Wikipedia tiếng Việt **không bảo đảm và không chịu trách nhiệm** về tính pháp lý và độ chính xác của các thông tin có liên quan đến y học và sức khỏe. Độc giả cần liên hệ và nhận tư vấn từ các bác sĩ hay các chuyên gia. **Khuyến cáo cẩn thận khi sử dụng các thông tin này**. Xem chi tiết tại Wikipedia:Phủ nhận y khoa và Wikipedia:Phủ nhận về nội dung.
 Mục từ này liên quan đến chủ đề giáo dục giới tính và tình dục. Thông tin ở đây có thể *không phù hợp* với một số đối tượng độc giả hoặc khi truy cập ở những nơi công cộng. Wikipedia không chịu trách nhiệm về những nội dung có thể không phù hợp cho một số người xem, xem chi tiết tại Wikipedia:Phủ nhận về nội dung.

**Mãn kinh**, hay còn gọi là **giai đoạn mãn dục**, là thời điểm kinh nguyệt vĩnh viễn chấm dứt, đánh dấu sự kết thúc của khả năng sinh sản. Nó thường xảy ra ở độ tuổi từ 45 đến 55, mặc dù thời gian chính xác có thể khác nhau. Mãn kinh thường là một thay đổi tự nhiên. Nó có thể xảy ra sớm hơn ở những người hút thuốc lá. Các nguyên nhân khác bao gồm phẫu thuật cắt bỏ cả hai buồng trứng hoặc một số loại hóa trị liệu. Ở cấp độ sinh lý, mãn kinh xảy ra do sự giảm sản xuất hormone estrogen và progesterone của buồng trứng. Mặc dù thường không cần thiết, nhưng có thể xác nhận chẩn đoán mãn kinh bằng cách đo nồng độ hormone trong máu hoặc nước tiểu. Mãn kinh là đối nghịch với menarche, thời điểm bắt đầu có kinh nguyệt của một bé gái.

Trong những năm trước mãn kinh, kinh nguyệt của phụ nữ thường trở nên bất thường, nghĩa là kinh nguyệt có thể kéo dài hoặc ngắn hơn, hoặc có thể ít hoặc nhiều máu hơn. Trong thời gian này, phụ nữ thường trải qua các cơn bốc hỏa; những cơn này thường kéo dài từ 30 giây đến 10 phút và có thể kèm theo ớn lạnh, đổ mồ hôi ban đêm và da đỏ ửng. Bốc hỏa có thể tái diễn trong vòng 4 đến 5 năm. Các triệu chứng khác có thể bao gồm khô âm đạo, khó ngủ và thay đổi tâm trạng. Mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng khác nhau giữa phụ nữ. Mãn kinh trước 45 tuổi được coi là "mãn kinh sớm" và khi suy buồng trứng/phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng xảy ra trước 40 tuổi được gọi là "suy buồng trứng sớm".

Các chuyên gia y tế thường định nghĩa thời kỳ mãn kinh là khi một phụ nữ không có kinh nguyệt trong một năm. Nó cũng có thể được định nghĩa bởi sự giảm sản xuất hormone của buồng trứng. Ở những người đã phẫu thuật cắt bỏ tử cung nhưng vẫn có buồng trứng hoạt động, thời kỳ mãn kinh được coi là chưa xảy ra. Sau khi cắt bỏ tử cung, các triệu chứng của mãn kinh thường xuất hiện sớm hơn. Mãn kinh do y học xảy ra khi cả hai buồng trứng đều được phẫu thuật cắt bỏ cùng với tử cung vì lý do y tế

Chỉ định chính cho việc điều trị mãn kinh là các triệu chứng và phòng ngừa loãng xương. Các triệu chứng nhẹ có thể được cải thiện với điều trị. Đối với chứng bốc hỏa, thường được khuyến cáo tránh hút thuốc, caffeine và rượu; ngủ khỏa thân trong phòng mát và sử dụng quạt có thể giúp ích. Phương pháp điều trị hiệu quả nhất cho các triệu chứng mãn kinh là liệu pháp hormone mãn kinh (MHT).

Nguyên gốc từ
-------------

Mãn kinh theo nghĩa đen có nghĩa là "hết chu kỳ hàng tháng" (hết kinh nguyệt hàng tháng), từ gốc Hy Lạp "pausis" ("tạm dừng") và "mēn" ("tháng"). Đây là một thuật ngữ y học; từ tiếng Hy Lạp để chỉ kinh nguyệt thực sự khác nhau. Trong tiếng Hy Lạp cổ đại, kinh nguyệt được mô tả ở số nhiều, "ta emmēnia" ("hàng tháng"), và hậu duệ hiện đại của nó đã được rút ngắn thành "ta emmēna". Thuật ngữ y học tiếng Hy Lạp hiện đại là "emmenopausis" trong Katharevousa hoặc "emmenopausi" trong tiếng Hy Lạp Demotic. Người Hy Lạp cổ đại không đưa ra các khái niệm y học về bất kỳ triệu chứng nào liên quan đến việc hết kinh nguyệt và không sử dụng một từ cụ thể nào để chỉ thời kỳ này trong cuộc đời của người phụ nữ. Từ "mãn kinh" được các bác sĩ Pháp phát minh vào đầu thế kỷ XIX. Nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp đã được tái tạo vào thời điểm này và sinh viên y khoa Paris Charles-Pierre-Louis de Gardanne là người đã phát minh ra một biến thể của từ này vào năm 1812, được chỉnh sửa thành dạng tiếng Pháp cuối cùng vào năm 1821.

Một số bác sĩ đã lưu ý rằng phụ nữ nông thôn không phàn nàn gì về việc hết kinh nguyệt, trong khi phụ nữ trung lưu thành thị lại có nhiều triệu chứng rắc rối. Các bác sĩ vào thời điểm đó coi các triệu chứng này là kết quả của lối sống ít vận động ở đô thị, uống rượu, ở trong nhà quá nhiều và ăn quá nhiều, thiếu trái cây và rau tươi.

Từ "mãn kinh" được tạo ra dành riêng cho phụ nữ, khi kết thúc khả năng sinh sản thường được biểu hiện bằng việc ngừng kinh nguyệt hàng tháng vĩnh viễn. Tuy nhiên, mãn kinh cũng tồn tại ở một số loài động vật khác, nhiều loài không có kinh nguyệt hàng tháng; trong trường hợp này, thuật ngữ này có nghĩa là sự kết thúc tự nhiên của khả năng sinh sản xảy ra trước khi kết thúc tuổi thọ tự nhiên.

Dấu hiệu và triệu chứng
-----------------------

Triệu chứng của thời kỳ mãn kinh
Trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi mãn kinh, chu kỳ kinh nguyệt vẫn đều nhưng khoảng cách giữa các chu kỳ bắt đầu dài ra. Nồng độ hormone bắt đầu biến động. Sự rụng trứng có thể không xảy ra ở mỗi chu kỳ.

Mãn kinh là thời điểm sau một năm kể từ ngày kinh nguyệt cuối cùng. Trong thời kỳ chuyển đổi mãn kinh và sau mãn kinh, phụ nữ có thể trải qua nhiều triệu chứng khác nhau. Tuy nhiên, đối với những phụ nữ bước vào quá trình chuyển đổi mãn kinh mà không có chu kỳ kinh nguyệt đều đặn (do phẫu thuật trước đó, các tình trạng y tế khác hoặc đang sử dụng biện pháp tránh thai nội tiết tố), mãn kinh không thể xác định bằng kiểu chảy máu và được định nghĩa là sự mất chức năng buồng trứng vĩnh viễn.

### Âm đạo và tử cung

Kích thước của ống âm đạo trước và sau mãn kinh, thể hiện sự teo âm đạo
rong quá trình chuyển đổi sang mãn kinh, chu kỳ kinh nguyệt có thể ngắn hơn (khoảng 2–7 ngày); các chu kỳ dài hơn vẫn có thể xảy ra. Có thể có hiện tượng chảy máu không đều (ít hơn, nhiều hơn, ra máu nhẹ). Chảy máu tử cung bất thường thường gặp ở phụ nữ đang gần đến tuổi mãn kinh do những thay đổi nội tiết tố đi kèm với quá trình chuyển đổi mãn kinh. Ra máu nhẹ hoặc chảy máu có thể đơn giản là do teo âm đạo, một vết loét lành tính (polyp hoặc tổn thương) hoặc có thể là phản ứng chức năng của nội mạc tử cung. Hiệp hội Mãn kinh và Mãn dục nam Châu Âu đã ban hành hướng dẫn đánh giá nội mạc tử cung, thường là nguồn chính gây ra hiện tượng ra máu nhẹ hoặc chảy máu.

Tuy nhiên, ở phụ nữ sau mãn kinh, bất kỳ hiện tượng chảy máu âm đạo không theo lịch trình nào cũng đáng lo ngại và cần được điều tra phù hợp để loại trừ khả năng mắc bệnh ác tính.

Các triệu chứng niệu sinh dục có thể xuất hiện trong thời kỳ mãn kinh và kéo dài đến giai đoạn sau mãn kinh bao gồm:

* Đau khi quan hệ tình dục
* Khô âm đạo
* Viêm âm đạo teo
* Cảm giác buồn tiểu và nóng rát

### Các tác động vật lý khác

Mật độ khoáng chất xương, đặc biệt là của đốt sống, giảm khi mãn kinh.
Các triệu chứng vật lý phổ biến nhất của mãn kinh là đổ mồ hôi đêm dữ dội và bốc hỏa (còn được gọi là các triệu chứng vận mạch). Các vấn đề về giấc ngủ và mất ngủ cũng rất phổ biến. Các triệu chứng thực thể khác có thể được báo cáo là không đặc trưng cho thời kỳ mãn kinh nhưng có thể bị trầm trọng hơn do thời kỳ mãn kinh, chẳng hạn như thiếu năng lượng, đau nhức khớp, cứng khớp, đau lưng, ngực to ra, đau ngực, tim đập nhanh, nhức đầu, chóng mặt, khô, ngứa, da mỏng, da ngứa ran, bệnh rosacea, tăng cân, tiểu không tự chủ, đi tiểu gấp.

### Ảnh hưởng đến tâm trạng và trí nhớ

Các triệu chứng tâm lý thường được báo cáo nhưng chúng không đặc trưng cho mãn kinh và có thể do các yếu tố khác gây ra. Chúng bao gồm lo lắng, trí nhớ kém, khó tập trung, tâm trạng chán nản, cáu kỉnh, thay đổi tâm trạng và giảm ham muốn tình dục.

Suy giảm nhận thức liên quan đến mãn kinh có thể bị nhầm lẫn với suy giảm nhận thức nhẹ xảy ra trước khi bị mất trí. Có bằng chứng cho thấy sự giảm sút nhỏ về trí nhớ bằng lời nói, trung bình, có thể do ảnh hưởng của mức độ estrogen giảm đối với não, hoặc có lẽ do giảm lưu lượng máu đến não trong thời kỳ bốc hỏa. Tuy nhiên, những triệu chứng này có xu hướng giảm dần ở hầu hết phụ nữ trong giai đoạn sau mãn kinh. Các báo cáo chủ quan về vấn đề trí nhớ và tập trung có liên quan đến một số yếu tố, chẳng hạn như thiếu ngủ và căng thẳng.

### Tác động lâu dài

#### Sức khỏe tim mạch

Việc tiếp xúc với estrogen nội sinh trong những năm sinh sản giúp phụ nữ bảo vệ chống lại bệnh tim mạch, nhưng khả năng bảo vệ này sẽ mất đi khoảng 10 năm sau khi bắt đầu mãn kinh. Quá trình chuyển đổi mãn kinh có liên quan đến việc tăng khối lượng mỡ (chủ yếu là mỡ nội tạng), tăng kháng insulin, rối loạn lipid máu và rối chức năng nội mô. Phụ nữ có các triệu chứng vận mạch trong thời kỳ mãn kinh có vẻ như có hồ sơ trao đổi chất tim mạch đặc biệt không thuận lợi, cũng như phụ nữ mãn kinh sớm (trước 45 tuổi). Những rủi ro này có thể được giảm bớt bằng cách quản lý các yếu tố nguy cơ, chẳng hạn như hút thuốc lá, tăng huyết áp, tăng lipid máu và trọng lượng cơ thể.

#### Sức khỏe của xương

Tỷ lệ mất mật độ khoáng chất xương hàng năm cao nhất bắt đầu một năm trước kỳ kinh nguyệt cuối cùng và tiếp tục trong hai năm sau đó. Do đó, phụ nữ sau mãn kinh có nguy cơ cao bị giảm mật độ xương, loãng xương và gãy xương.

Các loài động vật khác
----------------------

Rất ít loài động vật trải qua thời kỳ mãn kinh: con người chỉ có thêm bốn loài khác mà ở đó con cái sống lâu hơn đáng kể so với khả năng sinh sản của chúng. Tất cả những loài khác đều là phân thứ bộ Cá voi: cá voi trắng, kỳ lân biển, cá voi sát thủ và cá voi đầu tròn vây ngắn. Lịch sử cuộc đời cho thấy mức độ lão hóa khác nhau; các sinh vật lão hóa nhanh (ví dụ, cá hồi Thái Bình Dương và thực vật hàng năm) không có giai đoạn sống sau sinh sản. Sự lão hóa dần dần được biểu hiện trong tất cả các loài động vật có vú có nhau thai.

Thời kỳ mãn kinh cũng đã được báo cáo ở nhiều loài động vật có xương sống khác nhưng những ví dụ này có xu hướng đến từ các cá thể bị nuôi nhốt và do đó chúng không nhất thiết đại diện cho những gì xảy ra ở các quần thể tự nhiên trong tự nhiên. Thời kỳ mãn kinh trong điều kiện nuôi nhốt đã được quan sát thấy ở một số loài linh trưởng không phải con người, bao gồm cả khỉ vàng và tinh tinh. Một số nghiên cứu cho thấy tinh tinh hoang dã không trải qua thời kỳ mãn kinh vì khả năng sinh sản của chúng suy giảm có liên quan đến sự suy giảm sức khỏe tổng thể. hời kỳ mãn kinh cũng đã được báo cáo ở nhiều loài động vật có xương sống khác trong điều kiện nuôi nhốt như voi và cá bảy màu. Chó không trải qua thời kỳ mãn kinh; chu kỳ động dục của chó trở nên không đều và không thường xuyên. Mặc dù chó cái lớn tuổi không được coi là những ứng cử viên tốt cho việc nhân giống, nhưng đã có những con non được sinh ra bởi những con vật già hơn. Những quan sát tương tự đã được thực hiện ở mèo.

Xã hội và văn hóa
-----------------

### Thái độ và kinh nghiệm

Quá trình chuyển đổi mãn kinh là một quá trình liên quan đến những thay đổi về nội tiết tố, kinh nguyệt và thường là rối loạn vận mạch. Tuy nhiên, trải nghiệm mãn kinh nói chung chịu ảnh hưởng rất nhiều bởi các yếu tố tâm lý và xã hội, chẳng hạn như kinh nghiệm trong quá khứ, lối sống, ý nghĩa xã hội và văn hóa của mãn kinh và hoàn cảnh xã hội và vật chất của người phụ nữ. Mãn kinh được mô tả là một trải nghiệm sinh học - tâm lý - xã hội, với các yếu tố xã hội và văn hóa đóng vai trò quan trọng trong cách trải nghiệm và cảm nhận mãn kinh. 

Quan niệm của phụ nữ về mãn kinh ảnh hưởng đến cách họ nhìn nhận nó: những phụ nữ coi mãn kinh là một tình trạng y tế đánh giá nó tiêu cực hơn đáng kể so với những người coi nó là một sự chuyển đổi trong cuộc sống hoặc một biểu tượng của quá trình lão hóa. Có một số bằng chứng cho thấy những thái độ và kỳ vọng tiêu cực trước thời kỳ mãn kinh có thể dự đoán được trải nghiệm triệu chứng trong thời kỳ mãn kinh, và thật thú vị, niềm tin và thái độ đối với mãn kinh có xu hướng tích cực hơn ở phụ nữ sau mãn kinh so với phụ nữ tiền mãn kinh. Phụ nữ có thái độ tiêu cực hơn đối với mãn kinh báo cáo nhiều triệu chứng hơn trong quá trình chuyển đổi này.

Mãn kinh là một giai đoạn của cuộc đời được trải nghiệm theo những cách khác nhau. Nó có thể được đặc trưng bởi những thách thức cá nhân, những thay đổi trong vai trò cá nhân trong gia đình và xã hội. Cách tiếp cận của phụ nữ đối với những thay đổi trong thời kỳ mãn kinh bị ảnh hưởng bởi nền tảng cá nhân, gia đình và văn hóa xã hội của họ. Phụ nữ từ các vùng miền và quốc gia khác nhau cũng có những thái độ khác nhau. Phụ nữ sau mãn kinh có thái độ tích cực hơn đối với mãn kinh so với phụ nữ tiền hoặc mãn kinh. Các yếu tố ảnh hưởng khác đến thái độ đối với mãn kinh bao gồm tuổi, triệu chứng mãn kinh, trạng thái tâm lý và kinh tế xã hội, nghề nghiệp và dân tộc.

Dân tộc và địa lý đóng vai trò trong trải nghiệm mãn kinh. Phụ nữ Mỹ thuộc các dân tộc khác nhau báo cáo các loại tác động của mãn kinh khác nhau đáng kể. Một nghiên cứu lớn cho thấy phụ nữ da trắng có nhiều khả năng báo cáo các triệu chứng tâm lý, trong khi phụ nữ Mỹ gốc Phi có nhiều khả năng báo cáo các triệu chứng vận mạch.

Có thể có sự khác biệt trong trải nghiệm của phụ nữ từ các nền tảng dân tộc khác nhau về mãn kinh và chăm sóc. Phụ nữ nhập cư báo cáo nhiều triệu chứng vận mạch và các triệu chứng vật lý khác và sức khỏe tinh thần kém hơn phụ nữ không nhập cư và hầu hết đều không hài lòng với việc chăm sóc mà họ nhận được. Các chiến lược tự quản lý các triệu chứng mãn kinh cũng bị ảnh hưởng bởi văn hóa.

Hai nghiên cứu đa quốc gia về phụ nữ châu Á cho thấy bốc hỏa không phải là triệu chứng được báo cáo phổ biến nhất, thay vào đó là đau nhức cơ thể và khớp, vấn đề trí nhớ, mất ngủ, cáu kỉnh và đau nửa đầu. Trong một nghiên cứu khác so sánh trải nghiệm mãn kinh giữa phụ nữ da trắng Úc và phụ nữ ở Lào, phụ nữ Úc báo cáo tỷ lệ trầm cảm cao hơn, cũng như sợ hãi lão hóa, tăng cân và ung thư - những nỗi sợ không được phụ nữ Lào báo cáo, những người coi mãn kinh là một sự kiện tích cực.

Dường như phụ nữ Nhật Bản trải qua các tác động của mãn kinh, hay konenki, theo cách khác với phụ nữ Mỹ. Phụ nữ Nhật Bản báo cáo tỷ lệ bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm thấp hơn; điều này có thể được quy cho nhiều yếu tố, cả sinh học và xã hội. Mãn kinh ở Nhật Bản được coi là một triệu chứng của quá trình lão hóa tất yếu, chứ không phải là một "cuộc chuyển đổi mang tính cách mạng", hoặc một "bệnh thiếu hụt" cần được quản lý.

Trong văn hóa Nhật Bản, việc báo cáo các triệu chứng vận mạch đã tăng lên, với nghiên cứu được tiến hành vào năm 2005 cho thấy trong số 140 người tham gia Nhật Bản, bốc hỏa có tỷ lệ lưu hành là 22,1%.. Đây là gần gấp đôi so với 20 năm trước đó. Mặc dù nguyên nhân chính xác của điều này vẫn chưa được biết, các yếu tố góp phần có thể bao gồm những thay đổi đáng kể trong chế độ ăn uống, việc y học hóa ngày càng tăng đối với phụ nữ trung niên và sự chú ý của giới truyền thông đối với chủ đề này. Tuy nhiên, việc báo cáo các triệu chứng vận mạch vẫn thấp hơn đáng kể so với Bắc Mỹ.

Ngoài ra, trong khi hầu hết phụ nữ ở Hoa Kỳ dường như có cái nhìn tiêu cực về mãn kinh như một thời kỳ suy giảm hoặc xuống cấp, một số nghiên cứu dường như chỉ ra rằng phụ nữ từ một số nền văn hóa châu Á có hiểu biết về mãn kinh tập trung vào cảm giác giải phóng và tôn vinh giải phóng khỏi nguy cơ mang thai. Khác với những kết luận này, một nghiên cứu dường như cho thấy rằng nhiều phụ nữ Mỹ "trải nghiệm thời kỳ này như một thời kỳ giải phóng và tự hiện thực hóa".

### Tác động đến công việc

Tuổi trung niên thường là giai đoạn của cuộc đời khi nam giới và phụ nữ phải đối mặt với những sự kiện và trách nhiệm đòi hỏi khắt khe trong cuộc sống, chẳng hạn như công việc, vấn đề sức khỏe và vai trò chăm sóc. Ví dụ, vào năm 2018 ở Vương quốc Anh, phụ nữ từ 45-54 tuổi báo cáo mức độ căng thẳng liên quan đến công việc cao hơn nam giới hoặc phụ nữ ở bất kỳ nhóm tuổi nào khác. Bốc hỏa thường được báo cáo là đặc biệt gây đau khổ tại nơi làm việc và dẫn đến sự xấu hổ và lo lắng về khả năng bị kỳ thị.

### Trong văn hóa đại chúng

Trong những năm gần đây, nhiều người nổi tiếng đã nói về trải nghiệm mãn kinh của họ, điều này đã khiến nó ít trở thành điều cấm kỵ hơn vì đã nâng cao nhận thức về các triệu chứng suy nhược. Điều này đã dẫn đến việc các chương trình truyền hình phát sóng những nội dung về mãn kinh để giúp phụ nữ trải qua các triệu chứng. Ở Anh, Lorraine Kelly đã trở thành người ủng hộ việc khuyến khích phụ nữ nói về trải nghiệm của họ, bao gồm cả việc chia sẻ trải nghiệm của riêng mình. Điều này đã dẫn đến việc ngày càng nhiều phụ nữ tìm kiếm phương pháp điều trị như HRT. Davina McCall cũng dẫn đầu một chiến dịch nâng cao nhận thức dựa trên một bộ phim tài liệu trên Channel 4.

Xem thêm
--------

* Mãn dục ở nam giới

Chú thích
---------

1. 1 2 3  "Menopause". *Office on Women's Health*. 22 tháng 2 năm 2021. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2022.
2. 1 2 3 4  "Menopause Basics". *Office on Women's Health*. 22 tháng 2 năm 2021. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2022.
3. 1 2  "What are the treatments for other symptoms of menopause?". Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. 28 tháng 6 năm 2013. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 3 năm 2015. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2015.
4. ↑  Krause MS, Nakajima ST (tháng 3 năm 2015). "Hormonal and nonhormonal treatment of vasomotor symptoms". *Obstetrics and Gynecology Clinics of North America*. **42** (1): 163–179. doi:10.1016/j.ogc.2014.09.008. PMID 25681847.
5. 1 2 3  *Menopause: Overview*. Institute for Quality & Efficiency in Health Care. 2 tháng 7 năm 2020. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2022 – qua National Library of Medicine - Bookshelf.
6. ↑  Takahashi TA, Johnson KM (tháng 5 năm 2015). "Menopause". *The Medical Clinics of North America*. **99** (3): 521–534. doi:10.1016/j.mcna.2015.01.006. PMID 25841598.
7. ↑  "Menopause Baics". *Office on Women's Health*. 22 tháng 2 năm 2021. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2022.
8. ↑  Warren M, Soares CN biên tập (2009). *The menopausal transition: interface between gynecology and psychiatry*. Basel: Karger. tr. 73. ISBN 978-3805591010.
9. ↑  "Menopause & Chemotherapy - Managing Side Effects - Chemocare". *chemocare.com*. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2022.
10. ↑  "How do health care providers diagnose menopause?". Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. 6 tháng 5 năm 2013. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 4 năm 2015. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2015.
11. ↑  Wood J. "9". *Dynamics of Human Reproduction: Biology, Biometry, Demography*. Transaction Publishers. tr. 401. ISBN 9780202365701. Lưu trữ bản gốc ngày 10 tháng 9 năm 2017.
12. 1 2 3 4 5  "Menopause Symptoms and Relief". *Office on Women's Health*. 22 tháng 2 năm 2021. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2022.
13. ↑  "What Is Menopause?". *National Institute on Aging*. 30 tháng 9 năm 2021. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2022.
14. 1 2  Davis SR, Lambrinoudaki I, Lumsden M, Mishra GD, Pal L, Rees M, và đồng nghiệp (tháng 4 năm 2015). "Menopause". *Nature Reviews. Disease Primers*. **1** (1): 15004. doi:10.1038/nrdp.2015.4. PMID 27188659.
15. ↑  Sievert LL (2006). *Menopause: a biocultural perspective*. New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press. tr. 81. ISBN 9780813538563. Lưu trữ bản gốc ngày 10 tháng 9 năm 2017.
16. ↑  *International position paper on women's health and menopause : a comprehensive approach*. DIANE Publishing. 2002. tr. 36. ISBN 9781428905214. Lưu trữ bản gốc ngày 10 tháng 9 năm 2017.
17. 1 2  Davis SR, Baber RJ (tháng 8 năm 2022). "Treating menopause - MHT and beyond". *Nature Reviews. Endocrinology*. **18** (8): 490–502. doi:10.1038/s41574-022-00685-4. PMID 35624141. S2CID 249069157.
18. ↑  Moore ADM |2022|*The French Invention of Menopause and the Medicalisation of Women’s Ageing, A History*|Oxford University Press |page 85
19. ↑  Moore AM (2018). "Conceptual Layers in the Invention of Menopause in Nineteenth-Century France". *French History*. **32** (2): 226–248. doi:10.1093/fh/cry006.
20. 1 2  Walker ML, Herndon JG (tháng 9 năm 2008). "Menopause in nonhuman primates?". *Biology of Reproduction*. **79** (3): 398–406. doi:10.1095/biolreprod.108.068536. PMC 2553520. PMID 18495681.
21. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Hoffman B (2012). *Williams Gynecology*. New York: McGraw-Hill Medical. tr. 555–56. ISBN 9780071716727.
22. 1 2 3  "Menopause Symptoms and Relief". *Office on Women's Health*. 22 tháng 2 năm 2021. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2022.
23. ↑  Davis SR, Baber RJ (tháng 8 năm 2022). "Treating menopause - MHT and beyond". *Nature Reviews. Endocrinology*. **18** (8): 490–502. doi:10.1038/s41574-022-00685-4. PMID 35624141. S2CID 249069157.
24. ↑  Dreisler E, Poulsen LG, Antonsen SL, Ceausu I, Depypere H, Erel CT, Lambrinoudaki I, Pérez-López FR, Simoncini T, Tremollieres F, Rees M, Ulrich LG (tháng 6 năm 2013). "EMAS clinical guide: assessment of the endometrium in peri and postmenopausal women". *Maturitas*. **75** (2): 181–90. doi:10.1016/j.maturitas.2013.03.011. PMID 23619009.
25. ↑  Crandall CJ, Mehta JM, Manson JE (tháng 2 năm 2023). "Management of Menopausal Symptoms: A Review". *JAMA*. **329** (5): 405–420. doi:10.1001/jama.2022.24140. PMID 36749328. S2CID 256628900.
26. ↑  Santoro N, Epperson CN, Mathews SB (tháng 9 năm 2015). "Menopausal Symptoms and Their Management". *Endocrinology and Metabolism Clinics of North America*. **44** (3): 497–515. doi:10.1016/j.ecl.2015.05.001. PMC 4890704. PMID 26316239.
27. ↑  "Red in the Face". *NIH News in Health* (bằng tiếng Anh). 27 tháng 6 năm 2017. Truy cập ngày 31 tháng 3 năm 2021.
28. 1 2  Hogervorst, Eef; Craig, Jen; O'Donnell, Emma (1 tháng 5 năm 2022). "Cognition and mental health in menopause: A review". *Best Practice & Research Clinical Obstetrics & Gynaecology*. Menopause Management (bằng tiếng Anh). **81**: 69–84. doi:10.1016/j.bpobgyn.2021.10.009. ISSN 1521-6934. PMID 34969617. S2CID 244805452.
29. 1 2  Kilpi, Fanny; Soares, Ana Luiza G.; Fraser, Abigail; Nelson, Scott M.; Sattar, Naveed; Fallon, Sean James; Tilling, Kate; Lawlor, Deborah A. (14 tháng 8 năm 2020). "Changes in six domains of cognitive function with reproductive and chronological ageing and sex hormones: a longitudinal study in 2411 UK mid-life women". *BMC Women's Health* (bằng tiếng Anh). **20** (1): 177. doi:10.1186/s12905-020-01040-3. ISSN 1472-6874. PMC 7427852. PMID 32795281.
30. ↑  Llaneza P, García-Portilla MP, Llaneza-Suárez D, Armott B, Pérez-López FR (tháng 2 năm 2012). "Depressive disorders and the menopause transition". *Maturitas*. **71** (2): 120–30. doi:10.1016/j.maturitas.2011.11.017. PMID 22196311.
31. ↑  Panay N, Briggs P, Kovacs G (20 tháng 8 năm 2015). "Memory and Mood in the Menopause". *Managing the Menopause: 21st Century Solutions*. Cambridge University Press. ISBN 9781316352717.
32. ↑  Birkhaeuser M, Genazzani AR (30 tháng 1 năm 2018). *Pre-Menopause, Menopause and Beyond: Volume 5: Frontiers in Gynecological Endocrinology*. Springer. tr. 38–39. ISBN 9783319635408.
33. ↑  Papadakis MA, McPhee SJ, Rabow MW (11 tháng 9 năm 2017). *Current Medical Diagnosis and Treatment 2018, 57th Edition*. McGraw Hill Professional. tr. 1212. ISBN 9781259861499.
34. ↑  Nappi RE, Chedraui P, Lambrinoudaki I, Simoncini T (tháng 6 năm 2022). "Menopause: a cardiometabolic transition". *The Lancet. Diabetes & Endocrinology* (bằng tiếng English). **10** (6): 442–456. doi:10.1016/S2213-8587(22)00076-6. PMID 35525259. S2CID 248561432.Quản lý CS1: ngôn ngữ không rõ (liên kết)
35. ↑  Thurston RC (tháng 4 năm 2018). "Vasomotor symptoms: natural history, physiology, and links with cardiovascular health". *Climacteric*. **21** (2): 96–100. doi:10.1080/13697137.2018.1430131. PMC 5902802. PMID 29390899.
36. ↑  Stevenson JC, Collins P, Hamoda H, Lambrinoudaki I, Maas AH, Maclaran K, Panay N (tháng 10 năm 2021). "Cardiometabolic health in premature ovarian insufficiency". *Climacteric*. **24** (5): 474–480. doi:10.1080/13697137.2021.1910232. PMID 34169795. S2CID 235634591.
37. ↑  Souza HC, Tezini GC (tháng 9 năm 2013). "Autonomic Cardiovascular Damage during Post-menopause: the Role of Physical Training". *Aging and Disease*. **4** (6): 320–328. doi:10.14336/AD.2013.0400320. PMC 3843649. PMID 24307965.
38. ↑  ESHRE Capri Workshop Group (2011). "Perimenopausal risk factors and future health". *Human Reproduction Update*. **17** (5): 706–717. doi:10.1093/humupd/dmr020. PMID 21565809.
39. ↑  Warming L, Hassager C, Christiansen C (1 tháng 2 năm 2002). "Changes in bone mineral density with age in men and women: a longitudinal study". *Osteoporosis International*. **13** (2): 105–112. doi:10.1007/s001980200001. PMID 11905520. S2CID 618576.
40. 1 2  Ellis S, Franks DW, Nattrass S, Currie TE, Cant MA, Giles D, Balcomb KC, Croft DP (tháng 8 năm 2018). "Analyses of ovarian activity reveal repeated evolution of post-reproductive lifespans in toothed whales". *Scientific Reports*. **8** (1): 12833. Bibcode:2018NatSR...812833E. doi:10.1038/s41598-018-31047-8. PMC 6110730. PMID 30150784.
41. ↑  Brent LJ, Franks DW, Foster EA, Balcomb KC, Cant MA, Croft DP (tháng 3 năm 2015). "Ecological knowledge, leadership, and the evolution of menopause in killer whales". *Current Biology*. **25** (6): 746–750. doi:10.1016/j.cub.2015.01.037. PMID 25754636.
42. ↑  Marsh H, Kasuya T (1986). "Evidence for reproductive senescence in female cetaceans" (PDF). *Reports of the International Whaling Commission*. tr. 57–74. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 21 tháng 9 năm 2020. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2018.
43. ↑  Walker ML (1995). "Menopause in female rhesus monkeys". *American Journal of Primatology*. **35** (1): 59–71. doi:10.1002/ajp.1350350106. PMID 31924061. S2CID 83848539.
44. ↑  Bowden DM, Williams DD (1984). "Aging". *Advances in Veterinary Science and Comparative Medicine*. **28**: 305–341. doi:10.1016/b978-0-12-039228-5.50015-2. ISBN 9780120392285. PMID 6395674.
45. ↑  Emery Thompson M, Jones JH, Pusey AE, Brewer-Marsden S, Goodall J, Marsden D, và đồng nghiệp (tháng 12 năm 2007). "Aging and fertility patterns in wild chimpanzees provide insights into the evolution of menopause". *Current Biology*. **17** (24): 2150–6. doi:10.1016/j.cub.2007.11.033. PMC 2190291. PMID 18083515.
46. ↑  Sukumar R (1992). *The Asian Elephant*. Cambridge University Press. ISBN 9780521437585. Lưu trữ bản gốc ngày 12 tháng 5 năm 2016.
47. ↑  Reznick D, Bryant M, Holmes D (tháng 1 năm 2006). "The evolution of senescence and post-reproductive lifespan in guppies (Poecilia reticulata)". *PLOS Biology*. **4** (1): e7. doi:10.1371/journal.pbio.0040007. PMC 1318473. PMID 16363919.
48. ↑  "How long is a cat in heat?". *Animal Planet*. 15 tháng 5 năm 2012. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2018.
49. ↑  Gannon L, Ekstrom B (1993). "Attitudes toward menopause: The influence of sociocultural paradigms". *Psychology of Women Quarterly*. **17** (3): 275–88. doi:10.1111/j.1471-6402.1993.tb00487.x. hdl:2286/R.I.44298. S2CID 144546258.
50. 1 2  Ayers B, Forshaw M, Hunter MS (tháng 1 năm 2010). "The impact of attitudes towards the menopause on women's symptom experience: a systematic review". *Maturitas*. **65** (1): 28–36. doi:10.1016/j.maturitas.2009.10.016. PMID 19954900. S2CID 486661.
51. ↑  Brown, Lydia; Brown, Valerie; Judd, Fiona; Bryant, Christina (2 tháng 10 năm 2018). "It's not as bad as you think: menopausal representations are more positive in postmenopausal women". *Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology* (bằng tiếng Anh). **39** (4): 281–288. doi:10.1080/0167482X.2017.1368486. ISSN 0167-482X. PMID 28937311. S2CID 24085899.
52. ↑  Hoga L, Rodolpho J, Gonçalves B, Quirino B (tháng 9 năm 2015). "Women's experience of menopause: a systematic review of qualitative evidence". *JBI Database of Systematic Reviews and Implementation Reports*. **13** (8): 250–337. doi:10.11124/jbisrir-2015-1948. PMID 26455946. S2CID 21908463.
53. ↑  Dashti S, Bahri N, Fathi Najafi T, Amiridelui M, Latifnejad Roudsari R (tháng 9 năm 2021). "Influencing factors on women's attitudes toward menopause: a systematic review". *Menopause*. **28** (10): 1192–1200. doi:10.1097/GME.0000000000001833. PMID 34520416. S2CID 237516036.
54. ↑  Avis N, Stellato RC, Bromberger J, Gan P, Cain V, Kagawa-Singer M (2001). "Is there a menopausal syndrome? Menopausal status and symptoms across racial/ethnic group". *Social Science & Medicine*. **52** (3): 345–56. doi:10.1016/S0277-9536(00)00147-7. PMID 11330770.
55. ↑  Stanzel KA, Hammarberg K, Fisher J (tháng 4 năm 2018). "Experiences of menopause, self-management strategies for menopausal symptoms and perceptions of health care among immigrant women: a systematic review". *Climacteric*. **21** (2): 101–110. doi:10.1080/13697137.2017.1421922. PMID 29345497. S2CID 3653549.
56. ↑  Haines CJ, Xing SM, Park KH, Holinka CF, Ausmanas MK (tháng 11 năm 2005). "Prevalence of menopausal symptoms in different ethnic groups of Asian women and responsiveness to therapy with three doses of conjugated estrogens/medroxyprogesterone acetate: the Pan-Asia Menopause (PAM) study". *Maturitas*. **52** (3–4): 264–276. doi:10.1016/j.maturitas.2005.03.012. PMID 15921865.
57. ↑  Sayakhot P, Vincent A, Teede H (tháng 12 năm 2012). "Cross-cultural study: experience, understanding of menopause, and related therapies in Australian and Laotian women". *Menopause*. **19** (12): 1300–1308. doi:10.1097/gme.0b013e31825fd14e. PMID 22929035. S2CID 205613667.
58. 1 2  Lock M (1998). "Menopause: lessons from anthropology". *Psychosomatic Medicine*. **60** (4): 410–9. doi:10.1097/00006842-199807000-00005. PMID 9710286. S2CID 38878080.
59. ↑  Melby MK (2005). "Factor analysis of climacteric symptoms in Japan". *Maturitas*. **52** (3–4): 205–22. doi:10.1016/j.maturitas.2005.02.002. PMID 16154301.
60. 1 2  Lock M, Nguyen V (2010). "Chapter 4: Local Biologies and Human Difference". *An Anthropology of Biomedicine*. West Sussex: Wiley-Blackwell. tr. 84–89.
61. ↑  Gold EB, Block G, Crawford S, Lachance L, FitzGerald G, Miracle H, Sherman S (tháng 6 năm 2004). "Lifestyle and demographic factors in relation to vasomotor symptoms: baseline results from the Study of Women's Health Across the Nation". *American Journal of Epidemiology*. **159** (12): 1189–99. doi:10.1093/aje/kwh168. PMID 15191936.
62. ↑  Maoz B, Dowty N, Antonovsky A, Wisjenbeck H (1970). "Female attitudes to menopause". *Social Psychiatry*. **5**: 35–40. doi:10.1007/BF01539794. S2CID 30147685.
63. ↑  Stotland NL (tháng 8 năm 2002). "Menopause: social expectations, women's realities". *Archives of Women's Mental Health*. **5** (1): 5–8. doi:10.1007/s007370200016. PMID 12503068. S2CID 9248759.
64. ↑  "Work related stress, depression or anxiety" (PDF). Health and Safety Executive (HSE). 31 tháng 10 năm 2018.
65. ↑  Griffiths, Amanda; S Hunter, Myra (2015). "Psychosocial factors and menopause: The impact of menopause on personal and working life". Trong C Davies, Sally (biên tập). *Annual Report of the Chief Medical Officer, 2014, The Health of the 51%: Women* (PDF). Department of Health.
66. ↑  "'Breakthrough moment': how Lorraine Kelly helped shift the menopause debate". *The Guardian* (bằng tiếng Anh). 29 tháng 4 năm 2022. Truy cập ngày 2 tháng 8 năm 2022.
67. ↑  "Davina McCall: Sex, Myths and the Menopause". *www.channel4.com* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2023.

| * x
* t
* s
Sinh lý học về sinh sản hữu tính ở người |
| --- |
| Chu kỳkinh nguyệt | 
* Menarche
* Kinh nguyệt
* Follicular phase
* Rụng trứng
* Luteal phase

 |
| Hình thành giao tử | 
* Sự tạo tinh
	+ spermatogonium
* spermatocyte
* spermatid
* Tinh trùng)
* Sự tạo noãn (oogonium
* Noãn bào
* Noãn
* Tế bào trứng)
* Tế bào mầm
	+ gonocyte
* Giao tử)

 |
| Hoạt động tình dụccủa con người | 
* Hưng phấn tình dục
* Quan hệ tình dục
* Thủ dâm
* Cương cứng
* Cực khoái
* Xuất tinh
* Phối tinh
* Khả năng sinh sản / Fertility
* Implantation
* Thai nghén
* Giai đoạn hậu sản
* Cơ chế quan hệ tình dục

 |
| Sự phát triểncủa hệ sinh dục | 
* Phân biệt giới tính
	+ Dị hình giới tính
	+ Nữ hóa
	+ Nam tính hóa
* Dậy thì
	+ Gonadarche
	+ Thang đo Tanner
* Pubarche
* Menarche
* Spermarche
* Adrenarche)
* Maternal age / Paternal age
* Mãn kinh

 |
| Trứng | 
* Tế bào trứng
* Oviposition
* Oviparity
* Noãn thai sinh
* Đẻ trứng

 |
| Nội tiết họcsinh sảnvà Vô sinh | 
* Hệ trục não bộ – tuyến yên – buồng trứng
* Hypothalamic–pituitary–prolactin axis
* Nam khoa
* Nội tiết tố

 |
| Vú | 
* Thelarche
* Development
* Sự tiết sữa
* Nuôi con bằng sữa mẹ

 |
| Hệ sinh dụcở người | 
* Nam
* Nữ

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tiêu đề chuẩn Sửa dữ liệu tại Wikidata | 
* BNE: XX525223
* BNF: cb11935565n (data)
* GND: 4169427-2
* LCCN: sh85083590
* LNB: 000124094
* NKC: ph135525
* TE: E1.0.2.3.0.0.14

 |