUDOC: 027637573
* VIAF: 316430492
* WorldCat Identities (via VIAF): 316430492

 |