**Res Gestae Divi Augusti** (tạm dịch **Augustus chí thánh công nghiệp kí** hoặc **Augustus chí thánh kỉ công bi văn**) là nhan đề hậu thế đặt cho bài minh văn trên đồng trụ tại lăng mộ sa hoàng Augustus.

Tác phẩm được xác nhận là một trong những tài liệu cổ đại nguyên vẹn nhất còn tới nay.

Lịch sử
-------

Cứ văn bản, tác phẩm được soạn ngay sau khi sa hoàng Augustus băng hà (năm 14 Công Nguyên), nhưng có lẽ đã được thực hiện trước đó nhiều năm và qua nhiều lần tu chính. Văn bản được đích thân Augustus chỉ định làm di chiếu nên yêu cầu nguyên lão viện tiến hành điêu khắc.

Nguyên bản được chạm trên đôi đồng trụ trước cửa lăng mộ sa hoàng Augustus, nay án ngữ khu cổ tích Campus Martius thuộc đô thành Roma. Qua biến động thời gian, đôi đồng trụ ấy đã mất.

Tuy nhiên, trong thời kì La Mã đế quốc hưng thịnh, bài minh được sao thành nhiều bản khắc trên thạch bi rất nhiều thần điện trải khắp không gian đế quốc, mà đa số tồn tại ở dạng song ngữ Hi-La. Nhờ thế, học giới hiện đại dựa vào bản khắc hoàn hảo nhất tại Ankara để phục chế nội dung tác phẩm này.

### Kết cấu

Đây là bản khắc ghi chép về vị Hoàng đế La Mã đầu tiên, Augustus, ghi lại cuộc đời và những thành tựu của ông trong góc nhìn người thứ nhất. *Res Gestae* là một tác phẩm đặc biệt quan trọng, vì nó cho ta một cái nhìn vào hình ảnh Augustus trong con mắt những người La Mã thời bấy giờ. Những phần khác nhau của *Res Gestae* đã được tìm thấy ở Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay. Bản thân những câu ghi này cũng là một vật kỷ niệm sự thành lập của triều đại Iulii-Claudii nối tiếp Augustus. Theodor Mommsen, người đã viết một trong những bài bình luận quan trọng nhất về tác phẩm, đã mô tả *Res Gestae* như là "Nữ hoàng của những văn khắc cổ đại".

Văn bản gồm một đoạn giới thiệu ngắn, 35 đoạn chính và một phần phụ lục viết về sau khi chết. Những đoạn này thông thường được chia làm bốn phần, sự nghiệp chính trị, làm việc thiện, những thành tích quân sự và những phát biểu chính trị.

Phần đầu tiên (đoạn 2–14) là có liên quan với sự nghiệp chính trị của Augustus, nó ghi lại các chức vụ và danh dự chính trị mà ông đã nắm giữ. Augustus cũng có một danh sách dài những chức vụ và đặc quyền ông từ chối nhận. Phần thứ hai (đoạn 15–24) ghi chép những quyên góp tiền bạc, đất đai và ngũ cốc của Augustus cho các công dân của nước Ý và binh lính của mình, cũng như những công trình công cộng được xây dựng theo yêu cầu của ông hay những buổi đấu võ sĩ giác đấu do ông uỷ quyền. Văn bản còn cẩn thận chỉ ra rằng tất cả điều này đã được trả bằng quỹ riêng của Augustus. Phần thứ ba (đoạn 25–33) mô tả những chiến công ông và việc ông thiết lập liên minh với các quốc gia khác như thế nào trong triều đại của mình. Phần thứ tư, tức phần cuối (đoạn 34–35) bao gồm sự bày tỏ của những người La Mã ủng hộ cho triều đại và những kỳ cồng của Augustus. Phần phụ lục được viết trong góc nhìn người thứ ba và có lẽ không phải do chính Augustus viết. Nó tóm tắt toàn bộ văn bản; và liệt kê danh sách những công trình mà ông tu sửa, xây dựng. Phần phụ lục còn nói rằng, trong triều đại của mình, Augustus đã dành 600 triệu đồng denarii bạc (tức là 600,000 đồng denarii vàng) từ quỹ riêng để đầu tư vào các dự án công cộng. Tiền tệ thời cổ đại không thể chuyển đổi thành giá trị thời hiện đại, nhưng số tiền mà ông bỏ ra rõ ràng vượt quá khả năng của bất cứ người nào trong đế chế. Augustus củng cố quyền lực bằng cách đảo ngược chính sách thuế cũ, bắt đầu với việc tán trợ *aerarium militare* bằng 170 triệu sesterces từ quỹ riêng của mình.

Theo như trong văn bản thì nó đã được viết ngay trước khi Augustus mất vào năm 14, nhưng có lẽ nó đã được viết từ nhiều năm trước và có thể đã trải qua nhiều lần sửa đổi. Augustus trước khi qua đời đã để lại di chúc, chỉ thị Viện Nguyên lão khắc lại văn bản này. Bản gốc, được chạm khắc trên một đôi cột bằng đồng và đặt trước lăng Augustus nay không còn tồn tại. Nhiều bản sao của văn bản đã được chạm khắc tại các di tích hoặc đền thờ trên khắp đế quốc La Mã và một vài trong số đó đã tồn tại cho đến ngày nay ; đáng chú ý nhất là một bản sao gần như đầy đủ, được viết bằng tiếng Latin gốc kèm với một bản dịch tiếng Hi Lạp, đã được bảo quản tại một ngôi đền thờ Augustus ở Ancyra (Monumentum Ancyranum của Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ); hai bản sao khác đã được tìm thấy ở Apollonia và Antiochia, cả hai đều ở Pisidia, thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay.

*Res Gestae* là một tác phẩm mang đậm chất tuyên truyền cho chế độ princeps của Augustus. Nó có xu hướng tô điểm những sự kiện diễn ra giữa vụ ám sát Iulius Caesar và chiến thắng của Augustus trước trận Actium, khi mà quyền lực của bản thân ông không còn bị ai đe dọa nữa: Nhưng người đối nghịch Augustus không được gọi bằng tên; Những kẻ sát hại Caesar như Marcus Iunius Brutus hay Gaius Cassius Longinus đều chỉ được gọi là "bọn giết cha ta" ; Hai địch thủ của Augustus trong nội chiến, Marcus Antonius chỉ được gọi là "kẻ gây chiến với ta" (ta ở đây tức là Augustus), còn Pompeius được gọi là một tên hải khấu. Ngay cả ở các phần khác, *Res Gestae* không đưa ra một bài trình bày khách quan về lịch sử, thay vì đó là quan điểm của chính Augustus. Bằng một cách diễn đạt thường được xử dụng trong trứ tác, Augustus đã đề cập về cách nhìn của ông về vị trí của mình trong nền cộng hòa mới được khôi phục:

|  |  |
| --- | --- |
| (Latinh) « Post id tempus auctoritate omnibus praestiti, potestatis autem nihilo amplius habui quam ceteri, qui mihi quoque in magistratu conlegae fuerunt » | (Việt)« Sau thời điểm đó, (sau năm 27 TCN) uy quyền/sự ảnh hưởng của ta đã vượt xa tất cả, quyền lực mà ta đang nắm, không còn là những cái mà đồng nghiệp của ta đã từng nắm. (Ý của vế sau là Augustus đã trở thành hoàng đế, không còn nắm những chức vụ thấp hơn nữa...) » |
| (Augustus, *Res gestae* 34
) |

Nền cộng hòa cũ được "phục hồi", lĩnh tụ của họ là Augustus không phải gì khác ngoài danh vị đệ nhất công dân, tức là bình đẳng với mọi người. Tuy nhiên, trên thực tế, nó giống với chế độ quân chủ chuyên chế bởi những đặc quyền thần thánh, cũng như sự hỗ trợ từ lưỡi kiếm của các quân đoàn mà người lãnh đạo nhận được.

### Nội dung

Toàn bài minh gồm 35 đoạn, chia 4 chương, kèm lời tựa và bạt. Tựu trung lược thuật hành trạng và những tuyên ngôn chính trị của sa hoàng Augustus dưới ngôi kể thứ nhất (ego), nhưng tác giả chắc hẳn là thư lại hầu cận sa hoàng. Tác phẩm để lại cho hậu thế sự am hiểu nhất định về văn phạm Cổ La Mã.

* **Tựa** : Lược thuật công nghiệp sa hoàng Augustus.
* **Đoạn 02 → 14** (Thành tựu chính trị) : Liệt kê quá trình thăng tiến và những vinh dự chính trị đã đạt (cố ý không đề cập thẳng nguyên danh những đấu thủ chính trị cũ).
* **Đoạn 15 → 24** (Thành tựu công ích) : Liệt kê những dịp ban phát điền địa tài sản cho quân dân, chứng minh đóng góp ấy từ tiền túi của bản thân.
* **Đoạn 25 → 33** (Thành tựu quân sự) : Mô tả các hoạt động quân sự và việc lập liên minh với thế lực ngoài La Mã tại Địa Trung Hải.
* **Đoạn 34 → 35** (Tuyên ngôn chính trị) : Nêu quan điểm chính trị của cá nhân ở cương vị độc lập với chính phủ.
* **Bạt** : Lược thuật bài minh, liệt kê những công trình đã hạ lệnh thi công hoặc tái thiết, chứng minh rằng đã dốc vốn 600 triệu denarius (khoảng 100 tỉ Mĩ kim năm 2020).

Phần Tựa và Nội Dung soạn từ trước, riêng Bạt chỉ được soạn sau khi sa hoàng mất.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Năm mười-chín tuổi, dư đã dốc sáng-kiến và tài-sản ra trưng-tập một quân-đội nhằm cứu-chuộc nền cộng-hòa khỏi sự áp-bách của phe thiểu-số. Nhờ công-tích đó, nguyên-lão viện ban một pháp-lệnh biểu-dương. Khi Gaius Pansa và Aulus Hirtius đắc cử chấp-chính quan, bèn chỉ-định dư làm thành-viên nguyên-lão viện với quyền phát-ngôn tương-ứng chấp-chính quan, khiến dư được thống-trị tuyệt-đối. Nguyên-lão viện lại cử dư kiêm đại-pháp quan, để với cương-vị này, cùng nhị vị chấp-chính quan coi-quản quốc-sự, cho bờ-cõi bớt phần thương-tổn. Cũng năm ấy, khi các chấp-chính quan trận-vong, dân-sự bèn bầu dư chấp-chính, khiến dư được dự tam-đầu chế cùng quản quân-quốc.* | "|
| — Trích *Augustus chí thánh công nghiệp kí*, Ngọc Giao dịch, 2018 |

Tham khảo
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Res gestae Divi Augusti***. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikisource tiếng Việt có toàn văn tác phẩm về:
***Res Gestae*** |

* Aeneis
* Cột Traianus
* Đền Pantheon
* Khải hoàn môn Constantinus
* Lâu đài Thiên Thần
* Thái bình La Mã

Liên kết
--------

1. ↑  Augustus (14 tháng 5 năm 2009). *Res Gestae Divi Augusti*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84152-8.
2. ↑  *Understanding Roman Inscriptions* by Lawrence Keppie. 1991. pp. 132–133
3. ↑  *Res Gestae Divi Augusti*. ISBN 978-0-521-84152-8.`|tựa đề=` trống hay bị thiếu (trợ giúp)
4. ↑  *Understanding Roman Inscriptions* by Lawrence Keppie.
5. ↑  Although there are other possible groupings; see discussion in Scheid, "Introduction", XXXVI-XLIII.
6. ↑  Aug.
7. ↑  *The Class Struggle in the Ancient Greek World.*
8. ↑  Eck, W. (2007) *The age of Augustus*. 2nd edn. Oxford: Blackwell, p. 169. ISBN 978-1-4051-5149-8
9. ↑  Eck, tr. 171.

### Tài liệu

* Barini, Concetta (1937), *Res Gestae Divi Augusti ex Monumentis Ancyrano, Antiocheno, Apolloniensi*, Roma.
* Cooley, Alison (2009), *Res Gestae divi Augusti : Text, Translation and Commentary*, Cambridge : Cambridge University Press, 2009.
* Gagé, Jean (1935), *Res gestae divi Augusti ex monumentis Ancyrano et Antiocheno latinis*, Paris.
* Mommsen, Theodor (1865). *Res gestae Divi Augusti ex monumentis Ancyrano et Apolloniensi*. Berolini : Weidmannos, 1865.
* Scheid. John (2007). *Res Gestae Divi Augusti : hauts faits du divin Auguste*. Paris : Belles Lettres, 2007.
* Volkmann, Hans (1942), *Res gestae Divi Augusti Das Monumentum Ancyranum*, Leipzig.

### Tư liệu

* The *Res Gestae* at LacusCurtius
* The *Res Gestae* (Latin)
* The *Res Gestae* at the Internet Classics Archive
* Life and deeds of Augustus (English) Lưu trữ 2008-02-18 tại Wayback Machine