Các trụ sở ở Marunouchi của *zaibatsu* Mitsubishi trước 1923.
Zaibatsu (財閥, "tập đoàn tài phiệt") là một thuật ngữ tiếng Nhật dùng để chỉ các tập đoàn kinh doanh liên kết theo chiều dọc trong lĩnh vực công nghiệp-tài chính ở Đế quốc Nhật, với tầm ảnh hưởng và quy mô đủ để kiểm soát các lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế Nhật Bản từ thời Minh trị đến Chiến tranh thế giới thứ hai. Cấu trúc của một zaibatsu bao gồm một công ty cổ phần gia đình ở vị trí cao nhất, và một ngân hàng cung cấp tài chính cho các công ty con khác, chủ yếu là các công ty công nghiệp thuộc sở hữu của công ty gia đình. Thời gian đầu, Zaibatsu đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Nhật Bản từ năm 1868 đến năm 1945, sau đó số lượng công ty và tầm quan trọng của họ đã tăng lên sau Chiến tranh Nga-Nhật, Chiến tranh thế giới thứ nhất và trong nỗ lực chinh phục Đông Á và Vành đai Thái Bình Dương trong thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh và Chiến tranh thế giới thứ hai. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, họ bị giải thể bởi quân Đồng minh và sau đó được kế thừa bởi keiretsu (các nhóm ngân hàng, nhà sản xuất, nhà cung cấp và nhà phân phối). Tương tự, ta cũng tìm được các tập đoàn với mô hình tương tự zaibatsu ở các nước khác, ví dụ như tập đoàn *chaebol* của Hàn Quốc.

**Thuật ngữ**
-------------

Thuật ngữ zaibatsu được nhắc đến vào thế kỷ 19 ở Nhật Bản, xuất phát từ việc ghép hai chữ Hán-Nhật: zai 財 ("tiền", "tài sản", từ tiếng Trung cổ dzoi) và batsu 閥 ("gia tộc", "nhóm", từ tiếng Hán cổ bjot). Mặc dù các zaibatsu đã tồn tại từ thế kỷ 19, thuật ngữ này không phổ biến cho tới sau Thế chiến I. Theo định nghĩa, các zaibatsu là những tập đoàn độc quyền liên kết theo chiều dọc do gia đình kiểm soát, bao gồm một công ty cổ phần ở trên cùng, với một công ty con là ngân hàng cung cấp tài chính và một số công ty con công nghiệp thống trị các lĩnh vực cụ thể của thị trường.

**Ý nghĩa**
-----------

Các zaibatsu là xương sống trong hoạt động kinh tế và công nghiệp của Đế quốc Nhật Bản và có tầm ảnh hưởng sâu sắc đến các chính sách đối nội và đối ngoại của quốc gia. Đảng chính trị Rikken Seiyūkai được xem là một phần của tập đoàn Mitsui, vốn có mối quan hệ chặt chẽ với Lục quân Hoàng gia Nhật Bản. Tương tự như vậy, tập đoàn Rikken Minseitō cũng liên quan đến tập đoàn Mitsubishi, cũng như Hải quân Hoàng gia Nhật Bản.

Sự nghi hoặc lên các zaibatsu của phe cánh tả và cánh hữu diễn ra vào những năm 1920 và 1930. Mặc dù thế giới đang hứng chịu cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, các zaibatsu vẫn thịnh vượng nhờ vào việc đầu cơ tiền, duy trì chi phí lao động và mua sắm quân sự ở mức thấp. Vấn đề lên đến đỉnh điểm trong sự kiện Liên đoàn máu vào tháng 3 năm 1932, với vụ ám sát giám đốc điều hành của Mitsui, mà sau đó các zaibatsu đã tìm cách cải thiện hình ảnh công chúng của họ thông qua việc tăng cường hoạt động từ thiện.

**Lịch sử và phát triển**
-------------------------

Các zaibatsu là huyết mạch nền kinh tế và công nghiệp trong Đế quốc Nhật Bản trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa Nhật Bản thời Minh Trị. Họ có tầm ảnh hưởng lớn đến các chính sách đối nội và đối ngoại của Nhật sau chiến thắng của đất nước trong Chiến tranh Nga-Nhật năm 1904–1905 và các chiến thắng của Nhật Bản trước Đức trong Thế chiến I. Trong thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh, các zaibatsu đã viện trợ quân sự cho Nhật Bản và hưởng lợi từ việc chinh phục Đông Á bằng cách nhận được các hợp đồng béo bở.

Bước ra khỏi thời kỳ bế quan tỏa cảng, giai đoạn tiền Minh Trị năm 1867, các nước phương Tây đã có những công ty có tầm ảnh hưởng lớn và có tầm quan trọng quốc tế. Standard Oil, Carnegie Steel Company, AT&T, General Electric, Western Union, Friedrich Krupp AG, Thyssen AG, Robert Bosch GmbH, Lloyd's of London, Reckitt and Sons, East India Company và British Petroleum là những công ty rất nổi trội và là những nhân tố chính trong thương mại quốc tế. Đế quốc Anh, dưới sự lãnh đạo của gia tộc Baring, gia tộc Rothschild và gia tộc Guinness, cũng như Đế quốc Đức và các nước châu Âu khác đã thuộc địa hóa phần lớn vùng thế giới chưa phát triển, và các công ty Nhật Bản nhận ra rằng để gìn giữ được chủ quyền đất nước, họ phải phát triển phương pháp và tư duy tương tự như các công ty Bắc Mỹ và châu Âu, và các zaibatsu đã xuất hiện.

### Tứ đại tài phiệt

Tứ đại tài phiệt (四大財閥 shidai zaibatsu?) theo thứ tự thời gian thành lập lần lượt là Sumitomo, Mitsui, Mitsubishi và Yasuda, là những zaibatsu lớn mạnh nhất lúc bấy giờ. Hai trong số đó, Sumitomo và Mitsui, đã có nguồn gốc từ thời Edo, trong khi Mitsubishi và Yasuda khởi phát từ Minh Trị Duy tân. Từ thời Minh Trị đến Chiêu Hòa, chính phủ thường mượn tiềm lực tài chính và sự thông thạo của họ trong nhiều công việc khác nhau, bao gồm thu thuế, trưng thu quân sự và ngoại thương.

**Tân Zaibatsu**

Ngoài Tứ đại tài phiệt, không có sự thống nhất nào về việc gọi một công ty là một zaibatsu. Sau Chiến tranh Nga-Nhật, một số zaibatsu "cấp hai" xuất hiện, chủ yếu là kết quả của việc hợp nhất các tập đoàn kinh doanh và trao thưởng các hợp đồng quân sự. Một số zaibatsu cấp hai nổi tiếng có thể kể đến như  tập đoàn Ōkura, Furukawa và Nakajima.

Các zaibatsu thời kỳ đầu cho phép một số công ty con nắm giữ cổ phần đại chúng, nhưng không bao giờ cho phép công ty mẹ hoặc các công ty con chủ chốt.

Các hoạt động kinh doanh độc quyền của các zaibatsu đã dẫn đến một chuỗi các hoạt động kinh doanh khép kín của các công ty cho tới khi sự bành trướng công nghiệp của Nhật Bản trên đất liền châu Á (Manchukuo) vào những năm 1930. Ảnh hưởng từ Manchukuo đã dẫn tới sự trỗi dậy của một số nhóm zaibatsu mới (shinko zaibatsu), bao gồm Nissan. Các zaibatsu mới này khác với các zaibatsu truyền thống ở chỗ chúng không bị kiểm soát bởi các gia tộc.

**Giải thể sau chiến tranh**

Các zaibatsu bị quân đội Nhật nghi ngờ vì sự giàu có và quyền lực của mình, nên một phần đáng kể năng lực sản xuất của họ bị quốc hữu hóa trong Thế chiến II. Các tài sản khác cũng bị hư hỏng nặng nề do sự tàn phá trong chiến tranh.

Sau khi Nhật Bản đầu hàng, dưới sự chiếm đóng của lực lượng quân Đồng minh, nỗ lực giải thể các zaibatsu đã được thực hiện thành công một phần. Nhiều cố vấn kinh tế thuộc Bộ chỉ huy tối cao lực lượng Đồng minh (SCAP) đã có kiến thức về chính sách kinh tế mới, và họ đặt dấu hỏi các công ty độc quyền và các biện pháp kinh doanh hạn chế vì họ cho rằng các loại hình này đều kém hiệu quả và dẫn đến hình thức chế độ tập đoàn trị ( mà họ coi đó phản dân chủ).

Trong thời kỳ Nhật Bản bị chiếm đóng, 16 zaibatsu đã nằm trong danh sách mục tiêu giải thể hoàn toàn và 26 zaibatsu khác bị nhắm đến để tái tổ chức sau khi giải thể. Trong số các zaibatsu bị nhắm đến giải thể vào năm 1947 có Asano, Furukawa, Nakajima, Nissan, Nomura và Okura. Ngoài ra, Yasuda đã tự giải thể vào năm 1946. Tài sản của các gia tộc nắm quyền kiểm soát bị tịch thu, các công ty điều hành bị loại bỏ và các chức vụ giám đốc liên kết, vốn là yếu tố cốt lõi của hệ thống điều phối liên doanh cũ, đã bị bãi nhiệm và cấm bởi luật. Công ty Công nghiệp Điện Matsushita (sau đổi tên thành Panasonic), mặc dù không phải là một zaibatsu, ban đầu cũng bị nhắm đến để giải tán, nhưng đã được tiếp tục nhờ một bản kiến nghị do 15.000 công nhân thuộc công đoàn và các gia đình của họ ký tên.

Tuy nhiên, việc giải thể các zaibatsu chưa bao giờ đạt được hoàn toàn, chủ yếu là do chính phủ Hoa Kỳ đã thu hồi các chính sách trong một nỗ lực nhằm phục hồi nền công nghiệp Nhật Bản, sử dụng nền kinh tế Nhật Bản như một lá chắn để chống lại chủ nghĩa cộng sản ở châu Á. Nhìn chung, các zaibatsu được coi là có lợi cho nền kinh tế và chính phủ Nhật Bản, và ý kiến ​​về kế hoạch giải thể các zaibatsu vấp phải sự phản đối của công chúng Nhật Bản, công nhân và ban quản lý zaibatsu, và các quan chức chính phủ cố hữu. Ngoài ra, sự thay đổi thể chế chính trị trong quá trình cải cách đã trở thành một trở ngại lớn đối với việc loại bỏ các zaibatsu.

**Ảnh hưởng ngày nay**

Ngày nay, sự hiện diện của zaibatsu vẫn có thể được nhìn thấy ở dạng thức của các tập đoàn tài chính, các tổ chức và các công ty lớn hơn có nguồn gốc từ các zaibatsu ban đầu, là chúng thường có chung tên họ gốc (ví dụ: Ngân hàng Sumitomo Mitsui). Tuy nhiên, một số người cho rằng "cơ chế kiểm soát tài chính và hành chính cũ" mà zaibatsu từng được hưởng đã bị phá hủy. Mặc dù không có sự thay đổi thực sự sâu sắc đối với  các tập đoàn công nghiệp lớn ở Nhật Bản, nhưng chuỗi chỉ huy liên kết theo chiều dọc trước đây của zaibatsu, đứng đầu bởi một gia đình duy nhất, hiện nay đã được thay thế bởi các mối quan hệ liên kết ngang hàng và phối hợp đặc trưng của keiretsu (系列). Keiretsu, nghĩa là "loạt" hoặc "công ty con", nói lên sự khác biệt của hai loại hình doanh nghiệp này.

**Các *zaibatsu***
------------------

 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Tứ đại* Mitsubishi (三菱財閥)
* Mitsui (三井財閥)
* Sumitomo (住友財閥)
* Yasuda (安田財閥)

  | *Zaibatsu* cấp hai* Asano (浅野財閥)
* Fujita (藤田財閥)
* Furukawa (古河財閥)
* Mori (森コンツェルン)
* Kawasaki (川崎財閥)
* Nakajima (中島飛行機)
* Nitchitsu (日窒コンツェルン)

  | * Nissan (日産コンツェルン)
* Nisso (日曹コンツェルン)
* Nomura (野村財閥)
* Okura (大倉財閥)
* Riken (理研コンツェルン)
* Shibusawa (渋沢財閥)

  | *Zaibatsu* đã phá sản* Suzuki shoten (鈴木商店)

  |

**Văn hóa đại chúng**

Thuật ngữ zaibatsu được nhắc tới và sử dụng thường xuyên trong sách, truyện tranh, trò chơi và phim, thường đề cập đến các tập đoàn lớn xấu xa của Nhật Bản tham gia vào các giao dịch mờ ám hoặc có liên hệ với yakuza. Ví dụ như Mishima Zaibatsu, được giới thiệu nổi bật trong loạt game Tekken, nhóm tội phạm zaibatsu trong Grand Theft Auto 2 và các tác phẩm khác nhau của tác giả tiên phong William Gibson về thể loại khoa học công nghệ viễn tưởng (cyberpunk). Trong các bối cảnh khác, zaibatsu chỉ đơn giản được sử dụng để mô tả xuất thân một nhân vật tới từ một gia đình có ảnh hưởng lớn, chẳng hạn như F4 trong Boys Before Flowers, những người con trai và người thừa kế của bốn tập đoàn lớn nhất ở Nhật Bản.

* Trong cuốn tiểu thuyết nổi tiếng Debt of Honor của Tom Clancy, một nhóm zaibatsu nắm quyền kiểm soát Nhật Bản và xâm lược quần đảo Mariana thuộc chủ quyền của Mỹ.
* Trò chơi điện tử Grand Theft Auto 2 có một băng nhóm gọi là Zaibatsu mà người chơi có thể nhận nhiệm vụ. Đây là băng nhóm lớn nhất trong trò chơi và là kẻ thù cuối game.
* Trò chơi điện tử Hearts of Iron IV thêm tính năng Zaibatsus như một trình sửa đổi cho quốc gia Nhật Bản. Trình sửa đổi này có mặt ngay từ đầu trò chơi vào năm 1936, gây ra sự gia tăng nhỏ phần trăm trong việc xây dựng nhà máy dân sự, quân sự và hải quân nhanh hơn, đánh đổi bằng việc thu được ít quyền lực chính trị hơn và tăng quyền lực chính trị của các luật thương mại và chi phí kinh tế.
* Karin Kanzuki, một nhân vật trong loạt game Street Fighter, là người thừa kế của zaibatsu gia tộc Kanzuki.
* Gia đình Itoshiki trong manga Sayonara Zetsubō Sensei sở hữu một zaibatsu để nhấn mạnh nền tảng kinh tế và chính trị to lớn của họ.
* Trong loạt game Tekken, Mishima Zaibatsu là tổ chức đứng đằng sau giải đấu.
* Trong manga Tokyo Ghoul, Shuu Tsukiyama là người thừa kế của Tsukiyama Group, một tập đoàn kinh doanh quốc tế hùng mạnh có xuất thân từ một zaibatsu.
* Trong trò chơi nhập vai bàn cờ Shadowrun, một vài tập đoàn thuộc Big Ten mega-corporations được hình thành từ zaibatsu cũ và vẫn tiếp tục phong cách quản lý của họ ở Đế quốc Nhật Bản trong thế giới thứ sáu, ví dụ điển hình là Renraku và Mitsuhama Computer Technologies.
* Trong trò chơi hội đồng quản trị Nippon, người chơi điều khiển zaibatsu và cố gắng tăng cường ảnh hưởng và quyền lực của họ trong việc giám sát kỷ nguyên công nghiệp hóa ở Nhật Bản.
* Trong manga và anime Urusei Yatsura, nhân vật Shutaro Mendou là người thừa kế của zaibatsu Mendou, zaibatsu giàu có và mạnh mẽ nhất với đội quân tư nhân và thậm chí cả lực lượng không quân riêng. Đối thủ của anh ta là Tobimaro Mizunokoji, người thừa kế của zaibatsu Mizunokoji, zaibatsu giàu có và mạnh mẽ thứ hai, cũng có lực lượng quân sự của riêng mình. Chị em của họ là Ryoko Mendou và Asuka Mizunokoji cũng là những nhân vật quan trọng, với Ryoko Mendou chỉ huy một số lượng lớn các kuroko và thực hiện các kế hoạch phức tạp tốn kém và có sức tàn phá lớn, và Asuka Mizunokoji bị sợ hãi bởi tất cả đàn ông ngoại trừ anh trai mình. Cô có sức mạnh phi thường đến mức khiến cho sức mạnh của Shinobu Miyake trở nên bình thường nếu đặt lên bàn cân so sánh.
* Trong manga và anime Killing Bites, cốt truyện xoay quanh bốn zaibatsu và các giải đấu đẫm máu mà các thành viên của họ tham gia chống lại các zaibatsu khác. Trong đó, thông qua sự ghép gen hoặc công nghệ tương tự, tất cả các chiến binh đã được biến thành những sinh vật được gọi là Therianthropes - những người có khả năng biến đổi một phần, và trong một số trường hợp, hoàn toàn thành động vật và mang nhiều đặc điểm của những động vật này.
* Trong manga và anime Kaguya-sama: Love Is War, nữ chính Kaguya Shinomiya là con gái của thủ lĩnh tập đoàn Shinomiya, một trong tứ đại zaibatsu.
* Trong tiểu thuyết Neon Nothing của Ryan McKinney, tên của tòa tháp đặt trụ sở của ba công ty lớn nhất trong thành phố được gọi là Zaibatsu.

Xem thêm
--------

 

|  |
| --- |
| * Chaebol
* Keiretsu
* Chính trị đầu sỏ

  |

Tham khảo
---------

1. ↑  Tương tự như *zaibatsu*, ở Hàn Quốc, các tài phiệt được gọi là *chaebol*, cả hai từ tiếng Hàn và tiếng Nhật này đều là từ mượn từ tiếng Hán, and thus are not cognates in the true sense of the word.[*cần dẫn nguồn*]