|  |
| --- |
| **Thời tiền sử** |
| **Thế Toàn Tân** | **Thời đại đồ sắt** | Sơ sử |
|   Hậu kỳ Đồ đồng |   |
|   Trung kỳ Đồ đồng |
|   Sơ kỳ Đồ đồng |
| **Thời đại đồ đồng** |
|     Thời đại đồ đồng đá |   |   |
|   Thời đại đồ đá mới | Tiền sử |
| Thời đại đồ đá giữa |
| **Thế Canh Tân** |     Hậu kỳ Đá cũ |   |
|     Trung kỳ Đá cũ |
|     Sơ kỳ Đá cũ |
|   Thời đại đồ đá cũ |
| **Thời đại đồ đá** |

**Thời đại đồ đá mới** là sự phân chia cuối cùng của Thời đại đồ đá, với một loạt các phát triển có vẻ đã phát sinh độc lập ở một số nơi trên thế giới. Nó được nhìn thấy lần đầu tiên vào khoảng 12.000 năm trước khi những phát triển đầu tiên của nghề nông xuất hiện ở Cận Đông thời kỳ đồ đá cũ, và sau đó là ở các khu vực khác trên thế giới. Thời đại đồ đá mới kéo dài (ở phần đó của thế giới) cho đến thời kỳ chuyển tiếp của Thời đại đồ đồng đá từ khoảng 6.500 năm trước (4500 TCN), được đánh dấu bằng sự phát triển của luyện kim, dẫn đến thời đại đồ đồng và đồ sắt.

Ở những nơi khác, đồ đá mới tiếp nối Thời đại đồ đá giữa và sau đó kéo dài cho đến sau này. Ở Bắc Âu, thời kỳ đồ đá mới kéo dài đến khoảng năm 1700 trước Công Nguyên, trong khi ở Trung Quốc kéo dài đến năm 1200 trước Công nguyên. Các khu vực khác trên thế giới (bao gồm cả Châu Đại Dương và các khu vực phía bắc của Châu Mỹ) nhìn chung vẫn ở trong giai đoạn phát triển đồ đá mới cho đến khi tiếp xúc với Châu Âu.

Thời đại đồ đá mới đã giới thiệu cuộc Cách mạng đồ đá mới, bao gồm sự tiến triển của các đặc điểm và thay đổi về hành vi và văn hóa, trên hết là việc đưa vào nuôi trồng và sử dụng các động vật đã được thuần hóa.Một số nhà khảo cổ học từ lâu đã ủng hộ việc thay thế "Đồ đá mới" bằng một thuật ngữ dễ mô tả hơn, chẳng hạn như "Các cộng đồng làng sơ khai", nhưng điều này đã không được chấp nhận rộng rãi.

Nông nghiệp Đá Mới sớm được giới hạn trong phạm vi hẹp của thực vật, cả hoang dã và thuần hoá, bao gồm lúa mì einkorn, kê và "spelt", và nuôi chó, cừu và dê. Vào khoảng năm 6900-6400 TCN, nó bao gồm lợn và gia súc thuần hoá, hình thành khu định cư có người ở thường xuyên hoặc theo mùa, và sử dụng gốm.

Không phải tất cả những yếu tố văn hoá đặc trưng của thời Đồ đá Mới xuất hiện ở mọi nơi theo cùng một trật tự: những xã hội nông nghiệp sớm nhất ở vùng Cận Đông không sử dụng gốm. Tại các khu vực khác trên thế giới, như Châu Phi, Nam Á và Đông Nam Á, các sự kiện thuần hóa độc lập đã dẫn tới những nền văn hoá thời kỳ đồ đá mới đặc biệt trong khu vực phát sinh hoàn toàn độc lập với các nền văn hoá ở Châu Âu và Tây Nam Á. Các xã hội Nhật Bản đầu tiên và các nền văn hoá Đông Á khác đã sử dụng đồ gốm trước khi phát triển nông nghiệp.

Thuật ngữ Neilithic bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp có nghĩa đen là "New Stone Age". Thuật ngữ được Sir John Lubbock sáng tạo vào năm 1865 là sự phân chia của hệ thống ba thời kỳ.

**Chia giai đoạn theo đồ gốm**

Một dãy đồ tạo tác thời đại Đồ Đá Mới, bao gồm vòng tay, đầu rìu, đục và dụng cụ đánh bóng. Các đồ tạo tác bằng đá thời kỳ đồ đá được đánh bóng rõ ràng và, ngoại trừ các mặt hàng chuyên dụng, không bị sứt mẻ.

Ở Trung Đông, các nền văn hoá được xác định là thời kỳ Đồ Đá Mới bắt đầu xuất hiện vào thiên niên kỷ 10 TCN. Sự phát triển gần đây xảy ra ở Levant (ví dụ, Thời kỳ Đá Mới Tiền Gốm A và Thời kỳ Đá Mới Tiền Gốm B) và từ đó lan sang phía đông và phía tây. Các nền văn hoá thời kỳ Đồ Đá Mới được chứng minh ở  đông nam Anatolia và bắc Lưỡng Hà vào khoảng năm 8000 TCN.

Khu đô thị tiền sử Beifudi gần Yixian thuộc tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc, chứa đựng các di tích văn hoá đồng thời với văn hóa Cishan và Xinglongwa trong khoảng 6000- 5000 TCN, những nền văn hoá Đá Mới ở phía đông của dãy núi Taihang, làm đầy khoảng cách khảo cổ học giữa hai nền văn hóa ở phía Bắc Trung Quốc. Tổng diện tích khai quật là hơn 1.200 yard vuông (1.000 m2, 0.10 ha), và việc thu thập các kết quả thời kỳ Đá Mới tại khu vực này bao gồm hai giai đoạn.

**Thời kỳ Đồ Đá Mới 1 - Đồ Đá Mới  Tiền Gốm A (PPNA)**

*Bài chính:*Đồ Đá Mới  Tiền Gốm A

Thời kỳ Đồ Đá Mới 1 (PPNA) bắt đầu vào khoảng 10.000 TCN tại Levant. Một khu vực đền thờ ở phía đông nam Thổ Nhĩ Kỳ ở Göbekli Tepe vào khoảng năm 9500 TCN có thể được coi là sự khởi đầu của thời kỳ này. Vị trí này được phát triển bởi các bộ lạc thợ săn- hái lượm du cư, biểu lộ là thiếu nhà định cư trong vùng lân cận và có thể là nơi thờ phụng nhân tạo lâu đời nhất được biết đến. Ít nhất bảy vòng đá, bao phủ 25 mẫu Anh (10 ha), có những cột đá vôi khắc động vật, côn trùng, và chim. Các công cụ đá đã được sử dụng rất nhiều bởi vì có lẽ hàng trăm người đã tạo ra những trụ cột, có thể đã hỗ trợ mái nhà. Các khu vực PPNA sớm khác có niên đại khoảng 9.500-9.000 TCN đã được tìm thấy ở Jericho, West Bank (đặc biệt là Ain Mallaha, Nahal Oren và Kfar HaHoresh), Gilgal ở Thung lũng Jordan và Byblos, Li băng. Sự khởi đầu của thời Đồ Đá Mới 1 trùng lặp các giai đoạn Heavy neolithic và Tahunian với một mức độ nhất định.

Tiến bộ lớn của thời Đồ Đá Mới 1 là canh tác thực sự. Trong các nền văn hoá Natufian ở thời kỳ tiền đồ đá mới, các loại ngũ cốc hoang dã đã được thu hoạch, và có thể chọn hạt giống sớm và tái trồng xảy ra. Hạt đã được nghiền thành bột. Lúa mì Emmer đã được thuần hoá, và động vật được chăn thả và thuần hoá (động vật được làm giống và chọn giống) [cần dẫn nguồn]

Vào năm 2006, những gì còn lại của quả sung đã được phát hiện trong một ngôi nhà ở Jericho từ năm 9400 TCN. Cây sung này là của một loại đột biến mà không thể thụ phấn bởi côn trùng, và do đó cây chỉ có thể tái sản xuất từ cây hom. Bằng chứng này cho thấy sung là cây trồng đầu tiên và đánh dấu phát minh về công nghệ nuôi trồng. Điều này xảy ra hàng thế kỷ trước khi trồng ngũ cốc đầu tiên. [7]

Sự định cư trở nên thường xuyên hơn với các căn nhà tròn, giống như những căn nhà của người Natufian, với các phòng đơn. Tuy nhiên, những căn nhà này lần đầu tiên được làm bằng bùn. Khu định cư có một bức tường đá xung quanh và có lẽ có một tháp đá (như ở Jericho). Tường được sử dụng làm bảo vệ, như là bảo vệ khỏi lũ lụt, hoặc để giữ động vật. Một số thùng đựng cũng cho thấy để lưu trữ ngũ cốc và thịt.

Nguồn gốc
---------

Theo Bảng niên đại ASPRO, thời đại đồ đá mới bắt đầu vào khoảng năm 10.200 trước Công Nguyên ở Levant, phát sinh từ nền văn hóa Natufian, khi việc sử dụng ngũ cốc hoang dã tiên phong phát triển thành nông nghiệp sơ khai. Thời kỳ Natufian hay "tiền đồ đá mới" kéo dài từ 12.500 đến 9.500 trước Công Nguyên, và được coi là trùng lặp với Thời đại Đồ đá mới Tiền gốm (PPNA) của 10.200–8800 trước Công Nguyên. Khi người Natufian đã trở nên phụ thuộc vào ngũ cốc hoang dã trong chế độ ăn uống của họ, và lối sống ít vận động đã bắt đầu trong số họ, những thay đổi khí hậu liên quan đến Younger Dryas (khoảng 10.000 năm trước Công Nguyên) được cho là đã buộc mọi người phát triển nghề nông.

Vào khoảng 10.200–8.800 trước Công Nguyên, các cộng đồng nông dân đã hình thành ở Levant và lan rộng đến Tiểu Á, Bắc Phi và Bắc Lưỡng Hà. Lưỡng Hà là nơi có những phát triển sớm nhất của Cách mạng đồ đá mới từ khoảng 10.000 năm trước Công Nguyên.

Việc canh tác thời đại đồ đá mới chỉ giới hạn trong phạm vi hẹp của các loại thực vật, cả hoang dã và thuần hóa, bao gồm triticum monococcum, kê và triticum spelta, và việc nuôi chó. Vào khoảng 8000 năm trước Công Nguyên, nó bao gồm cừu và dê, bò nhà và lợn được thuần hóa.

Không phải tất cả các yếu tố văn hóa đặc trưng của thời đại đồ đá mới này đều xuất hiện ở mọi nơi theo cùng một trật tự: các xã hội nông nghiệp sớm nhất ở Cận Đông không sử dụng đồ gốm. Ở các khu vực khác trên thế giới, chẳng hạn như Châu Phi, Nam Á và Đông Nam Á, các sự kiện thuần hóa độc lập đã dẫn đến các nền văn hóa Đồ đá mới đặc biệt theo khu vực của họ, phát sinh hoàn toàn độc lập với các nền văn hóa ở Châu Âu và Tây Nam Á. Các xã hội đầu tiên của Nhật Bản và các nền văn hóa Đông Á khác đã sử dụng đồ gốm trước khi phát triển nông nghiệp.

Xem thêm
--------

* Thời đại đồ đá mới ở Hy Lạp
* Thời đại đồ đá mới ở châu Âu
* Cách mạng đồ đá mới

Tham khảo
---------

1. ↑  Morelle, Rebecca (21 tháng 6 năm 2019). "Công cụ đá cổ có niên đại sớm nhất của con người". *South African History Online*. Lưu trữ bản gốc ngày 21 tháng 6 năm 2019.
2. ↑  Habu, Junko (2004). *Jomon cổ đại của Nhật Bản*. tr. 3. ISBN 978-0-521-77670-7.
3. ↑  Wu, Xiaohong (2012). "Đồ gốm sớm có niên đại 20.000 năm trước trong Tiên Nhân Động, Trung Quốc". *Science*. **336**: 1696–1700.

Tài liệu
--------

* Bellwood, Peter (2004). *First Farmers: The Origins of Agricultural Societies*. Wiley-Blackwell. ISBN 0631205667.
* Pedersen, Hilthart (2008), "Die jüngere Steinzeit auf Bornholm", München & Ravensburg. ISBN 978-3-638-94559-2

Liên kết ngoài
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Neolithic***. |

* McNamara, John (2005). "Neolithic Period". World Museum of Man. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2008.
* Rincon, Paul (ngày 11 tháng 5 năm 2006). "Brutal lives of Stone Age Britons". BBC News. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2008.
* Current Directions in West African Prehistory – McIntosh & McIntosh (1983) Lưu trữ 2016-05-22 tại Portuguese Web Archive
* Vincha Neolithic Script
* UB Préhistoire — Enseignements sur le Néolithique

  


|  |
| --- |
| **Hệ thống ba thời đại**: *Thời đại đồ đá* | *Thời đại đồ đồng* | *Thời đại đồ sắt*
*Danh sách các thời kỳ khảo cổ* |


1. ↑  Một số nhà khảo cổ học từ lâu đã ủng hộ việc thay thế "Đồ đá mới" bằng một thuật ngữ dễ mô tả hơn, chẳng hạn như "Các cộng đồng làng sơ khai", nhưng điều này đã không được chấp nhận rộng rãi.