Bóng đáBóng bầu dục MỹBóng bầu dục ÚcBóng bầu dục liên hiệpBóng bầu dục liên minhBóng đá GaelicMột số hình thức bóng đá.
**Football** là một nhóm các môn thể thao đồng đội mà trong đó, một quả bóng được đá vào khung thành để ghi bàn thắng. Thông thường, khi nói đến *bóng đá*, người ta thường chỉ đề cập đến hình thức bóng đá phổ biến nhất ở vùng được sử dụng từ ngữ này. Những môn thể thao thường gọi là *bóng đá* bao gồm bóng đá đồng hội (được gọi là *bóng đá* ở Bắc Mỹ, Ireland và Úc); Bóng bầu dục Mỹ; bóng bầu dục Úc; bóng bầu dục liên hiệp và bóng bầu dục liên minh; và bóng đá Gaelic. Những hình thức bóng đá này có nguồn gốc chung và được gọi là các "football codes".

Có nhiều tài liệu về các trò chơi bóng truyền thống, cổ xưa hoặc tiền sử được chơi ở nhiều nơi trên thế giới. Các luật bóng đá hiện đại có thể được truy nguyên lại đến việc *định luật* của những trò chơi này tại các trường công lập Anh vào thế kỷ 19. Việc mở rộng và tác động văn hóa của Đế quốc Anh đã cho phép những luật chơi bóng đá này lan rộng đến các vùng có ảnh hưởng của Anh ngoài đế chế được kiểm soát trực tiếp. Đến cuối thế kỷ 19, các luật chơi bóng đá địa phương đã phát triển rõ rệt: ví dụ, bóng đá gaelic đã chủ động tích hợp luật chơi của các trò chơi bóng đá truyền thống địa phương để duy trì di sản của họ. Năm 1888, English Football League được thành lập tại Anh, trở thành một trong những liên đoàn bóng đá chuyên nghiệp đầu tiên. Trong thế kỷ 20, một số hình thức bóng đá đã trở thành một trong những môn thể thao đội phổ biến nhất trên thế giới.

Nguyên gốc từ
-------------

Có những giải thích trái ngược về nguồn gốc của từ "football". Nhiều người cho rằng từ "football" (hoặc cụm từ "foot ball") ám chỉ đến hành động đá bóng bằng chân. Tuy nhiên, có một giải thích khác, cho rằng ban đầu "football" chỉ ám chỉ đến một loạt trò chơi được chơi *bằng chân* ở châu Âu thời Trung cổ. Tuy nhiên, không có bằng chứng cuối cùng nào chứng minh đúng hoặc sai cho cả hai giải thích này.

Lịch sử sớm
-----------

### Các trò chơi cổ xưa

Xem thêm: Episkyros và Cuju
#### Trung Quốc cổ đại

Bức tranh miêu tả Hoàng đế Tề Tổ chơi *cuju* (tức bóng đá Trung Quốc) cùng Thái sư Trịnh Phổ (趙普) và các bộ trưởng khác, do họa sĩ triều đại Nguyên Qian Xuan (1235–1305) thực hiện.
Trò chơi cạnh tranh Trung Quốc *cuju* (蹴鞠) có nhiều điểm tương đồng với bóng đá hiện đại. Nó đã tồn tại trong thời kỳ nhà Hán và có thể là trong thời kỳ nhà Tần, vào thế kỷ thứ hai và thứ ba trước Công nguyên, được ghi nhận qua mô tả trong một hướng dẫn quân sự. Phiên bản của Nhật Bản cho *cuju* là *kemari* (蹴鞠), được phát triển trong thời kỳ Asuka. Đã biết rằng trò chơi này đã được chơi trong triều đại hoàng gia Nhật Bản tại Kyoto từ khoảng năm 600 sau Công nguyên. Trong *kemari*, một nhóm người đứng trong một vòng tròn và đá một quả bóng cho nhau, cố gắng không để bóng chạm đất (tương tự như keepie uppie).

Bia mộ của một thiếu niên người La Mã cổ đại với quả bóng Harpastum tại Tilurium (nay là Sinj, Croatia)
#### Hy Lạp cổ đại và La Mã cổ đại

Người Hy Lạp cổ đại và La Mã cổ đại đã được biết đến đã chơi nhiều trò chơi bóng, trong đó một số trong số đó liên quan đến việc sử dụng chân. Trò chơi của La Mã *harpastum* được cho là đã được chuyển thể từ một trò chơi đội Hy Lạp được biết đến với tên "ἐπίσκυρος" (*Episkyros*) hoặc "φαινίνδα" (*phaininda*), được nhắc đến bởi nhà viết kịch Hy Lạp, Antiphanes (388–311 TCN) và sau đó được đề cập bởi nhà triết gia Kitô giáo Clement of Alexandria (khoảng 150–khoảng 215 sau Công nguyên). Các trò chơi này có vẻ giống với bóng bầu dục. Chính trị gia La Mã Cicero (106–43 TCN) đã miêu tả trường hợp của một người đã bị giết trong lúc cạo râu khi một quả bóng được đá vào tiệm cắt tóc. Trò chơi bóng của La Mã đã biết đến quả bóng bơm hơi, *follis*. FIFA mô tả *Episkyros* là một dạng sớm của bóng đá.

#### Người bản địa ở Bắc Mỹ

Có một số tham chiếu đến các trò chơi bóng truyền thống, cổ xưa hoặc tiền sử, được chơi bởi người dân bản địa ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới. Ví dụ, vào năm 1586, những người đàn ông từ một con tàu do nhà thám hiểm Anh tên là John Davis chỉ huy đã lên bờ đất để chơi một phiên bản bóng đá với người Inuit ở Greenland. Có những báo cáo sau đó về một trò chơi của người Inuit được chơi trên băng, gọi là *Aqsaqtuk*. Mỗi trận đấu bắt đầu với hai đội đứng đối diện nhau trong các dãy song song, trước khi cố gắng đá bóng qua hàng của đội khác và sau đó vào khung thành. Năm 1610, William Strachey, một cư dân tại Jamestown, Virginia đã ghi lại một trò chơi được chơi bởi người Mỹ bản địa, gọi là *Pahsaheman*. *Pasuckuakohowog*, một trò chơi tương tự như bóng đá hiện đại chơi bởi người Mỹ bản địa, cũng được ghi nhận càng sớm càng tốt, tồn tại từ thế kỷ 17.

Một số trò chơi được chơi ở Mesoamerica với bóng cao su bởi người bản địa cũng được ghi chép rõ ràng trước thời điểm này, nhưng những trò chơi này có nhiều điểm tương đồng với bóng rổ hoặc bóng chuyền, và không tìm thấy liên kết nào giữa những trò chơi này và các trò chơi bóng đá hiện đại. Người Mỹ bản địa miền Đông, đặc biệt là Liên minh Iroquois, đã chơi một trò chơi sử dụng vợt lưới để ném và bắt một quả bóng nhỏ; tuy nhiên, mặc dù đó là một trò chơi bóng-gôn chân, lacrosse (như hậu duệ hiện đại của nó được gọi là) cũng không thường được xếp vào dạng "bóng đá".

#### Châu Đại Dương

Trên lục địa Úc, một số bộ tộc của người bản địa đã chơi các trò chơi đá và bắt bóng với những quả bóng bị lấp đầy, các nhà sử học đã tổng quát hóa đó là *Marn Grook* (Djab Wurrung nghĩa là "quả bóng trò chơi"). Tài liệu lịch sử sớm nhất là một câu chuyện nhỏ từ cuốn sách năm 1878 của Robert Brough-Smyth, *The Aborigines of Victoria*, trong đó trích dẫn một người đàn ông tên là Richard Thomas nói, vào khoảng năm 1841 ở Victoria, Úc, rằng anh đã chứng kiến người bản địa chơi trò chơi này: "Ông Thomas mô tả cách cầu thủ hàng đầu sẽ đá bóng từ da của một con động vật có túi và cách những người chơi khác nhảy lên không khí để bắt nó." Một số nhà sử học đã lý giải rằng *Marn Grook* là một trong những nguồn gốc của Australian rules football.

Người Māori ở New Zealand chơi một trò chơi gọi là Ki-o-rahi bao gồm các đội có 7 người chơi trên một sân hình tròn được chia thành các khu vực, và ghi điểm bằng cách chạm vào 'pou' (các điểm giới hạn) và đánh trúng 'tupu' hoặc mục tiêu ở giữa.[*cần dẫn nguồn*]

Những trò chơi này và những trò chơi khác có thể đã tồn tại từ xa xưa. Tuy nhiên, các nguồn chính của các luật bóng đá hiện đại dường như nằm ở châu Âu phương Tây, đặc biệt là Anh.

#### Người Turkic

Mahmud al-Kashgari trong tác phẩm *Dīwān Lughāt al-Turk* của ông, miêu tả một trò chơi gọi là "tepuk" được chơi bởi người người Turkic ở Trung Á và Đông Á. Trong trò chơi này, người chơi cố gắng tấn công lâu đài của nhau bằng cách đá một quả bóng làm từ da cừu.

* Một vận động viên Hy Lạp cổ đại cân bằng quả bóng trên đùi, Piraeus, 400–375 TCNMột vận động viên Hy Lạp cổ đại cân bằng quả bóng trên đùi, Piraeus, 400–375 TCN
* Một bức tranh của nhà họa Song Su Hanchen (khoảng năm 1130–1160), miêu tả trẻ em Trung Quốc đang chơi cujuMột bức tranh của nhà họa Song Su Hanchen (khoảng năm 1130–1160), miêu tả trẻ em Trung Quốc đang chơi *cuju*
* Tranh vẽ một cầu thủ trò chơi bóng Mesoamerican trong các bức tranh Tepantitla ở TeotihuacanTranh vẽ một cầu thủ trò chơi bóng Mesoamerican trong các bức tranh Tepantitla ở Teotihuacan
* Một nhóm người bản địa chơi một trò chơi bóng ở French GuianaMột nhóm người bản địa chơi một trò chơi bóng ở French Guiana
* Một hình minh họa từ những năm 1850 về người người bản địa Australia chơi marn grookMột hình minh họa từ những năm 1850 về người người bản địa Australia chơi marn grook
* Một phiên bản tái hiện của kemari được chơi tại Tanzan Shrine, Nhật Bản, 2006Một phiên bản tái hiện của *kemari* được chơi tại Tanzan Shrine, Nhật Bản, 2006

### Châu Âu thời trung cổ và đầu kỷ nguyên hiện đại

Thời Trung cổ chứng kiến sự tăng đáng kể về sự phổ biến của các trận đấu bóng đá thường niên Shrovetide football trên toàn Châu Âu, đặc biệt ở Anh. Một tham chiếu sớm đến trò chơi bóng đá được chơi tại Britain xuất hiện trong tác phẩm *Historia Brittonum* từ thế kỷ thứ 9, được quy cho Nennius, nói về "một nhóm cậu bé ... chơi bóng". Tham chiếu đến trò chơi bóng được chơi ở miền bắc nước Pháp, được gọi là *La Soule* hoặc *Choule*, trong đó quả bóng được đẩy bằng tay, chân và gậy, xuất hiện từ thế kỷ thứ 12.

Minh họa của trò chơi bóng đá gọi là "mob football"
Những hình thức sơ khai của bóng đá được chơi ở Anh, thỉnh thoảng được gọi là "mob football", thường diễn ra ở các thị trấn hoặc giữa các làng lân cận, bao gồm một số lượng không giới hạn cầu thủ trên các đội đối địch va chạm *đồng loạt*, đấu tranh để di chuyển một vật phẩm, chẳng hạn như bó cừu bơm hơi đến các điểm địa lý cụ thể, chẳng hạn như nhà thờ của đối thủ, với trận đấu diễn ra trong không gian mở giữa các xã lân cận. Trò chơi thường được diễn ra trong các lễ hội tôn giáo quan trọng, chẳng hạn như Shrovetide, Giáng sinh hoặc Lễ Phục sinh, và trò chơi Shrovetide đã tồn tại đến thời đại hiện đại ở một số thị trấn ở Anh (xem phần dưới).

Mô tả chi tiết đầu tiên về những gì có thể chắc chắn là trò chơi bóng đá ở Anh được đưa ra bởi William FitzStephen vào khoảng năm 1174-1183. Ông miêu tả hoạt động của các thanh niên London trong lễ hội hàng năm của Shrove Tuesday:

> Sau bữa trưa, tất cả các thanh niên trong thành phố ra đồng tham gia trò chơi bóng. Học sinh của mỗi trường đều có bóng riêng của họ; công nhân từ mỗi nghề thủ công trong thành phố cũng mang theo bóng của họ. Các cư dân lớn tuổi, cha mẹ và công dân giàu có đến bằng ngựa để xem người trẻ của họ thi đấu và tái hiện lại tuổi trẻ của họ một cách gián tiếp: bạn có thể thấy cảm xúc trong họ được kích thích khi họ xem trận đấu và tham gia vào niềm vui của những người thanh thiếu niên vô tư.
> 
> 
> 

Hầu hết các tài liệu thời sớm nhất về trò chơi đều chỉ đơn giản là "trò chơi bóng" hoặc "chơi bóng". Điều này củng cố ý tưởng rằng các trò chơi chơi vào thời điểm đó không nhất thiết phải liên quan đến việc đá bóng.

Một tham chiếu sớm đến một trò chơi bóng đá có lẽ xuất phát từ năm 1280 tại Ulgham, Northumberland, Anh: "Henry... trong lúc chơi bóng... va phải David". Bóng đá đã được chơi ở Ireland vào năm 1308, với một tham chiếu chính thức đến John McCrocan, một người xem trận "bóng đá" tại Newcastle, County Down, bị buộc tội vì vô tình đâm vào một cầu thủ tên là William Bernard. Tham chiếu khác đến trò chơi bóng đá xuất hiện vào năm 1321 tại Shouldham, Norfolk, Anh: "[d]uring the game at ball as he kicked the ball, a lay friend of his... ran against him and wounded himself".

Năm 1314, Nicholas de Farndone, Thị trưởng của Thành phố London, ban hành một sắc lệnh cấm bóng đá theo phong cách Pháp mà các tầng lớp thượng lưu Anh sử dụng vào thời điểm đó. Một bản dịch cho thấy: "[v]ì có rất nhiều tiếng ồn trong thành phố do đẩy nhau qua các quả bóng lớn [*rageries de grosses pelotes de pee*] tại các cánh đồng công cộng, điều này có thể dẫn đến nhiều tác hại mà Chúa không thiêng liêng: chúng tôi truyền lệnh và cấm thay mặt vua, dọa phạt tù tội, từ nay về sau không được sử dụng trò chơi này trong thành phố." Đây là tham chiếu sớm nhất đến bóng đá.

Năm 1363, Vua Edward III của Anh ban hành một thông báo cấm "...bóng ném tay, bóng đá, hoặc khúc côn cầu; chạy đua và đá gà, hoặc những trò chơi vô ích khác", cho thấy rằng "bóng đá" - dù chính xác hình thức như thế nào - đã được phân biệt với những trò chơi liên quan đến các bộ phận khác của cơ thể, chẳng hạn như bóng ném tay.

"Bóng đá" tại Pháp, khoảng năm 1750
Một trò chơi được biết đến với tên gọi "bóng đá" đã được chơi ở Scotland từ thế kỷ 15: nó đã bị cấm bởi Đạo luật Bóng đá 1424 và mặc dù luật pháp này không còn sử dụng nhưng nó không được hủy bỏ cho đến năm 1906. Có bằng chứng cho việc học sinh chơi trò chơi bóng đá ở Aberdeen vào năm 1633 (một số nguồn tham chiếu nêu ngày 1636) được coi là một lời ám chỉ sớm đến việc truyền bóng. Từ "pass" (truyền) trong bản dịch gần đây nhất có nguồn gốc từ "huc percute" (đánh vào đây) và sau đó là "repercute pilam" (đánh lại quả bóng) trong tiếng Latin gốc. Chưa chắc chắn rằng quả bóng được đá giữa các thành viên của cùng một đội. Từ gốc ban đầu dịch là "goal" (bàn thắng) là "metum", có nghĩa đen là "cột ở mỗi đầu đường đua đuốc" trong cuộc đua xe ngựa La Mã. Có một đề cập đến "nắm lấy quả bóng trước khi [người khác] làm" (Praeripe illi pilam si possis agere), cho thấy việc cầm bóng là được phép. Một câu trong bản dịch năm 1930 gốc nói "Hãy lao vào anh ấy" (Age, objice te illi).

Vua Henry IV của Anh cũng đưa ra một trong những sử dụng lưu trữ sớm nhất của từ "bóng đá" trong tiếng Anh, vào năm 1409, khi ông ban hành một thông báo cấm thu tiền cho "foteball".

Cũng có một báo cáo bằng tiếng Latin từ cuối thế kỷ 15 về việc chơi bóng đá ở Caunton, Nottinghamshire. Đây là lời mô tả đầu tiên về một "trò chơi đá bóng" và mô tả đầu tiên về "dribbling": "[t]rò chơi mà họ đã tụ tập để giải trí chung được gọi là trò chơi bóng đá. Đó là một trò chơi trong đó những người trẻ tuổi, trong trò chơi nông thôn, đẩy một quả bóng khổng lồ không phải bằng cách ném lên không trung mà bằng cách đánh và lăn nó dọc theo mặt đất, và không phải bằng tay mà bằng chân... đá theo các hướng đối diện." Nhà sử học cung cấp thông tin về sân bóng đá đầu tiên, xác định rằng: "[các đường] biên đã được đánh dấu và trò chơi đã bắt đầu."

Bức tranh cổ nhất về bóng đá ở Scotland, của Alexander Carse, khoảng năm 1810
"Bóng đá" ở Scotland, khoảng năm 1830
### Calcio Fiorentino

Bài chi tiết: Calcio Fiorentino
Minh họa về sân *Calcio Fiorentino* và vị trí khởi đầu, từ cuốn sách năm 1688 của Pietro di Lorenzo Bini
Vào thế kỷ 16, thành phố Florence đã kỷ niệm khoảng thời gian từ Lễ Hiển Linh cho đến Mùa Chay bằng cách chơi một trò chơi ngày nay được biết đến với tên gọi "*calcio storico*" ("đá bóng lịch sử") tại Piazza Santa Croce. Các quý tộc trẻ của thành phố sẽ mặc trang phục lụa tinh xảo và tham gia vào một hình thức đá bóng bạo lực. Ví dụ, những người chơi *calcio* có thể đấm, va đập vai và đá đối thủ. Các cú đấm dưới vùng hông cũng được cho phép. Trò chơi được cho là bắt nguồn từ bài tập huấn luyện quân sự. Năm 1580, Count Giovanni de' Bardi di Vernio đã viết *Discorso sopra 'l giuoco del Calcio Fiorentino*. Đây đôi khi được coi là bộ luật sớm nhất cho bất kỳ trò chơi bóng đá nào. Trò chơi không được tổ chức sau tháng 1 năm 1739 (cho đến khi nó được khôi phục vào tháng 5 năm 1930).

### Sự không tán thành chính thức và các nỗ lực cấm đá bóng

Bài chi tiết: Attempts to ban football games
Có nhiều nỗ lực cấm đá bóng, từ thời Trung Cổ cho đến hiện đại. Luật cấm đầu tiên được thông qua tại Anh vào năm 1314; sau đó, chỉ riêng tại Anh đã có hơn 30 luật cấm từ năm 1314 đến 1667.:6 Phụ nữ bị cấm chơi bóng đá tại các sân vận động của Liên đoàn bóng đá Anh và Scotland vào năm 1921, và lệnh cấm này chỉ được bãi bỏ vào những năm 1970. Các nữ cầu thủ bóng đá vẫn đối mặt với những vấn đề tương tự ở một số vùng trên thế giới.

Bóng đá Mỹ cũng đối diện với áp lực để cấm môn thể thao này. Trò chơi được chơi trong thế kỷ 19 giống như bóng đá dân gian phát triển ở Châu Âu cổ đại, bao gồm phiên bản phổ biến trên các khuôn viên trường đại học được gọi là *old division football*, và một số thành phố đã cấm trò chơi này vào giữa thế kỷ 19. Đến thế kỷ 20, trò chơi đã tiến hóa thành một trò chơi kiểu bóng bầu dục hơn. Năm 1905, đã có những cuộc kêu gọi cấm đá bóng Mỹ ở Hoa Kỳ do tính bạo lực của nó; một cuộc họp năm đó được tổ chức bởi Tổng thống Hoa Kỳ Theodore Roosevelt đã dẫn đến những thay đổi quy định toàn diện khiến trò chơi khác biệt đáng kể so với nguồn gốc bóng bầu dục của nó, trở nên giống hơn với cách chơi bóng đá như ngày nay.

Establishment of modern codes
-----------------------------

### English public schools

Bài chi tiết: English public school football games
While football continued to be played in various forms throughout Britain, its public schools (equivalent to private schools in other countries) are widely credited with four key achievements in the creation of modern football codes. First of all, the evidence suggests that they were important in taking football away from its "mob" form and turning it into an organised team sport. Second, many early descriptions of football and references to it were recorded by people who had studied at these schools. Third, it was teachers, students, and former students from these schools who first codified football games, to enable matches to be played between schools. Finally, it was at English public schools that the division between "kicking" and "running" (or "carrying") games first became clear.

The earliest evidence that games resembling football were being played at English public schools – mainly attended by boys from the upper, upper-middle and professional classes – comes from the *Vulgaria* by William Herman in 1519. Herman had been headmaster at Eton and Winchester colleges and his Latin textbook includes a translation exercise with the phrase "We wyll playe with a ball full of wynde".

Richard Mulcaster, a student at Eton College in the early 16th century and later headmaster at other English schools, has been described as "the greatest sixteenth Century advocate of football". Among his contributions are the earliest evidence of organised team football. Mulcaster's writings refer to teams ("sides" and "parties"), positions ("standings"), a referee ("judge over the parties") and a coach "(trayning maister)". Mulcaster's "footeball" had evolved from the disordered and violent forms of traditional football:

> [s]ome smaller number with such overlooking, sorted into sides and standings, not meeting with their bodies so boisterously to trie their strength: nor shouldring or shuffing one an other so barbarously ... may use footeball for as much good to the body, by the chiefe use of the legges.
> 
> 
> 

In 1633, David Wedderburn, a teacher from Aberdeen, mentioned elements of modern football games in a short Latin textbook called *Vocabula.* Wedderburn refers to what has been translated into modern English as "keeping goal" and makes an allusion to passing the ball ("strike it here"). There is a reference to "get hold of the ball", suggesting that some handling was allowed. It is clear that the tackles allowed included the charging and holding of opposing players ("drive that man back").

A more detailed description of football is given in Francis Willughby's *Book of Games*, written in about 1660. Willughby, who had studied at Bishop Vesey's Grammar School, Sutton Coldfield, is the first to describe goals and a distinct playing field: "a close that has a gate at either end. The gates are called Goals." His book includes a diagram illustrating a football field. He also mentions tactics ("leaving some of their best players to guard the goal"); scoring ("they that can strike the ball through their opponents' goal first win") and the way teams were selected ("the players being equally divided according to their strength and nimbleness"). He is the first to describe a "law" of football: "they must not strike [an opponent's leg] higher than the ball".

English public schools were the first to codify football games. In particular, they devised the first *offside* rules, during the late 18th century. In the earliest manifestations of these rules, players were "off their side" if they simply stood between the ball and the goal which was their objective. Players were not allowed to pass the ball forward, either by foot or by hand. They could only dribble with their feet, or advance the ball in a *scrum* or similar *formation*. However, offside laws began to diverge and develop differently at each school, as is shown by the rules of football from Winchester, Rugby, Harrow and Cheltenham, during between 1810 and 1850. The first known codes – in the sense of a set of rules – were those of Eton in 1815 and Aldenham in 1825.)

During the early 19th century, most working-class people in Britain had to work six days a week, often for over twelve hours a day. They had neither the time nor the inclination to engage in sport for recreation and, at the time, many children were part of the labour force. Feast day football played on the streets was in decline. Public school boys, who enjoyed some freedom from work, became the inventors of organised football games with formal codes of rules.

Football was adopted by a number of public schools as a way of encouraging competitiveness and keeping youths fit. Each school drafted its own rules, which varied widely between different schools and were changed over time with each new intake of pupils. Two schools of thought developed regarding rules. Some schools favoured a game in which the ball could be carried (as at Rugby, Marlborough and Cheltenham), while others preferred a game where kicking and dribbling the ball was promoted (as at Eton, Harrow, Westminster and Charterhouse). The division into these two camps was partly the result of circumstances in which the games were played. For example, Charterhouse and Westminster at the time had restricted playing areas; the boys were confined to playing their ball game within the school cloisters, making it difficult for them to adopt rough and tumble running games.[*cần dẫn nguồn*]

Although the Rugby School (pictured) became famous due to a version that rugby football was invented there in 1823, most sports historians refuse this version stating it is apocryphal.
William Webb Ellis, a pupil at Rugby School, is said to have "with a fine disregard for the rules of football, *as played in his time* [emphasis added], first took the ball in his arms and ran with it, thus creating the distinctive feature of the rugby game." in 1823. This act is usually said to be the beginning of Rugby football, but there is little evidence that it occurred, and most sports historians believe the story to be apocryphal. The act of 'taking the ball in his arms' is often misinterpreted as 'picking the ball up' as it is widely believed that Webb Ellis' 'crime' was handling the ball, as in modern association football, however handling the ball at the time was often permitted and in some cases compulsory, the rule for which Webb Ellis showed disregard was *running forward with it* as the rules of his time only allowed a player to retreat backwards or kick forwards.

The boom in rail transport in Britain during the 1840s meant that people were able to travel further and with less inconvenience than they ever had before. Inter-school sporting competitions became possible. However, it was difficult for schools to play each other at football, as each school played by its own rules. The solution to this problem was usually that the match be divided into two-halves, one half played by the rules of the host "home" school, and the other half by the visiting "away" school.

The *modern* rules of many football codes were formulated during the mid- or late- 19th century. This also applies to other sports such as lawn bowls, lawn tennis, etc. The major impetus for this was the patenting of the world's first lawnmower in 1830. This allowed for the preparation of modern ovals, playing fields, pitches, grass courts, etc.

Apart from Rugby football, the public school codes have barely been played beyond the confines of each school's playing fields. However, many of them are still played at the schools which created them (see Surviving UK school games below).

*A Football Game* (1839) by British painter Thomas Webster
Public schools' dominance of sports in the UK began to wane after the *Factory Act* of 1850, which significantly increased the recreation time available to working class children. Before 1850, many British children had to work six days a week, for more than twelve hours a day. From 1850, they could not work before 6 a.m. (7 a.m. in winter) or after 6 p.m. on weekdays (7 p.m. in winter); on Saturdays they had to cease work at 2 pm. These changes meant that working class children had more time for games, including various forms of football.

The earliest known matches between public schools are as follows:

Football match in the 1846 Shrove Tuesday in Kingston upon Thames, England
* 9 December 1834: Eton School v. Harrow School.
* 1840s: Old Rugbeians v. Old Salopians (played at Cambridge University).
* 1840s: Old Rugbeians v. Old Salopians (played at Cambridge University the following year).
* 1852: Harrow School v. Westminster School.
* 1857: Haileybury School v. Westminster School.
* 24 February 1858: Forest School v. Chigwell School.
* 1858: Westminster School v. Winchester College.
* 1859: Harrow School v. Westminster School.
* 19 November 1859: Radley College v. Old Wykehamists.
* 1 December 1859: Old Marlburians v. Old Rugbeians (played at Christ Church, Oxford).
* 19 December 1859: Old Harrovians v. Old Wykehamists (played at Christ Church, Oxford).

### Firsts

#### Clubs

Bài chi tiết: Oldest football clubs
Sheffield F.C. (here pictured in 1857, the year of its foundation) is the oldest surviving association football club in the world.Notes about a Sheffield v. Hallam match, dated 29 December 1862
Sports clubs dedicated to playing football began in the 18th century, for example London's Gymnastic Society which was founded in the mid-18th century and ceased playing matches in 1796.

The first documented club to bear in the title a reference to being a 'football club' were called "The Foot-Ball Club" who were located in Edinburgh, Scotland, during the period 1824–41. The club forbade tripping but allowed pushing and holding and the picking up of the ball.

In 1845, three boys at Rugby school were tasked with codifying the rules then being used at the school. These were the first set of written rules (or code) for any form of football. This further assisted the spread of the Rugby game.

The earliest known matches involving non-public school clubs or institutions are as follows:

* 13 February 1856: Charterhouse School v. St Bartholemew's Hospital.
* 7 November 1856: Bedford Grammar School v. Bedford Town Gentlemen.
* 13 December 1856: Sunbury Military College v. Littleton Gentlemen.
* December 1857: Edinburgh University v. Edinburgh Academical Club.
* 24 November 1858: Westminster School v. Dingley Dell Club.
* 12 May 1859: Tavistock School v. Princetown School.
* 5 November 1859: Eton School v. Oxford University.
* 22 February 1860: Charterhouse School v. Dingley Dell Club.
* 21 July 1860: Melbourne v. Richmond.
* 17 December 1860: 58th Regiment v. Sheffield.
* 26 December 1860: Sheffield v. Hallam.

#### Competitions

Bài chi tiết: Oldest football competitions
One of the longest running football fixture is the Cordner-Eggleston Cup, contested between Melbourne Grammar School and Scotch College, Melbourne every year since 1858. It is believed by many to also be the first match of Australian rules football, although it was played under experimental rules in its first year. The first football trophy tournament was the Caledonian Challenge Cup, donated by the Royal Caledonian Society of Melbourne, played in 1861 under the Melbourne Rules. The oldest football league is a rugby football competition, the United Hospitals Challenge Cup (1874), while the oldest rugby trophy is the Yorkshire Cup, contested since 1878. The South Australian Football Association (30 April 1877) is the oldest surviving Australian rules football competition. The oldest surviving soccer trophy is the Youdan Cup (1867) and the oldest national football competition is the English FA Cup (1871). The Football League (1888) is recognised as the longest running association football league. The first international football match took place between sides representing England and Scotland on 5 March 1870 at the Oval under the authority of the FA. The first rugby international took place in 1871.

#### Modern balls

Bài chi tiết: Football (ball)
Richard Lindon (seen in 1880) is believed to have invented the first footballs with rubber bladders.
In Europe, early footballs were made out of animal bladders, more specifically pig's bladders, which were inflated. Later leather coverings were introduced to allow the balls to keep their shape. However, in 1851, Richard Lindon and William Gilbert, both shoemakers from the town of Rugby (near the school), exhibited both round and oval-shaped balls at the Great Exhibition in London. Richard Lindon's wife is said to have died of lung disease caused by blowing up pig's bladders. Lindon also won medals for the invention of the "Rubber inflatable Bladder" and the "Brass Hand Pump".

In 1855, the U.S. inventor Charles Goodyear – who had patented vulcanised rubber – exhibited a spherical football, with an exterior of vulcanised rubber panels, at the Paris *Exhibition Universelle*. The ball was to prove popular in early forms of football in the U.S.

The iconic ball with a regular pattern of hexagons and pentagons (see truncated icosahedron) did not become popular until the 1960s, and was first used in the World Cup in 1970.

#### Modern ball passing tactics

Bài chi tiết: Passing (association football)
The earliest reference to a game of football involving players passing the ball and attempting to score past a goalkeeper was written in 1633 by David Wedderburn, a poet and teacher in Aberdeen, Scotland. Nevertheless, the original text does not state whether the allusion to passing as 'kick the ball back' ('repercute pilam') was in a forward or backward direction or between members of the same opposing teams (as was usual at this time).

"Scientific" football is first recorded in 1839 from Lancashire and in the modern game in rugby football from 1862 and from Sheffield FC as early as 1865. The first side to play a passing combination game was the Royal Engineers AFC in 1869/70. By 1869 they were "work[ing] well together", "backing up" and benefiting from "cooperation". By 1870 the Engineers were passing the ball: "Lieut. Creswell, who having brought the ball up the side then kicked it into the middle to another of his side, who kicked it through the posts the minute before time was called". Passing was a regular feature of their style. By early 1872 the Engineers were the first football team renowned for "play[ing] beautifully together". A double pass is first reported from Derby school against Nottingham Forest in March 1872, the first of which is irrefutably a *short* pass: "Mr Absey dribbling the ball half the length of the field delivered it to Wallis, who kicking it cleverly in front of the goal, sent it to the captain who drove it at once between the Nottingham posts". The first side to have perfected the modern formation was Cambridge University AFC; they also introduced the 2–3–5 "pyramid" formation.

### Rugby football

Bài chi tiết: Rugby football và History of rugby union
*The Last Scrimmage* by Edwin Buckman, depicting a rugby scrum in 1871
Rugby football was thought to have been started about 1845 at Rugby School in Rugby, Warwickshire, England although forms of football in which the ball was carried and tossed date to medieval times. In Britain, by 1870, there were 49 clubs playing variations of the Rugby school game. There were also "rugby" clubs in Ireland, Australia, Canada and New Zealand. However, there was no generally accepted set of rules for rugby until 1871, when 21 clubs from London came together to form the Rugby Football Union (RFU). The first official RFU rules were adopted in June 1871. These rules allowed passing the ball. They also included the try, where touching the ball over the line allowed an attempt at goal, though drop-goals from marks and general play, and penalty conversions were still the main form of contest. Regardless of any form of football, the first international match between the national team of England and Scotland took place at Raeburn Place on 27 March 1871.

Rugby football split into Rugby union, Rugby league, American football, and Canadian football. Tom Wills played Rugby football in England before founding Australian rules football.

### Cambridge rules

Bài chi tiết: Cambridge rules
During the nineteenth century, several codifications of the rules of football were made at the University of Cambridge, in order to enable students from different public schools to play each other. The Cambridge Rules of 1863 influenced the decision of the Football Association to ban Rugby-style carrying of the ball in its own first set of laws.

### Sheffield rules

Bài chi tiết: Sheffield rules
By the late 1850s, many football clubs had been formed throughout the English-speaking world, to play various codes of football. Sheffield Football Club, founded in 1857 in the English city of Sheffield by Nathaniel Creswick and William Prest, was later recognised as the world's oldest club playing association football.
However, the club initially played its own code of football: the *Sheffield rules*. The code was largely independent of the public school rules, the most significant difference being the lack of an *offside* rule.

The code was responsible for many innovations that later spread to association football. These included free kicks, corner kicks, handball, throw-ins and the crossbar. By the 1870s they became the dominant code in the north and midlands of England. At this time, a series of rule changes by both the London and Sheffield FAs gradually eroded the differences between the two games until the adoption of a common code in 1877.

### Australian rules football

Bài chi tiết: Australian rules football
Xem thêm: Origins of Australian rules football
Tom Wills, major figure in the creation of Australian football
There is archival evidence of "foot-ball" games being played in various parts of Australia throughout the first half of the 19th century. The origins of an organised game of football known today as Australian rules football can be traced back to 1858 in Melbourne, the capital city of Victoria.

In July 1858, Tom Wills, an Australian-born cricketer educated at Rugby School in England, wrote a letter to *Bell's Life in Victoria & Sporting Chronicle*, calling for a "foot-ball club" with a "code of laws" to keep cricketers fit during winter. This is considered by historians to be a defining moment in the creation of Australian rules football. Through publicity and personal contacts Wills was able to co-ordinate football matches in Melbourne that experimented with various rules, the first of which was played on 31 July 1858. One week later, Wills umpired a schoolboys match between Melbourne Grammar School and Scotch College. Following these matches, organised football in Melbourne rapidly increased in popularity.

Wood engraving of an Australian rules football match at the Richmond Paddock, Melbourne, 1866
Wills and others involved in these early matches formed the Melbourne Football Club (the oldest surviving Australian football club) on 14 May 1859. Club members Wills, William Hammersley, J. B. Thompson and Thomas H. Smith met with the intention of forming a set of rules that would be widely adopted by other clubs. The committee debated rules used in English public school games; Wills pushed for various rugby football rules he learnt during his schooling. The first rules share similarities with these games, and were shaped to suit to Australian conditions. H. C. A. Harrison, a seminal figure in Australian football, recalled that his cousin Wills wanted "a game of our own". The code was distinctive in the prevalence of the mark, free kick, tackling, lack of an offside rule and that players were specifically penalised for throwing the ball.

The Melbourne football rules were widely distributed and gradually adopted by the other Victorian clubs. The rules were updated several times during the 1860s to accommodate the rules of other influential Victorian football clubs. A significant redraft in 1866 by H. C. A. Harrison's committee accommodated the Geelong Football Club's rules, making the game then known as "Victorian Rules" increasingly distinct from other codes. It soon adopted cricket fields and an oval ball, used specialised goal and behind posts, and featured bouncing the ball while running and spectacular high marking. The game spread quickly to other Australian colonies. Outside its heartland in southern Australia, the code experienced a significant period of decline following World War I but has since grown throughout Australia and in other parts of the world, and the Australian Football League emerged as the dominant professional competition.

### The Football Association

Bài chi tiết: The Football Association
The first football international, Scotland versus England. Once kept by the Rugby Football Union as an early example of rugby football.
During the early 1860s, there were increasing attempts in England to unify and reconcile the various public school games. In 1862, J. C. Thring, who had been one of the driving forces behind the original Cambridge Rules, was a master at Uppingham School, and he issued his own rules of what he called "The Simplest Game" (these are also known as the Uppingham Rules). In early October 1863, another new revised version of the Cambridge Rules was drawn up by a seven member committee representing former pupils from Harrow, Shrewsbury, Eton, Rugby, Marlborough and Westminster.

At the Freemasons' Tavern, Great Queen Street, London on the evening of 26 October 1863, representatives of several football clubs in the London Metropolitan area met for the inaugural meeting of the Football Association (FA). The aim of the association was to establish a single unifying code and regulate the playing of the game among its members. Following the first meeting, the public schools were invited to join the association. All of them declined, except Charterhouse and Uppingham. In total, six meetings of the FA were held between October and December 1863. After the third meeting, a draft set of rules were published. However, at the beginning of the fourth meeting, attention was drawn to the recently published Cambridge Rules of 1863. The Cambridge rules differed from the draft FA rules in two significant areas; namely running with (carrying) the ball and hacking (kicking opposing players in the shins). The two contentious FA rules were as follows:

> IX. A player shall be entitled to run with the ball towards his adversaries' goal if he makes a fair catch, or catches the ball on the first bound; but in case of a fair catch, if he makes his mark he shall not run.  
> 
> 
> 
> X. If any player shall run with the ball towards his adversaries' goal, any player on the opposite side shall be at liberty to charge, hold, trip or hack him, or to wrest the ball from him, but no player shall be held and hacked at the same time.
> 
> 
> 

At the fifth meeting it was proposed that these two rules be removed. Most of the delegates supported this, but F. M. Campbell, the representative from Blackheath and the first FA treasurer, objected. He said: "hacking is the true football". However, the motion to ban running with the ball in hand and hacking was carried and Blackheath withdrew from the FA. After the final meeting on 8 December, the FA published the "Laws of the Game", the first comprehensive set of rules for the game later known as Association Football. The term "soccer", in use since the late 19th century, derives from an Oxford University abbreviation of "association".

The first FA rules still contained elements that are no longer part of association football, but which are still recognisable in other games (such as Australian football and rugby football): for instance, a player could make a fair catch and claim a *mark*, which entitled him to a free kick; and if a player touched the ball behind the opponents' goal line, his side was entitled to a *free kick* at goal, from 15 yards (13.5 metres) in front of the goal line.

### North American football codes

Bài chi tiết: Gridiron football, History of American football, và Canadian football § History
As was the case in Britain, by the early 19th century, North American schools and universities played their own local games, between sides made up of students. For example, students at Dartmouth College in New Hampshire played a game called Old division football, a variant of the association football codes, as early as the 1820s. They remained largely "mob football" style games, with huge numbers of players attempting to advance the ball into a goal area, often by any means necessary. Rules were simple, violence and injury were common. The violence of these mob-style games led to widespread protests and a decision to abandon them. Yale University, under pressure from the city of New Haven, banned the play of all forms of football in 1860, while Harvard University followed suit in 1861. In its place, two general types of football evolved: "kicking" games and "running" (or "carrying") games. A hybrid of the two, known as the "Boston game", was played by a group known as the Oneida Football Club. The club, considered by some historians as the first formal football club in the United States, was formed in 1862 by schoolboys who played the Boston game on Boston Common. The game began to return to American college campuses by the late 1860s. The universities of Yale, Princeton (then known as the College of New Jersey), Rutgers, and Brown all began playing "kicking" games during this time. In 1867, Princeton used rules based on those of the English Football Association.

The Tigers of Hamilton, Ontario, circa 1906. Founded 1869 as the Hamilton Foot Ball Club, they eventually merged with the Hamilton Flying Wildcats to form the Hamilton Tiger-Cats, a team still active in the Canadian Football League.
In Canada, the first documented football match was a practice game played on 9 November 1861, at University College, University of Toronto (approximately 400 yards west of Queen's Park). One of the participants in the game involving University of Toronto students was (Sir) William Mulock, later Chancellor of the school. In 1864, at Trinity College, Toronto, F. Barlow Cumberland, Frederick A. Bethune, and Christopher Gwynn, one of the founders of Milton, Massachusetts, devised rules based on rugby football. A "running game", resembling rugby football, was then taken up by the Montreal Football Club in Canada in 1868.

Rutgers University (here pictured in 1882) played the first inter-collegiate football game v Princeton in 1869.
On 6 November 1869, Rutgers faced Princeton in a game that was played with a round ball and, like all early games, used improvised rules. It is usually regarded as the first game of American intercollegiate football.

The Harvard v McGill game in 1874. It is considered the first rugby football game played in the United States.
Modern North American football grew out of a match between McGill University of Montreal and Harvard University in 1874. During the game, the two teams alternated between the rugby-based rules used by McGill and the Boston Game rules used by Harvard. Within a few years, Harvard had both adopted McGill's rules and persuaded other U.S. university teams to do the same. On 23 November 1876, representatives from Harvard, Yale, Princeton, and Columbia met at the Massasoit Convention in Springfield, Massachusetts, agreeing to adopt most of the Rugby Football Union rules, with some variations.

In 1880, Yale coach Walter Camp, who had become a fixture at the Massasoit House conventions where the rules were debated and changed, devised a number of major innovations. Camp's two most important rule changes that diverged the American game from rugby were replacing the scrummage with the *line of scrimmage* and the establishment of the *down-and-distance* rules. American football still however remained a violent sport where collisions often led to serious injuries and sometimes even death. This led U.S. President Theodore Roosevelt to hold a meeting with football representatives from Harvard, Yale, and Princeton on 9 October 1905, urging them to make drastic changes. One rule change introduced in 1906, devised to open up the game and reduce injury, was the introduction of the legal forward pass. Though it was underutilised for years, this proved to be one of the most important rule changes in the establishment of the modern game.

Over the years, Canada absorbed some of the developments in American football in an effort to distinguish it from a more rugby-oriented game. In 1903, the Ontario Rugby Football Union adopted the Burnside rules, which implemented the *line of scrimmage* and *down-and-distance* system from American football, among others. Canadian football then implemented the legal forward pass in 1929. American and Canadian football remain different codes, stemming from rule changes that the American side of the border adopted but the Canadian side has not.

### Gaelic football

Bài chi tiết: History of Gaelic football
The All-Ireland Football Final in Croke Park, 2004
In the mid-19th century, various traditional football games, referred to collectively as *caid*, remained popular in Ireland, especially in County Kerry. One observer, Father W. Ferris, described two main forms of *caid* during this period: the "field game" in which the object was to put the ball through arch-like goals, formed from the boughs of two trees; and the epic "cross-country game" which took up most of the daylight hours of a Sunday on which it was played, and was won by one team taking the ball across a parish boundary. "Wrestling", "holding" opposing players, and carrying the ball were all allowed.

By the 1870s, rugby and association football had started to become popular in Ireland. Trinity College Dublin was an early stronghold of rugby (see the Developments in the 1850s section above). The rules of the English FA were being distributed widely. Traditional forms of *caid* had begun to give way to a "rough-and-tumble game" which allowed tripping.

There was no serious attempt to unify and codify Irish varieties of football, until the establishment of the Gaelic Athletic Association (GAA) in 1884. The GAA sought to promote traditional Irish sports, such as hurling and to reject imported games like rugby and association football. The first Gaelic football rules were drawn up by Maurice Davin and published in the *United Ireland* magazine on 7 February 1887. Davin's rules showed the influence of games such as hurling and a desire to formalise a distinctly Irish code of football. The prime example of this differentiation was the lack of an offside rule (an attribute which, for many years, was shared only by other Irish games like hurling, and by Australian rules football).

### Schism in Rugby football

An English cartoon from the 1890s lampooning the divide in rugby football which led to the formation of rugby league. The caricatures are of Rev. Frank Marshall, an arch-opponent of player payments, and James Miller, a long-time opponent of Marshall. The caption reads:

Marshall: "Oh, fie, go away naughty boy, I don't play with boys who can't afford to take a holiday for football any day they like!"

Miller: "Yes, that's just you to a T; you'd make it so that no lad whose father wasn't a millionaire could play at all in a really good team. For my part I see no reason why the men who make the money shouldn't have a share in the spending of it."
Xem thêm thông tin: History of rugby league
The International Rugby Football Board (IRFB) was founded in 1886, but rifts were beginning to emerge in the code. Professionalism had already begun to creep into the various codes of football.

In England, by the 1890s, a long-standing Rugby Football Union ban on *professional* players was causing regional tensions within rugby football, as many players in northern England were working class and could not afford to take time off to train, travel, play and recover from injuries. This was not very different from what had occurred ten years earlier in soccer in Northern England but the authorities reacted very differently in the RFU, attempting to alienate the working class support in Northern England. In 1895, following a dispute about a player being paid broken time payments, which replaced wages lost as a result of playing rugby, representatives of the northern clubs met in Huddersfield to form the Northern Rugby Football Union (NRFU). The new body initially permitted only various types of player wage replacements. However, within two years, NRFU players could be paid, but they were required to have a job outside sport.

The demands of a professional league dictated that rugby had to become a better "spectator" sport. Within a few years the NRFU rules had started to diverge from the RFU, most notably with the abolition of the *line-out*. This was followed by the replacement of the *ruck* with the "play-the-ball ruck", which allowed a two-player ruck contest between the tackler at marker and the player tackled. *Mauls* were stopped once the ball carrier was held, being replaced by a play-the ball-ruck. The separate Lancashire and Yorkshire competitions of the NRFU merged in 1901, forming the Northern Rugby League, the first time the name rugby league was used officially in England.

Over time, the RFU form of rugby, played by clubs which remained members of national federations affiliated to the IRFB, became known as rugby union.

### Globalisation of association football

Bài chi tiết: History of FIFA
The need for a single body to oversee association football had become apparent by the beginning of the 20th century, with the increasing popularity of international fixtures. The English Football Association had chaired many discussions on setting up an international body, but was perceived as making no progress. It fell to associations from seven other European countries: France, Belgium, Denmark, Netherlands, Spain, Sweden, and Switzerland, to form an international association. The *Fédération Internationale de Football Association* (FIFA) was founded in Paris on 21 May 1904. Its first president was Robert Guérin. The French name and acronym has remained, even outside French-speaking countries.

### Further divergence of the two rugby codes

Rugby league rules diverged significantly from rugby union in 1906, with the reduction of the team from 15 to 13 players. In 1907, a New Zealand professional rugby team toured Australia and Britain, receiving an enthusiastic response, and professional rugby leagues were launched in Australia the following year. However, the rules of professional games varied from one country to another, and negotiations between various national bodies were required to fix the exact rules for each international match. This situation endured until 1948, when at the instigation of the French league, the Rugby League International Federation (RLIF) was formed at a meeting in Bordeaux.

During the second half of the 20th century, the rules changed further. In 1966, rugby league officials borrowed the American football concept of *downs*: a team was allowed to retain possession of the ball for four tackles (rugby union retains the original rule that a player who is tackled and brought to the ground must release the ball immediately). The maximum number of tackles was later increased to six (in 1971), and in rugby league this became known as the *six tackle rule*.

With the advent of full-time professionals in the early 1990s, and the consequent speeding up of the game, the five-metre off-side distance between the two teams became 10 metres, and the replacement rule was superseded by various interchange rules, among other changes.

The laws of rugby union also changed during the 20th century, although less significantly than those of rugby league. In particular, goals from *marks* were abolished, kicks directly *into touch* from outside the *22-metre* line were penalised, new laws were put in place to determine who had possession following an inconclusive *ruck* or *maul*, and the lifting of players in *line-outs* was legalised.

In 1995, rugby union became an "open" game, that is one which allowed professional players. Although the original dispute between the two codes has now disappeared – and despite the fact that officials from both forms of rugby football have sometimes mentioned the possibility of re-unification – the rules of both codes and their culture have diverged to such an extent that such an event is unlikely in the foreseeable future.

Sử dụng từ "football"
---------------------

Từ *football*, khi được sử dụng để chỉ đến một trò chơi cụ thể, có thể có nghĩa là bất kỳ một trong những trường hợp được miêu tả ở trên. Do đó, nhiều tranh cãi đã xảy ra xung quanh thuật ngữ *football*, chủ yếu là vì nó được sử dụng khác nhau ở các vùng khác nhau trong thế giới nói tiếng Anh. Thông thường, từ "football" thường được sử dụng để chỉ đến môn bóng đá được coi là phổ biến nhất trong một khu vực cụ thể (chẳng hạn như bóng đá liên đoàn ở hầu hết các quốc gia). Vì vậy, ý nghĩa thực tế của từ "football" thường phụ thuộc vào nơi người ta nói nó.

Trích từ trang đầu của The Sportsman (London) ngày 25 tháng 11 năm 1910, minh họa việc sử dụng tiếp tục của từ "football" để bao gồm cả bóng đá liên đoàn và bóng bầu dục
Ở Vương quốc Anh, Hoa Kỳ và Canada, một loại bóng đá được biết đến chỉ đơn giản là "football", trong khi những loại bóng đá khác thường cần có từ chỉ loại. Ở New Zealand, từ "football" từng thường chỉ đến bóng bầu dục, nhưng gần đây hơn có thể được sử dụng mà không cần từ chỉ loại để ám chỉ đến bóng đá liên đoàn. Ở Úc, ý nghĩa của từ "football" thay đổi tùy vào sự phổ biến trong từng khu vực (thường tương ứng với Barassi Line), có thể là bóng đá Úc hoặc bóng bầu dục. Ở francophone Quebec, nơi mà bóng đá Canada phổ biến hơn, loại bóng đá Canada được gọi là *le football*, còn bóng đá Mỹ được gọi là *le football américain*, và bóng đá liên đoàn được gọi là *le soccer*.

Trong số 45 thành viên quốc gia của FIFA (Liên đoàn bóng đá quốc tế) mà tiếng Anh là ngôn ngữ chính hoặc chính thức, hầu hết đều hiện tại sử dụng *Football* trong tên chính thức của tổ chức; các thành viên FIFA ở Canada và Hoa Kỳ sử dụng *Soccer* trong tên của họ. Một số thành viên FIFA đã gần đây "đổi sạch" để sử dụng "Football", bao gồm: 

* Cơ quan quản lý bóng đá của Australia đã thay đổi tên vào năm 2005 từ "soccer" thành "football".
* Cơ quan quản lý của New Zealand đã đổi tên vào năm 2007, lý do là "môn thể thao quốc tế được gọi là bóng đá".
* Samoa đã đổi từ "Liên đoàn bóng đá Samoa (Soccer)" thành "Liên đoàn bóng đá Samoa" vào năm 2009.

Sân vận động bóng đá nhỏ ở Croatia

Sự phổ biến
-----------

Một số mã đá bóng là các môn thể thao đội phổ biến nhất trên thế giới. Trên toàn cầu, bóng đá đang được chơi bởi hơn 250 triệu cầu thủ trong hơn 200 quốc gia, và có số lượng người xem truyền hình cao nhất trong các môn thể thao, khiến nó trở thành môn thể thao phổ biến nhất trên thế giới. Bóng đá Mỹ, với 1,1 triệu cầu thủ bóng đá trường trung học và gần 70.000 cầu thủ bóng đá đại học, là môn thể thao phổ biến nhất tại Hoa Kỳ, với trận Super Bowl hàng năm chiếm chín trong số mười trận truyền hình được xem nhiều nhất trong lịch sử truyền hình Hoa Kỳ. Giải bóng đá Mỹ NFL có số lượng khán giả trung bình cao nhất (67.591) trong tất cả các liên đoàn thể thao chuyên nghiệp trên thế giới và thu nhập cao nhất trong tất cả các liên đoàn thể thao chuyên nghiệp đơn lẻ. Vì vậy, những cầu thủ bóng đá liên đoàn và bóng đá Mỹ xuất sắc là những vận động viên có thu nhập cao nhất trên thế giới.

Bóng đá Úc có số lượng khán giả tham dự cao nhất trong tất cả các môn thể thao ở Úc. Tương tự, bóng đá Gaelic là môn thể thao phổ biến nhất tại Ireland về lượt khán giả tham gia trận đấu, và trận chung kết bóng đá Gaelic All-Ireland là sự kiện được xem nhiều nhất trong năm thể thao của quốc gia này.

Bóng đá bầu dục là môn thể thao phổ biến nhất ở New Zealand, Samoa, Tonga và Fiji. Đồng thời, bóng đá bầu dục đang phát triển nhanh nhất tại Hoa Kỳ, và là môn thể thao đang phát triển nhanh nhất trong trường đại học tại nước này.

Ghi chú
-------

### Chú thích

1. ↑  The exact name of Mr Lindon is in dispute, as well as the exact timing of the creation of the inflatable bladder. It is known that he created this for both association and rugby footballs. However, sites devoted to football indicate he was known as HJ Lindon, who was actually Richard Lindon's son, and created the ball in 1862 (ref: Soccer Ball World Lưu trữ 16 tháng 6 2006 tại Wayback Machine), whereas rugby sites refer to him as Richard Lindon creating the ball in 1870 (ref: Guardian article Lưu trữ 15 tháng 11 2006 tại Wayback Machine). Both agree that his wife died when inflating pig's bladders. This information originated from web sites which may be unreliable, and the answer may only be found in researching books in central libraries.

### Trích dẫn

1. ↑  Reilly, Thomas; Gilbourne, D. (2003). "Science and football: a review of applied research in the football code". *Journal of Sports Sciences*. **21** (9): 693–705. doi:10.1080/0264041031000102105. PMID 14579867. S2CID 37880342.
2. ↑  "History of Football – Britain, the home of Football". FIFA. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 9 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2018.
3. ↑  Post Publishing PCL. "Bangkok Post article". *Bangkok Post*.
4. ↑  "History of Football – The Origins". FIFA. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 4 năm 2013. Truy cập ngày 29 tháng 4 năm 2013.
5. ↑  "History of Rugby in Australia". Rugby Football History. Lưu trữ bản gốc ngày 23 tháng 12 năm 2011. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2012.
6. ↑  Bailey, Steven (1995). "Living Sports History: Football at Winchester, Eton and Harrow". *The Sports Historian*. **15** (1): 34–53. doi:10.1080/17460269508551675.
7. ↑  Perkin, Harold (1989). "Teaching the nations how to play: sport and society in the British empire and commonwealth". *The International Journal of the History of Sport*. **6** (2): 145–155. doi:10.1080/09523368908713685.
8. ↑  Reilly, Thomas; Doran, D. (2001). "Science and Gaelic football: A review". *Journal of Sports Sciences*. **19** (3): 181–193. doi:10.1080/026404101750095330. PMID 11256823. S2CID 43471221.
9. 1 2  Bale, J. (2002). *Sports Geography*. Taylor & Francis. tr. 43. ISBN 978-0-419-25230-6. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2018.
10. ↑  "Football". Etymology Online. Lưu trữ bản gốc 22 tháng 12 năm 2015. Truy cập 14 tháng 12 năm 2015.
11. ↑  "History of Football – The FA Cup – Icons of England". Bản gốc lưu trữ 26 tháng 6 năm 2007. `|url-status=deviated` không hợp lệ (trợ giúp)
12. ↑  "Sports". *Encyclopedia Britannica*. Lưu trữ bản gốc 17 tháng 4 năm 2021. Truy cập 20 tháng 4 năm 2021.
13. ↑  FIFA.com. "History of Football – The Origins". Bản gốc lưu trữ 28 tháng 10 năm 2017. Truy cập 1 tháng 11 năm 2017.
14. ↑  Giossos, Yiannis; Sotiropoulos, Aristomenis; Souglis, Athanasios; Dafopoulou, Georgia (1 tháng 1 năm 2011). "Reconsidering on the Early Types of Football" (PDF). *Baltic Journal of Health and Physical Activity*. **3** (2). doi:10.2478/v10131-011-0013-5. S2CID 55758320. Lưu trữ (PDF) bản gốc 6 tháng 7 năm 2018. Truy cập 6 tháng 7 năm 2018.
15. ↑  Guttmann, Allen; Thompson, Lee Austin (2001). *Japanese sports: a history*. University of Hawaii Press. tr. 26–27. ISBN 978-0-8248-2464-8. Lưu trữ bản gốc 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập 8 tháng 7 năm 2010.
16. ↑  ἐπίσκυρος Lưu trữ 2012-05-12 tại Wayback Machine,
Henry George Liddell, Robert Scott, *A Greek-English Lexicon*, tại Perseus Digital Library
17. ↑  The New Encyclopædia Britannica, 2007 Edition: "Ở Hy Lạp cổ đại có một trò chơi mang những yếu tố của bóng đá, episkuros, hoặc harpaston, được chơi, và nó đã di cư đến La Mã với tên harpastum vào thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên".
18. ↑  φαινίνδα Lưu trữ 2019-07-03 tại Wayback Machine,
Henry George Liddell, Robert Scott, *A Greek-English Lexicon*, tại Perseus Digital Library
19. ↑  Nigel Wilson, *Encyclopedia of Ancient Greece*, Routledge, 2005, tr. 310
20. ↑  Nigel M. Kennell, *The Gymnasium of Virtue: Education and Culture in Ancient Sparta (Studies in the History of Greece and Rome)*, The University of North Carolina Press, 1995, trên Google Books Lưu trữ 2016-12-05 tại Wayback Machine
21. ↑  Steve Craig, *Sports and Games of the Ancients: (Sports and Games Through History)*, Greenwood, 2002, trên Google Books Lưu trữ 2016-12-06 tại Wayback Machine
22. ↑  Don Nardo, *Greek and Roman Sport*, Greenhaven Press, 1999, tr. 83
23. ↑  Sally E. D. Wilkins, *Sports and games of medieval cultures*, Greenwood, 2002, trên Google books Lưu trữ 2016-12-06 tại Wayback Machine
24. ↑  E. Norman Gardiner: "Athletics in the Ancient World", Courier Dover Publications, 2002, ISBN 0-486-42486-3, tr. 229
25. ↑  William Smith: "Dictionary of Greek and Roman Antiquities", 1857, tr. 777
26. ↑  FIFA.com (8 tháng 3 năm 2013). "A gripping Greek derby". Bản gốc lưu trữ 1 tháng 7 năm 2015. Truy cập 1 tháng 11 năm 2017.
27. ↑  Richard Hakluyt, Voyages in Search of The North-West Passage Lưu trữ 2008-10-12 tại Wayback Machine, *University of Adelaide*, 29 tháng 12 năm 2003
28. ↑  *Uluslararası Türk Kültürü Kongresi Bildirileri*. **6**. Atatürk Kültür Merkezi. 2009. tr. 2128.
29. ↑  *Historia Brittonum* Lưu trữ 9 tháng 3 2012 tại Wayback Machine tại Medieval Sourcebook.
30. ↑  Ruff, Julius (2001). *Violence in Early Modern Europe 1500–1800*. Cambridge University Press. tr. 170. ISBN 978-0-521-59894-1. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2018.
31. ↑  Jusserand, Jean-Jules. (1901). *Le sport et les jeux d'exercice dans l'ancienne France.* Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2008, từ  Lưu trữ 7 tháng 2 2008 tại Wayback Machine (tiếng Pháp)
32. ↑  Dunning, Eric (1999). *Sport Matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation*. Routledge. tr. 89. ISBN 978-0-415-09378-1.
33. 1 2  Dunning, Eric (1999). *Sport Matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation*. Routledge. tr. 88. ISBN 978-0-415-09378-1.
34. ↑  Baker, William (1988). *Sports in the Western World*. University of Illinois Press. tr. 48. ISBN 978-0-252-06042-7. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2018.
35. ↑  Stephen Alsford, FitzStephen's Description of London Lưu trữ 22 tháng 3 2004 tại Wayback Machine, *Florilegium Urbanum*, 5 April 2006
36. 1 2 3 4  Francis Peabody Magoun, 1929, "Football in Medieval England and Middle-English literature" (*The American Historical Review*, v. 35, No. 1).
37. ↑  "Irish inventions: fact and fiction". Carlow-nationalist.ie. Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 16 tháng 4 năm 2012.
38. ↑  Derek Birley (Sport and The Making of Britain). 1993. Manchester University Press. p. 32. 978-0719037597
39. ↑  Derek Baker (England in the Later Middle Ages). 1995. Boydell & Brewer. p. 187. ISBN 978-0-85115-648-4
40. ↑  "Online Etymology Dictionary (no date), "football"". Etymonline.com. Lưu trữ bản gốc ngày 28 tháng 6 năm 2010. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2010.
41. ↑  "Tất cả những gì bạn cần biết về Calcio Storico, truyền thống thể thao bạo lực nhất của Ý". *The Local Italy*. 22 tháng 6 năm 2017. Lưu trữ bản gốc 31 tháng 8 năm 2021. Truy cập 7 tháng 11 năm 2019.
42. ↑  Magee, Jonathan; Caudwell, Jayne; Liston, Kate; Scraton, Sheila biên tập (2007). *Nữ, Bóng đá và Châu Âu: Lịch sử, Công bằng và Kinh nghiệm*. International Football Institute Series. **1**. Meyer & Meyer Sport. ISBN 978-1-84126-225-3. Lưu trữ bản gốc 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập 23 tháng 7 năm 2018.
43. 1 2 3 4 5 6  "No Christian End!" (PDF). *The Journey to Camp: The Origins of American Football to 1889*. Professional Football Researchers Association. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 11 tháng 6 năm 2014. Truy cập ngày 26 tháng 1 năm 2010.
44. 1 2  Meacham, Scott (2006). "Old Division Football, The Indigenous Mob Soccer Of Dartmouth College (pdf)" (PDF). dartmo.com. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 16 tháng 6 năm 2007. Truy cập ngày 16 tháng 5 năm 2007.
45. ↑  Lewis, Guy M. (1969). "Vai trò của Teddy Roosevelt trong cuộc tranh luận bóng đá năm 1905". *The Research Quarterly*. **40** (4): 717–724. PMID 4903389.
46. ↑  A history of Winchester College. by Arthur F Leach. Duckworth, 1899 ISBN 1-4446-5884-0
47. ↑  "2003, "Richard Mulcaster"". Footballnetwork.org. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 4 năm 2010. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2010.
48. ↑  Francis Peabody Magoun. (1938) History of football from the beginnings to 1871. p.27. Retrieved 2010-02-09.
49. ↑  Rowley, Christopher (2015). *The Shared Origins of Football, Rugby, and Soccer*. Rowman & Littlefield. tr. 86. ISBN 978-1-4422-4619-5. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2018.
50. ↑  Willughby, Francis (2003). *Francis Willughby, 1660–72,* Book of Games. ISBN 978-1-85928-460-5. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2010.
51. ↑  "Football in Public Schools". *Spartacus Educational*. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 5 năm 2021. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2019.
52. ↑  Emmerson, Craig. "Analyse the role of the public schools in the development of sport in the nineteenth century". *Academia*. Lưu trữ bản gốc ngày 12 tháng 8 năm 2021. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2021.
53. 1 2  "Julian Carosi, 2006, "The History of Offside"" (PDF). Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2015. Truy cập ngày 5 tháng 1 năm 2015.
54. 1 2  Cox, Richard William; Russell, Dave; Vamplew, Wray (2002). *Encyclopedia of British Football*. Routledge. tr. 243. ISBN 978-0-7146-5249-8. Lưu trữ bản gốc ngày 25 tháng 3 năm 2016. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2018.
55. ↑  example of ball handling in early football from English writer William Hone, writing in 1825 or 1826, quotes the social commentator Sir Frederick Morton Eden, regarding "Foot-Ball", as played at Scone, Scotland, Scotland:

*The game was this: he who at any time got the ball into his hands, run [sic] with it till overtaken by one of the opposite part; and then, if he could shake himself loose from those on the opposite side who seized him, he run on; if not, he threw the ball from him, unless it was wrested from him by the other party*, but no person was allowed to kick it. (William Hone, 1825–26, *The Every-Day Book*, "February 15." Lưu trữ 5 tháng 1 2008 tại Wayback Machine Access date: 15 March 2007.)
56. ↑  ABC Radio National *Ockham's Razor*, first broadcast 6 June 2010.
57. ↑  Bell's Life, 7 December 1834
58. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Football: The First Hundred Years. The Untold Story. Adrian Harvey. 2005. Routledge, London
59. ↑  Bell's Life, 7 March 1858
60. ↑  THE SURREY CLUB Bell's Life in London and Sporting Chronicle (London, England), Sunday, 7 October 1849; pg. 6. New Readerships
61. ↑  John Hope, *Accounts and papers of the football club kept by John Hope, WS, and some Hope Correspondence 1787–1886* (National Archives of Scotland, GD253/183)
62. 1 2  "The Foot-Ball Club in Edinburgh, 1824–1841 – The National Archives of Scotland". Government of the United Kingdom. 13 tháng 11 năm 2007. Lưu trữ bản gốc ngày 22 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2010.
63. ↑  "Rugby chronology". *Museum of Rugby*. Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 11 năm 2008. Truy cập ngày 24 tháng 4 năm 2006.
64. ↑  Bell's Life, 17 February 1856
65. ↑  Bell's Life, 16 November 1856
66. ↑  Bell's Life, 21 December 1856
67. ↑  Bell's Life, 24 January 1858
68. ↑  Bell's Life, 12 December 1858
69. ↑  Exeter And Plymouth Gazette, 21 May 1859
70. ↑  Bell's Life, 13 November 1859
71. ↑  Bell's Life, 26 February 1860
72. ↑  The Orcadian, 21 July 1860
73. ↑  The Sheffield Daily Telegraph, 20 December 1860
74. ↑  The Sheffield Daily Telegraph, 24 December 1860
75. ↑  "History of the Royal Caledonian Society of Melbourne". Electricscotland.com. Lưu trữ bản gốc ngày 22 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2010.
76. ↑  Soccer Ball World – Early History. Retrieved 9 June 2006. Lưu trữ 16 tháng 6 2006 tại Wayback Machine
77. ↑  soccerballworld.com, (no date) "Charles Goodyear's Soccer Ball" Lưu trữ 16 tháng 12 2006 tại Wayback Machine Downloaded 30/11/06.
78. ↑  Scots invented beautiful game Lưu trữ 11 tháng 12 2021 tại Wayback Machine *The Scotsman*, 14 June 2006
79. ↑  Magoun, Francis Peabody (1938). History of football from the beginnings to 1871. Published by H. Pöppinghaus
80. ↑  Bell's Life in London and Sporting Chronicle (London, England), Sunday, 13 January 1839. New Readerships
81. ↑  Blackwood's Magazine, Published by W. Blackwood, 1862, page 563
82. ↑  Bell's Life in London and Sporting Chronicle (London, England), Saturday, 7 January 1865; Issue 2,229: "The Sheffield party, however, eventually took a lead, and through some scientific movements of Mr J Wild, scored a goal amid great cheering"
83. ↑  Bell's life in london, 26 November 1865, issue 2275: "We cannot help recording the really scientific play with which the Sheffield men backed each other up
84. ↑  Wall, Sir Frederick (2005). *50 Years of Football, 1884–1934*. Soccer Books Limited. ISBN 978-1-86223-116-0. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2018.
85. ↑  [Cox, Richard (2002) The encyclopaedia of British Football, Routledge, United Kingdom]
86. ↑  Bell's Life in London and Sporting Chronicle, 18 December 1869
87. ↑  Bell's Life in London and Sporting Chronicle, 5 November 1870, issue 2
88. ↑  Bell's Life in London and Sporting Chronicle, 18 November 1871, issue 2, 681
89. ↑  Bell's Life in London and Sporting Chronicle, 17 February 1872, issue 2694
90. ↑  The Derby Mercury (Derby, England), Wednesday, 20 March 1872; Issue 8226
91. ↑  Murphy, Brendan (2007). *From Sheffield with Love*. Sports Book Limited. tr. 59. ISBN 978-1-899807-56-7. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2018.
92. ↑  Association Football, chapter by CW Alcock, The English Illustrated Magazine 1891, page 287
93. ↑  Harvey, Adrian (2005). *Football, the First Hundred Years*. Routledge. tr. 273, ref 34–119. ISBN 978-0-415-35019-8. Lưu trữ bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2017. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2016.
94. ↑  Csanadi Arpad, Hungarian coaching manual "Soccer", Corvina, Budapest 1965
95. ↑  Wilson Jonathon, Inverting the pyramid: a History of Football Tactics, Orion, 2008
96. ↑  "Rugby Football History". *rugbyfootballhistory.com*. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 1 năm 2018. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2019.
97. ↑  "RFU". *englandrugby.com*. Lưu trữ bản gốc ngày 20 tháng 11 năm 2021. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2019.
98. ↑  Harvey, Adrian (2005). *Football: the First Hundred Years*. London: Routledge. tr. 144–145. ISBN 0-415-35019-0. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2016.
99. ↑  Harvey, Adrian (2005). *Football, the First Hundred Years*. Routledge. tr. 95–99. ISBN 978-0-415-35019-8. Lưu trữ bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2017. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2016.
100. ↑  Murphy, Brendan (2007). *From Sheffield with Love*. Sports Book Limited. tr. 41–43. ISBN 978-1-899807-56-7. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2018.
101. ↑  "Letter from Tom Wills". *MCG website*. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006.
102. ↑  "The Origins of Australian Rules Football". *MCG website*. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 6 năm 2007. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2007.
103. ↑  Hibbins, Gillian; Mancini, Anne (1987). *Running with the Ball: Football's Foster Father*. Lynedoch Publications. tr. 118–119. ISBN 978-0-7316-0481-4. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2018.
104. ↑  Peter Shortell. Hacking – a history Lưu trữ 2008-04-03 tại Wayback Machine, Cornwall Referees Society Lưu trữ 3 tháng 3 2008 tại Wayback Machine, 2 October 2006
105. ↑  "soccer, n". *Oxford English Dictionary*. tháng 6 năm 2011. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 12 năm 2021. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2011.
106. ↑  Allaway, Roger (2001). "Were the Oneidas playing soccer or not?". *The USA Soccer History Archives*. Dave Litterer. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 7 năm 2007. Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2007.
107. ↑  "Canadian Football Timelines (1860– present)". Football Canada. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2006.
108. 1 2  "Timeline 1860s". *Official Site of the Canadian Football League*. Canadian Football League. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 5 năm 2010. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2010.
109. ↑  "The History of Football". *The History of Sports*. Saperecom. 2007. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 5 năm 2007. Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2007.
110. ↑  "1800s". *Rutgers Through The Years*. Rutgers University. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 1 năm 2007. Truy cập ngày 16 tháng 5 năm 2007.
111. ↑  "No Christian End! The Beginnings of Football in America" (PDF). *The Professional Football Researchers Association*. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 11 tháng 6 năm 2014.
112. ↑  "History – CFL.ca – Official Site of the Canadian Football League". *CFL.ca*. Bản gốc lưu trữ ngày 13 tháng 12 năm 2014. Truy cập ngày 1 tháng 12 năm 2014.
113. ↑  "gridiron football (sport)". *Britannica Online Encyclopedia*. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 6 năm 2010. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2010.
114. 1 2  "Camp and His Followers: American Football 1876–1889" (PDF). *The Journey to Camp: The Origins of American Football to 1889*. Professional Football Researchers Association. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 29 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 26 tháng 1 năm 2010.
115. ↑  Bennett, Tom (1976). *The Pro Style: The Complete Guide to Understanding National Football League Strategy*. Los Angeles: National Football League Properties, Inc. Creative Services Division. tr. 20.
116. ↑  Watterson, John (2001). "Tiny Maxwell and the Crisis of 1905: The Making of a Gridiron Myth" (PDF). *College Football Historical Society*: 54–57. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 8 tháng 8 năm 2010.
117. ↑  Vancil, Mark (*Ed.*) (2000). *ABC Sports College Football All-Time All-America Team*. New York: Hyperion Books. tr. 18. ISBN 978-0-7868-6710-3. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2018.
118. ↑  "Grey Cup History Timeline 1900". Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 9 năm 2012. Truy cập ngày 18 tháng 1 năm 2015. History of the Grey Cup
119. ↑  CFL.ca History, Timeline, 1920 Lưu trữ 25 tháng 6 2010 tại Wayback Machine
120. ↑  "Gaelic Football". *USGAA*. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 8 năm 2021. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2019.
121. ↑  worldrugby.org. "IRFB Formed". *world.rugby*. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 8 năm 2021. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2019.
122. 1 2  FIFA.com. "History of FIFA – Foundation". FIFA. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 5 năm 2015. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2019.
123. ↑  Ramczyk, Mike (June 27, 2013). "Trực tiếp bóng đá". Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2023.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
124. ↑  "History of the RFU". Rugby Football Union. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 4 năm 2010. Truy cập ngày 28 tháng 9 năm 2011.
125. ↑  "The governing body is the "Fédération de soccer du Québec"". Federation-soccer.qc.ca. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 3 năm 2012. Truy cập ngày 16 tháng 4 năm 2012.
126. ↑  Stories Soccer to become football in Australia Lưu trữ 7 tháng 11 2012 tại Wayback Machine (SMH.com.au. 17 December 2004) "Chủ tịch ASA Frank Lowy nói rằng việc thay đổi biểu tượng này sẽ đưa Australia vào hàng với đa số các quốc gia khác gọi môn thể thao này là bóng đá."
127. ↑  "NZ Football – The Local Name of the Global Game". NZFootball.co.nz. 27 tháng 4 năm 2006. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 9 năm 2009. Môn thể thao quốc tế được gọi là bóng đá và chúng ta là một phần của môn thể thao quốc tế, vì vậy môn thể thao ở New Zealand nên được gọi là bóng đá
128. ↑  "new name & logo for Samoan football". Sportingpulse.com. 28 tháng 11 năm 2009. Lưu trữ bản gốc ngày 11 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 16 tháng 4 năm 2012.
129. ↑  "Football progress in Samoa". *Samoa Observer*. Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 3 năm 2012.
130. ↑  "FIFA Survey: approximately 250 million footballers worldwide" (PDF). FIFA. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 15 tháng 9 năm 2006. Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2006.
131. ↑  "2006 FIFA World Cup broadcast wider, longer and farther than ever before". FIFA. 6 tháng 2 năm 2007. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 11 tháng 10 năm 2009.
132. ↑  Mueller, Frederick; Cantu, Robert; Van Camp, Steven (1996). "Team Sports". *Catastrophic Injuries in High School and College Sports*. Champaign: Human Kinetics. tr. 57. ISBN 978-0-87322-674-5. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 12 tháng 2 năm 2016. Soccer is the most popular sport in the world and is an industry worth over US$400 billion world wide. 80% of this is generated in Europe, though its popularity is growing in the United States. It has been estimated that there were 22 million soccer players in the world in the early 1980s, and that number is increasing. In the United States soccer is now a major sport at both the high school and college levels
133. ↑  "As American as Mom, Apple Pie and Football?". Harris Interactive. 16 tháng 1 năm 2014. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 4 năm 2014. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2014.
134. ↑  "Estimated Probability of Competing in Athletics Beyond the High School Interscholastic Level" (PDF). NCAA.org. 17 tháng 9 năm 2012. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 26 tháng 4 năm 2014. Truy cập ngày 26 tháng 4 năm 2014.
135. ↑  Porter, Rick (5 tháng 2 năm 2018). "TV Ratings Sunday: Super Bowl LII smallest since 2009, still massive; 'This Is Us' scores big [Updated]". TV by the Numbers. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 8 năm 2018. Truy cập ngày 29 tháng 7 năm 2018.
136. ↑  "Major sports leagues all make a lot of money, here's how they do it:, Major sports leagues all make a lot of money, here's how they do it". 7 tháng 3 năm 2019. Lưu trữ bản gốc ngày 7 tháng 12 năm 2021. Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2020.
137. ↑  Kirkland, Alex (30 tháng 1 năm 2021). "Lionel Messi's leaked Barcelona contract the biggest in sports history – report". *ESPN.com*. Lưu trữ bản gốc ngày 7 tháng 11 năm 2021. Truy cập ngày 31 tháng 1 năm 2021.
138. ↑  "The World's Highest-Paid Athletes 2020". *Forbes*. Lưu trữ bản gốc ngày 18 tháng 1 năm 2015. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2020.
139. ↑  "The making of Patrick Mahomes, the highest-paid man in sports history". Lưu trữ bản gốc ngày 12 tháng 8 năm 2021. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2020.
140. ↑  "4174.0 – Sports Attendance, Australia, April 1999". Abs.gov.au. 20 tháng 12 năm 1999. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 9 năm 2011. Truy cập ngày 19 tháng 2 năm 2010.
141. ↑  "4174.0 – Sports Attendance, Australia, 2005–06". Abs.gov.au. 25 tháng 1 năm 2007. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 3 năm 2010. Truy cập ngày 19 tháng 2 năm 2010.
142. ↑  "The Social Significance of Sport" (PDF). The Economic and Social Research Institute. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 28 tháng 10 năm 2008. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2008.
143. ↑  "Initiative's latest ViewerTrack™ study shows that in Ireland GAA and soccer still dominate the sporting arena, while globally the Super Bowl was the most watched sporting event of 2005". Finfacts.com. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 9 năm 2011. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2011.
144. ↑  "BBC – Tom Fordyce: Why are New Zealand so good at rugby?". Lưu trữ bản gốc ngày 12 tháng 8 năm 2021. Truy cập ngày 28 tháng 7 năm 2020.
145. ↑  "Rugby: Fastest growing sport in the U.S. also one of the oldest – Global Sport Matters, Rugby: Fastest growing sport in the U.S. also one of the oldest – Global Sport Matters". 19 tháng 7 năm 2018. Lưu trữ bản gốc ngày 1 tháng 11 năm 2021. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2020.
146. ↑  "Rugby is now the fastest growing sport in the U.S. and BIG changes to high school rugby – Your Hub". 21 tháng 3 năm 2012. Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 3 năm 2012.
147. ↑  "Sold-Out Chicago Match Marks Rugby's Rising Popularity" Lưu trữ 11 tháng 1 2015 tại Wayback Machine, Bloomberg, 31 October 2014.
148. ↑   Lưu trữ 26 tháng 6 2011 tại Wayback Machine
149. ↑  "Where Is Rugby the Most Popular Among Students: Comparison of US and UK Student Leagues". 17 tháng 10 năm 2020. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 8 năm 2021. Truy cập ngày 17 tháng 12 năm 2020.
150. ↑  "Fuse Explores the Surge in Sports Participation: Why Teens Play and Why They Don't". 12 tháng 7 năm 2018. Lưu trữ bản gốc ngày 12 tháng 8 năm 2021. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2020.

Đọc thêm
--------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Football***. |

* Eisenberg, Christiane and Pierre Lanfranchi, eds. (2006): *Football History: International Perspectives*; Special Issue, Historical Social Research 31, no. 1. 312 pages.
* Green, Geoffrey (1953); *The History of the Football Association*; Naldrett Press, London.
* Mandelbaum, Michael (2004); *The Meaning of Sports*; Public Affairs, ISBN 1-58648-252-1.
* Williams, Graham (1994); *The Code War*; Yore Publications, ISBN 1-874427-65-8.