Theo NATO, Liên Hợp Quốc (UN), Liên minh Châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Israel, và một số quốc gia châu Âu khác, Hamas và các nhóm chiến binh Palestine khác đã chủ đích sử dụng dân thường ở Gaza làm lá chắn sống. Chiến thuật này gồm việc phóng rocket, đặt cơ sở hạ tầng quân sự trong khu dân cư, và giao tranh với Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) từ hoặc gần các khu vực dân cư và thương mại. Theo thời gian, Hamas liên tục tuyên bố rằng thương vong dân thường là có chủ đích và mang mục đích chiến lược.

Các cáo buộc sử dụng lá chắn sống bởi các phe Palestine, trong đó có Hamas, đã xuất hiện trong các xung đột ở Gaza năm 2008 và 2014, cũng như trong cuộc chiến tranh Israel–Hamas năm 2023. Trong cuộc chiến năm 2023, Israel đã đưa ra bằng chứng cho rằng Hamas đã đặt một số phần của hệ thống mạng lưới chỉ huuy và đường hầm quân sự dưới cơ sở hạ tầng dân sự, trong đó có Bệnh viện Al-Shifa ở Gaza City, và lưu trữ vũ khí dưới Bệnh viện Al-Rantisi. Những báo cáo này đã được Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ xác nhận. Trong chiến tranh, Hamas được cho là đã cố gắng ngăn chặn người Palestine sơ tán khỏi các khu vực chiến sự, kêu gọi họ ở lại nơi họ đang ở.

Theo một bài báo được Trung tâm Nghiên cứu Truyền thông Chiến lược NATO công bố, việc sử dụng chiến thuật lá chắn sống của các nhóm như Hamas lợi dụng mục tiêu của Israel là giảm thiểu thương vong dân thường và sự nhạy cảm của dư luận phương Tây. Chiến thuật này cho phép Hamas hoặc buộc tội Israel gây ra tội ác chiến tranh nếu xảy ra thương vong cho dân thường, hoặc bảo vệ tài sản của mình và tiếp tục các chiến dịch nếu IDF hạn chế phản ứng quân sự. Cách tiếp cận này làmột ví dụ cho 'chiến tranh pháp lý', sử dụng các nền tảng pháp lý và công chúng để thách thức một đối thủ.

Lịch sử
-------

### Chiến tranh Gaza 2008-2009

Trong một phân tích sau chiến tranh về cuộc xung đột, Tổ chức Ân xá Quốc tế tuyên bố: "Ngược lại với những cáo buộc lặp đi lặp lại của các quan chức Israel về việc sử dụng 'tấm khiên nhân sự', Amnesty International không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy Hamas hoặc các chiến binh Palestine khác đã hướng dẫn việc di chuyển của dân thường để che chắn các mục tiêu quân sự khỏi các cuộc tấn công. Không có bằng chứng nào cho thấy Hamas hoặc các nhóm vũ trang khác buộc cư dân ở lại trong hoặc xung quanh các tòa nhà được sử dụng bởi chiến binh, cũng không có bằng chứng nào cho thấy các chiến binh ngăn cản cư dân rời khỏi các tòa nhà hoặc khu vực đã bị quân phiến quân chiếm đóng."

### Chiến tranh Gaza 2014

Nhiều báo cáo trong Chiến tranh Gaza năm 2014 cho biết Hamas đã sử dụng lá chắn sống. Navi Pillay, Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc, cáo buộc các binh sĩ Hamas vi phạm luật nhân quyền quốc tế khi "đặt rocket trong trường học và bệnh viện, thậm chí phóng các rocket này từ các khu vực đông dân cư". Liên minh Châu Âu lên án Hamas, đặc biệt lên án "việc kêu gọi người dân Gaza tự mình làm lá chắn sống". Trong một cuộc phỏng vấn tháng 9 năm 2014, một quan chức Hamas đã thừa nhận với Associated Press rằng nhóm này đã phóng rocket vào Israel từ các khu vực dân cư. Ông gọi việc này là "sai lầm", nhưng cho biết nhóm ít lựa chọn do tình trạng đông đúc của Dải Gaza và thiếu các khu vực mở. Ông phủ nhận cáo buộc rocket đã được phóng "từ các trường học hoặc bệnh viện trong khi thực tế chúng đã được phóng ở cách 200 hoặc 300 mét (yard)". Trong một cuộc phỏng vấn năm 2014, nhà lãnh đạo chính trị của Hamas, Khaled Mashal, nói với một phóng viên CNN rằng nhóm không sử dụng dân chúng của mình làm lá chắn sống.

Năm 2014, các nhà báo của The Guardian phát hiện "những người đàn ông có vũ trang" bên trong một bệnh viện, và đưa tin "các lãnh đạo cao cấp của Hamas" được nhìn thấy bên trong một bệnh viện khác.

Trong cuộc phỏng vấn với người tị nạn Gaza, các phóng viên của The Independent và The Guardian kết luận rằng việc Hamas bắt buộc dân thường ở lại các khu vực đang bị tấn công mặc dù họ không muốn là không có thật; nhiều người tị nạn cho biết họ từ chối chú ý đến cảnh báo của IDF vì ngay cả những khu vực mà Israel đã tuyên bố an toàn cho người tị nạn cũng đã bị lực lượng này bắn pháo. Biên tập viên Trung Đông của BBC, Jeremy Bowen, cũng nói rằng ông "không thấy bằng chứng nào về việc Hamas sử dụng người Palestine làm lá chắn sống". Một tài liệu của Tổ chức Ân xá Quốc tế (ngày 25 tháng 7 năm 2014) khẳng định họ "chưa có bằng chứng vào thời điểm này cho thấy dân thường Palestine đã bị sử dụng một cách chủ tâm bởi Hamas hoặc các nhóm vũ trang Palestine khác trong thời kỳ xung đột hiện tại để 'che chắn' các địa điểm cụ thể hoặc nhân sự, thiết bị quân sự khỏi cuộc tấn công của Israel". Đánh giá của Tổ chức Ân xá Quốc tế là luật nhân quyền quốc tế đã quy định rõ ràng rằng "ngay cả khi các quan chức hoặc chiến binh của Hamas hoặc các nhóm vũ trang Palestine liên quan đến các phe khác đã thực sự hướng dẫn dân thường ở lại một địa điểm cụ thể để che chắn mục tiêu quân sự khỏi các cuộc tấn công, tất cả các nghĩa vụ của Israel để bảo vệ những dân thường này vẫn áp dụng". Tuy nhiên, tổ chức nhân quyền vẫn phát hiện rằng các phe Palestine, giống như trong các xung đột trước, tiếp tục phóng các cuộc tấn công từ khu vực dân cư.

Người phát ngôn bằng tiếng Ả Rập của Hamas, Sami Abu Zuhri trên kênh truyền hình Al-Aqsa của Hamas vào ngày 8 tháng 7 năm 2014 đã kêu gọi người dân Gaza ở lại trong những khu vực đang bị Israel nã đạn, khiến Israel và các quốc gia khác, ví dụ như Liên minh Châu Âu, buộc tội Hamas kêu gọi người dân tình nguyện làm "lá chắn sống". Tuy nhiên đối với Tổ chức Ân xá Quốc tế cuộc kêu gọi của Hamas có thể đã "có động cơ là mong muốn tránh sự hoảng loạn tiếp theo" trong dân thường, khi xem xét cả tình trạng thiếu nơi trú ẩn ở Gaza và việc một số dân dân chú ý đến cảnh báo của IDF đã trở thành nạn nhân của các cuộc tấn công của Israel.

Trong suốt cuộc chiến, Israel cũng đã làm hư hại cho các bệnh viện, cáo buộc rằng chúng đang giấu "tên lửa". Một nhóm nhà báo Phần Lan của tờ Helsingin Sanomat làm việc tại bệnh viện Gaza Al-Shifa báo cáo thấy rocket được phóng từ gần bệnh viện Al-Shifa. Tuy nhiên, hai bác sĩ Na Uy đã làm việc tại bệnh viện này suốt nhiều thập kỷ đã phủ nhận sự hiện diện của binh sĩ gần đó, cho hay người có vũ trang cuối cùng họ thấy gần tòa nhà là một bác sĩ Israel trong thời kỳ Intifada đầu tiên. Bản tin Washington Post mô tả bệnh viện Al-Shifa là "trụ sở thực tế cho các nhà lãnh đạo Hamas, có thể nhìn thấy họ trong các hành lang và văn phòng". Nick Casey của The Wall Street Journal đăng một bức ảnh trên Twitter của một quan chức Hamas sử dụng bệnh viện Al-Shifa để phỏng vấn truyền thông, nhưng sau đó đã xóa tweet đó. Nhà báo Pháp-Palestinian Radjaa Abu Dagg tuyên bố đã bị một thành viên Hamas có vũ trang thẩm vấn bên trong Bệnh viện Al-Shifa và bắt rời Gaza.

Cùng tổ chức này lại khẳng định rằng "có đủ bằng chứng để chỉ ra rằng, không tuân thủ theo quy tắc của IDF, binh sĩ Israel đã sử dụng dân thườngvà trẻ em Palestine như lá chắn sống để tự bảo vệ" bằng cách đưa người Palestine đến những ngôi nhà nơi các binh sĩ khác đang ẩn nấp và khuyến khích họ đầu hàng.

Năm 2015, The Washington Post nói rằng một báo cáo của Ân xá Quốc tế lên án các dân quân Palestine đã cất trữ vũ khí và phóng rocket từ các công trình dân sự và báo cáo rằng việc phóng các cuộc tấn công và lưu trữ rocket "gần các khu vực nơi hàng trăm dân dụ tị nạn". Báo cáo nói rằng "bằng chứng cho thấy rằng các nhóm vũ trang Palestine đã phóng rocket và đạn cối từ khu vực dân cư trong thời kỳ xung đột tháng 7/8 năm 2014, và rằng ít nhất trên một số dịp, các đạn đạo đã được phóng gần các công trình dân sự…các khu vực quan trọng trong 365km2 lãnh thổ không phải là khu dân cư, và thực hiện chiến tranh hoặc phóng vũ khí từ những khu vực này mang lại nguy cơ thấp hơn về nguy hiểm cho dân dụ Palestine… các nhóm vũ trang Palestine đã lưu trữ rocket và vật liệu quân sự khác trong các công trình và cơ sở dân sự, bao gồm các trường học của Liên Hợp Quốc, trong suốt thời kỳ xung đột… việc lưu trữ vật liệu quân sự trong các công trình dân sự hoặc thực hiện các cuộc tấn công từ khu vực gần các công trình dân sự, vi phạm nghĩa vụ phải thực hiện mọi biện pháp khả thi để bảo vệ dân thường khỏi hậu quả của các cuộc tấn công. Nhưng chúng không nhất thiết là vi phạm cụ thể về việc sử dụng 'lá chắn sống' theo luật nhân quyền quốc tế, điều này bao gồm "sử dụng sự hiện diện (hoặc di chuyển) của dân thường hoặc những người được bảo vệ khác để làm cho một số điểm hoặc khu vực (hoặc lực lượng quân sự) tránh khỏi các hoạt động quân sự".Theo Philip Luther, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Ân xá Quốc tế, "bằng chứng cho thấy một rocket được phóng bởi một nhóm vũ trang Palestine có thể đã khiến 13 người dân Palestine thiệt mạng nêu rõ rằng những loại vũ khí không phân biệt ai cả này và hậu quả kinh khủng của việc sử dụng chúng". Ông cũng tuyên bố rằng "tác động tàn khốc của các cuộc tấn công của Israel đối với người dân Palestine trong thời kỳ xung đột là không thể phủ nhận, nhưng vi phạm của một bên trong một xung đột không bao giờ có thể biện hộ cho các vi phạm của đối phương".

Năm 2019, một nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Truyền thông Chiến lược NATO nói rằng Hamas "đã sử dụng lá chắn sống trong các xung đột với Israel từ năm 2007".

### Chiến tranh Israel-Hamas 2023

Trong chiến tranh giữa Israel và Hamas năm 2023, Israel tuyên bố Hamas đã đặt một số phần của hệ thống đường hầm quân sự và mạng lưới chỉ huy một cách chiến lược dưới cơ sở hạ tầng dân sự, bao gồm Bệnh viện al-Shifa ở Gaza. Bằng chứng video từ cuộc thẩm vấn hai thành viên của cánh vũ trang của Hamas có vẻ hỗ trợ khẳng định rằng binh sĩ Hamas đang sử dụng các bệnh viện như một phương tiện để bảo vệ khỏi các cuộc tấn công của IDF.

Ngày 13 tháng 11 năm 2023, người phát ngôn IDF Daniel Hagari trình bày bằng chứng trước các nhà báo, chỉ ra sự hiện diện của cơ sở hạ tầng của Hamas tại Bệnh viện Al-Rantisi, một bệnh viện nhi ở Gaza. Bằng chứng này bao gồm một video giới thiệu về chất nổ, áo đánh bom tự sát và một chiếc xe máy được cho là sử dụng trong các cuộc tấn công vào ngày 7 tháng 10, tất cả đều được giấu trong một tầng hầm. Ngoài ra, Hagari trình bày đoạn video về một giếng sâu có thang, mà ông cho rằng là lối vào của một đường hầm nằm kế bên một trường học và một bệnh viện. Ông mô tả đường hầm này là một "đường hầm khủng bố," nhấn mạnh việc sử dụng nó cho mục đích quân đội.

Bằng chứng được IDF thu thập cho thấy Hamas đã sử dụng các tòa nhà trường học để lưu trữ vật liệu quân sự như tên lửa, tên lửa chống tăng, bộ phát, và súng tự động. Các kho vật liệu quân sự này được tìm thấy gần với các phòng học đang hoạt động, cho thấy một chiến lược cố ý sử dụng cấu trúc dân sự làm lá chắn sống.

Người phát ngôn Hội đồng An ninh Quốc gia của Nhà Trắng, John Kirby, xác nhận rằng ông có thông tin tình báo cho thấy Hamas đang sử dụng Bệnh viện Shifa ở Thành phố Gaza cho mục đích quân sự, có thể là để lưu trữ vũ khí và cũng để giam người bị bắt giữ. Cố vấn An ninh Quốc gia Jake Sullivan cho biết "bạn có thể thấy ngay từ báo cáo nguồn mở rằng Hamas sử dụng bệnh viện, cùng với nhiều cơ sở dân sự khác, để điều khiển chỉ huy, để lưu trữ vũ khí, để ẩn mình... đây là tiền lệ của Hamas, cả về mặt lịch sử và trong xung đột này". Theo một quan chức Mỹ khác, "Hamas có một căn cứ chỉ huy dưới Bệnh viện Al-Shifa, sử dụng nhiên liệu vốn dành cho bệnh viện và binh sĩ của họ thường xuyên tập trung trong và xung quanh [đó]."

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền kêu gọi Hamas bảo vệ dân thường dưới sự kiểm soát của họ và không sử dụng họ như "lá chắn sống".

#### Truyền thông đưa tin

David Leonhard và Lauren Jackson của tờ New York Times viết "Hamas đã giấu nhiều vũ khí dưới các bệnh viện, trường học và đền thờ để Israel phải đối mặt với việc sát hại dân thường... Những binh sĩ Hamas cũng lẻn lên xuống mặt đất, hoà mình vào dân thường". Những cách làm này theo David French "đồng nghĩa với việc Hamas chịu trách nhiệm về nhiều cái chết của dân thường". Theo French, "việc cố ý đặt nguồn lực quân sự gần dân thường và chiến binh giả dạng làm dân thường đều vi phạm luật chiến tranh." Theo một bản tin khác của New York Times, "Hamas đã sử dụng dân thường làm lá chắn sống và đặt các hầm ngầm, kho vũ khí và nơi phóng tên lửa dưới hoặc gần các trường học, đền thờ và bệnh viện".

Chuyên gia quân sự DW Frank Ledwidge nói rằng "nó đã được mô tả... như 'kiến thức thông thường' rằng nhiều trụ sở [của Hamas] đặt dưới các bệnh viện... [với] cổng vào và ra ở những nơi như đền thờ hoặc trường học... [hoặc thậm chí là] cơ sở của Liên Hợp Quốc... đó là lý do tại sao chúng ta đã thấy... nhiều thương vong dân thường cho đến nay".

John Spencer nói rằng "[Hamas đã] xây nhiều cổng vào và ra và đường hầm dưới các địa điểm được bảo vệ như bệnh viện, trường học, đền thờ, bởi nó hạn chế việc sử dụng vũ lực mà IDF có thể thực hiện mà không cần thông qua... tính toán về luật chiến tranh".

Theo Daphne Richemond-Barak, giáo sư nghiên cứu chống khủng bố tại Đại học Reichman và tác giả của cuốn sách năm 2017 *Chiến tranh ngầm*, binh sĩ Hamas hoạt động dưới Bệnh viện Al-Shifa nhận được "mức bảo vệ cao nhất theo luật chiến tranh", cũng như "cơ hội duy nhất để hoạt động ngoài tầm của máy bay không người lái, GPS và các công nghệ thu thập thông tin tình báo khác". Cô cho biết "ở Gaza, các đường hầm được đào trong những ngôi nhà của dân thường, chạy dưới toàn bộ khu dân cư và dẫn vào các khu vực có dân ở bên trong Israel... cho phép Hamas che giấu điểm vào và ra, và tạo điều kiện di chuyển và hoạt động mà không được phát hiện."

Avi Issacharoff nói rằng binh sĩ Hamas đang "ở dưới những ngôi nhà và khu dân cư của Thành phố Gaza, hy vọng rằng Israel sẽ không tấn công họ vì họ đang ẩn sau lá chắn sống, và nếu Israel tấn công những khu dân cư đó, nó sẽ giết nhiều dân thường, và toàn bộ thế giới sẽ buộc tội Israel về tội ác chiến tranh". "Điều đáng buồn", Issacharoff nói, "là Hamas không quan tâm đến những người dân của họ" và mục tiêu "không chỉ là giết người Israel mà còn là nhiều thương vong dân thường Palestine [càng nhiều càng tốt]".

Khi đi cùng với một đơn vị IDF, phóng viên Paul Nuki chứng kiến "súng và súng cối bắn từ Bệnh viện Indonesia", lúc đó dường như đã được trống rỗng và chỉ được sử dụng bởi Hamas.

Theo Ronny Linder của Haaretz, "bằng chứng từ khi bắt đầu chiến tranh cho thấy rằng Al-Shifa đã trở thành trung tâm chỉ huy chính cho hoạt động của lãnh đạo Hamas". Viết về phí tổn nhân mạng của chiến tranh, chuyên gia quốc phòng Amos Harel bình luận rằng "những người đã dành 15 năm xây dựng một hệ thống chiến đấu ngầm dưới những ngôi nhà của hai triệu con người nên phải chịu trách nhiệm cho điều này... lãnh đạo Hamas dường như đã bỏ qua hậu quả có thể dự đoán trước, hoặc họ đơn giản là không quan tâm."

Trong cuộc phỏng vấn với CNN, Wesley Clark cho biết Hamas đã "cách cố ý [và] một cách đầy ý đồ đặt tài sản quý giá nhất của mình trong một bệnh viện... để cố gắng kích động sự phẫn nộ trong cộng đồng quốc tế và làm mất uy tín Israel". Ông thêm rằng "Hamas... muốn những người dân thường này phải đối mặt với hiểm nguy ".

Phản ứng
--------

### Cộng đồng quốc tế

#### Chiến tranh Israel-Hamas 2023

Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden tuyên bố rằng Hamas đang sử dụng người dân Palestine vô tội làm lá chắn sống và nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo vệ họ. Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ, Antony Blinken, kêu gọi Hamas ngừng sử dụng dân thường làm lá chắn sống. Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres cũng tuyên bố rằng Hamas và các phái Palestine khác đã sử dụng dân thường như khiên nhân sự.

Trong cuộc họp Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc về Trung Đông diễn ra vào ngày 24 tháng 10 năm 2023, Bộ trưởng Quốc phòng Anh, Tom Tugendhat, khẳng định: "Chúng ta biết rằng Hamas đang sử dụng người dân Palestine vô tội làm lá chắn sống; họ đã hòa mình trong cộng đồng dân thường." Bộ trưởng Ngoại giao Đức, Annalena Baerbock, nói: "Chúng ta không được lừa dối bởi chiến lược của Hamas", và nhấn mạnh "việc sử dụng phụ nữ và trẻ em ở Gaza làm lá chắn sống, và việc giấu vũ khí dưới siêu thị, các tòa nhà chung cư, và thậm chí là bệnh viện." Philippe Kridelka, Jean Asselborn và Sergiy Kyslytsya, đại diện cho Bỉ, Luxembourg và Ukraina, lần lượt, cũng bày tỏ sự lên án về việc Hamas sử dụng dân thường làm lá chắn sống.

Ngày 13 tháng 11 năm 2023, 27 quốc gia trong Liên minh Châu Âu đã cùng nhau lên án Hamas vì việc sử dụng bệnh viện và dân thường làm lá chắn sống.

Phản ứng của Hamas
------------------

Trong chiến tranh Israel–Hamas năm 2023, quan chức của Hamas, Mousa Abu Marzook, tuyên bố rằng những đường hầm do Hamas xây dựng được xây để bảo vệ và che chở binh sĩ của Hamas, không phải dân thường. Ông cũng tuyên bố rằng trách nhiệm bảo vệ dân thường ở Gaza nằm trong tay của Liên Hợp Quốc và Israel.

Tham khảo
---------

1. 1 2 3  "NATO Strategic Communications Centre of Excellence" (PDF).
2. 1 2 3  "StratCom | NATO Strategic Communications Centre of Excellence Riga, Latvia". *stratcomcoe.org*. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
3. 1 2  "Secretary-General's press conference on the Middle East | United Nations Secretary-General". *www.un.org*. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
4. ↑  "EU nations condemn Hamas for what they describe as use of hospitals, civilians as 'human shields'". *AP News* (bằng tiếng Anh). 13 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
5. 1 2  Wintour, Patrick; editor, Patrick Wintour Diplomatic (13 tháng 10 năm 2023). "Blinken urges Israel to avoid civilian deaths and wants safe zones in Gaza". *The Guardian* (bằng tiếng Anh). ISSN 0261-3077. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.Quản lý CS1: văn bản dư: danh sách tác giả (liên kết)
6. 1 2  "Biden says Hamas using innocent Gazans as human shields; phones Netanyahu, PA's Abbas". *Times of Israel*.
7. 1 2 3 4  Beaumont, Peter (30 tháng 10 năm 2023). "What is a human shield and how has Hamas been accused of using them?". *The Guardian* (bằng tiếng Anh). ISSN 0261-3077. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
8. ↑  "צה"ל חושף: כך חמאס משתמש בילדים כמגן אנושי לצרכי טרור | תיעוד". *www.maariv.co.il*. 5 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
9. ↑  "בגן שעשועים ובבריכות ילדים: כך חמאס משתמש באזרחים כמגן אנושי לצורכי טרור | ישראל היום". *www.israelhayom.co.il*. 16 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
10. 1 2  Dpr 3. "Amid Increasingly Dire Humanitarian Situation in Gaza, Secretary-General Tells Security Council Hamas Attacks Cannot Justify Collective Punishment of Palestinian People - Press Release". *Question of Palestine* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
11. ↑  TOI STAFF, EMANUEL FABIAN (13/11/2023). "The Hamas compound Israeli troops expect to find under Gaza City's Shifa Hospital". *The Times of Israel*. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong: `|date=` (trợ giúp)
12. ↑  "Is Hamas hiding in Gaza's main hospital? Israel's claim is now a focal point in a dayslong stalemate". *AP News* (bằng tiếng Anh). 13 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
13. ↑  יהושוע, יוסי (13 tháng 11 năm 2023). "התמונות שהעולם צריך לראות: התדרוך הכי חשוב של דובר צה"ל, מביה"ח בעזה". *Ynet* (bằng tiếng Do Thái). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
14. 1 2  "Israel Gaza: Hospitals caught on front line of war". *BBC News* (bằng tiếng Anh). 13 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
15. 1 2  Hogan, Patrick (14 tháng 11 năm 2023). "Israel shows alleged Hamas 'armory' under children's hospital in Gaza. Local health officials dismiss the claims". *CNN* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
16. ↑  *דובר צה"ל: חטופים ישראלים שהו בבית החולים רנתיסי בעזה*, truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023
17. ↑  "Pentagon Official Says Deterrence in Middle East Is Working". `|tên=` thiếu `|tên=` (trợ giúp)
18. ↑  "Israel/Gaza: Operation "Cast Lead": 22 days of death and destruction". *Amnesty International* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
19. ↑  Deitch, Ian; Barzak, Ibrahim. "Israel vows to destroy Hamas tunnels, deaths spike". *Yahoo News. Associated Press*.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
20. 1 2  "Home". *EJP* (bằng tiếng Anh). 16 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
21. 1 2  "European Union: Hamas, Other Gaza Terror Groups Must Disarm". *Haaretz* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
22. 1 2  "Hamas Acknowledges Its Forces Fired Rockets From Civilian Areas". *Haaretz* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
23. ↑  Beaumont, Peter (30 tháng 10 năm 2023). "What is a human shield and how has Hamas been accused of using them?". *The Guardian* (bằng tiếng Anh). ISSN 0261-3077. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
24. ↑  . `|title=` trống hay bị thiếu (trợ giúp)
25. ↑  Sherwood, Harriet (24 tháng 7 năm 2014). "In Gaza, Hamas fighters are among civilians. There is nowhere else for them to go". *The Guardian* (bằng tiếng Anh). ISSN 0261-3077. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
26. ↑  Bowen, Jeremy (22 tháng 7 năm 2014). "Jeremy Bowen's Gaza notebook: I saw no evidence of Hamas using Palestinians as human shields". *New Statesman* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
27. 1 2 3  "Israel and the Occupied Palestinian Territories: Israel/Gaza conflict, July 2014". *Amnesty International* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
28. ↑  "- YouTube". *www.youtube.com*. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
29. ↑  *Hamas spokesman calls on Palestinians to create human shields*, truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023
30. ↑  *www.israelnationalnews.com*. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023. `|title=` trống hay bị thiếu (trợ giúp)
31. ↑  "Israel and the Occupied Palestinian Territories: Israel/Gaza conflict, July 2014". *Amnesty International* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
32. ↑  "Israel Bombs Empty Gaza Hospital, Calling It Hamas Command Center". *Haaretz* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
33. ↑  . `|title=` trống hay bị thiếu (trợ giúp)
34. ↑  . `|title=` trống hay bị thiếu (trợ giúp)
35. ↑  Ynetnews (2 tháng 8 năm 2014). "VIDEO: Finnish reporter sees rockets fired from Gaza hospital". *Ynetnews* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
36. ↑  "'Israel Has Stolen Gaza's Future, and Its Hope'". *Haaretz* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
37. ↑  . `|title=` trống hay bị thiếu (trợ giúp)
38. ↑  "Gaza reporters' tweets: Hamas using human shields". *The Jerusalem Post | JPost.com* (bằng tiếng Anh). 24 tháng 7 năm 2014. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
39. ↑  . `|title=` trống hay bị thiếu (trợ giúp)
40. ↑  "Les menaces du Hamas sur un journaliste : «Tu dois quitter Gaza au plus vite et arrêter de travailler» ! - Actualité Israel .com". *actualite-israel.com*. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
41. ↑  Algemeiner, The (24 tháng 7 năm 2014). "Journalist Describes Interrogation at Hamas Headquarters Next to Emergency Room at Gaza's Al Shifa Hospital - Algemeiner.com". *www.algemeiner.com* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
42. ↑  "Israel/Gaza: Operation "Cast Lead": 22 days of death and destruction". *Amnesty International* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
43. ↑  Finkelstein, Norman G. (9 tháng 1 năm 2018). *Gaza: An Inquest Into Its Martyrdom* (bằng tiếng Anh). Univ of California Press. ISBN 978-0-520-29571-1.
44. ↑  Booth, William (1 tháng 12 năm 2021). "Amnesty International says Hamas committed war crimes, too". *Washington Post* (bằng tiếng Anh). ISSN 0190-8286. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
45. 1 2  "Palestinian armed groups killed civilians on both sides in attacks amounting to war crimes in Gaza conflict". *Amnesty International* (bằng tiếng Anh). 26 tháng 3 năm 2015. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
46. ↑  "Unlawful and Deadly rocket and Mortar Attacks by Palestinian Armed Groups During the 2014 Gaza/Israel Conflict" (PDF). *Amnesty International*.
47. ↑  Sherwood, Harriet (3 tháng 10 năm 2010). "Israeli soldiers convicted of using Palestinian boy as human shield". *The Guardian* (bằng tiếng Anh). ISSN 0261-3077. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
48. ↑  Zitun, Yoav (9 tháng 11 năm 2023). "Hamas places rockets next door to classroom, explosives under girls' bedroom". *Ynetnews* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
49. ↑  "Israel says these photos show how Hamas places weapons in and near U.N. facilities in Gaza, including schools - CBS News". *www.cbsnews.com* (bằng tiếng Anh). 8 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
50. ↑  רויטרס (14 tháng 11 năm 2023). "הבית הלבן: יש מידע שחמאס משתמש בבתי החולים בעזה, גם להחזקת חטופים". *Ynet* (bằng tiếng Do Thái). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
51. ↑  . `|title=` trống hay bị thiếu (trợ giúp)
52. ↑  Tapper, Jake (13 tháng 11 năm 2023). "Hamas has command center under Al-Shifa hospital, US official says | CNN Politics". *CNN* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
53. ↑  "Gaza: Unlawful Israeli Hospital Strikes Worsen Health Crisis | Human Rights Watch" (bằng tiếng Anh). 14 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
54. ↑  . `|title=` trống hay bị thiếu (trợ giúp)
55. ↑  . `|title=` trống hay bị thiếu (trợ giúp)
56. ↑  *Decoding the underground: Israel's tactical war on Hamas tunnels | DW News*, truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023
57. ↑  "Fighting Hamas inside Gaza's tunnels is like 'war in a phone booth'". *PBS NewsHour* (bằng tiếng Anh). 2 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
58. ↑  Cormack, Lucy (14 tháng 10 năm 2023). "Booby traps, mines: Hamas' tunnel network under Gaza helps in a war". *The Sydney Morning Herald* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
59. ↑  Algemeiner, The (7 tháng 11 năm 2023). "'Fauda' Creator: 'We Cannot Even Imagine' Extent of Gaza Terror Tunnels, Hamas Wanted IDF to Enter Enclave - Algemeiner.com". *www.algemeiner.com* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
60. ↑  Nuki, Paul (7 tháng 11 năm 2023). "Hamas terrorists' last stand at Gaza hospital". *The Telegraph* (bằng tiếng Anh). ISSN 0307-1235. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
61. ↑  "The Tragedy of Al-Shifa Hospital: Israel's Biggest Moral Challenge in the Gaza War". *Haaretz* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
62. ↑  "Israel's Army Makes Headway in Gaza, but Hamas' Surrender Is Far From Imminent". *Haaretz* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
63. ↑  *Wesley Clark: Israeli’s militarily have to do this*, truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023
64. ↑  "What limits do the laws of war impose on combatants?". *The Economist*. ISSN 0013-0613. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
65. ↑  "EU condemns Hamas for using human shields, but urges Israeli restraint". *euronews* (bằng tiếng Anh). 13 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.
66. ↑  "Hamas official Marzouk: 'Gaza tunnels built to protect only Hamas'". *The Jerusalem Post | JPost.com* (bằng tiếng Anh). 31 tháng 10 năm 2023. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2023.