**Bộ Lại** hay **Lại bộ** (chữ Hán:*吏部*) là một cơ quan hành chính thời phong kiến tại các nước Đông Á, phụ trách việc quan tước, phong tước, ân ban thuyên chuyển, lựa chọn, xét công, bãi truất và thăng thưởng, bổ sung quan lại, cung cấp người cho các nha môn; tương đương với Bộ Nội vụ ngày nay. 

Bộ Lại đặt ra các ti là Lại bộ ti, Tư phong ti, Tư huân ti, Khảo công ti, chủ quản các công việc của quan văn như bổ nhiệm, bãi miễn, khảo khóa, thăng giáng, huân phong, điều động. Có thời đổi thành tư liệt, thiên quan, văn bộ, sau lại đổi về như cũ. Đứng đầu Bộ Lại là Thượng thư Bộ Lại (*Lại bộ Thượng thư*) với hàm chánh tam phẩm, cấp dưới lần lượt là Lại bộ thị lang gồm hai người với hàm chánh tứ phẩm thượng. Dưới nữa là lang trung có hai người với hàm chánh ngũ phẩm thượng và viên ngoại lang gồm hai người với hàm chánh lục phẩm thượng.

Các thời kỳ
-----------

### Nhà Hán - nhà Đường

Năm Kiến Thủy thứ tư (29 TCN) thời Hán Thành Đế lập ra thường thị tào, đến thời Hán Quang Vũ Đế đổi thành lại tào. Thời Hán Linh Đế đổi thành Tuyển bộ. Từ thời Tào Ngụy và nhà Tấn trở đi gọi là Lại bộ. Thời Tùy, Đường và Ngũ đại, bộ này là một trong sáu bộ (Lục bộ) của Thượng thư tỉnh.

Thời kỳ đầu nhà Đường bộ này còn cai quản cả việc khảo thí khoa cử, đến năm Khai Nguyên thứ 24 (736) thời Đường Huyền Tông thì công việc này được giao lại cho bộ Lễ. Thời kỳ giữa của nhà Đường, các quyền xem xét quan viên và bổ nhiệm, bãi miễn bị thu hồi dần về thượng thư tỉnh. 

### Mông - Nguyên

Thời kỳ đầu đặt 3 người làm thượng thư với hàm chánh tam phẩm, thị lang hai người với hàm chánh tứ phẩm, lang trung hai người hàm tòng ngũ phẩm, viên ngoại lang hai người hàm tòng lục phẩm. Năm Trung Thống thứ nhất (1260) thời Nguyên Thế Tổ lấy Lại cùng Hộ và Lễ làm tả tam bộ với thượng thư hai người, thị lang hai người, lang trung 4 người, viên ngoại lang 6 người. Năm Chí Nguyên thứ nhất (1271) lấy Lại cùng Lễ làm một bộ với thượng thư 3 người, thị lang nhưng hai người, lang trung nhưng 4 người, viên ngoại lang 3 người. Năm 1273 phục hồi tả tam bộ. Năm 1275, nhập Lại và Lễ thành một bộ với thượng thư hai người, thị lang, lang trung, viên ngoại lang mỗi chức 1 người. Năm 1277, lập ra thượng thư lục bộ, trong đó Lại bộ thượng thư 1 người, thị lang 1 người, lang trung hai người, viên ngoại lang hai người. Năm 1278, tái lập Lại Lễ bộ với thượng thư, thị lang, lang trung mỗi chức 1 người, viên ngoại lang nhưng hai người. Năm 1283, sắp xếp lại bộ Lại, tăng thượng thư lên 7 người, thị lang 3 người, lang trung hai người, viên ngoại lang 4 người. Năm 1289, giảm thượng thư còn hai người, thị lang và lang trung mỗi chức 1 người, viên ngoại lang hai người. Năm 1291, tăng thượng thư lên 3 người. Năm 1293, mỗi chức nói trên đều có hai người. Năm 1298, lại tăng thượng thư lên thành 3 người, chủ sự 3 người, Mông Cổ tất đồ xích 3 người, lệnh sử 25 người, Hồi Hồi lệnh sử hai người, khiếp lý mã xích 1 người, tri ấn hai người, tấu sai 6 người, Mông Cổ thư tả hai người, thuyên tả 5 người, điển lại 19 người.

Tham khảo
---------

1. 1 2  Tân Đường thư, Quyển 46: Bách quan chí nhất
2. 1 2 3 4  Tấn thư, Quyển 24: Chức quan chí
3. 1 2 3  Bộ Lại trên Bách độ Toàn thư
4. 1 2  Nguyên sử: Quyển 85 - Bách quan nhất

Xem thêm
--------

* Tam tỉnh
* Lục bộ

| * x
* t
* s
Tam tỉnh lục bộ |
| --- |
| 

| Tam tỉnh |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Trung thư tỉnh | Thượng thư tỉnh | Môn hạ tỉnh |
|  |
| 
Trung thư lệnhTrung thư thị langTrung thư xá nhânHữu tản kỵ thường thị
 | 
Thượng thư lệnhTả bộc xạHữu bộc xạTả thừaHữu thừa
 | 
Thị trung (Nạp ngôn)Môn hạ thị langCấp sự trungTả tản kỵ thường thịGián nghị đại phu
 |

 |

 |
| 

| Lục bộ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Lại bộ | Hộ bộ | Lễ bộ | Binh bộ | Hình bộ | Công bộ |
|  |
| 
Lại bộ Thượng thưLại bộ thị langLại bộ tư lang trungTư phong tư lang trungTư huân tư lang trungKhảo công tư lang trungLại bộ tư viên ngoại langTư phong tư viên ngoại langTư huân tư viên ngoại langKhảo công tư viên ngoại lang
 | 
Hộ bộ Thượng thưHộ bộ thị langHộ bộ tư lang trungĐộ chi tư lang trungKim bộ tư lang trungThương bộ tư lang trungHộ bộ tư viên ngoại langĐộ chi tư viên ngoại langKim bộ tư viên ngoại langThương bộ tư viên ngoại lang
 | 
Lễ bộ Thượng thưLễ bộ thị langLễ bộ tư lang trungTừ bộ tư lang trungChủ khách tư lang trungThiện bộ tư lang trungLễ bộ tư viên ngoại langTừ bộ tư viên ngoại langChủ khách tư viên ngoại langThiện bộ tư viên ngoại lang
 | 
Binh bộ Thượng thưBinh bộ thị langBinh bộ tư lang trungChức phương tư lang trungGiá bộ tư lang trungKhố bộ tư lang trungBinh bộ tư viên ngoại langChức phương tư viên ngoại langGiá bộ tư viên ngoại langKhố bộ tư viên ngoại lang
 | 
Hình bộ Thượng thưHình bộ thị langHình bộ tư lang trungĐô quan tư lang trungTỉ bộ tư lang trungTư môn tư lang trungHình bộ tư viên ngoại langĐô quan tư viên ngoại langTỉ bộ tư viên ngoại langTư môn tư viên ngoại lang
 | 
Công bộ Thượng thưCông bộ thị langCông bộ tư lang trungĐồn điền tư lang trungNgu bộ tư lang trungThủy bộ tư lang trungCông bộ tư viên ngoại langĐồn điền tư viên ngoại langNgu bộ tư viên ngoại langThủy bộ tư viên ngoại lang
 |

 |

 |