**Tóc đuôi sam** là một kiểu tóc nam bện dài và kết thúc ở ngọn tóc là một chỏm đuôi ngựa thường có buộc bím. Đây từng là kiểu tóc truyền thống của một số dân tộc thổ dân châu Mỹ và người Mãn ở Mãn Châu (Trung Quốc). Tóc trên đầu được nuôi dài và thường được tết lại, trong khi phần trước của đầu bị cạo trọc. Kiểu tóc đặc biệt này đã khiến những người theo nó trở thành mục tiêu của các cuộc bạo loạn chống Trung Quốc ở Úc và Hoa Kỳ.

Yêu cầu đàn ông Hán và những người khác dưới thời nhà Thanh từ bỏ kiểu tóc truyền thống và để tóc đuôi sam đã vấp phải sự phản kháng, mặc dù quan điểm về kiểu tóc này đã thay đổi theo thời gian. Phụ nữ Hán không bao giờ bị yêu cầu phải để tóc theo kiểu phụ nữ Mãn truyền thống (kiểu tóc liangbatou), mặc dù kiểu tóc này cũng là một biểu tượng của bản sắc Mãn

Nguồn gốc và tiền thân
----------------------

Kiểu tóc đuôi sam có từ trước thời nhà Mãn. Từ "bian" trong tiếng Trung Quốc có nghĩa là tóc tết hoặc dây thừng. Khi được sử dụng để mô tả bím tóc trong kiểu tóc Mãn, thuật ngữ "bian" ban đầu được nhà Hán áp dụng cho người Hung Nô. Người Nữ Chân để tóc đuôi sam giống như người Mãn, người Khiết Đan để tóc theo kiểu Tarta và dưới thời nhà Đường, các bộ tộc ở phía tây để tóc bím. Người Tiên Ti và Ô Hoàn được cho là cạo đầu, trong khi người Hung Nô để tóc đuôi sam. Các bằng chứng khác từ sử sách Trung Quốc chỉ ra rằng các nhóm người Đột Quyết hoặc Thác Bạt của Tiên Ti để tóc bím, vì họ được gọi là "người có bím tóc" bởi người Trung Quốc ở phía nam. Tuy nhiên, kiểu tóc của họ bị che khuất trong các bức họa do chiếc mũ trùm đầu mà họ đội. Sử sách nhà Lưu Tống gọi họ là "tù nhân bím tóc", suolu, trong khi sử sách nhà Nam Tề cho biết họ để "tóc buông xuống lưng" (bì phát), và gọi họ là suotou, "người có bím tóc". Một bím tóc đã được tìm thấy tại Zhalairuoer trong một ngôi mộ của người Đột Quyết.

Người Hán cũng bắt những người man di mà họ chinh phục phải cởi tóc đuôi sam. Để tỏ lòng thần phục với người Hán của triều đại nhà Tùy, người dân Turfan (Cao Xương) đã cởi tóc đuôi sam, và người Đột Quyết cũng vậy khi đầu hàng nhà Đường. Kiểu tóc thể hiện sự liên kết với một liên minh bộ lạc hoặc triều đại. Trong hang động số 285 của Tây Ngụy tại hang động Mogao ở Đôn Hoàng, người Tiên Ti được miêu tả với những bím tóc nhỏ treo ở cổ.

Sau khi lật đổ nhà Nguyên của người Mông Cổ, hoàng đế đầu tiên của nhà Minh là Chu Nguyên Chương đã ban hành một đạo luật về kiểu tóc bắt buộc vào ngày 24 tháng 9 năm 1392, yêu cầu tất cả nam giới phải để tóc dài và cấm họ cạo một phần trán trong khi để lại những sợi tóc theo kiểu tóc của người Mông Cổ. Hình phạt cho cả thợ cắt tóc và người bị cạo trọc và các con trai của họ là thiến nếu họ cắt tóc và gia đình của họ sẽ bị gửi đến biên giới để lưu đày. Điều này đã giúp loại bỏ kiểu tóc Mông Cổ được cạo một phần và thực thi kiểu tóc dài của người Hán.

Người Đảng Hạng của Tây Hạ có thể đã kế thừa ảnh hưởng kiểu tóc từ người Đột Quyết. Kiểu tóc của họ giống với kiểu tóc của nhà sư nhưng không hoàn toàn giống như kiểu tóc cạo đầu, kiểu tóc này để lại khuôn mặt được đóng khung ở hai bên và trán bởi một mái tóc bằng cách cạo đầu và để trọc. Điều này đảm bảo rằng người Tây Tạng và người Hán có thể được phân biệt với người Đảng Hạng đã cạo đầu. Kiểu tóc này được áp dụng bắt buộc bởi hoàng đế Đảng Hạng là Lý Càn Thuận, ông ta đe dọa rằng họ sẽ bị cắt cổ nếu không cạo đầu trong vòng ba ngày. Hoàng đế là người đầu tiên cạo đầu. Không giống như kiểu tóc cạo đầu của nhà Tây Hạ, kiểu tóc người Nữ Chân là để tóc đuôi sam kết hợp với cạo đầu không phải là sáng tạo của một hoàng đế của triều đại mà là một kiểu tóc người Nữ Chân đã được thiết lập cho thấy ai đã quy phục quy tắc Kim. Kiểu tóc đuôi sam và cạo đầu người Nữ Chân này không được áp dụng cho người Hán ở Kim sau một nỗ lực ban đầu thực hiện việc này, đây là một sự khiển trách đối với các giá trị của người Nữ Chân. Ban đầu, người Kim đã cố gắng áp đặt kiểu tóc và trang phục người Nữ Chân cho dân số Hán trong thời Kim nhưng sau đó đã rút lại mệnh lệnh này. Họ cũng cấm hôn nhân dị tộc.

Người đàn ông Khiết Đan trong bức tranh tường lăng mộ ở Ngao Hán, Nội Mông
Đàn ông Mãn Châu và Nữ Chân để tóc đuôi sam, đàn ông Mông Cổ vuốt tóc ra sau tai và tết lại, đàn ông Turk để tóc xõa và đàn ông Hung Nô tết tóc. Đàn ông Khiết Đan để tóc dài từ hai bên thái dương nhưng cạo trọc đỉnh đầu. Đàn ông Hán sống dưới thời nhà Liêu không bị yêu cầu phải để kiểu tóc Khiết Đan được cạo trọc mà đàn ông Khiết Đan để để phân biệt dân tộc của họ, không giống như nhà Thanh, nơi yêu cầu đàn ông phải theo kiểu tóc Mãn Châu. Đàn ông Khiết Đan chỉ để hai mảng tóc riêng biệt ở mỗi bên trán trước mỗi tai theo kiểu bím tóc trong khi họ cạo trọc đỉnh đầu. Người Khiết Đan đội mũ nỉ, mặc quần áo bằng da thú và vải len và hoàng đế nhà Liêu chuyển đổi giữa quần áo Hán và Khiết Đan. Các quan chức Khiết Đan sử dụng ruy băng trang trí bằng vàng để buộc tóc quanh trán, đội mũ nỉ theo như Qidan Guozhi (Ch'i-tan kuo-chih) của Ye Longli. Người Khiết Đan có mái tóc dài hai bên và đỉnh đầu cạo trọc. Tranh tường lăng mộ về kiểu tóc Khiết Đan chỉ cho thấy một số tóc còn lại gần cổ và trán với phần còn lại của đầu được cạo trọc. Chỉ có ở thái dương mới có tóc còn lại trong khi đỉnh đầu được cạo trọc. Việc không có quần áo và kiểu tóc Khiết Đan trên bức tranh về những người cưỡi ngựa trước đây được xác định là người Khiết Đan đã khiến các chuyên gia đặt câu hỏi về danh tính được cho là của họ. Đàn ông Khiết Đan có thể phân biệt giai cấp bằng cách đeo những kiểu tóc bím nhỏ khác nhau treo ở trán đã cạo trọc của họ. Họ thỉnh thoảng để tóc bím với mái tóc trên trán và cạo một số phần trán. Một số đàn ông Hán đã áp dụng và kết hợp quần áo Hán với quần áo Khiết Đan với ủng Khiết Đan và quần áo Hán hoặc mặc quần áo Khiết Đan. Mặt khác, phụ nữ Hán không áp dụng trang phục Khiết Đan và tiếp tục mặc trang phục Hán.

* Gia Luật BộiGia Luật Bội
* kỵ sĩkỵ sĩ
* Kỵ binh đang nghỉ ngơiKỵ binh đang nghỉ ngơi
* thợ sănthợ săn
* Ngự trùNgự trù
* Bé trai và bé gáiBé trai và bé gái
* kiểu tóckiểu tóc
* 
* 

### Tóc đuôi sam Nữ Chân

Đàn ông Nữ Chân, giống như con cháu Mãn Châu của họ, để tóc đuôi sam. Năm 1126, người Nữ Chân đã ra lệnh cho nam giới Hán trong các vùng lãnh thổ bị chinh phục phải theo kiểu tóc Nữ Chân bằng cách cạo trọc phía trước đầu và theo trang phục Nữ Chân, nhưng lệnh này đã được dỡ bỏ. Một số phiến quân Hán đã giả mạo người Nữ Chân bằng cách để tóc theo kiểu "tóc đuôi sam" của Nữ Chân để gieo rắc nỗi sợ hãi trong dân số Nữ Chân.

### Tóc đuôi sam Mãn Châu

Manchu queues
Quan niệm của một họa sĩ châu Âu về một chiến binh Mãn Châu ở Trung Quốc - đáng ngạc nhiên là đang cầm đầu đứt của kẻ thù bằng bím tóc của nó. Các nhà sử học sau này đã lưu ý rằng bím tóc trông giống như Cossack chupryna hơn như một sự bất nhất trong bức tranh. (Trích từ bìa cuốn Regni Sinensis a Tartari devastati enarratio của Martino Martini, 1661.)
Tóc đuôi sam là kiểu tóc dành riêng cho nam giới của người Mãn Châu từ miền trung Mãn Châu và sau đó được áp dụng cho người Hán trong thời nhà Thanh. Tóc ở phía trước đầu được cạo trọc phía trên mang tai mỗi mười ngày và phần tóc còn lại được tết thành một bím tóc dài.

Kiểu tóc Mãn Châu được áp dụng bắt buộc cho người Hán và các dân tộc khác như người Nanai vào đầu thế kỷ 17 trong quá trình chuyển đổi từ nhà Minh sang nhà Thanh. Nỗ Nhĩ Cáp Xích của thị tộc Ái Tân Giác La đã tuyên bố thành lập nhà Hậu Kim, sau đó trở thành nhà Thanh của Trung Quốc, sau khi các lực lượng nhà Minh ở Liêu Đông đầu hàng ông. Tướng lĩnh nhà Minh ở Phủ Thuận, Lý Vĩnh Phương, đã đầu hàng Nỗ Nhĩ Cáp Xích sau khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích hứa với ông ta tiền thưởng, danh hiệu và cháu gái ruột của Nỗ Nhĩ Cáp Xích làm vợ. Các tướng lĩnh Hán khác ở Liêu Đông cũng đầu hàng Nỗ Nhĩ Cáp Xích cùng với quân đội của họ và được gả cho những phụ nữ từ gia tộc Ái Tân Giác La.

Khi đã nắm chắc quyền lực, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã ra lệnh cho tất cả nam giới ở những vùng đất ông chinh phục phải theo kiểu tóc Mãn Châu. Kiểu tóc Mãn Châu là biểu tượng cho việc tất cả các nhóm dân tộc đều quy phục sự cai trị của nhà Thanh, và cũng giúp người Mãn nhận dạng những người Hán từ chối chấp nhận sự thống trị của nhà Thanh.

Kiểu tóc này là bắt buộc đối với tất cả nam giới và hình phạt cho việc không tuân thủ là tử hình vì tội phản quốc. Vào đầu những năm 1910, sau khi nhà Thanh sụp đổ, người Trung Quốc không còn phải buộc tóc đuôi sam Mãn Châu nữa. Mặc dù một số người, chẳng hạn như Trương Huân, vẫn làm như vậy như một truyền thống, nhưng hầu hết họ đã bỏ nó sau khi Hoàng đế cuối cùng của Trung Quốc, Phổ Nghi, cắt tóc đuôi sam của ông vào năm 1922.

Người Nanai lúc đầu đã chiến đấu chống lại Nỗ Nhĩ Cáp Xích và người Mãn, do thủ lĩnh Nanai Hurka Sosoku của họ lãnh đạo trước khi đầu hàng Hoàng Thái Cực vào năm 1631. Việc cạo trọc phần trước đầu của tất cả nam giới được áp dụng bắt buộc cho các dân tộc Amur như người Nanai, những người đã bị nhà Thanh chinh phục. Người Amur đã đội tóc đuôi sam ở phía sau đầu nhưng không cạo trọc phía trước cho đến khi nhà Thanh khuất phục họ và ra lệnh cho họ cạo trọc. Thuật ngữ "người cạo đầu" được người Ulch sử dụng để mô tả người Nanai.

#### Lệnh Đuôi tóc

Các nghệ sĩ xiếc Trung Quốc ngay sau khi người Mãn Châu chinh phục, đội tóc đuôi sam. (Bức vẽ của Johan Nieuhof, 1655–57)
Lệnh Đuôi tóc (giản thể: 剃发令; phồn thể: 剃髮令; bính âm: *tìfàlìng*), hay sắc lệnh cạo đầu, là một loạt luật lệ được nhà Thanh áp dụng mạnh mẽ trong thế kỷ XVII. Nó cũng được áp dụng cho người bản địa Đài Loan vào năm 1753, và người Triều Tiên định cư ở đông bắc Trung Quốc vào cuối thế kỷ 19, mặc dù người Lưu Cầu của Vương quốc Lưu Cầu, một nhánh của Trung Quốc, đã yêu cầu và được cấp miễn trừ khỏi lệnh này.

Theo truyền thống, người Hán trưởng thành không cắt tóc vì lý do triết học và văn hóa. Theo Hiếu kinh, Khổng Tử nói:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Thân thể, tóc và da mà cha mẹ ban cho, chúng ta không dám hủy hoại. Đây là tinh túy của chữ hiếu. (身體髮膚，受之父母，不敢毀傷，孝至始也。) | "|

Kết quả của hệ tư tưởng này, cả nam và nữ đều búi tóc thành búi tóc (tóc đuôi gà) hoặc các kiểu tóc khác nhau.

Người Hán không phản đối việc tết tóc đuôi sam ở phía sau đầu vì theo truyền thống, họ để tóc dài, nhưng kịch liệt phản đối việc cạo trọc phần trán nên chính phủ nhà Thanh chỉ tập trung buộc người dân cạo trọc phần trán thay vì tết tóc. Người Hán nổi dậy trong nửa đầu thời nhà Thanh, phản đối kiểu tóc nhà Thanh, đã tết tóc nhưng bất chấp lệnh cạo trọc phía trước đầu. Một người đã bị xử tử vì từ chối cạo phía trước đầu nhưng anh ta đã sẵn lòng tết tóc ở phía sau đầu. Chỉ đến sau này, những người cách mạng theo phương Tây mới bắt đầu coi tóc đuôi sam là lạc hậu và chủ trương áp dụng kiểu tóc phương Tây tóc ngắn. Những người Hán chống lại nhà Thanh như Thái Bình Thiên Quốc vẫn giữ tóc đuôi sam ở phía sau nhưng nổi dậy bằng cách để tóc ở phía trước đầu. Điều này khiến chính phủ nhà Thanh coi việc cạo trọc phần trán là dấu hiệu trung thành chính yếu hơn là việc tết tóc ở phía sau, điều này không vi phạm phong tục Hán và người Hán truyền thống không phản đối. Trịnh Thành Công chỉ trích kiểu tóc nhà Thanh bằng cách ví von cái đầu cạo trọc trông giống như một con ruồi. Trịnh Thành Công và những người của ông ta phản đối việc cạo trọc khi nhà Thanh yêu cầu họ cạo trọc để đổi lấy việc công nhận Trịnh Thành Công là một chư hầu. Nhà Thanh yêu cầu Trịnh Tĩnh và những người của ông ta ở Đài Loan cạo trọc để được công nhận là một chư hầu. Người của ông ta và hoàng tử nhà Minh Chu Thúc Quý đã phản đối kịch liệt việc cạo trọc.

Một binh lính trong thời kỳ Nghĩa Hòa Đoàn với tóc đuôi sam và nón lá châu Á
Vào năm 1644, Bắc Kinh bị chiếm bởi một liên minh các lực lượng nổi dậy do Lý Tự Thành, một quan chức nhỏ của nhà Minh trở thành thủ lĩnh của một cuộc khởi nghĩa nông dân, lãnh đạo. Hoàng đế Sùng Trinh đã tự sát khi thành phố thất thủ, đánh dấu sự kết thúc chính thức của nhà Minh. Sau đó, tướng lĩnh người Hán của nhà Minh là Ngô Tam Quế cùng quân đội của ông đã đầu hàng nhà Thanh và cho phép họ qua Sơn Hải quan. Sau đó, họ đã chiếm được quyền kiểm soát Bắc Kinh, lật đổ nhà Shun tồn tại ngắn ngủi của Lý Tự Thành. Sau đó, họ buộc người Hán phải áp dụng kiểu tóc đuôi sam như một dấu hiệu đầu hàng..

Một năm sau, sau khi quân Thanh tiến đến miền Nam Trung Quốc, vào ngày 21 tháng 7 năm 1645, nhiếp chính vương Đa Nhĩ Cổn đã ban hành một sắc lệnh yêu cầu tất cả nam giới người Hán phải cạo trọc phần trán và tết phần tóc còn lại thành một bím tóc giống như của người Mãn Châu. Hoàng tử Mãn Châu Đa Nhĩ Cổn của nhà Thanh ban đầu đã hủy bỏ lệnh cạo trọc cho tất cả nam giới ở các vùng đất nhà Minh phía nam Vạn Lý Trường Thành (sau năm 1644 được sáp nhập vào nhà Thanh). Một quan chức người Hán từ Sơn Đông, Tôn Chí Tạ và Lý Nhuận Lâm đã tự nguyện cạo trọc phần trán và yêu cầu Hoàng tử Mãn Châu Dorgon áp dụng kiểu tóc bím tóc cho toàn bộ dân số, điều này đã dẫn đến lệnh bím tóc. Người Hán được cho 10 ngày để tuân thủ hoặc đối mặt với cái chết. Mặc dù Đa Nhĩ Cổn thừa nhận rằng những người theo đạo Nho có thể có lý do để phản đối, nhưng hầu hết các quan chức nhà Hán đều viện dẫn Hệ thống Lễ và Nhạc truyền thống của triều đại nhà Minh là lý do để chống đối. Điều này khiến Dorgon chất vấn động cơ của họ: "Nếu các quan chức nói rằng người dân không nên tôn trọng Lễ và Nhạc của chúng ta, mà phải theo dõi những người nhà Minh, thì ý định thực sự của họ là gì?"

Trong sắc lệnh, Đa Nhĩ Cổn đặc biệt nhấn mạnh đến việc người Mãn Châu và chính Hoàng đế nhà Thanh đều để tóc đuôi sam và cạo trọc phần trán, vì vậy khi tuân theo sắc lệnh tóc đuôi sam, người Hán sẽ trông giống như người Mãn Châu và Hoàng đế. Điều này gợi lên quan niệm Nho giáo rằng người dân giống như con của Hoàng đế, và nên có ngoại hình tương tự.

Khẩu hiệu mà nhà Thanh sử dụng là "Cắt tóc giữ đầu, giữ tóc mất đầu" (tiếng Trung: 留髮不留頭，留頭不留髮; bính âm: *liú fà bù liú tóu, liú tóu bù liú fà*). Những người chống đối sắc lệnh đã bị giết chết. Quân nổi dậy người Hán ở Sơn Đông đã tra tấn quan chức nhà Thanh đã đề xuất sắc lệnh tóc đuôi sam cho Đa Nhĩ Cổn đến chết và giết chết người thân của ông ta.

Việc áp dụng sắc lệnh này không đồng đều; phải mất đến 10 năm thực thi bằng vũ lực để toàn bộ Trung Quốc tuân thủ, và trong khi nhà Thanh là những người áp đặt kiểu tóc đuôi sam cho dân chúng, họ không phải lúc nào cũng đích thân xử tử những người không tuân theo. Chính những kẻ đào ngũ người Hán đã thực hiện các vụ thảm sát đối với những người từ chối để tóc đuôi sam. Lý Thành Đống, một tướng lĩnh người Hán đã từng phục vụ nhà Minh nhưng đã đào ngũ sang nhà Thanh, đã ra lệnh cho quân đội tiến hành ba vụ thảm sát riêng biệt trong thành phố Gia Định trong vòng một tháng, khiến hàng chục nghìn người thiệt mạng. Vụ thảm sát thứ ba đã không còn nhiều người sống sót. Ba vụ thảm sát ở huyện Gia Định là một trong những vụ thảm sát khét tiếng nhất, với số người chết ước tính lên đến hàng chục nghìn hoặc thậm chí hàng trăm nghìn người. Giang Âm cũng đã chống cự lại khoảng 10.000 quân Thanh trong 83 ngày. Khi thành trì cuối cùng bị phá vỡ vào ngày 9 tháng 10 năm 1645, quân Thanh do kẻ đào ngũ nhà Minh người Hán Lưu Lương Tá (劉良佐) dẫn đầu, người đã được lệnh "lấp đầy thành phố bằng xác chết trước khi rút kiếm của các ngươi", đã thảm sát toàn bộ dân cư, giết chết từ 74.000 đến 100.000 người.

Các binh sĩ người Hán vào năm 1645 dưới thời tướng lĩnh người Hán Hồng Thừa Thâu đã buộc người dân Giang Nam để tóc đuôi sam, trong khi người Hán ban đầu được trả bạc để để tóc đuôi sam ở Phúc Châu khi nó được áp dụng lần đầu tiên.

Tóc đuôi sam là khía cạnh duy nhất của văn hóa Mãn Châu mà nhà Thanh áp đặt cho dân chúng Hán nói chung. Nhà Thanh yêu cầu những người làm quan phải mặc trang phục Mãn Châu, nhưng cho phép những người dân Hán khác tiếp tục mặc Hán phục (trang phục Hán). Tuy nhiên, hầu hết đàn ông dân thường người Hán đều tự nguyện mặc trang phục Mãn Châu như trường sam theo ý muốn của họ. Trong suốt thời nhà Thanh, phụ nữ Hán vẫn tiếp tục mặc trang phục Hán.

Tuy nhiên, chính sách cạo đầu không được thực thi ở các thủ lĩnh tự trị Tusi ở Tây Nam Trung Quốc, nơi có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống. Có một Tusi người Hán, đó là Thổ ty Cổ Cương có dân cư là người Hán Cổ Cương sinh sống.

Nhà Thanh yêu cầu tất cả thần dân thuộc mọi dân tộc phải cạo trọc phần trán và tết tóc đuôi sam, bao gồm cả người Hồi giáo như người Hồi và người Salar, nhưng một số dân tộc Hồi giáo Turkic như người Uyghur và người Salar đã cạo trọc đầu hoàn toàn như một phần của văn hóa của họ và không có tóc nên họ không thể tết tóc ở phía sau trừ khi họ đội tóc giả có đuôi tóc giả. Theo Jonathan Neaman Lipman, nhà Thanh yêu cầu người Salar phải đội tóc đuôi sam. Dưới thời nhà Thanh, đàn ông Salar cạo trọc đầu, nhưng khi ra ngoài công cộng, họ sẽ đội tóc giả đuôi sam. Đàn ông Duy Ngô Nhĩ cạo trọc đầu dưới thời nhà Thanh. Đàn ông Duy Ngô Nhĩ hiện nay vẫn cạo trọc đầu vào mùa hè. Chen Cheng nhận thấy rằng người Thổ Nhĩ Kỳ theo đạo Hồi ở Turpan và Hami vào thế kỷ 14–15 cạo trọc đầu trong khi người Thổ Nhĩ Kỳ không theo đạo Hồi lại để tóc dài.

Tuy nhiên, sau khi Jahangir Khoja xâm lược Kashgar, các begs và quan chức Hồi giáo Turkistan ở Tân Cương đã háo hức chiến đấu vì "quyền lợi" được đội tóc đuôi sam để thể hiện lòng trung thành vững như bàn thạch của họ với Đế quốc. Các begs cấp cao đã được cấp quyền này.

Mục đích của Sắc lệnh tóc đuôi sam là để chứng tỏ lòng trung thành với nhà Thanh, và việc từ chối cạo tóc đã trở thành biểu tượng của các lý tưởng cách mạng, như đã thấy trong cuộc nổi dậy Bạch liên giáo. Chính vì vậy, các thành viên của cuộc nổi dậy Thái Bình Thiên Quốc đôi khi được gọi là Tóc dài (長毛) hoặc Tóc phản nghịch (髮逆).

#### Kháng cự lại kiểu tóc đuôi sam

Việc người Hán chống lại việc áp dụng kiểu tóc đuôi sam đã diễn ra rộng rãi và đẫm máu. Người Trung Quốc ở bán đảo Liêu Đông đã nổi dậy vào năm 1622 và 1625 để phản đối việc thực hiện kiểu tóc bắt buộc. Người Mãn Châu đã phản ứng kịp thời bằng cách giết chết tầng lớp trí thức tinh hoa và thiết lập sự phân biệt nghiêm ngặt hơn giữa người Hán và người Mãn Châu.

Năm 1645, việc thực thi lệnh tóc đuôi sam đã được thực hiện một bước tiến xa hơn bởi người Mãn Châu cầm quyền khi ban hành sắc lệnh rằng bất kỳ người đàn ông nào không áp dụng kiểu tóc Mãn Châu trong vòng mười ngày sẽ bị xử tử. Nhà trí thức Lỗ Tấn đã tóm tắt phản ứng của người Trung Quốc đối với việc thực hiện kiểu tóc Mãn Châu bắt buộc bằng cách nói: "Trên thực tế, người Trung Quốc thời bấy giờ nổi dậy không phải vì đất nước sắp sụp đổ mà vì họ phải đội tóc đuôi sam." Năm 1683, Trịnh Khắc Sảng đã đầu hàng và đội tóc đuôi sam.

Tóc đuôi sam đã trở thành biểu tượng của nhà Thanh và là một phong tục ngoại trừ các nhà sư Phật giáo. Một số nhà cách mạng, những người ủng hộ Phong trào cải cách 100 ngày hoặc học sinh đi du học nước ngoài đã cắt tóc đuôi sam. Cách mạng Tân Hợi năm 1911 đã dẫn đến sự thay đổi hoàn toàn về kiểu tóc gần như chỉ sau một đêm. Tóc đuôi sam trở nên không phổ biến vì nó gắn liền với một chính phủ sụp đổ; điều này được mô tả trong truyện ngắn Bão trong tách trà của Lỗ Tấn và được chứng minh bởi thực tế là công dân Trung Quốc ở Hồng Kông đã đồng loạt chuyển sang kiểu tóc ngắn.

Những hải tặc người Quảng Đông ở biên giới hàng hải Quảng Đông với Việt Nam vào thế kỷ 17, 18 và 19 đã để tóc dài để thách thức luật lệ nhà Thanh quy định phải cắt tóc.

Nhiều người đã vi phạm luật nhà Thanh về tóc vào cuối triều đại. Một số người Trung Quốc chọn để tóc đuôi sam nhưng không cạo trọc phần đỉnh đầu, trong khi những người cắt tóc đuôi sam và không cạo được coi là những kẻ cách mạng và những người khác duy trì kiểu tóc đuôi sam kết hợp với cạo trọc phần đỉnh đầu theo quy định của nhà nước.

#### Miễn trừ

Cả đạo sĩ Đạo giáo và nhà sư Phật giáo đều không được nhà Thanh yêu cầu đội tóc đuôi sam; họ tiếp tục đội kiểu tóc truyền thống của mình, đầu cạo trọc hoàn toàn đối với nhà sư Phật giáo và tóc dài búi tó theo kiểu truyền thống Trung Quốc đối với đạo sĩ Đạo giáo.

#### Phản ứng của nước ngoài

Tiệm hớt tóc thời nhà Thanh (thập niên 1870)
Nhà Thanh sẵn sàng áp đặt kiểu tóc đuôi sam và phong cách ăn mặc của họ lên đàn ông Trung Quốc được một số nhà quan sát nước ngoài coi là một ví dụ đáng noi theo. H. E. M. James, một công chức người Anh ở Ấn Độ, đã viết vào năm 1887 rằng người Anh nên hành động quyết đoán tương tự khi áp đặt ý chí của họ ở Ấn Độ. Theo quan điểm của ông, chính quyền Anh nên cấm các tập tục như Sati sớm hơn nhiều so với năm 1829, điều mà James cho là do người Anh không sẵn lòng thách thức các truyền thống lâu đời của Ấn Độ, bất kể chúng có gây hại cho đất nước như thế nào.

Năm 1899, tác giả người Anh Demetrius Charles Boulger đề xuất rằng Anh nên thành lập và lãnh đạo một liên minh "Các cường quốc ưa Trung Quốc" để thành lập một chính phủ mới cho Trung Quốc với thủ đô đặt tại Thượng Hải và Nam Kinh, dọc theo sông Dương Tử, nhằm chống lại lợi ích của các cường quốc khác trong khu vực như Nga do ông tin rằng nhà Thanh sắp sụp đổ. Thung lũng sông Dương Tử được kiểm soát bởi các quan chức nhà Thanh như Lưu Côn Nghi và Trương Chi Động, những người không nằm dưới ảnh hưởng của Bắc Kinh và Boulger tin rằng Anh có thể hợp tác với họ để ổn định Trung Quốc.

Ông đề xuất rằng tại Nam Kinh và Hán Khẩu, một lực lượng lính Trung Quốc được huấn luyện bởi Anh sẽ được triển khai và ở Hồng Kông, Weihaiwei và thung lũng sông Dương Tử và nó sẽ không trung thành với nhà Thanh, và do đó theo ý tưởng của ông, họ sẽ bỏ đi bím tóc và được nuôi tóc dài như một biện pháp tượng trưng để "tăng cường niềm tin của người Trung Quốc vào sự ra đời của một kỷ nguyên mới". Boulger nói rằng ông không thể phân biệt được từ những người Trung Quốc mà ông đã nói chuyện về việc bím tóc có được Nurhaci phát minh ra để áp đặt cho người Trung Quốc như một biểu tượng của lòng trung thành hay đó là một phong tục đã được thiết lập của người Mãn vì không ai dường như biết nguồn gốc của nó từ các cuộc điều tra của ông hoặc các nhà Hán học khác.

Nhà thám hiểm người Anh Augustus Frederick Lindley đã viết rằng những người Hán nổi dậy từ Hồ Nam trong quân đội Thái Bình Thiên Quốc, những người để tóc dài và không có râu, là những người đàn ông đẹp nhất thế giới, không giống như những người Hán đội bím tóc, Lindley gọi phần cạo trọc là "một sự biến dạng".

Chiến binh Tây Ban Nha với mái tóc đuôi sam (1761)
### Việt Nam

Sau khi Nguyễn Huệ đánh bại nhà Hậu Lê, các quan lại trung thành cao cấp của nhà Lê và vị hoàng đế Lê Chiêu Thống cuối cùng đã chạy trốn khỏi Việt Nam để tị nạn ở nhà Thanh. Họ đến Bắc Kinh, nơi Lê Chiêu Thống được bổ nhiệm làm quan văn Trung Quốc hạng bốn trong kỳ Han Hoàng Bờ, trong khi các quan trung thành cấp thấp hơn được gửi đến để canh tác đất đai của chính phủ và tham gia quân đội Lục doanh ở Tứ Xuyên và Chiết Giang. Họ mặc quần áo nhà Thanh và để kiểu tóc đuôi sam, thực tế trở thành thần dân nhập tịch của nhà Thanh, mang lại cho họ sự bảo vệ trước yêu cầu dẫn độ của Việt Nam. Một số quan trung thành của nhà Lê cũng được gửi đến Trung Á ở Urumqi. Hậu duệ hiện đại của các vị vua Lê có thể được tìm thấy ở miền nam Việt Nam và Urumqi, Tân Cương.

Các kiểu tóc đuôi sam khác
--------------------------

Curley Bear với mái tóc đuôi sam
### Người Mỹ bản địa

Tóc đuôi sam cũng là một kiểu tóc của người Mỹ bản địa, như được mô tả trong cuốn sách House Made of Dawn của N. Scott Momaday.

### Miền Tây

Vào thế kỷ 18, binh lính châu Âu đã tạo kiểu tóc dài truyền thống của họ thành một kiểu tóc đuôi sam được gọi là "tóc đuôi sam của lính".

Trong quân đội Phổ và các quân đội của một số bang khác trong Đế chế La Mã Thần thánh, tóc đuôi sam của lính là bắt buộc dưới thời trị vì của Frederick William I của Phổ. Tóc đuôi sam nhân tạo hoặc "bằng sáng chế" đã được phát hành cho những tân binh có tóc quá ngắn để tết. Kiểu tóc này đã bị bãi bỏ trong quân đội Phổ vào năm 1807.

Binh lính và thủy thủ Anh trong thế kỷ 18 cũng để tóc đuôi sam. Mặc dù không phải lúc nào cũng được tết, tóc được buộc lại rất chặt thành một đuôi duy nhất, quấn quanh một miếng da và buộc lại bằng ruy băng. Tóc thường được bôi mỡ và phủ bột tương tự như tóc giả phủ bột, hoặc bôi nhựa đường trong trường hợp của thủy thủ. Người ta nói rằng tóc của binh lính được buộc lại chặt đến mức họ khó có thể nhắm mắt sau đó. Việc sử dụng bột tóc trắng trong quân đội Anh đã bị ngừng vào năm 1796 và các hàng đợi đã được lệnh cắt bỏ bốn năm sau đó. Chúng tiếp tục được đeo trong Hải quân Hoàng gia lâu hơn một chút, nơi chúng được gọi là "tóc đuôi lợn". Các sĩ quan đeo tóc đuôi lợn cho đến năm 1805 và các cấp bậc khác tiếp tục đeo chúng cho đến khoảng năm 1820.

Vào ngày 30 tháng 4 năm 1801, Thiếu tướng James Wilkinson đã ra lệnh loại bỏ tất cả các kiểu tóc đuôi sam trong Quân đội Hoa Kỳ. Lệnh này rất không được lòng cả sĩ quan và binh lính, dẫn đến một số vụ đào ngũ và đe dọa từ chức. Một sĩ quan cấp cao, Trung tá Thomas Butler, cuối cùng đã bị đưa ra tòa án binh vào năm 1803 vì không cắt tóc.

Tham khảo
---------

1. ↑  Evans, Thammy (2006). *Great Wall of China: Beijing & Northern China*. Bradt Travel Guide Great Wall of China. Bradt Travel Guides. tr. 41. ISBN 1841621587.
2. ↑  University of Hawaii at Manoa Art Gallery; Chazen Museum of Art; Museum of International Folk Art (N.M.); Evergrand Art Museum (Taoyuan, Taiwan) (2009). *Writing with Thread: Traditional Textiles of South Minorities : a Special Exhibition from the Collection of Huang Ying Feng and the Evergrand Art Museum in Taoyuan, Taiwan*. University of Hawai'i Art Gallery. tr. 118. ISBN 978-0982033210.
3. ↑  Ebrey, Patricia Buckley; Walthall, Anne; Palais, James B. (2006). *Pre-modern East Asia: To 1800: A Cultural, Social, and Political History*. Houghton Mifflin. tr. 370. ISBN 0618133860.
4. ↑  Millward, James (1998). *Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759–1864*. Stanford University Press. tr. 305. ISBN 0804729336.
5. ↑  Bromber, Katrin; Krawietz, Birgit; Maguire, Joseph biên tập (2013). *Sport Across Asia: Politics, Cultures, and Identities*. **21**. Routledge. tr. 53. ISBN 978-0415884389.
6. ↑  "Hairy History".
7. ↑  Pyun, Kyunghee; Wong, Aida Yuen (2018). *Fashion, Identity, and Power in Modern Asia* (bằng tiếng Anh). Springer. ISBN 978-3319971995.
8. ↑  *East Asian History*. 1994. tr. 54.
9. ↑  Godley, Michael R. (tháng 12 năm 1994). "The End of the Queue: Hair as a Symbol in Chinese History" (PDF). *East Asian History* (8).
10. ↑  Kuwayama, George (1991). *Ancient Mortuary Traditions of China: Papers on Chinese Ceramic Funerary Sculptures*. Far Eastern Art Council, Los Angeles County Museum of Art. tr. 59. ISBN 978-0-87587-157-8.
11. ↑  Abramson, Marc Samuel (2005). "4 Deep Eyes and High Noses : Physiognomy and the depiction of barbarians in Tang China". Trong Di Cosmo, Nicola; Wyatt, Don J (biên tập). *Political Frontiers, Ethnic Boundaries and Human Geographies in Chinese History*. Routledge. tr. 126, 127. ISBN 1135790957.
12. ↑  Duan, Wenjie; Kapila Vatsyayan (1994). Tan, Chung (biên tập). *Dunhuang Art: Through the Eyes of Duan Wenjie*. Indira Gandhi National Centre for the Arts. tr. 118. ISBN 8170173132.
13. ↑  Chan, Hok-Lam (2009). "Ming Taizu's 'Placards' on Harsh Regulations and Punishments Revealed in Gu Qiyuan's 'Kezuo Zhuiyu.'". *Asia Major*. **22** (1): 28. JSTOR 41649963. Truy cập ngày 16 tháng 4 năm 2021.
14. ↑  Keay, John (2011). *China: A History*. Basic Books. tr. 312. ISBN 978-0-465-02518-3.
15. ↑  Keay, John (2011). *China: A History*. Basic Books. tr. 335. ISBN 978-0-465-02518-3.
16. ↑  Franke, Herbert; Twitchett, Denis C. (1994). *The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States, 907–1368*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24331-5.
17. ↑  Tackett, Nicolas (2017). *The Origins of the Chinese Nation: Song China and the Forging of an East Asian World Order*. Cambridge University Press. tr. 241. ISBN 978-1108186926.
18. ↑  Zhu, Ruixi; Zhang, Bangwei; Liu, Fusheng; Cai, Chongbang; Wang, Zengyu (2016). *A Social History of Medieval China*. The Cambridge China Library. Bang Qian Zhu (translator), Peter Ditmanson (contributor). Cambridge University Press. tr. 34. ISBN 978-1107167865.
19. ↑  Liu, Cary Yee-Wei; Ching, Dora C. Y. biên tập (1999). *Arts of the Sung and Yüan: Ritual, Ethnicity, and Style in Painting*. contributors: Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.), Princeton University. Art Museum, Kuo li ku kung po wu yüan, Guo li gu gong bo wu yuan. Art Museum, Princeton University. tr. 168, 159, 179. ISBN 0943012309.
20. ↑  Shen, Hsueh-man; Asia Society biên tập (2006). *Gilded Splendor: Treasures of China's Liao Empire*. contributors: Asia Society Museum, Museum für Ostasiatische Kunst (Berlin, Germany), Museum Rietberg. Harry N. Abrams. tr. 114. ISBN 8874393326.
21. ↑  Zhou, Xun; Gao, Chunming; Shang-hai shih hsi chʿü hsüeh hsiao.; Chung-kuo fu chuang shih yen chiu tsu (1987). *5000 years of Chinese costumes*. Commercial Press. tr. 130. ISBN 9620750551.
22. ↑  Tung, W. U.; Tung, Wu; Museum of Fine Arts, Boston (1997). *Tales from the Land of Dragons: 1000 Years of Chinese Painting*. Museum of Fine Arts. tr. 136. ISBN 0878464395.
23. ↑  Johnson, Linda Cooke (2011). *Women of the Conquest Dynasties: Gender and Identity in Liao and Jin China*. UPCC book collections on Project MUSE. University of Hawaiʻi Press. tr. 53, 190. ISBN 978-0824834043.
24. ↑  Johnson, Linda Cooke (2011). *Women of the Conquest Dynasties: Gender and Identity in Liao and Jin China*. UPCC book collections on Project MUSE. University of Hawaiʻi Press. tr. 48, 52, 53. ISBN 978-0824834043.
25. ↑  "China Review International, Volume 19". *China Review International*. University of Hawaiʻi, Center for Chinese Studies and University of Hawaii Press. **19**: 101. 2012.
26. ↑  张博泉 (Zhang Boquan) (1984), tr. 97–98.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREF张博泉\_(Zhang\_Boquan)1984 (trợ giúp)
27. ↑  Sinor 1996, p. 417.
28. ↑  Jia Sheng (贾笙), 宋金时代的"留发不留头" Lưu trữ 16 tháng 11 2010 tại Wayback Machine ("Keep the hair, lose the head" in the Song-Jin era)
29. ↑  "身体的争夺与展示" (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 7 tháng 7 năm 2011.
30. ↑  Zi Yunju (紫雲居). 中國的髮爪與接觸巫術 [Hair, nails, and magic of China]. Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 7 năm 2011.
31. ↑  Li Ziming (李子明). 剃头的故事晚清出国人员生活小记 [Barber's tale: notes from the life of Chinese abroad in the late Qing era]. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 7 năm 2011.
32. ↑  Lao Lu (tiếng Trung: 老鲁), tiếng Trung: 彻底改变两百年官定习俗 民国初年剪辫轶话 Lưu trữ 1 tháng 6 2009 tại Wayback Machine (Thoroughly changing the customs officially established for 200 years: the story of queue-cutting in the early Republic of China period)
33. ↑  Forsyth, James (1994). *A History of the Peoples of Siberia: Russia's North Asian Colony 1581–1990*. Cambridge University Press. tr. 214. ISBN 0521477719.
34. ↑  Majewicz, Alfred F. biên tập (2011). *Materials for the Study of Tungusic Languages and Folklore*. Walter de Gruyter. tr. 21. ISBN 978-3110221053. Volume 15, Issue 4 of Trends in Linguistics. Documentation [TiLDOC]
35. ↑  Paolo Santangelo (2013). *Zibuyu, "What The Master Would Not Discuss", according to Yuan Mei (1716–1798): A Collection of Supernatural Stories (2 vols)*. Brill. tr. 829–. ISBN 978-90-04-21628-0.
36. ↑  Evelyn S. Rawski (1998). *The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions*. University of California Press. tr. 41–. ISBN 978-0-520-92679-0. tifa queue.
37. ↑  清朝乾隆23年清政府令平埔族人學清俗 Lưu trữ 9 tháng 7 2009 tại Wayback Machine
38. ↑  "清朝之剃髮結辮" (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 12 tháng 6 năm 2009.
39. ↑  "On Qing Government's Land Policy towards Chaoxian Reclamation People of Break Probibition".
40. ↑  "论清朝对图们江以北朝鲜垦民的"薙发易服"政策". *ltgx.net*. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 3 năm 2020. Truy cập ngày 26 tháng 9 năm 2023.
41. ↑  De Bary; William T. (1999). *Sources of Chinese Tradition*. Columbia University Press. tr. 326.
42. ↑  Godley, Michael R. (tháng 9 năm 2011). "The End of the Queue: Hair as Symbol in Chinese History". *China Heritage Quarterly*. China Heritage Project, ANU College of Asia & the Pacific (CAP), The Australian National University (27). ISSN 1833-8461.
43. ↑  Meyer-Fong, Tobie (2013). "a+touchstone+whereby+the+Throne+tested+its+servants."+Kuhn+further+identifies+shaving+of+the+forehead,+not+retention+of+the+braid,+as+the+key+site+of+political+and+emotional+contention,+even+as+he+points+to+a+general+sensitivity+about+hair+and+its+purported+magical+powers.&pg=PA83 *What Remains: Coming to Terms with Civil War in 19th Century China*. Stanford University Press. tr. 83. ISBN 978-0804785594.
44. ↑  Hang, Xing (2016). *Conflict and Commerce in Maritime East Asia: The Zheng Family and the Shaping of the Modern World, c. 1620–1720*. Cambridge University Press. tr. 77. ISBN 978-1316453841.
45. ↑  Hang, Xing (2016). *Conflict and Commerce in Maritime East Asia: The Zheng Family and the Shaping of the Modern World, c. 1620–1720*. Cambridge University Press. tr. 86. ISBN 978-1316453841.
46. ↑  "Tape in Hair extensions". *apohair.com* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 26 tháng 9 năm 2023.
47. ↑  Hang, Xing (2016). *Conflict and Commerce in Maritime East Asia: The Zheng Family and the Shaping of the Modern World, c. 1620–1720*. Cambridge University Press. tr. 187. ISBN 978-1316453841.
48. 1 2  Kuhn, Philip A. (1990). *Soulstealers: The Chinese Sorcery Scare of 1768*. Harvard University Press. tr. 53–54.
49. ↑  Wakeman (1985), tr. 647Lỗi harv: không có mục tiêu: CITEREFWakeman1985 (trợ giúp); Struve (1988), tr. 662Lỗi harv: không có mục tiêu: CITEREFStruve1988 (trợ giúp); Dennerline (2002), tr. 87Lỗi harv: không có mục tiêu: CITEREFDennerline2002 (trợ giúp) which calls this edict "the most untimely promulgation of [Dorgon's] career."
50. ↑  Wakeman 1985, tr. 868.Lỗi sfn: không có mục tiêu: CITEREFWakeman1985 (trợ giúp)
51. ↑  Lui, Adam Yuen-chung (1989). *Two Rulers in One Reign: Dorgon and Shun-chih, 1644–1660*. Faculty of Asian Studies monographs // The Australian National University. Faculty of Asian Studies, Australian National University. tr. 37. ISBN 0731506545. Dorgon did not want to see anything go wrong in a province and this might be the main reason why the government ... When the Chinese were ordered to wear the queue , Sun and Li took the initiative in changing their Ming hairstyle to ...
52. ↑  Cheng, Weikun (1998). "6 politics of the queue: agitation and resistance in the beginning and end of qing china". Trong Hiltebeitel, Alf; Miller, Barbara D. (biên tập). *Hair: Its Power and Meaning in Asian Cultures*. SUNY Press. tr. 125. ISBN 0791437418.
53. ↑  Hang, Xing (2016). "2 From smuggler-pirates to loyal Confucians". *Conflict and Commerce in Maritime East Asia: The Zheng Family and the Shaping of the Modern World, c. 1620–1720*. Cambridge University Press. tr. 40. ISBN 978-1316453841.
54. ↑  Wakeman (1985), tr. 647, 650.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFWakeman1985 (trợ giúp)
55. ↑  Chee Kiong Tong; và đồng nghiệp (2001). *Alternate Identities: The Chinese of Contemporary Thailand*. Brill Publishers. tr. 44. ISBN 978-981-210-142-6. keep your hair and lose your head.
56. ↑  研堂見聞雜記
57. ↑  Faure (2007), tr. 164.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFFaure2007 (trợ giúp)
58. ↑  Ebrey (1993), tr. 271.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFEbrey1993 (trợ giúp)
59. ↑  Wakeman 1975b, tr. 83Lỗi harv: không có mục tiêu: CITEREFWakeman1975b (trợ giúp)
60. ↑  Godley, Michael R. (tháng 9 năm 2011). "The End of the Queue: Hair as Symbol in Chinese History". *China Heritage Quarterly*. China Heritage Project, The Australian National University (27). ISSN 1833-8461.
61. ↑  Justus Doolittle (1876). *Social Life of the Chinese: With Some Account of Their Religious, Governmental, Educational, and Business Customs and Opinions. With Special But Not Exclusive Reference to Fuhchau*. Harpers. tr. 242–.
62. ↑  Edward J. M. Rhoads (2000). *Manchus and Han: Ethnic Relations and Political Power in Late Qing and Early Republican China, 1861–1928*. University of Washington Press. tr. 61–. ISBN 978-0-295-98040-9.
63. ↑  Twitchett, Denis; Fairbank, John K. (2008) Cambridge History of China Volume 9 Part 1 The Ch'ing Empire to 1800, pp. 87–88
64. ↑  周锡保. 《中国古代服饰史》. 中国戏剧出版社. 2002: 449. ISBN 978-7104003595.
65. ↑  Lipman, Jonathan N. (1997). "4 / Strategies of Resistance Integration by Violence". *Familiar Strangers : A History of Muslims in Northwest China*. University of Washington Press. tr. 105. ISBN 0-295-97644-6.
66. ↑  Lipman, Jonathan N. (2011). *Familiar Strangers: A History of Muslims in Northwest China*. University of Washington Press. ISBN 978-0295800554.
67. ↑  Lipman, Jonathan N. (1997). *Familiar Strangers: A History of Muslims in Northwest China*. University of Washington Press. ISBN 978-0-295-97644-0. JSTOR j.ctvbtzmb8.
68. ↑  Arienne M. Dwyer (2007). *Salar*. Otto Harrassowitz Verlag. tr. 22. ISBN 978-3-447-04091-4.
69. ↑  Pamela Kyle Crossley; Helen F. Siu; Donald S. Sutton (2006). *Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China*. University of California Press. tr. 127. ISBN 978-0-520-23015-6.
70. ↑  Chen, Yangbin (2008). *Muslim Uyghur Students in a Chinese Boarding School: Social Recapitalization as a Response to Ethnic Integration*. Emerging Perspectives on Education in China. Lexington Books. tr. 165. ISBN 978-1461633846.
71. ↑  Yakup, Abdurishid (2005). *The Turfan Dialect of Uyghur*. 63 of Turcologica Series. Otto Harrassowitz Verlag. tr. 187. ISBN 3447052333.
72. ↑  Brophy, David (2016). *Uyghur Nation: Reform and Revolution on the Russia-China Frontier*. Harvard University Press. ISBN 978-0674970465.
73. ↑  James Millward (1998). *Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759–1864*. Stanford University Press. tr. 204–. ISBN 978-0-8047-9792-4.
74. ↑  Hiltebeitel, Alf biên tập (1998). *Hair: Its Power and Meaning in Asian Cultures*. State University of New York Press. tr. 128.
75. 1 2  "鄭氏王朝的滅亡". *taiwanus.net*.
76. ↑  ""cutting tail"reflected the jiang nan social in guang xu dynasty two years" (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 14 tháng 8 năm 2011. Truy cập ngày 26 tháng 9 năm 2009.
77. ↑  "清代妖术恐慌及政府的对策：以两次剪辫谣言为例\_历史千年". *lsqn.cn*. 24 tháng 4 năm 2013. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 4 năm 2013.
78. ↑  頭可斷辮子不可剪 清朝留學生剪辮=偷了情 Lưu trữ 3 tháng 10 2011 tại Wayback Machine
79. ↑  Wiltshire, Trea. [First published 1987] (republished & reduced 2003). Old Hong Kong – Volume One. Central, Hong Kong: Text Form Asia books Ltd. ISBN 962-7283-59-2 (Vol. One)
80. ↑  Anthony, Robert J. (2014). "Violence and Predation on the Sino-Vietnamese Maritime Frontier, 1450–1850". *Asia Major*. **27** (2): 104. JSTOR 44740552. Truy cập ngày 16 tháng 4 năm 2021.
81. ↑  *Modern Chinese Literature and Culture, Volume 19, Issue 1*. Foreign Language Publications. 2007. tr. 175.
82. ↑  Edward J. M. Rhoads (2000). *Manchus and Han: Ethnic Relations and Political Power in Late Qing and Early Republican China, 1861–1928*. University of Washington Press. tr. 60–. ISBN 978-0-295-98040-9.
83. ↑  *The Museum Journal*. The Museum. 1921. tr. 102–.
84. ↑  George Cockburn (1896). *John Chinaman: His Ways and Notions*. J. Gardner Hitt. tr. 86–.
85. ↑  James, Henry Evan Murchison (1888). *The Long White Mountain, or, A journey in Manchuria: with some account of the history, people, administration and religion of that country*. Longmans, Green, and Co. tr. 110–112.
86. ↑  Boulger, Demetrius C. (1899). "The Dissolution of the Chinese Empire". *The North American Review*. **168** (508): 264. JSTOR 25119153.
87. ↑  Boulger, Demetrius C. (1900). "America's Share in a Partition of China". *The North American Review*. **171** (525): 171–181. JSTOR 25105038.
88. ↑  Boulger, Demetrius Charles (28 tháng 4 năm 1893). "Chapter IX". *China* (PDF). tr. 76.
89. ↑  Meyer-Fong, Tobie (2013). *What Remains: Coming to Terms with Civil War in 19th Century China*. Stanford University Press. tr. 94. ISBN 978-0804785594.
90. ↑  Anderson, James A.; Whitmore, John K. (2014). *China's Encounters on the South and Southwest: Reforging the Fiery Frontier Over Two Millennia*. Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia. Brill. tr. 309. ISBN 978-9004282483.
91. ↑  *Annam and its Minor Currency*, chapter 16.
92. ↑  "新疆曾有大批越南皇室后裔，乾隆时期投靠中国并前往乌鲁木齐开荒" (bằng tiếng Trung). 27 tháng 5 năm 2018.
93. ↑  Thái Mỹ (24 tháng 4 năm 2019). "Con trai vua Lê Thế Tông ở đất Thanh Châu".
94. ↑  Lê Tiên Long (9 tháng 12 năm 2018). "After Minh Mang reigned Nguyen Dynasty, why he deported Le royal descendants to the Southern Vietnam?".
95. ↑  Hudson, Elizabeth Harriot (1878), (*The Life And Times of Louisa, Queen of Prussia With an Introductory Sketch of Prussian History: Volume II* reprinted by Adamant Media Corporation (13 September 2001) (pp. 214–215)
96. ↑  Stocqueler, Joachim Hayward (1871) *A Familiar History of the British Army, from the Restoration in 1660 to the Present Time*, Edward Stanford, London (pp. 103–104)
97. ↑  Wilkinson-Latham, Robert (1977) *The Royal Navy, 1790–1970* Osprey Publishing, ISBN 0-85045-248-1 (p. 34)
98. ↑  Borch, Fred L. (tháng 3 năm 2012). "Lore of the Corps - The True Story of a Colonel's Pigtail and a Court-Martial". *The Army Lawyer* (Special Edition): 1–2. Truy cập ngày 20 tháng 5 năm 2022.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Tóc đuôi sam***. |