|  |
| --- |
| Một phần của loạt bài về |
| Lịch sử Trung Quốc |
| Lịch sử Trung Quốc |
| Tiền sử
* Thời đồ đá cũ
* Thời đồ đá mới 8.500 TCN – 2.070 TCN

 |
| Cổ đại
* Hạ 2070 TCN – 1600 TCN
* Thương 1600 TCN – 1046 TCN
* Chu 1046 TCN – 256 TCN
	+ Tây Chu 1046 – 771 TCN
	+ Đông Chu 770 – 256 TCN
		- Xuân Thu 770 – 475 TCN
		- Chiến Quốc 475 – 221 TCN

 |
| Đế quốc
* Tần 221 – 207 TCN
* Hán 202 TCN – 220 
	+ Tân 9–23
* Tam Quốc 220–280
	+ Ngụy 220–266
	+ Thục 221–263
	+ Ngô 222–280
* Tấn 266–420
* Ngũ Hồ thập lục quốc 304–439
* Nam–Bắc triều 420–589
* Tùy 581–618
* Đường 618–907
	+ Võ Chu 690–705
* Ngũ đại Thập quốc 907–979
* Liêu 916–1125
* Tống 960–1279
* Tây Hạ 1038–1227
* Kim 1115–1234
* Tây Liêu 1124–1218
* Nguyên 1271–1368
* Minh 1368–1644
* Thanh 1636–1912

 |
| Hiện đại
* Trung Hoa Dân Quốc ở đại lục 1912–1949
* Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa 1949–nay
* Trung Hoa Dân Quốc ở Đài Loan 1949–nay

 |
| Liên quan
* Lịch sử học Trung Quốc
* Dòng thời gian lịch sử Trung Quốc
* Triều đại Trung Quốc
* Lịch sử ngôn ngữ
* Lịch sử nghệ thuật
* Lịch sử kinh tế
* Lịch sử giáo dục
* Lịch sử khoa học và công nghệ
* Lịch sử pháp lý
* Lịch sử truyền thông
* Lịch sử quân sự
* Lịch sử hải quân
* Phụ nữ Trung Quốc thời cổ đại và đế quốc

 |
| * x
* t
* s
 |

**Tam Hoàng Ngũ Đế** (chữ Hán: 三皇五帝) là thời kỳ lịch sử đầu tiên của Trung Quốc, gồm các vị quân chủ huyền thoại của Trung Quốc trong thời kỳ từ năm 2852 TCN tới 2205 TCN, thời kỳ ngay trước thời nhà Hạ. Do không có di tích đủ lớn để khảo cứu nên mô tả về thời kỳ này mang tính truyền thuyết, huyền thoại nhiều hơn là thực tế lịch sử.

Bản đồ vùng Hoa Hạ thời Tam Hoàng: Hoàng Đế (Huang Di), Viêm Đế (Yan Di), Xi Vưu (Chiyou). Ngoài ra, bản đồ còn thể hiện lãnh thổ người H’Mông (Miao), người Bách Việt, và tộc Thổ Gia (Ba).
Cái gọi là **Tam Hoàng** (三皇), dùng để chỉ đến ba vị quân chủ đầu tiên mang tính chất huyền huyễn và thần thánh. Theo truyền thuyết, ba vị này được cho là thần tiên hoặc bán thần, những người đã sử dụng các phép màu để giúp dân. Do phẩm chất cao quý nên họ sống lâu và thời kỳ cai trị của họ hòa bình thịnh vượng. Còn **Ngũ Đế** (五帝), là năm vị quân chủ nối tiếp theo Tam Hoàng, có công khai hóa dân tộc Trung Hoa, đưa dân tộc này thoát khỏi tình trạng sơ khai. Trong thời kỳ này, người Trung Quốc đã biết chế ra lửa để nấu chín thức ăn, biết cất nhà, làm quần áo, trồng ngũ cốc, chài lưới, thực hiện lễ nghi, và bắt đầu tạo ra chữ viết.

Đó là thời kỳ sơ khai của Trung Quốc. Văn minh Trung Hoa mới bắt đầu khởi phát nên còn rất thô sơ và dân chúng rất thưa thớt, họ sống theo lối du mục hoặc các làng mạc định cư nhỏ, không có chữ viết và cũng không có dấu tích công trình gì còn sót lại. Điều này khiến việc nghiên cứu để biết rõ về thời kỳ tối cổ này khá khó khăn.

Tam Hoàng
---------

|  |
| --- |
| Đền thờ Tam Hoàng tại thành phố Vũ Hán |

Các học giả Trung Hoa không nhất trí với nhau về Tam Hoàng cụ thể là ai, phần lớn chịu ảnh hưởng nhiều bởi các truyền thuyết dân gian.

Theo Sử ký Tư Mã Thiên, Tam Hoàng là:

* Thiên Hoàng - trị vì 18.000 năm.
* Địa Hoàng - trị vì 11.000 năm.
* Nhân Hoàng - trị vì 45.600 năm.

Theo Vận Đẩu Xu (運斗樞) và Nguyên Mệnh Bao (元命苞), Tam Hoàng là:

* Phục Hy
* Nữ Oa
* Thần Nông

Đây là thuyết thường thấy nhất của Tam Hoàng, được ngầm công nhận là một danh sách chuẩn. Trong đó, Phục Hi và Nữ Oa là hai anh em, và cũng là thần chồng và thần vợ, hai người được coi là tổ tiên của loài người sau một trận đại hồng thủy. Cũng như Thần Nông là người đã phát minh ra nghề nông và là người đầu tiên dùng cây cỏ làm thuốc chữa bệnh.

Các sách Thượng thư đại truyện (尚書大傳) và Bạch hổ thông nghĩa (白虎通義) thay thế Nữ Oa bằng Toại Nhân, người mà theo truyền thuyết đã phát minh ra lửa. Sách Đế vương thế kỉ (帝王世紀) thay thế Nữ Oa bằng Hoàng Đế, người được coi là tổ tiên của người Hán. Sách Thông Giám Ngoại Kỷ[*cần văn bản Hán ngữ*] lại thay thế Nữ Oa bằng Cộng Công, tức là vị thần của nước. Sách Bạch Hổ Thông Nghĩa[*cần văn bản Hán ngữ*] còn có 1 thuyết khác thay thế Nữ Oa bằng Chúc Dung, tức là Hỏa thần.

Việc thay thế Nữ Oa - một nữ thần - bằng một vị nam thần được cho là kết quả của việc chuyển từ chế độ mẫu hệ thời cổ xưa sang chế độ phụ hệ.

Ngũ Đế
------

Chân dung Hoàng Đế
Tương tự như Tam Hoàng, các vị trong Ngũ Đế cũng có nhiều giả thuyết. Thuyết của Sử ký Tư Mã Thiên được xem là *chính thống* nhất, theo sách này thì Ngũ Đế bao gồm:

* Hoàng Đế (黃帝).
* Chuyên Húc (顓頊).
* Đế Khốc (帝嚳).
* Đế Nghiêu (帝堯).
* Đế Thuấn (帝舜).

Theo *"Sử Trung Quốc"* của Nguyễn Hiến Lê, các vị quân chủ đó đều do người Trung Quốc tưởng tượng ra, chỉ có Nghiêu, Thuấn có thể coi là bán thực bán huyền (*semi-historique*). Trong đó, Nghiêu và Thuấn còn được gọi là *Nhị Đế*, cùng với Hạ Vũ, Thương Thang, Chu Văn vương, những người sáng lập ra nhà Hạ, Thương, Chu, được Nho giáo coi là các vị vua kiểu mẫu và là các tấm gương đạo đức, gọi chung thành **Nhị đế Tam vương** (二帝三王). 

*Thượng thư tự* (尚書序) và *Đế vương thế kỷ* lại liệt kê Thiếu Hạo thay cho Hoàng Đế.

Sách Sở Từ (楚辭) nói đến Ngũ Đế như là các vị thần ở các phương:

* Thiếu Hạo (đông)
* Chuyên Húc (bắc)
* Hoàng Đế (trung)
* Phục Hi (tây)
* Thần Nông (nam)

Sách Lễ ký (禮記) đồng nhất Ngũ Đế với *Ngũ Thị* (五氏), bao gồm:

* Hữu Sào thị (有巢氏)
* Toại Nhân thị (燧人氏)
* Phục Hi thị (伏羲氏)
* Nữ Oa thị (女媧氏)
* Thần Nông thị (神農氏)

Vị Hoàng đế Trung Hoa đầu tiên trong lịch sử là Tần Thủy Hoàng, người đã tạo danh hiệu mới cho các vị quân chủ, vì ông cho rằng từ Vương đã có từ thời nhà Chu và bị các chư hầu lạm xưng, không còn đủ tôn quý. Danh từ Hoàng đế có Hán văn là [皇帝], được tạo ra bằng cách kết hợp các danh hiệu **Hoàng** (皇) của Tam Hoàng với **Đế** (帝) của Ngũ Đế.

Xem thêm
--------

* Phục Hy
* Nữ Oa
* Thần Nông
* Hoàng Đế

Tham khảo
---------

1. ↑  An Hòa. (6 tháng 6 năm 2019). "Lai lịch của "Tam Hoàng Ngũ Đế" thời thượng cổ". *trithucvn.org*.

| * x
* t
* s
Thần thoại Trung Quốc |
| --- |
| Tổng quan | 
* Thần thoại khai thiên lập địa
* Các khái niệm về thế giới thần thánh
* Chiêm tinh
* Rồng
* Tiểu thuyết thần ma
* Thần và các vị bất tử
* Thiên
* Địa
* Bàn Cổ
* Ma quỷ
* Tiên
* Linh thể
* Đại Tiên
* Trung ương Thiên quan
* Địa thượng Thiên tiên

 |
| Nhân vật chính | 
* Hằng Nga
* Tam Hoàng Ngũ Đế
* Bát Tiên
* Thần Nông
* Hoàng Đế
* Viêm Đế
* Xi Vưu
* Hậu Nghệ
* Khoa Phụ
* Tây Vương Mẫu
* Ngọc Hoàng Thượng đế

 |
| Sinh vật | 
* Huyền Vũ
* Thanh Long
* Bạch Hổ
* Chu Tước
* Kỳ lân
* Phượng hoàng
* Hồ ly tinh
* Sư tử đá Trung Quốc
* Tỳ hưu (Tịch tà)
* Niên thú

 |
| Địa danh | 
* Phù Tang
* Bồng Lai
* Địa phủ
* Núi Côn Luân
* U Đô
* Thiên đình

 |
| Tác phẩm văn học nổi tiếng | 
* *Sơn hải kinh*
* *Thập di ký*
* *Đào hoa nguyên ký*
* *Tứ du ký*
* *Phong thần diễn nghĩa*
* *Bạch Xà truyện*
* *Tam toại bình yêu truyện*
* *Liêu trai chí dị*
* *Tây du ký*
* *Sưu thần ký*
* *Thiên tiên phối*
* *Tử bất ngữ (Tân tề hài)*
* *Thiên vấn* 
	+ Sở từ
	+ Hoài Nam Tử

 |

| * x
* t
* s
Tam Hoàng Ngũ Đế |
| --- |
| Tam Hoàng | 

|  |
| --- |
| Thiên Hoàng •  Địa Hoàng •  Nhân Hoàng/Thái Hoàng (theo Sử ký Tư Mã Thiên và Nghệ văn loại tụ - Xuân Thu vĩ) |
| Phục Hy •  Nữ Oa •  Thần Nông (theo Vận Đẩu Xu và Nguyên Mệnh Bao) |
| Toại Nhân •  Phục Hy •  Thần Nông (theo Thượng thư đại truyện và Bạch hổ thông nghĩa) |
| Phục Hy •  Thần Nông •  Chúc Dung (thuyết thứ hai từ Bạch Hổ thông nghĩa) |
| Phục Hy •  Thần Nông •  Hoàng Đế (theo Thượng thư - Tự của Khổng An Quốc và Đế vương thế kỷ của Hoàng Phủ Mật) |
| Phục Hy •  Thần Nông •  Cộng Công (sách Thông giám ngoại kỷ) |

 |
| Ngũ Đế | 

|  |
| --- |
| Hoàng Đế •  Chuyên Húc •  Đế Khốc •  Đế Nghiêu •  Đế Thuấn (theo Sử ký Tư Mã Thiên, Thế bản và Đại Đới ký) |
| Thái Hạo •  Viêm Đế •  Hoàng Đế •  Thiếu Hạo •  Chuyên Húc (theo Sở Từ và Lễ ký nguyệt lệnh) |
| Hữu Sào thị •  Toại Nhân thị •  Phục Hy thị •  Nữ Oa thị •  Thần Nông thị (theo Lễ kí và Hàn Phi tử) |
| Thiếu Hạo •  Chuyên Húc •  Đế Khốc •  Đế Nghiêu •  Đế Thuấn (theo Thượng thư - Tự) |

 |
| Vua Trung Quốc •  Tam Hoàng Ngũ Đế •  Hạ •  Thương •  Chu •  Tần •  Hán •  Tam Quốc •  Tấn •  Ngũ Hồ loạn Hoa •  Nam Bắc triều • Tùy •  Đường •  Ngũ đại Thập quốc  • Tống •  Liêu •  Tây Hạ •  Kim •  Nguyên •  Minh •  Thanh |

* Cổng thông tin Lịch sử
* Cổng thông tin Trung Quốc