***Albertosaurus*** (/ælˌbɜːrtəˈsɔːrəs/; có nghĩa là "Thằn lằn Alberta") là một chi Theropoda lớn thuộc họ Tyrannosauridae sống ở Bắc Mỹ ngày nay vào cuối kỷ Phấn Trắng muộn, khoảng 70 triệu năm trước. Loài điển hình, *A. sarcophagus*, rõ ràng đã bị giới hạn về phân bố loài trong tỉnh Alberta ngày nay của Canada (sau đó chi này được đặt tên dựa theo địa danh trên), mặc dù một loài khác không xác định đã được phát hiện trong Hệ tầng Corral de Enmedio và Hệ tầng Packard của México. Các nhà khoa học không đồng tình về nội dung của chi, một số đã công nhận rằng *Gorgosaurus libratus* (đôi khi được gọi là *Albertosaurus libratus*) là loài thứ hai.

Giống như các Tyrannosauridae khác, *Albertosaurus* là một động vật ăn thịt đi bằng hai chân với đôi tay nhỏ xíu chỉ có hai ngón và một cái đầu khổng lồ với hàng chục chiếc răng lớn, sắc nhọn. Nó có thể đứng ở trên đỉnh chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái địa phương của nó. Mặc dù *Albertosaurus* to lớn đối với một loài động vật chân khớp thông thường, nó lại nhỏ hơn nhiều so với *Tyrannosaurus*, người họ hàng to lớn và nổi tiếng hơn, vì chúng chỉ nặng khoảng 2 tấn.

Kể từ khi được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1884, hóa thạch của hơn ba mươi cá thể đã được phục hồi, cung cấp cho các nhà khoa học với một kiến thức chi tiết hơn về giải phẫu *Albertosaurus* hơn hầu hết các Tyrannosauridae khác. Việc phát hiện 26 cá thể tại cùng một địa điểm cung cấp bằng chứng về hành vi, tập tính của chúng và cho phép nghiên cứu kĩ lưỡng hơn về chúng, điều này là không thể với những loài khủng long ít được biết đến hơn.

Mô tả
-----

So sánh giữa *Albertosaurus* với người.
*Albertosaurus* nhỏ hơn so với một số Tyrannosauridae khác, chẳng hạn như *Tarbosaurus* và *Tyrannosaurus*. Con trưởng thành điển hình của *Albertosaurus* dài đến 9 mét (30 ft), trong khi cá thể hiếm hoi lớn tuổi có thể phát triển đến hơn 10 mét (33 ft) chiều dài. Một số ước tính khối lượng độc lập, thu được bằng các phương pháp khác nhau, cho thấy rằng một con trưởng thành Albertosaurus nặng từ 1,3 tấn (1,4 tấn ngắn) và 1,7 tấn (1,9 tấn ngắn).

*Albertosaurus* có một cơ thể tương tự với tất cả các Tyrannosauridae khác. *Albertosaurus* cũng di chuyển trên hai chân sau và cân bằng đầu nặng với thân bằng một cái đuôi dài. Tuy nhiên, hai chi trước của *Albertosaurus* cũng giống các Tyrannosauridae khác là cực kỳ nhỏ so với kích thước cơ thể của chúng và chỉ còn lại hai ngón tay, nhưng ở *Albertosaurus* thì hai chi này vẫn lớn hơn một chút so với chi trước của Tyrannosaurus. Hai chân sau dài và bàn chân chúng gồm có bốn ngón mà ngón chân thứ nhất ngắn và không chạm đất. Ngón chân thứ ba dài hơn các ngón còn lại. *Albertosaurus* có thể đạt được tốc độ đi bộ từ 14−21 km / giờ (8−13 dặm / giờ), ít nhất là đối với các cá thể trẻ có tốc độ chạy cao là hợp lý.

Hai mẫu hóa thạch da từ *Albertosaurus* được biết đến, cả hai đều cho thấy có vảy. Một mẫu da được tìm thấy với một số xương sườn bụng và ấn tượng của một xương dài, không rõ, chỉ ra rằng mẫu da là từ bụng. Các vảy là cuội và dần dần trở nên lớn hơn và phần nào có hình lục giác. Cũng được bảo quản là hai vảy lớn hơn, cách nhau 4,5 cm. Một mẫu khác về da là từ một phần không xác định của cơ thể. Những vảy này nhỏ, có hình kim cương và được xếp thành hàng.

### Sọ và răng

Bản đúc hộp sọ của *Albertosaurus tại* Bảo tàng Địa chất ở Copenhagen
Hình ảnh phục chế của *Albertosaurus*
Hộp sọ khổng lồ của *Albertosaurus* được gắn với một cái cổ hình chữ S ngắn, dài khoảng 1 mét (3,3 ft) ở những con vật lớn nhất. Khoang mở rộng trong hộp sọ (fenestrae) làm giảm trọng lượng của đầu trong khi vẫn cung cấp không gian cho các cơ bám vào và các cơ quan cảm giác. Hàm dài của nó chứa cả hai mặt kết hợp, 58 hoặc nhiều răng hình quả chuối; lớn hơn tyrannosaurids sở hữu ít răng, *Gorgosaurus* ít nhất 62. Các răng sớm ở đầu hàm trên, bốn mặt mỗi bên, nhỏ hơn nhiều so với phần còn lại, chặt chẽ hơn và có hình chữ D ở mặt cắt ngang. Cũng giống như *Tyrannosaurus*, hàm răng trên của *Albertosaurus* được điều chỉnh theo dạng chung để chống lại các lực bên gây ra bởi một con mồi đang giãy giụa. Lực cắn của *Albertosaurus* ít đáng gờm hơn, tuy nhiên, với lực cắn tối đa có thể đạt tới 3.413 Newton. Phía trên mắt là những gờ xương có xương sống ngắn có thể có màu sắc rực rỡ và được sử dụng để tán tỉnh bạn đời.

William Abler đã quan sát vào năm 2001 rằng răng cưa của *Albertosaurus* giống như có một vết nứt ở răng kết thúc trong một khoảng trống tròn gọi là ampulla. Răng của Tyrannosaurid được sử dụng như là holdfasts cho phép kéo thịt ra khỏi cơ thể, do đó, khi một tyrannosaur kéo trở lại trên một miếng thịt, sự căng thẳng có thể gây ra một thanh kiếm giống như crack hoàn toàn để lây lan qua răng. Tuy nhiên, sự hiện diện của ampulla phân bố các lực này trên diện tích bề mặt lớn hơn, và làm giảm nguy cơ tổn thương răng dưới sự căng thẳng. Sự hiện diện của các vết rạch kết thúc trong khoảng trống có song song trong kỹ thuật của con người. Các nhà sản xuất đàn guitar sử dụng các vết rạch kết thúc trong khoảng trống, như Abler mô tả, "truyền đạt các vùng linh hoạt và độ cứng thay thế" cho gỗ mà chúng hoạt động. Việc sử dụng máy khoan để tạo ra một loại "ampulla" và ngăn chặn sự lan truyền các vết nứt thông qua vật liệu cũng được sử dụng để bảo vệ bề mặt máy bay. Abler đã chứng minh rằng một thanh plexiglass với các vết nứt được gọi là "kerfs" và các lỗ khoan đã mạnh hơn 25% so với một cái chỉ có các vết rạch được đặt thường xuyên. Không giống như các Tyrannosaurs, những kẻ săn mồi cổ đại như Phytosaurs và Dimetrodon không có sự thích nghi nào để ngăn chặn sự răng cưa giống như vết nứt của răng của chúng lây lan khi chịu các lực cắn.

Khám phá và đặt tên
-------------------

### Khám phá

Nguyên mẫu của *Albertosaurus*
Nguyên mẫu của nó là một hộp sọ một phần, được thu thập vào mùa hè năm 1884 từ một nhánh của Hệ tầng Horseshoe Canyon cùng với Sông Red Deer ở Alberta, Canada. Mẫu vật này được tìm thấy vào ngày 9 tháng 6 năm 1884, đã được phục hồi bởi một cuộc thám hiểm khảo sát địa chất của Canada, do nhà địa chất nổi tiếng Joseph Burr Tyrrell đứng đầu. Do thiếu thiết bị chuyên dụng, hộp sọ gần như hoàn chỉnh chỉ có thể được bảo quản một phần. Năm 1889, đồng nghiệp của Tyrrell, Thomas Chesmer Weston đã tìm thấy một hộp sọ nhỏ hơn không hoàn chỉnh liên quan đến một số mẫu xương ở một địa điểm gần đó. Hai hộp sọ được gán cho loài trước đây là *Laelaps incrassatus* bởi Edward Drinker Cope năm 1892, mặc dù cái tên *Laelaps* bị chi phối bởi một chi khác và đã được thay đổi thành Dryptosaurus vào năm 1877 bởi Othniel Charles Marsh. Cope từ chối công nhận tên mới được tạo ra bởi Marsh, địch thủ của mình. Tuy nhiên, Lawrence Lambe đã sử dụng cái tên *Dryptosaurus incrassatus* thay vì *Laelaps incrassatus* khi ông mô tả phần còn lại chi tiết vào năm 1903 và 1904, một sự kết hợp đầu tiên được Oliver Perry Hay đặt ra năm 1902. Ngay sau đó, Osborn chỉ ra ra rằng *D. incrassatus* được dựa trên răng Tyrannosaurid chung, do đó, hai hộp sọ trên không thể được gọi là loài đó. Các hộp sọ đó cũng khác nhau rõ rệt với phần còn lại của *D. aquilunguis*, thuộc loài Dryptosaurus, vì vậy Osborn tạo ra tên mới là *Albertosaurus sarcophagus* cho chúng vào năm 1905. Ông không mô tả phần còn lại trong bất kỳ chi tiết, trích dẫn mô tả đầy đủ của Lambe năm trước. Cả hai mẫu vật (mẫu CMN 5600 và mẫu CMN 5601) đều được lưu trữ tại Bảo tàng Tự nhiên Canada ở Ottawa. Vào đầu thế kỷ XXI, một số lo ngại đã nảy sinh rằng, do trạng thái hư hỏng của nguyên mẫu, *Albertosaurus* có thể là một tên gọi giả, một "cái tên đáng ngờ" chỉ có thể được sử dụng cho chính loại mẫu này vì các hóa thạch khác không thể đáng tin cậy được gán cho nó. Tuy nhiên trong năm 2010, Thomas Carr đã xác định rằng nguyên mẫu của nó và các so sánh sau đó tìm thấy tất cả những đặc tính độc đáo hoặc tự nhiên duy nhất: sở hữu lỗ mở rộng khí nén ở vành sau của xương palatine, chứng minh rằng *Albertosaurus* là một chi hợp lệ.

### Đặt tên

*Albertosaurus* được Henry Fairfield Osborn đặt tên theo ghi chú một trang vào cuối bản mô tả năm 1905 của ông về *Tyrannosaurus rex*. Tên chi vinh danh Alberta, một tỉnh của Canada được thành lập cùng năm, trong đó những mẫu hóa thạch đầu tiên được tìm thấy tại đây. Tên chung cũng kết hợp chữ Hy Lạp *σαυρος* / *sauros* ("thằn lằn"), hậu tố phổ biến nhất trong các tên khủng long. Tên loài là *Albertosaurus sarcophagus*; tên cụ thể có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp cổ đại σαρκοφάγος (*sarkophagos*) có nghĩa là "ăn thịt" và có cùng nguyên từ như thùng chứa tang lễ mà nó chia sẻ tên của nó: một sự kết hợp của các từ Hy Lạp σαρξ / *sarx* ("thịt") và φαγειν / *phagein* ("ăn"). Hơn 30 mẫu vật ở mọi lứa tuổi đều được giới khoa học biết đến và nghiên cứu.

Phân loại
---------

*Albertosaurus* là thành viên của họ theropod Tyrannosauridae, trong phân họ Albertosaurinae. Họ hàng gần nhất của nó là *Gorgosaurus libratus* (đôi khi được gọi là *Albertosaurus libratus*). Chi có hai loài albertosaurinae được mô tả; một loài khác không được mô tả cũng có thể tồn tại. Thomas Holtz phát hiện *Appalachiosaurus* là Albertosaurinae 2004, nhưng các khám phá gần đây hơn của Holtz đặt *Appalachiosaurus* ngoài họ Tyrannosauridae, trong một hiệp nghị với các nhà khoa học khác.

Một phân họ lớn khác là Tyrannosaurinae, bao gồm *Daspletosaurus*, *Tarbosaurus* and *Tyrannosaurus*. So sánh với Tyrannosaurinae, Albertosaurinae có cơ thể mãnh khảnh hơn, với hộp sọ nhỏ hơn theo tỉ lệ và xương chày, khối xương bàn chân, đối ngón tay dài hơn.

Dưới đây là cây phát sinh loài Tyrannosauridae dựa trên phân tích phân tử của Loewen *et al.* năm 2013.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tyrannosauridae | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Gorgosaurus libratus* |
|   |
|   | ***Albertosaurus sarcophagus*** |
|   |

 |
|   |
| Tyrannosaurinae | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Tyrannosauridae thành hệ Dinosaur Park |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Daspletosaurus torosus* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Tyrannosauridae thành hệ Two Medicine |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Teratophoneus curriei* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Bistahieversor sealeyi* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Lythronax argestes* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Tyrannosaurus rex* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Tarbosaurus bataar* |
|   |
|   | *Zhuchengtyrannus magnus* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

Tham khảo
---------

1. ↑  Listed as "cf. *Albertosaurus* sp." "Corral De Enmedio and Packard Formations, Cabollona Group, Sonora, Mexico," in Sullivan and Lucas (2006). Page 16.
2. ↑  Russell, Dale A. (1970). "Tyrannosaurs from the Late Cretaceous of western Canada". *National Museum of Natural Sciences Publications in Paleontology*. **1**: 1–34.
3. 1 2  Holtz, Thomas R. (2004). "Tyrannosauroidea". Trong Weishampel, David B.; Dodson, Peter; Osmólska, Halszka (biên tập). *The Dinosauria* (ấn bản 2). Berkeley: University of California Press. tr. 111–136. ISBN 0-520-24209-2.
4. ↑  Erickson, Gregory M.; Currie, Philip. J.; Inouye, Brian D.; Wynn, Alice A. (2006). "Tyrannosaur life tables: an example of nonavian dinosaur population biology" (PDF). *Science*. **313** (5784): 213–217. doi:10.1126/science.1125721. PMID 16840697. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 18 tháng 7 năm 2010. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2010.
5. ↑  Erickson, Gregory M. (2004). Makovicky, Peter J.; Currie, Philip J.; Yerby, Scott A.; Brochu, Christopher A.; Norell, Mark A. (biên tập). "Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs" (PDF). *Nature*. **430** (7001): 772–775. doi:10.1038/nature02699. PMID 15306807. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 6 tháng 10 năm 2011. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2010.
6. ↑  Per Christiansen; Fariña, Richard A. (2004). "Mass prediction in theropod dinosaurs". *Historical Biology*. **16** (2–4): 85–92. doi:10.1080/08912960412331284313.
7. 1 2  Currie, Philip J.; Hurum, Jørn H; Sabath, Karol (2003). "Skull structure and evolution in tyrannosaurid phylogeny" (PDF). *Acta Palaeontologica Polonica*. **48** (2): 227–234. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 26 tháng 3 năm 2009. Truy cập ngày 3 tháng 5 năm 2009.
8. ↑  Currie, Philip J. (2003). "Cranial anatomy of tyrannosaurids from the Late Cretaceous of Alberta" (PDF). *Acta Palaeontologica Polonica*. **48** (2): 191–226.
9. ↑  Holtz, Thomas R. (ngày 20 tháng 9 năm 2005). "RE: Burpee Conference (LONG)". Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 4 năm 2016. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2007.
10. ↑  Carr, Thomas D.; Williamson, Thomas E.; Schwimmer, David R. (11 tháng 3 năm 2005). "A new genus and species of tyrannosauroid from the Late Cretaceous (Middle Campanian) Demopolis Formation of Alabama". *Journal of Vertebrate Paleontology* (bằng tiếng Anh). **25** (1): 119–143. doi:10.1671/0272-4634(2005)025[0119:ANGASO]2.0.CO;2. ISSN 0272-4634.
11. ↑  Currie, Philip J. (2003). "Allometric growth in tyrannosaurids (Dinosauria: Theropoda) from the Upper Cretaceous of North America and Asia". *Canadian Journal of Earth Sciences*. **40** (4): 651–665. doi:10.1139/e02-083.
12. ↑  Loewen, Mark A.; Irmis, Randall B.; Sertich, Joseph J. W.; Currie, Philip J.; Sampson, Scott D. (6 tháng 11 năm 2013). Evans, David C. (biên tập). "Tyrant Dinosaur Evolution Tracks the Rise and Fall of Late Cretaceous Oceans". *PLoS ONE* (bằng tiếng Anh). **8** (11): e79420. doi:10.1371/journal.pone.0079420. ISSN 1932-6203. PMC 3819173. PMID 24223179.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Albertosaurus***. |

* Cổng thông tin Khủng long
* Cổng thông tin Sinh học