**Đoàn cải lương Thanh Nga** là một doanh nghiệp chuyên tổ chức biểu diễn sân khấu và truyền hình có trụ sở tại Sài Gòn. Đây được coi là một trong những đoàn thể nghệ thuật kinh thương có tuổi đời lâu nhất Việt Nam.

Lịch sử
-------

### Sơ khởi: Từ danh kìm đến giải Thanh Tâm

Xem thêm: Giải Thanh Tâm
Thập niên 1930-40, trong buổi thịnh hành của sân khấu cải lương, các điền chủ thường xuất vốn lập các gánh hát lưu động biểu diễn khắp các tỉnh Nam Kỳ. Năm 1942, thầy giáo Lư Hòa Nghĩa (nghệ danh Năm Nghĩa) vì mê đờn ca nên bỏ trường lập **Gánh hát Hậu Tấn - Năm Nghĩa** do ông Phạm Minh Tấn đầu tư, ngoài ra còn có gánh Hậu Tấn - Bảy Cao của danh ca Bảy Cao. Nhưng vì gặp nạn nên hai gánh rã cùng lúc.

Năm 1949, thầy Nghĩa gá nghĩa với bà Nguyễn Thị Thơ, hành nghề bán chạp phô, vợ ba đã góa của ông hội đồng ấp Nguyễn Văn Lợi, đã được 4 mặt con. Ban đầu, vì ngõ ý không được, thầy Năm Nghĩa bèn soạn bài vọng cổ *Điên đảo vì tình* và nhờ đài phát thanh thâu. Bà Thơ nghe được, cảm động, mới bằng lòng cưới ông. Ngày 11 tháng 09 cùng năm, con trai Bảo Quốc chào đời tại xã Thái Hiệp Thạnh, tỉnh Tây Ninh (nay là phường 1, thành phố Tây Ninh). Ngay sau đó, vợ chồng dắt díu nhau lên Sài Gòn lập **Gánh hát Thanh Minh**, nhân vì suất diễn đầu nhằm tiết thanh minh.

Năm 1958, ngay khi cô ba Thanh Nga được giải Thanh Tâm, bà bầu Thơ bèn đổi thành **Đoàn cải lương Thanh Minh - Thanh Nga**, lúc này đã quy tụ toàn giọng ca thượng thặng trên sân khấu Việt Nam như Phùng Há, Út Trà Ôn, Thành Được, Việt Hùng, Hữu Phước, Út Bạch Lan, Ngọc Giàu, Mộng Tuyền... Trừ ngày thứ Hai được nghỉ, thì hôm nào gánh hát cũng phải miệt mài diễn, trở thành đại ban cạnh tranh được với hai đại ban đã có danh vọng từ lâu là Kim Chung và Dạ Lý Hương.

### Hoàng kim: Đại ban chỉ nghỉ thứ Hai

Năm 1959, ông bầu Nghĩa mất đúng đêm cậu nhỏ Bảo Quốc lần đầu bước ra sân khấu. Bà bầu Thơ phải đứng ra gánh đại gia đình và quản gánh hát đã lên gần trăm người. Các con từ Thanh Nga đến Bảo Quốc đều được bà cho đi học trường Aurore (nay là trường THCS Lương Định Của, đường Nguyễn Đình Chiểu, Sài Gòn), không chịu học thì nhất định bị cấm lên sân khấu.

Năm 1966, khi cháu áp út Hữu Châu chào đời, bà bầu Thơ trúng số độc đắc, bèn lập thêm hai gánh hát cùng tên **Dạ Minh Châu**. Từ đây trở thành đoàn cải lương có quy mô và cả sự ái mộ lớn nhất Việt Nam, duy trì sinh hoạt tại rạp Hưng Đạo và thường xuyên được chính phủ bổ sung vào Đoàn Văn nghệ Việt Nam lưu diễn quốc tế.

### Khủng hoảng 1: Cơn sốt điện ảnh và vô tuyến truyền hình

Xem thêm: Phim chưởng và Đại hội Nhạc trẻ
Đầu thập niên 1970, khi trào lưu phim chưởng Hồng Kông tràn vào, thị phần cải lương và thoại kịch đều sa sút, nhiều đoàn tan rã. Cầm cự được đến năm 1972 thì phải cho người ngoài mướn cảnh trí, phông màn, phục trang, ánh sáng... Tài tử trong đoàn được phép đi thâu dĩa, đóng phim kiếm kế sinh nhai. Nghệ sĩ Thanh Nga còn phải sang đoàn Dạ Lý Hương hát tạm, lúc rảnh thì quậy siro cho các cháu đi bán dạo kiếm thêm. Kép Hữu Thình và vợ Thanh Lệ lên Long Khánh mua bắp về bán theo kí. Nghệ sĩ Bảo Quốc và vợ Thu Thủy đẩy xe sinh tố vỉa hè.

Đoàn cũng cho phép nghệ sĩ Hữu Phước thuê xác gánh để lập đoàn **Thanh Minh - Hương Lan**, nhưng không trụ nổi ở Sài Gòn đành xuống Gò Công trương biển hiệu. Tuy nhiên, chỉ vài tháng đoàn này cũng rã.

### Phục hưng 1: Khi tiếng súng câm bặt

Đoàn Thanh Minh - Thanh Nga cứ tồn tại lay lắt đến thời điểm 30 tháng 04. Khi chính quyền mới lên, đa số gánh hát miền Nam rã ngũ.

Tháng 08 cùng năm, Thanh Minh - Thanh Nga bất ngờ tái xuất tại rạp Hưng Đạo với tuồng *Tấm lòng của biển*, chỉ vài giờ đồng hồ đã bán sạch vé. Thanh Minh - Thanh Nga thời kì này trở lại là gánh hát có lượng khán giả quan tâm lớn nhất.

Năm 1976, đôi nghệ sĩ Phùng Há - Thanh Nga được chính phủ đặc cách mời ra Hà Nội tái diễn vở *Phụng Nghi Đình* để chào mừng Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam IV.

### Khủng hoảng 2: Vụ án Thanh Nga và cuộc tập thể hóa

Xem thêm: Vụ án Thanh Nga
Năm 1978, khi xảy ra *Vụ án Thanh Nga*, không khí trong đoàn tạm chùng xuống, tuy nhiên suất diễn vẫn không ngưng.

Năm 1979, do chính sách quốc hữu hóa doanh nghiệp và biểu diễn nghệ thuật, như mọi đoàn khác, Thanh Minh - Thanh Nga nằm dưới quyền quản lí trực tiếp của Sở Văn hóa Thông tin Thành phố với tên gọi **Đoàn Nghệ thuật Cải lương Thanh Minh Thanh Nga**. Sở cử cán bộ và kế toán về lo các khoản thu chi, phương thức hoạt động, bà Nguyễn Thị Thơ chỉ gánh phần chuyên môn.

Năm 1985, sau hai cái tang liên tiếp nữa, bà bầu Thơ nghỉ hẳn. Đến năm 1988 thì bà mất. Thời kì này, nhân sự đoàn chủ yếu là thân nhân trong gia đình.

### Phục hưng 2: Đệ nhất danh hài

Xem thêm: Phim mì ăn liền và Mưa bụi (nhạc tập)
Năm 1986, chính sách Đổi mới cho phép các tổ chức biểu diễn nghệ thuật tư lập cũ mới được tự do hoạt động. Thanh Minh - Thanh Nga đăng kí bảo hộ thương mại với danh xưng **Đoàn cải lương Thanh Nga**. Bấy giờ, mọi doanh thu đều dựa vào tên tuổi nghệ sĩ Bảo Quốc, người đang nổi với danh hiệu *đệ nhất danh hài* nhờ loạt kịch phẩm truyền hình *Trong nhà ngoài phố*.

Trong suốt thập niên 1990, Bảo Quốc là một trong những danh hài đắt sô nhất Việt Nam, góp mặt trong hàng ngàn băng từ, liên tục lên truyền hình và điện ảnh. Mặc dù chuyên đóng vai hề, nhưng khi ông vừa về Nhà hát Trần Hữu Trang đã lĩnh lương hạng A, tương đương mọi kép chánh. Đoàn Thanh Nga thời này hoạt động trầm hơn, nhưng nhiều tài tử trong đoàn trở thành tên tuổi được ưa chuộng và có mật độ xuất hiện trên băng đĩa rất lớn.

Nghệ sĩ Bảo Quốc và con gái Hồng Loan tiến hành hợp tác Hãng phim Bến Nghé để đầu tư sản xuất loạt phim ca nhạc hài ăn khách kỉ lục cả trên hệ thống rạp toàn quốc và thị trường băng hình. Điển hình như : *Người nghèo vẫn cười*, *Thủ môn từ trên trời rơi xuống*, *Sút... dzô, sút... dzô !*... và đặc biệt *Năm cô gái yêu đời*. Đa số phim này đều có sự góp mặt của nam diễn viên Hoàng Phúc. Đương thời mối tình Hồng Loan - Hoàng Phúc cũng rất nóng trên mặt báo.

Nhưng sang thập niên 2000, khi phong trào cải lương lâm cảnh đắp chiếu, nghệ sĩ nhiều người phải bỏ nghề hoặc lấn sang địa hạt truyền hình. Sân khấu cổ truyền hầu như chỉ xuất hiện tại các hoạt động thiện nguyện hoặc lễ lạt, một loạt hình mới là tấu hài được coi như cứu vãn tạm thời.

### Phục hưng 3: Nụ Cười Mới

Năm 2005, ông bầu Hữu Lộc lập **Công ty Nụ Cười Mới**, vinh danh được một số tài tử như Nhật Cường, Hoài Linh, Trường Giang, Chí Tài, Hứa Minh Đạt, Lâm Vỹ Dạ, Nam Thư, Tân Chề, Long Đẹp Trai, Quách Ngọc Tuyên, Hoàng Mèo, Đại Ngọc Trâm... Năm 2010, nghệ sĩ Hữu Lộc mất, nghệ sĩ Vũ Văn Long (Long Đẹp Trai) kế nhiệm chức giám đốc. Đến năm 2018, thì Nụ Cười Mới phải tuyên bố phá sản do nghệ sĩ gạo cội đi hết, vé bán ra không bù lỗ được.

Theo lời nghệ sĩ Bảo Quốc, ngày nay tuy đoàn vẫn hoạt động âm thầm nhưng phải chuyển hướng đa lĩnh vực để đảm bảo thu nhập cho nghệ sĩ và nhằm bảo lưu thương hiệu Thanh Nga.

Nhân sự
-------

### Gia đình

* Giám đốc: NS Lư Hòa Nghĩa (1950-9), Nguyễn Thị Thơ (1959-85), NSƯT Lư Bảo Quốc (1985-nay), NS Nguyễn Hữu Lộc (2005-10), NS Nguyễn Hà Linh (2010-nay)
* Trưởng đoàn: NS Lư Hòa Nghĩa (1950-9), Nguyễn Thị Thơ (1959-96), Hoàng Ngọc Ẩn (1996-2022), NSƯT Tâm Tâm (2002 đến nay).
* Tài tử: Thanh Nga, Hữu Thình, Bảo Quốc, Hữu Lộc, Hữu Châu, Hà Linh, Hồng Loan, Gia Bảo, Tâm Tâm, [...]

### Hợp đồng

* Út Trà Ôn
* Phùng Há
* Ngọc Nuôi
* Bé Hoàng Vân
* Thành Được
* Út Bạch Lan
* Ngọc Đan Thanh
* Việt Hùng
* Út Nhị
* Bích Sơn
* Ngọc Giàu
* Mộng Tuyền
* Phượng Liên
* Hữu Phước
* Hương Lan
* Hề Minh
* Hề Sa
* Văn Chung
* Thanh Hoài
* Phương Ánh
* Bích Thủy
* Thanh Thanh Hoa
* Thúy Lan
* Thanh Sang
* Kim Hương
* Hồng Nga
* Hồng Tơ
* Khánh Linh
* Chiêu Linh
* Thanh Ngân
* Hoài Linh
* Chí Tài
* Tiểu Bảo Quốc
* Hoài Lâm
* Bích Thủy
* Trung Thảo
* Lý Thu
* Hoài Nam
* Hùng Minh
* Kiều Mai Lý
* Hoa Lan
* [...]

### Cộng tác

* Hà Triều
* Hoa Phượng
* Ngọc Linh
* Thu An
* Năm Châu
* Hoàng Ngọc Ẩn
* Nhị Kiều
* [...]

Xuất phẩm
---------

* *Giai-phẩm Thanh-Minh Thanh-Nga* từ 1964 đến 1967, gồm 17 số, in giấy màu couché.
* *Phụng Nghi Đình* (1976): Sân khấu Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh.
* *Bên cầu dệt lụa* (1977): Sân khấu ĐTH TPHCM.
* *Tiếng trống Mê Linh* (1977): Sân khấu ĐTH TPHCM.
* *Bóng tối và ánh sáng* (1977): Sân khấu ĐTH TPHCM.
* *50 năm vui cười cùng sân khấu* (2009): Đại nhạc hội vinh danh nghệ sĩ Bảo Quốc đêm 21 tháng 06 tại Trung tâm Nghệ thuật Trình diễn Quang Minh Tinh (đại lộ Bolsa, Quận Cam, California).
* *52 năm góp với nhân gian một tiếng cười* (2011): Đại nhạc hội vinh danh nghệ sĩ Bảo Quốc đêm 14 và 15 tháng 05 tại Nhà hát Hòa Bình (Sài Gòn).
* *Tài danh đất Việt 7 - Tấm lòng của biển* (2023): Sân khấu Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang.

Phong hóa
---------

* 26 tháng 11 hàng năm được giới nghệ sĩ Sài Gòn lấy làm **Ngày Giỗ Tổ Nghề Sân Khấu**, di ảnh nghệ sĩ Thanh Nga cũng được nhiều người kính thờ.
* Danh từ *thanh minh thanh nga* và *y xì ke* (tên nhân vật trong vở *Bóng tối và ánh sáng*) từ lâu trở thành khẩu ngữ dân gian.
* Trong phim *Em là bà nội của anh* (2015), nhân vật bà Đại (Lê Ánh Nhật) xưng tên là Thanh Nga và thường bắt chước lối ăn vận của nghệ sĩ Thanh Nga vì ái mộ đã lâu. Nghệ sĩ Hà Linh được mời thủ vai ông thợ ảnh thần kì.

* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 

* 
* 
* 
*

Tham khảo
---------

* Đoàn Văn nghệ Việt Nam
* Đoàn Văn nghệ Maxim's

Chú thích
---------

1. ↑  Đoàn Thanh Minh hát tết tại rạp Quốc Thanh
2. ↑  Giai thoại đoàn Thanh Minh Thanh Nga đi Pháp
3. ↑  Vai diễn đi cùng năm tháng
4. ↑  The Jimmy Show | Nghệ sĩ Bảo Quốc | SET TV www.setchannel.tv
5. ↑  Bốn giai phẩm của đoàn Thanh Minh - Thanh Nga
6. ↑  "NSƯT Bảo Quốc - 50 năm vui cười cùng sân khấu". Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 8 năm 2019. Truy cập ngày 16 tháng 8 năm 2019.
7. ↑  Bên tiếng cười có cả nước mắt
8. ↑  50 năm vang một tiếng cười
9. ↑  Góp với nhân gian một tiếng cười
10. ↑  Bảo Quốc và cháu nội làm nhạc hội hỗ trợ nghệ sĩ Hùng Minh vượt bạo bệnh

Liên kết
--------

### Tài liệu

* Kiều Chinh, *Nghệ sĩ lưu vong : Hồi ký*, Văn Học xuất bản, Irvine, California, Mỹ, 2021.
* Lê Dân, *Người đẹp màn bạc Việt một thời*, Thanhnien Online, 6 tháng 3 năm 2013.
* Lê Quang Thanh Tâm, *Điện ảnh miền Nam trôi theo dòng lịch sử*, NXB Văn Hóa Văn Nghệ TPHCM, Sài Gòn, 2015.
* Phạm Công Luận, *Hồi ức, sưu khảo, ghi chép về văn hóa Sài Gòn*, Nhà sách Phương Nam & Nhà xuất bản Thế Giới, Sài Gòn, 2016–2022.
* Phạm Công Luận, *Sài Gòn ngoảnh lại trăm năm*, Phan Book, Sài Gòn, 2021.
* Lê Hồng Lâm, *101 phim Việt Nam hay nhất*, Nhà xuất bản Thế Giới, Sài Gòn, 2018.
* Lê Hồng Lâm, *Người tình không chân dung : Khảo cứu điện ảnh miền Nam giai đoạn 1954-1975*, Nhà sách Tao Đàn, Hà Nội, 2020.
* Max Hastings, *Vietnam : An Epic Tragedy, 1945 - 1975*, Harper Perennial, New York City, October 15, 2019.
* 馬克斯‧黑斯廷斯（原文作者），譚天（譯者），《越南啟示錄1945-1975：美國的夢魘、亞洲的悲劇》（上、下冊不分售），八旗文化，臺北市，2022/04/08。

### Tư liệu

* Dấu son Thanh Minh - Thanh Nga 1 2 3 4 5
* Một thời thịnh suy
* Ba thế hệ đoàn Thanh Nga hội ngộ
* Tưởng niệm văn nghệ sĩ Việt Nam Cộng hòa
* Những mỹ nhân tuyệt sắc của làng nghệ thuật Sài Gòn trên hình bìa tạp chí Kịch Ảnh năm 1957
* Cần khôi phục những di sản điện ảnh quý giá của miền Nam trước 1975
* Đoàn Thanh Nga trở thành đoàn cải lương Phật giáo