Bức tranh *Trường Athens* của Raphael mô tả các nhà triết học nổi tiếng của Hy Lạp cổ đại.
**Triết học** là bộ môn nghiên cứu về những vấn đề chung và cơ bản của con người, thế giới quan và vị trí của con người trong thế giới quan, những vấn đề có kết nối với chân lý, sự tồn tại, kiến thức, giá trị, quy luật, ý thức, và ngôn ngữ. Triết học được phân biệt với những môn khoa học khác bằng cách thức mà nó giải quyết những vấn đề trên, đó là ở tính phê phán, phương pháp tiếp cận có hệ thống chung nhất và sự phụ thuộc của nó vào tính duy lý trong việc lập luận.

Trong tiếng Anh, từ "philosophy" (triết học) xuất phát từ tiếng Hy Lạp cổ đại φιλοσοφία (philosophia), có nghĩa là "tình yêu đối với sự thông thái". Sự ra đời của các thuật ngữ "triết học" và "triết gia" được gắn với nhà tư tưởng Hy Lạp Pythagoras. Một "nhà triết học" được hiểu theo nghĩa tương phản với một "kẻ ngụy biện" (σοφιστής). Những "kẻ ngụy biện" hay "những người nghĩ mình thông thái" có một vị trí quan trọng trong Hy Lạp cổ điển, được coi như những nhà giáo, thường đi khắp nơi thuyết giảng về triết lý, nghệ thuật hùng biện và các bộ môn khác cho những người có tiền, trong khi các "triết gia" là "những người yêu thích sự thông thái" và do đó không sử dụng sự thông thái của mình với mục đích chính là kiếm tiền.

Các vấn đề của triết học
------------------------

**Vấn đề cơ bản của triết học** là vấn đề về *mối quan hệ giữa tồn tại và tư duy, giữa vật chất và ý thức*. Nó là vấn đề cơ bản vì việc giải quyết nó sẽ quyết định cơ sở để giải quyết những vấn đề khác của triết học, điều đó đã được chứng minh trong lịch sử phát triển lâu dài và phức tạp của triết học.

Socrates
Triết học đưa ra các câu hỏi về bản thể, nhận thức, chân lý, đạo đức, thẩm mỹ. Các vấn đề cơ bản của triết học là:

* Vấn đề về bản thể: vật chất và ý thức là gì? Mối quan hệ giữa chúng như thế nào?
* Vấn đề về chân lý: làm thế nào để xác định được một luận cứ đi từ tiền đề đến kết luận có hiệu lực hay không? Làm thế nào để biết được một phát biểu là đúng sai? Ta có thể trả lời những loại câu hỏi nào?
* Vấn đề về nhận thức: quá trình nhận thức diễn ra thế nào? Chúng ta có thể nhận thức chính xác thế giới khách quan hay không? Thực tại là gì? Chúng ta nhận thức thực tại như thế nào, có nhận thức toàn bộ thực tại hay không?
* Vấn đề về đạo đức: thế nào là "tốt", thế nào là "xấu" (hoặc thế nào là "giá trị", thế nào là "phi giá trị")? Sự khác biệt giữa tốt và xấu? Hành động như thế nào là đúng? Các giá trị có tính chất tuyệt đối hay tương đối? Thế nào là các quy tắc tự nhiên? Hạnh phúc là gì?
* Vấn đề về thẩm mỹ: đẹp là gì, xấu là gì? Nghệ thuật là gì?

Thời kỳ triết học Hy Lạp cổ đại, năm vấn đề cơ bản trên tương ứng với năm nhánh của triết học là siêu hình học, lôgic, nhận thức luận, luân lý học, và mỹ học. Tuy nhiên đối tượng của triết học còn mở rộng đến chính trị học, vật lý học, địa chất học, sinh học, khí tượng học, và thiên văn học. Bắt đầu từ Socrates, các nhà triết học Hy Lạp đã phát triển triết học theo hướng phân tích, tức là, phân chia vật thể thành các thành phần nhỏ hơn để nghiên cứu. Triết học cổ Hy Lạp thường được coi là cơ sở của triết học phương Tây.

Các nền triết học khác không phải luôn luôn phân chia, hoặc nghiên cứu theo cách của người Hy Lạp. Triết học Ấn Độ có nhiều điểm tương tự như triết học phương Tây. Trước thế kỷ thứ 19, trong ngôn ngữ của các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc hoặc Trung Quốc, không có từ "triết học" mặc dù nền triết học của các nước này đã phát triển từ lâu rồi. Đặc biệt là các nhà triết học Trung Hoa sử dụng các phạm trù hoàn toàn khác người Hy Lạp. Các định nghĩa không dựa trên các đặc điểm chung mà thường có tính ẩn dụ và để chỉ một vài đối tượng cùng một lúc.. Biên giới giữa các phạm trù không rõ ràng như trong triết học phương Tây.

Các học thuyết triết học
------------------------

### Chủ nghĩa duy vật

Bài chi tiết: Chủ nghĩa duy vật
Chủ nghĩa duy vật là một hình thức của chủ nghĩa duy vật lý (*physicalism*) với quan niệm rằng thứ duy nhất có thể được thực sự coi là *tồn tại* là vật chất; rằng, về căn bản, mọi sự vật đều có cấu tạo từ *vật chất* và mọi hiện tượng đều là kết quả của các tương tác vật chất. Khoa học sử dụng một giả thuyết, đôi khi được gọi là thuyết tự nhiên phương pháp luận, rằng mọi sự kiện quan sát được trong thiên nhiên được giải thích chỉ bằng các nguyên nhân tự nhiên mà không cần giả thiết về sự tồn tại hoặc không-tồn tại của cái siêu nhiên. Với vai trò một học thuyết, chủ nghĩa duy vật thuộc về lớp bản thể học nhất nguyên. Như vậy, nó khác với các học thuyết bản thể học dựa trên thuyết nhị nguyên hay thuyết đa nguyên. Xét các giải thích đặc biệt cho thực tại hiện tượng, chủ nghĩa duy vật đứng ở vị trí đối lập hoàn toàn với chủ nghĩa duy tâm.

#### Triết học Marx-Lenin

Bài chi tiết: Triết học Marx-Lenin
Xem thêm: Vật chất (triết học Marx-Lenin)
Karl Marx
Triết học Marx - Lenin là một trong ba bộ phận cấu thành của Chủ nghĩa Marx – Lenin; đầu tiên là Triết học Marx, do Marx và Engels sáng lập ra, được Lenin và các nhà Marxist khác phát triển thêm. Triết học Marx ra đời vào những năm 40 thế kỉ 19 và được phát triển gắn chặt với những thành tựu khoa học và tình hình xã hội phương Tây thế kỷ 19. Triết học Marx là triết học duy vật. Nhưng Marx và Engels không dừng lại ở chủ nghĩa duy vật của thế kỉ 18 mang đặc điểm máy móc, siêu hình và duy tâm khi xem xét các hiện tượng xã hội. Các ông đã khắc phục những đặc điểm đó bằng cách tiếp thu một cách có phê phán những thành quả của triết học cổ điển Đức, nhất là phép biện chứng trong hệ thống triết học của Hegel. Tuy nhiên, phép biện chứng của Hegel là phép biện chứng duy tâm, vì vậy, Marx và Engels đã cải tạo nó, đặt nó trên lập trường duy vật. Chính trong quá trình cải tạo phép biện chứng duy tâm của Hegel và phát triển tiếp tục chủ nghĩa duy vật cũ, trên cơ sở khái quát hoá những thành tựu của khoa học tự nhiên và thực tiễn xã hội phương Tây cho đến giữa thế kỉ 19, Marx và Engels đã tạo ra triết học của mình. Triết học ấy sau này đã được Lenin phát triển thêm và trở thành Triết học Marx - Lenin. Triết học Marx - Lenin là triết học duy vật biện chứng triệt để. Một số người phê phán chủ nghĩa Marx cho rằng chủ nghĩa duy vật biện chứng không thể giải thích được hay giải thích đúng sự vận động của thế giới, chủ nghĩa duy vật lịch sử không giải thích đúng mọi hiện tượng lịch sử. Lenin hy vọng khắc phục được những đặc điểm của chủ nghĩa duy vật trước Marx. Trong Triết học Marx - Lenin, các quan điểm duy vật về tự nhiên và về xã hội, các nguyên lý của chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng gắn bó hết sức chặt chẽ với nhau thành một hệ thống lý luận thống nhất. Nội dung cơ bản của lý luận đó gồm:

* Thứ nhất, đó là các nguyên lý của chủ nghĩa duy vật đã được giải thích một cách biện chứng. Theo các nguyên lý này, "*Trong thế giới không có gì khác ngoài vật chất đang vận động, và vật chất đang vận động không thể vận động như thế nào khác ngoài vận động trong không gian và thời gian*". Còn ý thức chỉ là sản phẩm của bộ óc con người và là sự phản ánh tự giác, tích cực các sự vật, hiện tượng và quá trình hiện thực của thế giới vật chất, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan. Như vậy trong quan hệ giữa vật chất và ý thức, vật chất là cái thứ nhất, cái quyết định và tồn tại độc lập với ý thức, còn ý thức là cái thứ hai, cái có sau. Tuy nhiên khác với chủ nghĩa duy vật trước Marx, Triết học Marx - Lenin, một mặt khẳng định sự phụ thuộc vào vật chất, coi ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, mặt khác lại thừa nhận tác dụng tích cực trở lại của ý thức đối với vật chất. Thông qua hoạt động của con người, ý thức có thể đẩy nhanh hoặc kìm hãm sự phát triển của thế giới vật chất ấy.
* Thứ hai, các nguyên lý của phép biện chứng trong hệ thống triết học Hegel đã được cải tạo và xây dựng lại trên lập trường duy vật. Theo các nguyên lý đó:

1. Theo định nghĩa của Lenin, vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của con người chép lại, chụp lại, phản ánh và nó tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác. Mỗi kết cấu vật chất có muôn vàn mối liên hệ qua lại với các sự vật, hiện tượng, quá trình khác của hiện thực.
2. Tất cả các sự vật cũng như sự phản ánh của chúng trong óc con người đều ở trong trạng thái biến đổi phát triển không ngừng. Nguồn gốc của sự phát triển đó là sự đấu tranh giữa các mặt đối lập ở ngay trong lòng sự vật. Phương thức của sự phát triển đó là sự chuyển hoá những biến đổi về lượng thành những biến đổi về chất và ngược lại. Còn chiều hướng của sự phát triển này là sự vận động tiến lên theo đường xoáy trôn ốc chứ không phải theo đường thẳng. Nội dung của hai nguyên lý trên đây được thể hiện trong 3 quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật (*quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập; quy luật về sự chuyển hoá những biến đổi về lượng thành những biến đổi về chất và ngược lại; quy luật phủ định cái phủ định*) và trong hàng loạt quy luật về mối quan hệ qua lại biện chứng giữa *cái chung và cái riêng*, *nguyên nhân và kết quả*, *tất nhiên và ngẫu nhiên*, *nội dung và hình thức*, *bản chất và hiện tượng*, *khả năng và hiện thực*, v.v...
3. Triết học Marx - Lenin còn bao gồm lý luận nhận thức và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Nhận thức là sự phản ánh giới tự nhiên bởi con người, nhưng đó không phải là sự phản ánh đơn giản, trực tiếp, hoàn toàn, mà là một quá trình nhờ đó tư duy mãi mãi và không ngừng tiến đến gần khách thể. Sự tiến đến gần đó diễn ra theo con đường mà Lenin đã tổng kết: "*Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn - đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, của sự nhận thức thực tại khách quan*". Cơ sở, động lực và mục đích của toàn bộ quá trình này là thực tiễn. Thực tiễn cũng đồng thời là tiêu chuẩn của chân lý. Triết học Marx - Lenin không chỉ dừng lại ở những quan điểm duy vật biện chứng về tự nhiên mà còn mở rộng những quan điểm đó vào việc nhận thức xã hội và nhờ đó thế giới quan duy vật biện chứng trở thành toàn diện và triệt để. Áp dụng và mở rộng quan điểm duy vật biện chứng vào nghiên cứu xã hội, Marx đã đưa ra được quan niệm duy vật về lịch sử, chỉ ra con đường nghiên cứu những quy luật của sự phát triển xã hội, sự phát triển đó, cũng như sự phát triển của tự nhiên, không phải do ý muốn chủ quan mà do những quy luật khách quan quyết định. Sự ra đời của Triết học Marx - Lenin đã đặt cơ sở cho việc nghiên cứu lịch sử và đời sống xã hội thực sự có tính chất khoa học.
4. Theo Marx: "*Phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung. Không phải ý thức của con người quyết định sự tồn tại của họ; trái lại chính sự tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ.*". Tồn tại xã hội của con người trước hết là phương thức sản xuất của cải vật chất xã hội. Đó là nhân tố, xét đến cùng, quyết định toàn bộ đời sống của xã hội, quyết định sự phát triển của xã hội. Ý thức xã hội không có gì khác hơn là sự phản ánh tồn tại xã hội. Trong khi khẳng định nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, Triết học Marx - Lenin cũng thừa nhận tính độc lập tương đối trong sự phát triển của ý thức xã hội và vai trò tích cực của tư tưởng, lý luận tiên tiến trong sự phát triển của xã hội.

Với những quan điểm triết học nêu trên, khi nghiên cứu kinh tế chính trị Marx nhận thấy trong quá trình sản xuất xã hội, con người có những quan hệ nhất định, tất yếu, không tuỳ thuộc vào ý muốn của họ - tức là những quan hệ sản xuất, những quan hệ này phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của các lực lượng sản xuất vật chất của họ. Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội, tức là cơ sở hiện thực, trên đó xây dựng lên những hình thái ý thức xã hội làm nền tảng cho cấu trúc thượng tầng pháp lý và chính trị. Tới một giai đoạn phát triển nhất định, các lực lượng sản xuất vật chất của xã hội sẽ mâu thuẫn với những quan hệ sở hữu, mà trong đó từ trước đến nay các lực lượng sản xuất vẫn phát triển. Từ chỗ là những hình thức phát triển của các lực lượng sản xuất, những quan hệ ấy đã trở thành những xiềng xích của lực lượng sản xuất. Mâu thuẫn này được giải quyết khi có một quan hệ sản xuất mới, tiến bộ, phù hợp với lực lượng sản xuất đã lớn mạnh. Quan hệ sản xuất thay đổi thì những mối quan hệ xã hội thích ứng với những quan hệ sản xuất đó cùng với những tư tưởng nảy sinh ra từ những quan hệ xã hội đó cũng thay đổi kéo theo sự thay đổi hệ thống pháp lý và chính trị.

Marx - Lenin cũng chỉ rõ vai trò của quần chúng nhân dân trong sự phát triển của lịch sử. Quan niệm đó đã dẫn đến chỗ khẳng định vai trò lịch sử thế giới của giai cấp công nhân hiện đại trong cuộc đấu tranh giải phóng loài người, trong việc xây dựng xã hội mới - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Marx - Lenin nghiên cứu xã hội với tính cách là một thể thống nhất, hoàn chỉnh và vạch ra những quy luật chung và những động lực của sự phát triển xã hội, chỉ ra vị trí và vai trò của mỗi mặt đời sống xã hội trong hệ thống xã hội nói chung, vạch ra những nét cơ bản của các giai đoạn phát triển xã hội loài người, từ đó chứng minh sự tiến hóa của xã hội loài người đến chủ nghĩa cộng sản là tất yếu.

### Chủ nghĩa duy tâm

Bài chi tiết: Chủ nghĩa duy tâm
Chủ nghĩa duy tâm là trường phái triết học khẳng định rằng mọi thứ đều tồn tại bên trong tâm thức và thuộc về tâm thức. Là một cách tiếp cập tới hiểu biết về sự tồn tại, chủ nghĩa duy tâm thường được đặt đối lập với *chủ nghĩa duy vật*, cả hai đều thuộc lớp bản thể học nhất nguyên chứ không phải nhị nguyên hay đa nguyên.

*Chủ nghĩa duy tâm* có hai khuynh hướng: 

* Chủ nghĩa duy tâm chủ quan phủ nhận sự tồn tại của thế giới khách quan và coi nó là một cái gì đó hoàn toàn do tính tích cực của chủ thể quy định.
* Chủ nghĩa duy tâm khách quan thừa nhận ý thức và tinh thần là thuộc tính thứ nhất (có trước), vật chất là thuộc tính thứ hai (có sau), và coi cơ sở tồn tại không phải là tâm thức con người theo như quan niệm của Chủ nghĩa duy tâm chủ quan mà là một tâm thức nào đó ở bên ngoài thế giới như "tinh thần tuyệt đối", "lý tính thế giới", v.v...

Cách tiếp cận tới chủ nghĩa duy tâm của các triết gia phương Tây khác với cách tiếp cận của các nhà tư tưởng phương Đông. Trong nhiều tư tưởng phương Tây, (tuy không có trong tư tưởng của một số triết gia lớn của phương Tây như Plato và Hegel) *ý niệm* có quan hệ với tri thức trực tiếp của các hình ảnh hoặc quan niệm trí óc chủ quan. Khi đó nó thường được đặt cạnh *chủ nghĩa hiện thực* mà trong đó sự thực được xem là có sự tồn tại tuyệt đối trước tri thức của ta và độc lập với tri thức của ta. Các nhà duy tâm nhận thức luận có thể khẳng định rằng những thứ duy nhất mà có thể được "biết chắc" một cách trực tiếp là các ý niệm. Trong tư tưởng phương Đông, như được phản ánh trong chủ nghĩa duy tâm Ấn Độ giáo, khái niệm *chủ nghĩa duy tâm* sử dụng ý nghĩa ý thức, về cốt yếu là ý thức sống động của một *Thượng đế* có mặt ở mọi nơi, làm nền tảng cho mọi hiện tượng. Một kiểu chủ nghĩa duy tâm châu Á là chủ nghĩa duy tâm Phật giáo.

### Chủ nghĩa hiện thực

Bài chi tiết: Chủ nghĩa hiện thực
Chủ nghĩa hiện thực đôi khi dùng để chỉ quan điểm trái ngược với chủ nghĩa lý tưởng của thế kỷ 18, cho rằng một số sự vật thực sự tồn tại bên ngoài đầu óc con người. Tuy nhiên, theo nghĩa cổ điển, chủ nghĩa hiện thực là học thuyết cho rằng những khái niệm trừu trượng gắn với những danh từ chung toàn cầu như "con người" thực sự tồn tại.

### Chủ nghĩa duy danh

Bài chi tiết: Chủ nghĩa duy danh
Trái ngược với chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa duy danh cho rằng những danh từ trừu tượng hoặc toàn cầu chỉ là từ ngữ, chúng biểu thị cho những trạng thái của trí não như ý tưởng, niềm tin hoặc dự định... William xứ Ockham nổi tiếng là người bảo vệ cho chủ nghĩa duy danh, còn được gọi là "khái niệm luận".

### Chủ nghĩa duy lý

Bài chi tiết: Chủ nghĩa duy lý
René Descartes
Chủ nghĩa duy lý nhấn mạnh vai trò của lý trí con người. Chủ nghĩa duy lý cực đoan tìm mọi cách để gán tất cả kiến thức con người lên nền tảng độc nhất là lý trí. Kiểu lý luận điển hình của chủ nghĩa duy lý bắt đầu bằng những tiên đề không thể chối cãi rành rọt được, để từ đó, bằng các bước logic, diễn dịch ra mọi đối tượng kiến thức có thể có.

Parmenides (sinh năm 510 TCN) được cho là nhà triết học duy lý đầu tiên, người đã tranh luận về việc suy nghĩ thực sự có xảy ra là không thể hồ nghi, mà việc suy nghĩ phải có đối tượng suy nghĩ, do đó, một sự vật phải thật sự tồn tại. Parmenides diễn dịch rằng những gì thật sự tồn tại phải có những tính chất nhất định thí dụ như, nó không thể bắt đầu tồn tại hoặc chấm dứt tồn tại, nó là một chỉnh thể trọn vẹn, nó giữ nguyên bản chất vĩnh viễn (đúng hơn là tồn tại hoàn toàn bên ngoài thời gian). Zeno (sinh năm 489 TCN) là học trò của Parmenides, đã tranh luận rằng sự vận động là bất khả thi, và chứa đựng sự mâu thuẫn.

Plato (427-347) cũng bị ảnh hưởng bởi Parmenides, nhưng ông đã kết hợp chủ nghĩa duy lý với một dạng của chủ nghĩa hiện thực. Triết gia này đã cất công xem xét sự tồn tại và bản chất của sự vật. Ông kết luận đặc tính của những bản chất sự vật là chúng mang tính chung trên toàn cầu. Bản chất của một con người, của một hình tam giác, của một cái cây có thể áp dụng cho tất cả con người, tất cả hình tam giác và tất cả các loại cây. Plato tranh luận rằng những bản chất này là những hình thái không phụ thuộc vào trí não, rằng con người có thể biết đến chúng bằng lý trí và bằng cách làm ngơ trước những thứ làm phân tâm do giác quan gây ra.

Chủ nghĩa duy lý hiện đại bắt đầu với René Descartes (1596-1690). Nghiền ngẫm về bản chất của trải nghiệm tri giác, cũng như những khám phá khoa học trong sinh lý học và quang học, Descartes (và cả John Locke) đã đi đến quan điểm rằng chúng ta trực tiếp ý thức được ý nghĩ, chứ không phải sự vật. Quan điểm này làm nảy sinh ba vấn đề. 

1. Có phải các ý nghĩ là bản sao thực thụ của những sự vật, sự việc mà chúng đại diện? Cảm giác không phải là sự tương tác trực tiếp giữa các vật thể và ý thức của ta, mà nó là quá trình sinh lý bao hàm sự đại diện (thí dụ như, một hình ảnh trên võng mạc). Locke nghĩ rằng một "tính chất phụ", như cảm giác thấy màu xanh lục, không thể nào giống sự sắp xếp các phân tử vật chất sinh ra cảm giác đó, dù là ông cũng nghĩ "những tính chất chính" như hình dạng, kích thước, con số, thực sự có trong các sự vật.
2. Ta vẫn chưa rõ làm thế nào những vật thể tự nhiên như bàn, ghế hoặc ngay cả những quá trình sinh lý trong não bộ có thể sản sinh ra những thứ thuộc về tinh thần như ý nghĩ. Điều này là một trong những vướng mắc của một vấn đề triết học nổi tiếng, vấn đề tinh thần-cơ thể.
3. Nếu tất cả những gì chúng ta ý thức được chỉ là ý nghĩ, vậy làm sao ta có thể biết được có thứ gì khác tồn tại ngoài ý nghĩ ra?

Descartes nỗ lực giải quyết vấn đề cuối cùng bằng lý luận. Ông đã bắt đầu bằng một nguyên lý mà ông nghĩ là không thể bắt bẻ hiệu quả được: Tôi "biết suy nghĩ", do đó tôi "tồn tại". Từ nguyên lý này, Descartes tiến hành xây dựng một hệ thống hoàn chỉnh về kiến thức (trong đó ông chứng minh sự tồn tại của Thượng đế, bằng một dạng bản thể luận). Quan điểm của ông đã thu hút được những triết gia như Baruch Spinoza, Gottfried Leibniz và Christian Wolff.

### Chủ nghĩa kinh nghiệm

Bài chi tiết: Chủ nghĩa kinh nghiệm
Nói chung, chủ nghĩa duy lý thường đối lập với chủ nghĩa kinh nghiệm, một học thuyết dựa trên cơ sở kiến thức về năm giác quan của con người chúng ta. John Locke, một triết gia theo chủ nghĩa kinh nghiệm đầu tiên của Anh quốc, đưa ra quan điểm chủ nghĩa kinh nghiệm cổ điển trong tác phẩm *An Essay Concerning Human Understanding* vào năm 1689, phát triển một dạng tự nhiên chủ nghĩa và kinh nghiệm chủ nghĩa trên cơ sở các nguyên tắc gần như khoa học.

Trong suốt kỷ nguyên này, những ý tưởng tôn giáo đóng vai trò hỗn hợp trong những nỗ lực của triết học thế tục. Bài phản bác nổi tiếng của giám mục Berkeley bài xích Isaac Newton theo cách của chủ nghĩa lý tưởng là một thí dụ về một triết gia trong trào lưu Khai sáng, (một giai đoạn trong lịch sử). Họ đúc kết khá nhiều từ những ý tưởng tôn giáo. Các triết gia tôn giáo có sức ảnh hưởng khác gồm có Blaise Pascal, Joseph Butler và Jonathan Edwards. Những triết gia lớn khác như Jean-Jacques Rousseau và Edmund Burke, đã chọn con đường hơi khác. Việc nhiều triết gia thời bấy giờ chỉ tập trung quan tâm những vấn đề được giới hạn đã dự báo cho sự phân chia ra và chuyên môn hoá nhiều lĩnh vực triết học trong thế kỷ 20.

### Chủ nghĩa hoài nghi

Bài chi tiết: Chủ nghĩa hoài nghi
Chủ nghĩa hoài nghi là một quan điểm triết học nghi vấn khả năng đạt được "bất kì" một loại kiến thức nào. Nó được phổ biến bởi Pyrrho, người tin rằng tất cả mọi thứ đều có thể bị nghi ngờ ngoại trừ "vẻ bề ngoài". Sextus Empirius (thế kỉ 1) miêu tả chủ nghĩa hoài nghi như là một "khả năng đưa ra một phản đề, trong bất kì cách thức nào, về vẻ ngoài và các đánh giá, và do đó... để đến một trạng thái không còn đánh giá thứ gì nữa và sau đó là sự bình an của tinh thần". Chủ nghĩa hoài nghi hiểu theo cách như vậy không chỉ đơn thuần là việc sử dụng sự hoài nghi, mà là việc sử dụng tính hoài nghi cho một mục đích đặc biệt: một sự bình an của tâm hồn, hay là *ataraxia*. Chủ nghĩa hoài nghi là một thách thức cho chủ nghĩa giáo điều, hay là cho những người nghĩ rằng họ đã tìm ra sự thật.

Sextus chú ý rằng độ tin cậy của sự cảm nhận có thể bị nghi vấn, bởi vì đó là một đặc tính riêng của người cảm nhận. Vẻ bề ngoài của những vật riêng rẽ có thể thay đổi phụ thuộc vào việc nó có xuất hiện cùng với một nhóm hay không: ví dụ, vỏ bào của sừng dê có vẻ như là màu trắng khi được cạo và tách ra riêng, thế nhưng sừng khi còn nguyên vẹn là màu đen. Một thanh bút chì, khi nhìn theo chiều dài, giống như là một que dài; nhưng khi được nhìn từ đầu mũi, nó chỉ giống như một hình tròn.

Chủ nghĩa hoài nghi được hồi sinh trong giai đoạn hiện đại bởi Michel de Montaigne và Blaise Pascal. Tuy nhiên người tiêu biểu nhất và ủng hộ mạnh mẽ chủ nghĩa này nhất là David Hume. Hume lý luận rằng chỉ có hai loại lý luận, là có khả năng xảy ra và có luận chứng (*probable/demonstrative*) (xem Cái nĩa của Hume). Cả hai dạng lý luận này đều không thể đưa chúng ta đến niềm tin về sự tồn tại liên tục của một thế giới bên ngoài. Lý luận có luận chứng không thể nào làm điều này, bởi vì chỉ có luận chứng thôi không đủ để thiết lập sự đồng nhất của tự nhiên (chẳng hạn như là nắm bắt được bởi các quy luật và định luật khoa học). Lý luận suông không thể thiết lập được rằng tương lai sẽ giống như quá khứ. Chúng ta có một số niềm tin nhất định về thế giới (ví dụ như là Mặt Trời sẽ mọc ngày mai), nhưng những niềm tin này là sản phẩm của thói quen và truyền thống, và không phụ thuộc vào lý luận. Thế nhưng lý luận về khả năng xảy ra, mà mục đích là đưa chúng ta đi từ những điều quan sát được đến những điều không quan sát được, cũng không thể làm được điều này, bởi vì nó cũng phụ thuộc vào tính đồng nhất của tự nhiên, và không thể nào chứng minh mà không thể đi vào lý luận vòng quanh bằng cách viện dẫn sự đồng nhất. Hume kết luận rằng không có lời giải đáp cho các lý luận hoài nghi ngoại trừ việc mặc kệ nó.

Nhiều triết gia đã nghi vấn các lập luận hoài nghi như vậy. Câu hỏi liệu là chúng ta có thể đạt được kiến thức, tức là "kiến thức của thế giới bên ngoài", là dựa trên dựa trên một tiêu chuẩn cao thế nào mà chúng ta muốn đánh giá. Nếu chúng ta đặt ra một tiêu chuẩn cao, thì chỉ những điều không còn nghi ngờ gì được và những điều không sai lầm mới đưa lại kiến thức. Nếu chúng ta đặt tiêu chuẩn quá thấp, thì chúng ta chấp nhận những điều điên rồ và những ảo tưởng trở thành những "kiến thức" của chúng ta. Tuy nhiên, ngay cả khi những vấn đề này đã được giải quyết, trong mọi trường hợp, chúng ta phải hợp thức hóa các tiêu chuẩn cho việc hợp thức hóa, dẫn đến việc thoái lui vô hạn (được biết đến như là "chủ nghĩa hoài nghi thoái lui").

### Chủ nghĩa lý tưởng

Bài chi tiết: Chủ nghĩa lý tưởng
Immanuel Kant
"Chủ nghĩa lý tưởng" là một học thuyết cho rằng hiện thực là hoàn toàn giới hạn bởi đầu óc của chúng ta. Mặc dù nó phụ thuộc vào quan điểm của René Descartes rằng những gì có trong đầu chúng ta được biết trước những điều được biết thông qua các giác quan, chủ nghĩa lý tưởng bắt đầu chính thức bởi George Berkeley. Berkeley lý luận rằng không có những khác biệt về bản chất giữa các trạng thái tinh thần, như là cảm thấy đau đớn, và những gợi ý từ các giác quan. Không có một thứ gì có thể phân biệt được, ví dụ, giữa độ nóng của một đống lửa, và nỗi đau nó tạo ra cho chúng ta. "Trạng thái" chúng ta cảm nhận chứa trong đó tính chất "được cảm nhận" của nó (*esse* của nó là *percipi*), và ý kiến "phổ biến một cách lạ lùng trong loài người" rằng nhà cửa, sông núi và sông suối tồn tại độc lập trước khi bất kì ai cảm đó cảm nhận chúng, là sai.

Các dạng của chủ nghĩa lý tưởng khá phổ biến trong triết học từ thế kỉ 18 đến những năm đầu của thế kỉ 20. Chủ nghĩa lý tưởng siêu việt (*Transcendental Idealism*), được ủng hộ bởi Immanuel Kant, cho rằng có những giới hạn về những điều có thể hiểu được nếu như nó không được đem ra đánh giá trong những điều kiện khách quan. Kant viết cuốn *Critique of Pure Reason* (Chỉ trích về lý luận thuần túy) (1781/1787) trong một cố gắng hòa giải các cách tiếp cận trái ngược nhau của *rationalism* và *empiricism* và thiết lập một nền tảng mới để nghiên cứu siêu hình học. Mục đích của Kant với tác phẩm này là nhìn vào những gì chúng ta biết và sau đó xem xét những điều gì phải đúng theo cách mà chúng ta biết. Một ý tưởng chính là có những đặc tính cơ bản của hiện thực thoát khỏi những kiến thức trực tiếp của chúng ta bởi vì những giới hạn tự nhiên của khả năng con người. Phương pháp của Kant là theo mô hình của Euclid, mặc dù cuối cùng thì ông thừa nhận rằng lý luận thuần túy và không đủ để khám phá tất cả sự thật. Các tác phẩm của Kant được tiếp nối trong các tác phẩm của Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Schelling và Arthur Schopenhauer.

Triết lý của Kant, được biết đến như là chủ nghĩa lý tưởng siêu việt, sau này được làm cho trừu tượng và tổng quát hóa hơn, trong một phong trào được biết đến như là lý tưởng Đức, một dạng của lý tưởng tuyệt đối. Chủ nghĩa lý tưởng Đức đã trở nên phổ biến với sự xuất bản tác phẩm của G. W. F. Hegel vào năm 1807 mang tựa đề *Phenomenology of Spirit* (*Hiện tượng Tinh thần*). Trong tác phẩm này, Hegel khẳng định rằng mục đích của triết học là chỉ ra những mâu thuẫn hiển nhiên trong kinh nghiệm sống của loài người (xảy ra, chẳng hạn như, từ việc nhận thức được rằng mỗi bản thân là vừa là cá nhân chủ động vừa là một người chứng kiến thụ động những gì có trong thế giới) và phải làm xóa bỏ đi những mâu thuẫn đó bằng cách làm cho chúng tương thích lẫn nhau. Quá trình này được gọi là "Hegelian dialectic". Các triết gia theo truyền thống của Hegel bao gồm Ludwig Andreas Feuerbach, Karl Marx, Friedrich Engels và đôi khi những người Anh theo chủ nghĩa lý tưởng.

Đa số triết lý của thế kỉ 20, bao gồm cả chủ nghĩa hiện tượng lục địa (*Continental phenomenology*) và trường phái triết học phân tích của Anh-Mỹ, có liên quan đến việc phủ nhận chủ nghĩa lý tưởng, và những giả thuyết của Descartes ẩn dưới đó.

### Chủ nghĩa thực dụng

Bài chi tiết: Chủ nghĩa thực dụng
William James
Vào cuối thế kỷ 19, hai triết gia Mỹ, Charles Peirce và William James, đã đồng sáng lập ra học thuyết "chủ nghĩa thực dụng" (*pragmatism*). Về sau học thuyết này được John Dewey phát triển thành thuyết công cụ (*instrumentalism*). Những người theo chủ nghĩa thực dụng cho rằng chân lý của đức tin không nằm trong sự tương hợp của họ với thực tại mà nằm ở sự hữu ích và hiệu quả. Bởi lẽ, sự hữu ích của bất kỳ đức tin nào, trong bất kỳ thời điểm nào, có thể phụ thuộc vào hoàn cảnh. Peirce và James đã khái niệm hóa chân lý cuối cùng là cái chỉ được thiết lập trong tương lai, tức cái được đúc kết bởi tất cả các quan điểm. Những nhà phê bình buộc tội chủ nghĩa thực dụng là sự sai lầm của tư duy, vì cách nghĩ này đã quá tin vào cái gì đó chứng tỏ được là có ích và sự hữu ích này là nền tảng cho chân lý của nó. Những nhà tư tưởng trong tín ngưỡng chủ nghĩa thực dụng gồm có John Dewey, George Santayana và C. I. Lewis. Gần đây, chủ nghĩa thực dụng đã dung nạp thêm những chiều kích mới của Richard Rorty và Hilary Putnam.

### Hiện tượng học và thuyên thích học

Dự định chỉnh đốn lại quan điểm của ông về nền tảng của toán học, và chịu ảnh hưởng của triết gia và nhà tâm lý học Franz Bretano, người ông đã từng học tại Viên, Edmund Husserl bắt đầu đặt nền tảng cho việc tìm hiểu những gì không chỉ là bên dưới những nhận định về toán học mà còn là bên dưới của hệ thống nhận thức nói chung. Trong phần đầu của tác phẩm hai tập của ông, cuốn *Logical Investigations* (Nghiên cứu về lý luận) (1901), ông đã tấn công vào những luận điểm tâm lý mà ông bị cáo buộc bởi Frege. Trong phần thứ hai, ông bắt đầu phát triển một kĩ thuật về mô tả hiện tượng học, với mục đích chứng minh rằng các đánh giá khách quan thật sự là dựa trên kinh nghiệm nhận thức—tuy không dựa trên kinh nghiệm ban đầu của mỗi cá nhân, nhưng dựa vào các bản chất quan trọng đối với bất kì kinh nghiệm cùng loại đang được xét đến. Ví dụ như ông tìm cách chứng minh rằng tất cả các hành động có ý thức đều có tính chất mang mục đích; nghĩa là chúng mang, hay được hướng về, một nội dung có mục đích. Ông cũng cố gắng đưa ra các bản chất quan trọng của bất cứ một hành động định nghĩa nào. Ông phát triển phương pháp này thêm trong cuốn Ideas (Các ý tưởng) như là hiện tượng học siêu việt, đề nghị rằng chúng ta nên dựa các kinh nghiệm thực tế, và do đó tất cả các ngành của kiến thức loài người, trong một cấu trúc nhận thức của một cá nhân (*ego*) lý tưởng, siêu việt. Sau đó, ông cố gắng sắp xếp quan điểm siêu việt của ông và thừa nhận là thế giới liên quan lẫn nhau mà trong đó các đối tượng cá nhân tương tác với nhau. Husserl chỉ xuất bản vài cuốn sách trong cuộc đời mình, xem hiện tượng học như là những từ ngữ trừu tượng, nhưng để lại nhiều phân tích cụ thể chưa được xuất bản.

Các tác phẩm của Husserl đã có ảnh hưởng ngay lập tức ở Đức, với sự hình thành các trường phái về hiện tượng học ở München và Göttingen. Hiện tượng học sau này đã nổi tiếng thế giới nhờ vào công của các triết gia như là Martin Heidegger, trước đây là trợ lý nghiên cứu của Husserl, Maurice Merleau-Ponty và Jean-Paul Sartre. Heidegger đã phát triển việc nghiên cứu hiện tượng học để minh họa một hermeneutic. *Hermeneutic* là một phương pháp diễn đạt sách vở bằng cách lấy ra ý nghĩa của cuốn sách trong hoàn cảnh nó được viết ra. Heidegger đã nhấn mạnh hai yếu tố mới của triết lý hermeneutic: rằng người đọc đem nghĩa của cuốn sách trong thời điểm hiện tại, và rằng các công cụ của hermeneutic có thể được sử dụng để diễn đạt những thứ ngoài sách vở. Các tên tuổi gắn với sự phát triển của hermeneutic bao gồm Hans-Georg Gadamer và Paul Ricoeur. Cũng thông qua các tác phẩm của Heidegger, và Sartre, chúng ta thấy tập trung của Husserl trên các kinh nghiệm chủ quan đã ảnh hưởng đến các khía cạnh của chủ nghĩa hiện sinh.

### Chủ nghĩa hiện sinh

Søren Kierkegaard
Mặc dù họ đã không sử dụng từ ngữ này, những triết gia của thế kỉ 19 như là Søren Kierkegaard và Friedrich Nietzsche được xem là cha đẻ của thuyết hiện sinh. Tuy nhiên ảnh hưởng của họ đã mở rộng ra hơn là tư tưởng về chủ nghĩa hiện sinh. Những tác phẩm của Kiekegaard nhắm vào hệ thống triết học lý tưởng của Georg Wilhelm Friedrich Hegel mà ông nghĩ rằng đã mặc kệ hoặc loại trừ đời sống chủ quan bên trong nội tâm của con người. Kierkegaard, ngược lại, cho rằng "sự thật là chủ quan", biện luận rằng điều quan trọng nhất đối với một người thực sự là những câu hỏi liên quan đến những mối quan hệ cá nhân bên trong người đó với sự tồn tại. Đặc biệt là, Kierkegaard, một người theo Công giáo, tin rằng sự thật của niềm tin tôn giáo là một câu hỏi mang tính khách quan, và người ta phải vật lộn với nó một cách nhiệt tình.

Nhiều triết gia ảnh hưởng bởi Kierkegaard cũng là những triết gia tôn giáo. Danh sách của những triết gia theo chủ nghĩa hiện sinh theo Kitô giáo bao gồm Gabriel Marcel, Nicholas Berdyaev, Miguel de Unamuno và Karl Jaspers (mặc dù ông thích nói về điều ông gọi là "niềm tin có tính triết học"). Nhà văn người Do Thái Martin Buber và Lev Shestov cũng được cho là có liên hệ với chủ nghĩa hiện sinh. Đến mức độ nào Martin Heidegger nên được xem là một người theo chủ nghĩa hiện sinh là một vấn đề còn gây nhiều tranh cãi, như chiến thuật của ông, trong cuốn sách *Tồn tại và thời gian*, về những giải thích về sự tồn tại của loài người (*Dasein*), phải được phân tích theo các thể loại của chủ nghĩa hiện sinh (*existentiale*), đã làm nhiều bình luận viên xem ông như là một nhân vật quan trọng trong phong trào chủ nghĩa hiện sinh.

Chắc chắn là ông đã ảnh hưởng lên Jean-Paul Sartre người mà, cùng với Albert Camus và Simone de Beauvoir, có lẽ đã trở thành những người ủng hộ nổi tiếng nhất cho chủ nghĩa hiện sinh, khai phá nó không chỉ trong những tác phẩm mang tính lý thuyết như magnum opus của ông *Tồn tại và sự trống rỗng* (*L'Être et le Néant*), mà còn trong các vở kịch và các cuốn tiểu thuyết. Sartre, Camus và de Beauvoir tất cả đều đại diện cho một nhánh vô thần của chủ nghĩa hiện sinh, mà bây giờ có liên hệ gần hơn với những ý tưởng của họ về *nausea*, *contingency*, niềm tin xấu và lố bịch hơn là những ý tưởng mang tính tôn giáo *angst* của Kierkegaard. Tuy nhiên, sự tập trung vào cá nhân con người, chịu trách nhiệm trước vũ trụ cho sự chân thực của sự tồn tại của anh/cô ta, là điểm chung của tất cả các triết gia.

### Triết học phân tích

Triết học phân tích được phát triển để chỉ trích Hegel và những người theo triết lý của ông. Vào năm 1921, Ludwig Wittgenstein xuất bản cuốn sách *Tractatus Logico-Philosophicus*, đưa ra một hệ thống logic vững chắc về các vấn đề của ngôn ngữ và triết học. Vào thời gian đó, ông đã hiểu rằng đa số các vấn đề của triết học chỉ là những bài toán đố của ngôn ngữ, mà có thể giải thích được dễ dàng bởi các suy nghĩ rõ ràng. Nhiều năm sau đó ông đã đảo ngược lại nhiều lập trường của ông được đưa ra trong cuốn *Tractatus*, như là được viết ra trong cuốn sách thứ hai của ông *Philosophical Investigations* (1953) (Khảo sát về triết học). *Investigations* đã khuyến khích sự phát triển của "triết học ngôn ngữ bình dân", được phát triển bởi Gilbert Ryle, J. L. Austin, và một số người khác. Những người theo "triết học bình dân" có cùng cách nhìn với nhiều triết gia xưa hơn (Jeremy Bentham, Ralph Waldo Emerson và John Stuart Mill), và chính những nghiên cứu triết lý đó đã định hình triết học tiếng Anh trong nửa sau của thế kỉ 20. Tuy nhiên, sự rõ ràng của ý nghĩa được hiểu là có tầm quan trọng cao nhất.

Triết học phương Tây
--------------------

Bài chi tiết: Triết học phương Tây
Truyền thống triết học phương Tây bắt đầu từ những người Hy Lạp và tiếp tục cho đến ngày nay. Các nhà triết học phương Tây chính yếu gồm có Socrates, Plato, Aristotle, Epicurus, Sextus Empiricus, Augustine xứ Hippo, Boethius, Anselm xứ Canterbury, William xứ Ockham, John Duns Scotus, Thomas Aquinas, Michel de Montaigne, Francis Bacon, René Descartes, Baruch Spinoza, Gottfried Leibniz, George Berkeley, John Locke, David Hume, Thomas Reid, Jean-Jacques Rousseau, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Arthur Schopenhauer, Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Karl Marx, Gottlob Frege, Henri Bergson, Edmund Husserl, Bertrand Russell, Ludwig Wittgenstein, Martin Heidegger, Jean-Paul Sartre và Willard van Orman Quine.

Các nhà triết học phương Tây đương thời có ảnh hưởng lớn khác gồm có Donald Davidson (đã qua đời), Daniel Dennett, Jerry Fodor, Jurgen Habermas, Saul Kripke, Thomas Kuhn, Thomas Nagel, Richard Rorty, Hilary Putnam, John Rawls (đã qua đời), John Searle và Subhash Kak.

Triết học phương Tây đôi khi được phân chia thành nhiều nhánh khác nhau, dựa theo các loại câu hỏi được quan tâm. Các thể loại thường thấy nhất là: siêu hình học, nhận thức luận, luân lý học, và mỹ học. Một số phân nhánh khác gồm logic, triết học tinh thần, triết học ngôn ngữ, triết học chính trị.

### Triết học Hy Lạp - La Mã

Bài chi tiết: Triết học Hy Lạp và Triết học La Mã
Socrates
Có thể phân chia triết học Hy Lạp cổ đại thành thời kỳ tiền Socrates, thời kỳ Socrates và thời kỳ hậu Aristotle. Thời kỳ tiền Socrates có đặc trưng là các suy đoán siêu hình học, thường dưới hình thức của các mệnh đề tổng quát có ý nghĩa bao hàm lớn, chẳng hạn "Tất cả đều là lửa", hay "Tất cả đều biến đổi". Các triết gia tiền Socrates quan trọng gồm có Thales, Anaximander, Anaximenes, Democritus, Parmenides và Heraclitus. Thời kỳ Socrates được đặt tên để vinh danh nhân vật nổi bật nhất của triết học phương Tây, Socrates, người đã cùng với Plato, học trò của mình, cách mạng hóa triết học qua việc sử dụng phương pháp Socrates, nhờ đó đã phát triển những phương pháp rất tổng quát cho việc định nghĩa, phân tích và tổng hợp. Tuy bản thân Socrates không viết gì, nhưng ảnh hưởng của ông đã được truyền bá qua các tác phẩm của Plato. Các tác phẩm của Plato thường được xem là các tài liệu cơ bản của triết học, vì chúng đã định nghĩa các vấn đề nền tảng của triết học cho các thế hệ sau. Các vấn đề này và các vấn đề khác đã được Aristotle tiếp thụ, ông là người đã học tại Hàn lâm viện (trường của Plato), ông thường bất đồng quan điểm với những gì Plato đã viết. Thời kỳ hậu Aristotle đã mở đầu bởi những triết gia như Euclid, Epicurus, Chrysippus, triết gia Yếm thế Hipparchia, Pyrrho và Sextus Empiricus.

### Triết học thời Trung cổ

St. Thomas Aquinas
Thời kỳ trung cổ của triết học bắt đầu từ sự sụp đổ của văn minh La Mã và bình minh của Ki-tô giáo, Hồi giáo và Do Thái giáo. Thời kỳ trung cổ mang đến triết học kinh viện Ki-tô giáo, với các tác giả như Augustine xứ Hippo, Boethius, Anselm, Robert Grosseteste, Albertus Magnus, Roger Bacon, Thánh Bonaventure, Thomas Aquinas, John Duns Scotus, William xứ Ockham, Nicholas xứ Cusa và Francisco Suárez. Một nữ triết gia Ki-tô giáo của thời kỳ này là một học trò của Pierre Abélard với tên Héloïse. Các triết gia trong truyền thống kinh viện Ki-tô giáo và các triết gia trong các tôn giáo Abraham chính khác (chẳng hạn các triết gia Do Thái Saadia Gaon và Maimonides, và các triết gia Hồi giáo Avicenna, Al-Ghazali và Averroes) đã có biết đến các công trình của nhau. Các truyền thống tôn giáo này quan tâm đến các câu hỏi về quan hệ giữa con người và Chúa trời. Triết học của thời kỳ này có đặc điểm là sự phân tích về bản chất và các tính chất của Chúa trời; ngành siêu hình học quan tâm đến chất, tính cốt yếu và tình cờ (nghĩa là, các phẩm chất có tính "cốt yếu" với các chất sở hữu chúng hay các chất này chỉ "tình cờ" có các phẩm chất đó), hình thức và khả năng phân chia; ngoài ra còn có lôgic và triết học ngôn ngữ.

Nhiều người trong số các triết gia này đã lấy xuất phát điểm của mình là các lý thuyết của Plato hay Aristotle. Tuy nhiên, những người khác, chẳng hạn Tertullian, lại phủ nhận triết học Hy Lạp vì cho rằng nó không đội trời chung với mặc khải và đức tin.

### Triết học phương Tây hiện đại

Bài chi tiết: Triết học phương Tây hiện đại
René Descartes
Triết học hiện đại thường được xem là được khởi đầu từ nghiên cứu của René Descartes. Nghiên cứu của ông đã chịu ảnh hưởng lớn từ các trao đổi của ông với các nhà triết học khác. Ví dụ, sự thúc giục của Pierre Gassendi và Công chúa Elizabeth xứ Bohemia đã làm Descartes cố gắng thiết lập các câu trả lời có sức thuyết phục hơn cho vấn đề tâm-thân (*mind-body problem*).

Triết học thời Trung cổ đã quan tâm chủ yếu tới các luận cứ từ giai cấp thống trị, và việc phân tích các kinh sách cổ bằng lôgic của Aristotle. Thời Phục hưng đã thấy một dòng chảy các quan niệm mới, các quan niệm này đòi hỏi xem xét lại quyền lực. Roger Bacon (1214–1294?) là một trong các tác giả đầu tiên kêu gọi việc đưa các quyền lực hiện tại ra xem xét bằng thực nghiệm và lý tính. Niccolò Machiavelli (1469–1527) đã thách thức các quan niệm truyền thống về đạo đức. Francis Bacon (1561–1626) đã viết các nội dung ủng hộ các phương pháp khoa học trong phát kiến triết học.

### Triết học phân tích và triết học lục địa

Bài chi tiết: Triết học phân tích và triết học lục địa
Trong giai đoạn hiện đại của triết học, bắt đầu vào cuối thế kỉ 19 và kéo dài đến những năm 1950, đã được đánh dấu bởi hố sâu ngăn cách giữa truyền thống "Lục địa" và truyền thống phân tích có liên quan đến nhiều nước nói tiếng Anh.

#### Triết học phân tích

Những thứ nằm bên dưới truyền thống phân tích, đặc biệt là giai đoạn ban đầu của truyền thống này, là quan điểm (nguyên là được bảo vệ bởi Ockham) rằng các lỗi lầm trong triết học là phát sinh từ những hiểu lầm trong ngôn ngữ. Theo một số triết gia phân tích, ý nghĩa thật sự của các câu bình thường được "ẩn bởi dạng ngữ pháp của chúng", và chúng ta phải dịch các câu đó sang dạng thật sự của chúng (hiểu như là dạng logic của chúng) để làm rõ nghĩa. Điều khó khăn là, tới bây giờ vẫn chưa giải quyết được, là định ra dạng logic đúng đắn của một câu là như thế nào. Một số triết gia (bắt đầu với Frege và Bertrand Russell) đã lý luận rằng first-order logic cho chúng ta thấy dạng logic thật sự của các câu nói bình thường. Các triết gia phân tích khác, như Wittgenstein quá cố, đã từ chối ý tưởng của dạng logic; và vấn đề dạng logic này chiếm phần lớn trong giai đoạn đầu của triết học phân tích. Những tranh luận về dạng logic không còn là vấn đề trung tâm của triết học phân tích như là nó đã từng, và triết học phân tích bây giờ có xu hướng nghiên cứu về đủ loại vấn đề trong triết học với tất cả các phương pháp triết học hiện có. Ngày này các vấn đề quan trọng của triết lý phân tích nằm trong phong cách viết và lý luận (nghĩa là mục đích của nó là rõ ràng và chắc chắn) hơn là các vấn đề về chủ đề hay tưởng. Việc nhấn mạnh trên sự phân tích ngôn ngữ một cách cẩn thận để làm lộ ra những lồi lầm về triết lý vẫn còn; nhưng "phân tích" trong cái tên "triết học phân tích" bây giờ chỉ như là chỉ đến việc phân tích các ý tưởng, các lý luận, các hình thức xã hội, và các giả sử.

#### Triết học lục địa

Triết học lục địa được xem là gần hơn với phong trào hiện tượng học mở đầu bởi Edmund Husserl và nhiều nhiều phản ứng khác nhau để cải tiến lại các tác phẩm của Husserl. Hiện tượng học chủ yếu là một phương pháp nghiên cứu. Như là được cảm nhận bởi Husserl, nghiên cứu hiện tượng là nghiên cứu nội dung của kinh nghiệm nhận thức trong khi cô lập tất cả các giả sử chúng ta thường đư ra liên quan đến sự tồn tại của các chủ thể đó trong thế giới. Ông tin rằng chúng ta có thể đi đến một kiến thức nào đó bằng cách suy diễn ra các đặc điểm cần thiết của kinh nghiệm nhận thức. Có lẽ đặc điểm quan trọng nhất suy ra bởi Husserl được gọi sự có chủ tâm (intentionality), chỉ đến đặc tính của nhận thức khi luôn được hướng về đối tượng nào đó. Phương pháp hiện tượng học là một cách quan trọng khác mà theo đó triết học phân tích thường theo đuổi. Thay vì lấy vào thông tin về ngôn ngữ như là điểm bắt đầu và phân tích ngôn ngữ như là phương pháp chính của triết học, hiện tượng học lấy trải nghiệm nhận thức làm điểm bắt đầu và phân tích chi tiết của những trải nghiệm đó - đó là, "phân tích hiện tượng" - như là phương pháp của nó. Một vài nhân vật quan trọng trong truyền thống triết học phân tích như là Wilfrid Sellars và Hector-Neri Castaneda đã lý luận rằng phân tích ngôn ngữ thật ra là một dạng nghiên cứu hiện tượng bởi vì nó sử dụng trải nghiệm của chúng ta như là những người dùng ngôn ngữ để trả lời các câu hỏi triết học. Thực vậy, họ đã lý luận rằng triết học phân tích chỉ là một dạng của hiện tượng học, và hiệu quả là triết học phân tích có thể bỏ qua truyền thống bắt đầu với hiện tượng học chỉ làm tổn hại chính nó mà thôi.

### Đạo đức học và triết học chính trị ở phương Tây

#### Bản chất con người và tính hợp pháp chính trị

Thomas Hobbes
Từ thời cổ đại, và xa xưa hơn nữa, nguồn gốc của tính hợp pháp của các thế lực chính trị là không thể nào tránh khỏi mối liên hệ chặt chẽ với bản chất con người. Trong *The Republic* (Cộng hòa) Plato đã tuyên bố rằng xã hội lý tưởng phải được điều hành bởi một hội đồng của các vị vua-hiền triết, bởi vì những nhà hiền triết thường là có khả năng nhận thức được điều tốt đúng đắn nhất. Tuy nhiên, ngay cả Plato cũng yêu cầu các nhà hiền triết phải gia nhập và tự khẳng định mình trong xã hội nhiều năm trước khi bắt đầu công việc trị vì vào tuổi năm mươi. Đối với Aristotle, con người là động vật chính trị (nghĩa là động vật xã hội), và nhà nước được thiết lập để theo đuổi điều tốt cho cộng đồng. Aristotle lý luận rằng, bởi vì nhà nước (*polis*) là dạng cao nhất của cộng đồng, nó có mục đích theo đuổi điều tốt đẹp nhất. Aristotle xem rằng quyền lực chính trị như là kết quả của các bất bình đẳng tự nhiên trong tài năng và đạo đức. Bởi vì những sự khác biệt này, ông ta ủng hộ một giai cấp quý tộc với những người có khả năng và có đạo đức. Đối với Aristotle, một người không thể nào là hoàn hảo nếu như anh ta không thể sống trong một cộng đồng. Hai tác phẩm của ông *Đạo đức Nicomachean* và *Chính trị*, tác phẩm đầu nói với các phẩm chất đạo đức (hay là "sự xuất sắc") của một người như là một công dân; tác phẩm thứ hai nói về một dạng nhà nước thích hợp để bảo đảm cho các công dân đều có phẩm chất tốt, và do đó là hoàn thiện. Cả hai cuốn sách đều nói về vai trò quan trọng của sự công bằng trong đời sống dân sự.

Jeremy Bentham
Nicholas xứ Cusa đã thổi lại tư tưởng của Plato trong những năm đầu thế kỉ 15. Ông đã ủng hộ dân chủ trong châu Âu thời Trung cổ, cả trong những cuốn sách ông viết lẫn tổ chức Hội đồng Florence của ông. Không giống như Aristotle và truyền thống Hobbes thường đi theo, Cusa xem tất cả con người là bằng nhau và linh thiêng (nghĩa là, được tạo ra theo mẫu của Chúa), do vậy dân chủ là thể chế công bằng duy nhất của nhà nước. Quan điểm của Cusa được một số người cho là đã làm bùng nổ thời đại Phục hưng Ý, đưa ra khái niệm "quốc gia-nhà nước".

Sau này, Niccolò Machiavelli đã phủ nhận quan điểm của Aristotle và Thomas Aquinas là không thực tế. Chính quyền cai trị lý tưởng không phải là hiện thân của các giá trị đạo đức; mà chính quyền nên làm những gì cần và đủ, hơn là làm những gì đáng được ca ngợi về đạo đức. Thomas Hobbes cũng thách thức nhiều điểm trong quan điểm của Aristotle. Đối với Hobbes, bản chất của con người nhìn chung là chống-xã hội: con người thường mang tính cá nhân vị kỉ, và chủ nghĩa cá nhân này làm cuộc sống khó khăn trong trạng thái xã hội tự nhiên. Hơn nữa, Hobbes lý luận rằng, mặc dù con người có thể có những bất bình đẳng tự nhiên, nhưng những điều này là không đáng kể, bởi vì không có một tài năng hay đức hạnh đặc biệt nào làm họ có thể an toàn khỏi bị hại bởi người khác. Vì những lý do này, Hobbes kết luận rằng một nhà nước xuất phát từ sự đồng thuận chung để đưa toàn bộ cộng đồng ra khỏi trạng thái tự nhiên. Điều này chỉ có thể làm được bằng cách thiết lập một chính quyền, nó được trao quyền cai quản toàn bộ cộng đồng, và có khả năng làm cho người khác phải kính sợ.

Nhiều người trong thời đại Khai sáng đã không thỏa mãn với những học thuyết đang có trong triết học chính trị, các học thuyết làm giảm đi hay không chú trọng đến khả năng của một nước dân chủ. Jean-Jacques Rousseau là một trong những người cố gắng lật đổ những học thuyết này: ông đáp lại Hobbes bằng tuyên bố rằng con người về bản chất tự nhiên là một dạng "noble savage", và rằng xã hội và những thỏa thuận xã hội đã làm hỏng đi bản chất tự nhiên đó. Một người chỉ trích khác là John Locke. Trong *Second Treatise on Government* ông đồng ý với Hobbes rằng quốc gia-nhà nước là một công cụ hiệu quả để đưa con người ra khỏi trạng thái đáng ghét đó, nhưng ông lý luận rằng nhà nước có thể trở thành một định chế ghê tởm nếu so sánh với bản chất tự nhiên tốt đẹp của con người..

#### Chủ nghĩa nhân quả, đạo nghĩa luận, và đức hạnh học

Bài chi tiết: Chủ nghĩa nhân quả, đạo nghĩa luận, và đức hạnh học

Triết học phương Đông
---------------------

Bài chi tiết: Triết học phương Đông
Khổng Tử, minh hoạ trong *Myths & Legends of China*, 1922, của E.T.C. Werner
Triết học phương Đông kế thừa các truyền thống lớn bắt nguồn từ hoặc đã phổ biến tại Ấn Độ và Trung Quốc cổ. Các nhà triết học phương Đông chính yếu gồm Kapila, Yajnavalkya, Thích Ca Mâu Ni, Akshapada Gotama, Nagarjuna, Khổng Tử, Lão Tử, Trang Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử, Chu Hy, Hàn Phi Tử, Vương Dương Minh, Dharmakirti, Sankara, Ramanuja, Madhvacharya, Sri Ramakrishna, Narayana Guru, Vivekananda, Aurobindo, Ananda Coomaraswamy và Sarvepalli Radhakrishnan.

Triết học Ấn Độ có lẽ có thể so sánh được với triết học phương Tây hơn cả. Ví dụ, trường phái Nyaya của triết học Hindu đã khám phá logic như một số nhà triết học phân tích hiện đại; tương tự, trường phái Carvaka mang đặc điểm vô thần và kinh nghiệm chủ nghĩa. Tuy nhiên, có những sự khác biệt quan trọng, chẳng hạn triết học Ấn Độ cổ nhấn mạnh vào các học thuyết của trường phái hay các kinh sách cổ, thay vì nhấn mạnh vào cá nhân các triết gia, đa số họ khuyết danh hoặc tên tuổi không được lưu truyền lại.

### Triết học Ba Tư

Chịu ảnh hưởng của tư tưởng Hồi Giáo do Muhammad sáng lập.

|  |
| --- |
| Một phần của loạt bài về |
| Hồi giáo |
|  |
| Tín điều
* Allah
* Sự Duy Nhất của Thượng Đế
* Muhammad
* Tiên tri và sứ giả trong Hồi giáo
* Ngày Phán quyết
* Tiền định
* Jannah
* Jahannam
 |
| Hành đạo
* Tuyên xưng Đức Tin
* Lễ cầu nguyện
* Nhịn chay
* Bố thí
* Hành hương
 |
| Lịch sử & Các lãnh tụ tôn giáo
* Niên biểu lịch sử Islam
* Ahl al-Bayt
* Sahaba
* Các khalip Rashidun
* Các Imam hệ phái Shia
 |
| Kinh điển & Giáo luật
* Qur'an
* Sunnah
* Hadith
* Fiqh
* Sharia
* Chủ thuyết Kalam
* Tasawwuf (chủ thuyết Sufi)
 |
| Các chi nhánh lớn
* Sunni
* Shi'a
* Sufi
* Khariji
* Kalam
 |
| Văn hóa & Xã hội
* Học thuật
* Nghệ thuật
* Lịch
* Dân số
* Lễ hội
* Các thánh đường Islam
* Triết học
* Chính trị
* Phụ nữ
 |
| Islam và các tôn giáo khác
* Ấn giáo
* Cao Đài
* Kitô giáo
* Do Thái giáo
* Đạo giáo
* Nho giáo
* Phật giáo
 |
| Xem thêm
* Từ ngữ về Islam trong tiếng Ả Rập
 |
| * x
* t
* s
 |

### Triết học Ấn Độ

Bài chi tiết: Triết học Ấn Độ
Trong lịch sử của tiểu lục địa Ấn Độ, theo sau sự thiết lập của nền văn hóa Aryan/Vedic, sự phát triển của các tư tưởng triết học và tôn giáo đã phát triển trong một giai đoạn trên 2 thiên niên kỉ đã đưa đến sự phát triển của 6 trường phái của triết học Hindu *aastika* (chính thống). Những trường phái này được xem là đồng nghĩa với Ấn Độ giáo, là một phát triển của Tôn giáo Veda lịch sử.

Triết học Hindu đã làm nên một phần của văn hóa của Nam Á, ảnh hưởng đến tận miền Đông Nam Á.

### Triết học Trung Quốc

Bài chi tiết: Triết học Trung Quốc
Triết học có ảnh hưởng rất sâu rộng đến nền văn minh Trung Hoa, và cả Đông Á. Nhiều trường phái triết học đã được hình thành trong thời kỳ Xuân Thu và Chiến Quốc, và được biết với tên gọi Bách gia chư tử. Bốn trào lưu có ảnh hưởng nhất là Nho gia, Đạo gia, Mặc gia và Pháp gia. Sau này, vào thời nhà Đường, Phật giáo từ Ấn Độ cũng trở thành một trào lưu tôn giáo và triết học. (Cũng nên lưu ý là trong tư tưởng phương Đông, không giống với Tây phương, giữa triết học và tôn giáo không có ranh giới rõ ràng.) Giống với triết học Tây phương, triết học Trung Hoa có nhiều tư tưởng phức tạp và đa dạng với nhiều trường phái và đều đề cập đến mọi lĩnh vực và chuyên ngành của triết học.

Ảnh hưởng của triết học
-----------------------

Bài chi tiết: Ảnh hưởng của triết học
Mặc dù có vẻ nằm hoàn toàn trong phạm trù trừu tượng, triết học cũng có áp dụng thực tiễn. Điển hình nhất là áp dụng trong nguyên tắc xử thế, như nguyên tắc xử thế trong nghề nghiệp, và triết lý chính trị. Triết lý chính trị và kinh tế của Khổng Phu Tử, Kautilya, Tôn Tử, John Locke, Jean-Jacques Rousseau, Karl Marx, John Stuart Mill, Mahatma Gandhi, Robert Nozick và John Rawls đã được dùng làm nền móng hình thành các triều đại, chính quyền đương thời cũng như làm cơ sở biện minh cho hành động của họ.

Cũng nên nhấn mạnh triết học giáo dục "Giáo dục tiên tiến" do John Dewey chủ trương có ảnh hưởng sâu đậm trong phương pháp giáo dục tại Hoa Kỳ trong thế kỷ 20 hoặc những triết gia Kỷ Niên Mới, như trong "Tiên tri Celestine", đã vô tình giáo dục nhân gian về tâm lý con người, và sức mạnh của quan hệ người với người, qua những ẩn dụ tôn giáo.

Một áp dụng thực tiễn nữa của triết học là trong Nhận thức luận - một ngành triết học tìm hiểu về sự hiểu biết, bằng chứng cụ thể và sự thật thoả đáng. Hai thí dụ của nhận thức luận và logic áp dụng trong thực tế hằng ngày là tin tức báo chí và các cuộc điều tra của cảnh sát. Nhận xét, suy diễn logic chung chung có khả năng giúp cho công dân có thể phán xét khi nghe, đọc tin tức hay bài bình luận, thảo luận. Triết lý trong khoa học tìm hiểu và giải thích về những khúc mắc trong phương pháp khoa học. Mỹ học giúp diễn đạt về nghệ thuật. Ngay cả bản thể học, một ngành triết rất trừu tượng và có vẻ ít có áp dụng nào thực tiễn, lại góp phần quan trọng trong suy luận logic của ngành khoa học máy tính.

Nói chung, nhiều loại "luận lý" (như "luận lý về luật") có khả năng giúp người trong chuyên môn hiểu thấu đáo hơn về lý thuyết và khái niệm trong ngành của mình.

Thường thì triết học được xem là một nghiên cứu một lĩnh vực chưa được hiểu đủ để có thể trở thành nhánh tri thức của riêng mình. Những gì ngày xưa từng chỉ là các chủ đề triết học thì đến thời hiện đại đã trở thành các ngành riêng, chẳng hạn tâm lý học, xã hội học, ngôn ngữ học, và kinh tế học. Khoa học máy tính, khoa học nhận thức và trí tuệ nhân tạo là các lĩnh vực nghiên cứu hiện đại mà triết học đã từng đóng một vai trò quan trọng trong quá trình phát triển.

Hơn thế, mới phát triển một phân ngành triết học đã dành hết khả năng để áp dụng triết học vào những vấn đề của cuộc sống thường ngày đã được phát triển gần đây, được gọi là "triết học lời răn" philosophical counseling. Nhiều nhà triết học phương Đông có thể giúp hàng triệu người đang chịu sự dằn vặt tâm lý bằng cách xem xét sự phiền muộn của họ bằng cách thiền để gợi lại ký ức và sợi dây kết nối sức mạnh giữa sức mạnh thể chất và sức mạnh tâm hồn.

Thư mục
-------

### Nhập môn triết học

#### Cho người mới tìm hiểu

* *Philosophy: A Very Short Introduction* by Edward Craig
* *The Complete Idiot's Guide to Philosophy (2nd Edition)* by Jay Stevenson
* *Philosophy and Living* by Ralph Blumenau
* Thế giới của Sophie (*Sofies verden*) của Jostein Gaarder
* *Philosophy Now* magazine
* *Big Questions: A Short Introduction to Philosophy* by Robert C. Solomon
* *A Short History of Philosophy* by Robert C. Solomon, Kathleen M. Higgins
* *The Problems of Philosophy Lưu trữ 2004-08-07 tại Wayback Machine* by Bertrand Russell
* *Philosophy: The Basics* by Nigel Warburton.
* Sober, E. (2001). *Core Questions in Philosophy: A Text with Readings*. Upper Saddle River, Prentice Hall.
* What Philosophy Is
* Introducing Philosophy Series Lưu trữ 2007-03-08 tại Wayback Machine

#### Các vấn đề triết học

* *What Does It All Mean? A Very Short Introduction to Philosophy* by Thomas Nagel
* *A Short History of Modern Philosophy* by Roger Scruton
* *World Philosophies* by Ninian Smart
* *Indian Philosophy: a Very Short Introduction* by Sue Hamilton
* *A Brief Introduction to Islamic Philosophy* by Oliver Leaman
* *Eastern Philosophy For Beginners* by Jim Powell, Joe Lee
* *An Introduction to African Philosophy* by Samuel Oluoch Imbo
* *Philosophy in Russia: From Herzen to Lenin và Berdyaev* by Frederick Copleston
* *Continental Philosophy: A Very Short Introduction* by Simon Critchley
* *Complete Idiot's Guide to Eastern Philosophy* by Jay Stevenson
* *Classic Asian Philosophy: A Guide to the Essential Texts* by OmegaX

### Tác phẩm triết học

* *Philosophic Classics: From Plato to Derrida (4th Edition)* by Forrest E. Baird
* *The Story of Philosophy* by Will Durant
* *Classics of Philosophy (Vols. 1 & 2, 2nd edition)* by Louis P. Pojman
* *Classics of Philosophy: The 20th Century (Vol. 3)* by Louis P. Pojman
* *The English Philosophers from Bacon to Mill* by Edwin Arthur Burtt
* *European Philosophers from Descartes to Nietzsche* by Monroe Beardsley
* *Contemporary Analytic Philosophy: Core Readings* by James Baillie
* *Existentialism: Basic Writings (Second Edition)* by Charles Guignon, Derk Pereboom
* *The Phenomenology Reader* by Dermot Moran, Timothy Mooney
* *Medieval Islamic Philosophical Writings* edited by Muhammad Ali Khalidi
* *A Source Book in Indian Philosophy* by Sarvepalli Radhakrishnan, Charles A. Moore
* *A Source Book in Chinese Philosophy* by Wing-Tsit Chan
* Kim, J. and Ernest Sosa, Ed. (1999). *Metaphysics: An Anthology*. Blackwell Philosophy Anthologies. Oxford, Blackwell Publishers Ltd.
* *The Oxford Handbook of Free Will* (2004) edited by Robert Kane
* *The Oxford Companion to Philosophy* edited by Ted Honderich
* *The Cambridge Dictionary of Philosophy* by Robert Audi
* *The Routledge Encyclopedia of Philosophy* (10 vols.) edited by Edward Craig, Luciano Floridi (also available online by subscription); or
* *The Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy* edited by Edward Craig (an abridgement)
* *Routledge History of Philosophy* (10 vols.) edited by John Marenbon
* *History of Philosophy* (9 vols.) by Frederick Copleston
* *A History of Western Philosophy* (5 vols.) by W. T. Jones
* *Encyclopaedia of Indian Philosophies* (8 vols.), edited by Karl H. Potter et al (**first 6 volumes out of print**)
* *Indian Philosophy* (2 vols.) by Sarvepalli Radhakrishnan
* *A History of Indian Philosophy* (5 vols.) by Surendranath Dasgupta
* *History of Chinese Philosophy* (2 vols.) by Fung Yu-lan, Derk Bodde
* *Encyclopedia of Chinese Philosophy* edited by Antonio S. Cua
* *Encyclopedia of Eastern Philosophy and Religion* by Ingrid Fischer-Schreiber, Franz-Karl Ehrhard, Kurt Friedrichs
* *Companion Encyclopedia of Asian Philosophy* by Brian Carr, Indira Mahalingam
* *A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English* by John A. Grimes
* *History of Islamic Philosophy* edited by Seyyed Hossein Nasr, Oliver Leaman
* *History of Jewish Philosophy* edited by Daniel H. Frank, Oliver Leaman
* *A History of Russian Philosophy: From the Tenth to the Twentieth Centuries* by Valerii Aleksandrovich Kuvakin
* Ayer, A. J. et al. Ed. (1994) *A Dictionary of Philosophical Quotations*. Blackwell Reference Oxford. Oxford, Basil Blackwell Ltd.
* Blackburn, S. Ed. (1996)*The Oxford Dictionary of Philosophy*. Oxford, Oxford University Press.
* Mauter, T. Ed. *The Penguin Dictionary of Philosophy*. London, Penguin Books.
* Runes, D. ED. (1942). *The Dictionary of Philosophy*. New York, The Philosophical Library, Inc.
* Angeles, P. A. Ed. (1992). *The Harper Collins Dictionary of Philosophy*. New York, Harper Perennial.
* Bunnin, N. et. al.Ed.(1996) *The Blackwell Companion to Philosophy*. Blackwell Companions to Philosophy. Oxford, Blackwell Publishers Ltd.
* Popkin, R. H. (1999). *The Columbia History of Western Philosophy*. New York, Columbia University Press.

Tham khảo
---------

1. ↑  HALL, DAVID L. and ROGER T. AMES (1998). Chinese philosophy. In E. Craig (Ed.), Routledge Encyclopedia of Philosophy. London: Routledge. Truy cập ngày 4 tháng 1 năm 2014
2. ↑  Mác, Ăngghen toàn tập, tập 13, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 1993, trang 15
3. ↑  Sextus Empiricus, *PH* (= *Outlines of Pyrrhonism*) I.8.
4. ↑  Sextus Empiricus, *PH* (= *Outlines of Pyrrhonism*) I.19-20.
5. ↑  *An Enquiry Concerning Human Understanding*, 1777, XII, Part 2, p.128, "*And though a Pyrrhonian [i.e. a skeptic] may throw himself or others into a momentary amazement and confusion by his profound reasonings; the first and most trivial event in life will put to flight all his doubts and scruples, and leave him the same, in every point of action and speculation, with the philosophers of every other sect, or with those who never concerned themselves in any philosophical researches. When he awakes from his dream, he will be the first to join in the laugh against himself, and to confess, that all his objections are mere amusement*"
6. ↑  Stephen Cade Hetherington (1996). *Knowledge Puzzles*.
7. ↑  First Dialogue
8. ↑  Kant, Immanuel (1990). Critique of Pure Reason. Prometheus Books. ISBN 0-87975-596-2
9. 1 2  Woodruff Smith, David (2007). *Husserl*. Routledge.
10. ↑  Heidegger, Martin (1993). *Basic Writings: Second Edition, Revised and Expanded*. Harper:SanFrancisco. ISBN 0-06-063763-3
11. ↑  Matustik, Martin J. (1995). Kierkegaard in Post/Modernity. Indiana University Press. ISBN 0-253-20967-6
12. ↑  Solomon, Robert (2001). What Nietzsche Really Said. Đã bỏ qua tham số không rõ `|published=` (trợ giúp)
ISBN 0-8052-1094-6
13. ↑  Kierkegaard, Søren (1986). Fear and Trembling. Penguin Classics. ISBN 0-14-044449-1
14. ↑  Kierkegaard, Søren (1992). Concluding Unscientific Postscript. Princeton University Press. ISBN 0-691-02081-7
15. ↑  Trong *Lá thư về chủ nghĩa con người*, Heidegger đã phủ nhận rõ ràng chủ nghĩa hiện sinh của Sartre.
16. ↑  Richardson, R.C. (tháng 1 năm 1982). "The `Scandal' of Cartesian Interactionism". *Mind*. **91** (361): 20–37.
17. ↑  Sigmund, Paul E. (2005). The Selected Political Writings of John Locke. Norton. ISBN 0-393-96451-5

Xem thêm
--------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Triết học***. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikiquote có sưu tập danh ngôn về: 
***Triết học***  |

**Wikibooks**  có thông tin Anh ngữ về:
***Introduction to Philosophy***

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikisource tiếng Việt có toàn văn tác phẩm về:
***Thể loại:Triết học*** |

**Wikibooks Wikiversity** có thông tin Anh ngữ về:
***School of Philosophy***

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikisource** có văn bản gốc Anh ngữ liên quan với bài:
***Triết học*** |

* Triết học Trung Quốc
* Triết học Ấn Độ
* Triết học phương Tây

Liên kết ngoài
--------------

* Triết học tại Từ điển bách khoa Việt Nam

* Triết học ánh sáng Lưu trữ 2021-11-10 tại Wayback Machine trên Từ điển bách khoa Việt Nam
* Chuyên đề triết học Lưu trữ 2010-05-29 tại Wayback Machine
* EpistemeLinks.com: philosophy resources on the internet
* Erratic Impact: The Philosophy Research Base Lưu trữ 2005-06-15 tại Wayback Machine
* Guide to Philosophy on the Internet Lưu trữ 2005-06-16 tại Wayback Machine
* Introducing Philosophy Series Lưu trữ 2007-03-08 tại Wayback Machine by Paul Newall, aimed at beginners.
* Introduction to Philosophy (abridgement of other sources) Lưu trữ 2005-03-06 tại Wayback Machine
* Melbourne Philosophy: Philosophy in Melbourne, Australia (noncommercial, variety of resources, wiki) Lưu trữ 2005-03-08 tại Wayback Machine
* Philosophy around the Web Lưu trữ 2005-06-16 tại Wayback Machine
* Philosophy @ large, A webguide for the philosophy community provided by Liverpool University Lưu trữ 2005-03-28 tại Wayback Machine
* PhilosophyArchive.com: philosophy e-texts
* Philosophy in Cyberspace
* Philosophical Society.com
* Routledge Encyclopedia of Philosophy - *Signpost articles free, others require subscription* Lưu trữ 2005-06-23 tại Wayback Machine
* Stanford Encyclopedia of Philosophy
* The Internet Encyclopedia of Philosophy Lưu trữ 2009-10-27 tại Wayback Machine
* Cultural And Ethinicity In Philosophy Lưu trữ 2005-03-02 tại Wayback Machine A sampling of philosophies in certain geographical areas. Warning: some links are not updated.

### Diễn đàn

* Seekers of Truth Forums—A place to discuss philosophies of religion, and other such topics.
* Philosophy Forums Lưu trữ 2016-09-22 tại Wayback Machine—a place to discuss Philosophy with a discursive library on Philosophical topics.
* I Love Philosophy
* Talk Philosophy—A place to discuss topics in all areas of philosophy from ethics to aesthetics.
* The Academy Lưu trữ 2005-06-23 tại Wayback Machine—a place to discuss philosophy from basic to advanced levels, with a library of introductory essays for beginners.
* PhiloWiki Lưu trữ 2005-04-03 tại Wayback Machine—the Internet's first online Wiki for the development of multiple points of view on a range of philosophical topics.
* Groves of Academe—A discussion board covering Philosophy, Logic/Mathematics, Culture, Literature, The Arts, and Technology.
* Blueskyboris' Love Of Wisdom Debates Lưu trữ 2005-03-04 tại Wayback Machine Ongoing debate on the veracity of the words of the greats.

### Tổ chức

* Analytic and Continental Philosophy Lưu trữ 2006-09-08 tại Wayback Machine
* Columbus Philosophers Lưu trữ 2004-11-28 tại Wayback Machine
* Philosophy Meetup Lưu trữ 2005-02-08 tại Wayback Machine
* Philosophical Society.com
* The Philosophical Research Society
* The American Philosophical Association
* The Society for Philosophic Inquiry (Socrates Cafe)
* The Philosophical Gourmet Report Lưu trữ 2005-07-13 tại Wayback Machine
* Triangle Philosophy Lưu trữ 2005-03-08 tại Wayback Machine

* Cổng thông tin Triết học

| * x
* t
* s
Nhân văn học |
| --- |
| 
* Lịch sử
* Ngôn ngữ
* Luật pháp
* Văn học
* Nghệ thuật biểu diễn
* Chính trị
* Triết học
* Tôn giáo
* Nghệ thuật thị giác

 |

| * x
* t
* s
Triết học |
| --- |
| 

| Các nhánh học |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Truyền thống | 
* Siêu hình học
* Tri thức luận
* Logic
* Đạo đức học
* Mỹ học

 |
| Triết học về... | 
* Hành động
* Màu sắc
* Văn hóa
	+ Thiết kế
	+ Âm nhạc
	+ Điện ảnh
* Vũ trụ
* Giáo dục
* Môi trường
* Địa lý
* Hạnh phúc
* Lịch sử
* Con người
* Sự hài hước
* Nữ quyền
* Ngôn ngữ
* Luật pháp
* Đời sống
* Văn học
* Toán học
* Y học
	+ Sức khỏe
	+ Tâm thần học
* Tinh thần
	+ Nỗi đau
	+ Phân tâm học
* Tri nhận
* Triết học
* Tôn giáo
* Khoa học
	+ Vật lý
	+ Hóa học
	+ Sinh học
* Tính dục
* Khoa học xã hội
	+ Văn hóa
	+ Kinh tế
	+ Chính trị
	+ Xã hội
* Không-Thời gian
* Thể thao
* Công nghệ
	+ Trí tuệ nhân tạo
	+ Khoa học vi tính
	+ Thiết kế
	+ Thông tin
* Chiến tranh

 |

 |

 |
| 

| Các trường phái tư tưởng |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Theo thời đại | 
* Cổ đại
* Phương Tây
	+ Trung cổ
	+ Phục Hưng
	+ Cận đại
	+ Hiện đại
	+ Đương đại

 |
| Cổ đại | 

|  |  |
| --- | --- |
| Trung Quốc | 
* Bách Gia Chư Tử
* Đạo gia
* Nho gia
* Pháp gia
* Danh gia
* Mặc gia
* Âm Dương gia
* Huyền học
* Nông gia
* Dương gia
* Thiền tông

 |
| Greco-Roman  | 
* Aristotelianism
* Atomism
* Cynicism
* Cyrenaics
* Eleatics
* Eretrian school
* Epicureanism
* Hermeneutics
* Ionian
	+ Ephesian
	+ Milesian
* Megarian school
* Neoplatonism
* Peripatetic
* Platonism
* Pluralism
* Presocratic
* Pyrrhonism
* Pythagoreanism
* Neopythagoreanism
* Sophistic
* Stoicism

 |
| Indian | 
* Hindu
* Samkhya
* Nyaya
* Vaisheshika
* Yoga
* Mīmāṃsā
* Ājīvika
* Ajñana
* Cārvāka
* Jain
	+ Anekantavada
	+ Syādvāda
* Buddhist
	+ Śūnyatā
	+ Madhyamaka
	+ Yogacara
	+ Sautrāntika
	+ Svatantrika

 |
| Persian | 
* Mazdakism
* Mithraism
* Zoroastrianism
* Zurvanism

 |

 |
| Medieval | 

|  |  |
| --- | --- |
| European | 
* Christian
* Augustinianism
* Scholasticism
* Thomism
* Scotism
* Occamism
* Renaissance humanism

 |
| East Asian | 
* Korean Confucianism
* Edo neo-Confucianism
* Neo-Confucianism

 |
| Indian | 
* Vedanta
	+ Acintya bheda abheda
	+ Advaita
	+ Bhedabheda
	+ Dvaita
	+ Nimbarka Sampradaya
	+ Shuddhadvaita
	+ Vishishtadvaita
* Navya-Nyāya

 |
| Islamic | 
* Averroism
* Avicennism
* Illuminationism
* *ʿIlm al-Kalām*
* Sufi

 |
| Jewish | 
* Judeo-Islamic

 |

 |
| Modern | 

|  |  |
| --- | --- |
| People | 
* Cartesianism
* Kantianism
* Neo-Kantianism
* Hegelianism
* Marxism
* Spinozism

 |
| 0 | 
* Anarchism
* Classical Realism
* Liberalism
* Collectivism
* Conservatism
* Determinism
* Dualism
* Empiricism
* Existentialism
* Foundationalism
* Historicism
* Holism
* Humanism
	+ Anti-
* Idealism
	+ Absolute
	+ British
	+ German
	+ Objective
	+ Subjective
	+ Transcendental
* Individualism
* Kokugaku
* Materialism
* Modernism
* Monism
* Naturalism
* Natural law
* Nihilism
* New Confucianism
* Neo-scholasticism
* Pragmatism
* Phenomenology
* Positivism
* Reductionism
* Rationalism
* Social contract
* Socialism
* Transcendentalism
* Utilitarianism

 |

 |
| Contemporary | 

|  |  |
| --- | --- |
| Analytic | 
* Applied ethics
* Analytic feminism
* Analytical Marxism
* Communitarianism
* Consequentialism
* Critical rationalism
* Experimental philosophy
* Falsificationism
* Foundationalism / Coherentism
* Internalism and externalism
* Logical positivism
* Legal positivism
* Normative ethics
* Meta-ethics
* Moral realism
* Quinean naturalism
* Ordinary language philosophy
* Postanalytic philosophy
* Quietism
* Rawlsian
* Reformed epistemology
* Systemics
* Scientism
* Scientific realism
* Scientific skepticism
* Transactionalism
* Contemporary utilitarianism
* Vienna Circle
* Wittgensteinian

 |
| Continental | 
* Critical theory
* Deconstruction
* Existentialism
* Feminist
* Frankfurt School
* New Historicism
* Hermeneutics
* Neo-Marxism
* Phenomenology
* Posthumanism
* Postmodernism
* Post-structuralism
* Social constructionism
* Structuralism
* Western Marxism

 |
| Other | 
* Kyoto School
* Objectivism
* Postcritique
* Russian cosmism
* *more...*

 |

 |

 |

 |
| 

| Positions |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Mỹ học | 
* Formalism
* Institutionalism
* Aesthetic response

 |
| Đạo đức học | 
* Consequentialism
* Deontology
* Virtue

 |
| Ý chí tự do | 
* Compatibilism
* Determinism
	+ Hard
* Incompatibilism
	+ Hard
* Libertarianism

 |
| Siêu hình học | 
* Atomism
* Dualism
* Idealism
* Monism
* Naturalism
* Realism

 |
| Tri thức luận | 
* Empiricism
* Fideism
* Naturalism
* Particularism
* Rationalism
* Skepticism
* Solipsism

 |
| Tinh thần | 
* Behaviorism
* Emergentism
* Eliminativism
* Epiphenomenalism
* Functionalism
* Objectivism
* Subjectivism

 |
| Normativity | 
* Absolutism
* Particularism
* Relativism
* Nihilism
* Skepticism
* Universalism

 |
| Bản thể luận | 
* Action
* Event
* Process

 |
| Thực tế | 
* Anti-realism
* Conceptualism
* Idealism
* Materialism
* Naturalism
* Nominalism
* Physicalism
* Realism

 |

 |

 |
| 

| * By region
* Related lists
* Miscellaneous
 |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| By region | 
* African
* Ethiopian
* Amerindian
* Aztec
* Eastern
* Chinese
* Egyptian
* Indian
* Indonesian
* Iranian
* Japanese
* Korean
* Taiwanese
* Pakistani
* Vietnamese
* Middle Eastern
* Western
* American
* Australian
* British
* Czech
* Danish
* French
* German
* Greek
* Italian
* Polish
* Romanian
* Russian
* Slovene
* Spanish
* Turkish

 |
| Lists | 
* Outline
* Index
* Years
* Problems
* Schools
* Glossary
* Philosophers
* Movements
* Publications

 |
| Miscellaneous | 
* Natural law
* Sage
* Theoretical philosophy / Practical philosophy
* Women in philosophy

 |

 |

 |
| 
* Chủ đề
* Thể loại Thể loại

 |

| * x
* t
* s
Logic |
| --- |
| 
* Tổng quan
* Lịch sử

 |
| Lĩnh vực | 
* Khoa học máy tính
* Suy luận
* Triết học logic
* Bằng chứng
* Ngữ nghĩa học
* Cú pháp

|  |  |
| --- | --- |
| Các loại logic | 
* Cổ điển
* Thông thường
	+ Tư duy phản biện
	+ Lý trí
* Toán
* Phi cổ điển
* Triết học

 |
| Lý thuyết | 
* Metalogic
* Metamathematics
* Tập hợp

 |

 |
| Căn cứ | 
* Bẳt chước
* Mâu thuẫn
	+ Nghịch lý
* Suy diễn logic
* Định nghĩa
* Miêu tả
* Hình thức
* Quy nạp
* Sự thật logic
* Tên gọi
* Tiền đề
* Xác suất
* Tham khảo
* Khẳng định
* Thay thế
* Chân lý
* Hợp lý

 |
| Danh sách | 

|  |  |
| --- | --- |
| chủ đề | 
* Logic toán
* Đại số Boole
* Lý thuyết tập hợp

 |
| khác | 
* Nhà logic học
* Quy tắc suy luận
* Nghịch lý
* Ngụy biện
* Biểu tượng logic

 |

 |
| 
* Cổng thông tin Triết học
* Thể loại

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tiêu đề chuẩn Sửa dữ liệu tại Wikidata | 
* BNE: XX525257
* BNF: cb119368422 (data)
* GND: 4045791-6
* LCCN: sh85100849
* LNB: 000048176
* NARA: 10642509
* NDL: 00572945
* NKC: ph114540
* NLK id KSH1998000547 không hợp lệ.

 |