**Lớp Cá vây thùy** (danh pháp khoa học: ***Sarcopterygii***; /ˌsɑːrkɒptəˈrɪdʒi.aɪ/) (từ tiếng Hy Lạp *sarx*: mập mạp (nhiều thịt) và *pteryx*: vây) là một lớp cá có vây thùy theo truyền thống, bao gồm cá có phổi và cá vây tay. Chúng là các nhóm cá xương với các cặp vây tròn. Các cặp vây này, tương tự như các chi (chân), gợi ý rằng các loại cá này có thể là tổ tiên của động vật bốn chân trên đất liền.

Phần lớn các nhà phân loại học mà tán thành cách tiếp cận kiểu miêu tả theo nhánh còn gộp trong phạm vi nhóm này cả siêu lớp Tetrapoda, là nhóm bao gồm tất cả các loài động vật có xương sống với bốn chân (tứ chi). Các vây-chi của cá vây thùy thể hiện sự tương tự rất lớn với các chi của các dạng tổ tiên (được cho là như thế) của động vật bốn chân, vì thế trong nhiều tài liệu khoa học về sinh vật người ta cho rằng chúng là tổ tiên trực tiếp của động vật bốn chân một cách rộng khắp.

Đặc trưng
---------

Nhóm cá vây thùy đầu tiên - Crossopterygii - là cá xương với các vây dày thịt, phân thùy thành cặp đôi, kết nối với cơ thể bằng một xương duy nhất Các vây của Crossopterygii khác với vây của các loài cá khác ở chỗ mỗi vây được sinh ra trên một cuống dày cùi thịt, giống như thùy, có vảy, kéo dài ra từ thân. Các vây ngực và vây chậu có các khớp giống như khớp chân của Tetrapoda. Các vây này đã tiến hóa thành chân của các động vật bốn chân đầu tiên là Amphibia. Chúng cũng có 2 vây lưng với phần gốc tách biệt, khác với một vây lưng duy nhất của Actinopterygii (cá vây tia). Hộp sọ của Sarcoptergygii nguyên thủy có 1 đường khớp nối, nhưng nó đã mất đi ở Tetrapoda và cá phổi. Nhiều loài cá vây thùy đầu tiên có đuôi đối xứng. Tất cả các loài cá vây thùy đều có răng được men răng thật sự che phủ.

Các nhà phân loại học nào đi theo cách tiếp cận của miêu tả theo nhánh học đều gộp nhóm Tetrapoda vào trong phạm vi nhóm cá vây thùy, mà tới lượt nó lại bao gồm toàn bộ các loài động vật có xương sống với 4 chân. Các vây dạng chi của các loài Sarcopterygii như cá vây tay (Coelacanthiformes) thể hiện sự tương tự rất mạnh khi so với dạng tổ tiên được dự kiến của các chi của Tetrapoda. Crossopterygii dường như đã phát triển theo hai nhánh khác biệt và tương ứng với điều đó được chia ra thành 2 phân lớp, là Rhipidistia (bao gồm cả Dipnoi hay cá phổi, và Tetrapodomorpha trong đó có Tetrapoda) và Actinistia (cá vây tay).

Tiến hóa của cá vây thùy
------------------------

Sự hình thành loài của động vật có xương sống cuối kỷ Devon cho thấy cá vây thùy (Sarcopterygii) như *Panderichthys* có các hậu duệ như *Eusthenopteron* có thể hít thở không khí trong các đám bùn lầy và nông, sau đó là *Tiktaalik* mà các vây tựa như chân của chúng có thể giúp chúng bò lên mặt đất, khởi đầu cho những động vật lưỡng cư có bốn chân đầu tiên, chẳng hạn như *Acanthostega* với các chân có 8 ngón hay *Ichthyostega* với các chân đã phát triển, sinh sống trong các đầm lầy đầy cỏ dại. Cá vây thùy cũng tiến hóa thành các loài Coelacanthiformes còn sống sót cho đến ngày nay.
Cá vây thùy thuộc về nhóm cá xương (Osteichthyes), được đặc trưng bởi bộ xương được tạo ra từ chất xương thay vì chất sụn. Các loài cá vây thùy cổ nhất được tìm thấy trong tầng cao nhất của kỷ Silur. Những loài cá vây thùy đầu tiên trông tương tự như cá mập gai (Acanthodii). Các họ hàng gần nhất của cá vây thùy là cá vây tia (Actinopterygii). Cá vây thùy có lẽ đã tiến hóa trong các đại dương, nhưng sau này chúng đã di chuyển vào các môi trường sống nước ngọt để tránh các loài cá ăn thịt như Placodermi - khi đó đang thống trị trong các vùng biển thuộc thời kỳ Tiền - Trung Devon. Do đó cá vây thùy đã tiến hóa trong thời kỳ đầu kỷ Devon, đường phân tách chúng ra thành hai dòng dõi chính - Cá vây tay và Rhipidistia (cá có phổi và muộn hơn là động vật bốn chân). Nhóm cá vây tay xuất hiện vào đầu kỷ Devon và vẫn sống trong lòng đại dương, thời cực thịnh của cá vây tay là cuối kỷ Devon và kỷ Than đá do chúng là phổ biến hơn cả vào thời điểm này so với bất kỳ thời kỳ nào khác của Liên đại Hiển Sinh (*Phanerozoic*). Nhóm Rhipidistia xuất hiện vào khoảng cùng thời gian đó như cá vây tay, nhưng không giống như cá vây tay, nhóm Rhipidistia rời bỏ các đại dương và di cư vào môi trường sống nước ngọt, tổ tiên của chúng có lẽ sống ở các vùng biển gần cửa sông (vùng nước lợ). Rhipidistia lại được phân chia thành hai nhóm chính - cá có phổi và các loài có dạng của động vật bốn chân (nhóm Tetrapodomorpha). Sự đa dạng lớn nhất của cá có phổi diễn ra vào kỷ Trias, nhưng ngày nay chỉ còn ít hơn vài chục chi là tồn tại. Cá có phổi đã tiến hóa thành các dạng động vật có phổi nguyên thủy và chân nguyên thủy. Các loài cá có phổi, cổ đại cũng như hiện đại, sử dụng các vây ngắn và mập của chúng (chân nguyên thủy) để vượt qua mặt đất nếu vùng nước của chúng bị cạn kiệt, cũng như sử dụng phổi nguyên thủy để hít thở không khí nhằm lấy đủ lượng oxy cần thiết cho hành trình này. Dạng động vật bốn chân về mặt giải phẫu là hoàn toàn tương tự như cá có phổi, họ hàng gần gũi nhất của chúng, nhưng dường như các loài này còn sống trong nước lâu hơn một chút, cho đến cuối kỷ Devon. Nhóm Tetrapoda - động vật có xương sống với 4 chân là các hậu duệ của nhóm Tetrapodomorpha. Tetrapoda đã xuất hiện vào cuối kỷ Devon.

Phân loại
---------

Phân loại dưới đây lấy theo Benton (2004), và sử dụng một tổng hợp của phân loại kiểu Linnaeus dựa trên cấp bậc, phản ánh các mối quan hệ tiến hóa. Benton đưa siêu lớp Tetrapoda vào trong phân lớp Sarcopterygii nhằm phản ánh mối quan hệ rằng cho rằng Tetrapoda là hậu duệ trực tiếp của cá vây thùy, mặc dù nhóm Tetrapoda được gán ở cấp bậc phân loại cao hơn

* Phân lớp **Sarcopterygii**
	+ Bộ Dipnoi
	+ Phân thứ lớp Crossopterygii
		- Bộ † Porolepiformes
		- Bộ † Onychodontida
		- Bộ Actinistia
			* Coelacanthimorpha - cá vây tay
			* † *Indocoelacanthus*
			* † *Spermatodus*
	+ Phân thứ lớp Tetrapodomorpha - dạng động vật bốn chân
		- Bộ † Rhizodontida
		- Siêu bộ † Osteolepidida
			* Bộ † Osteolepiformes
			* Bộ † Panderichthyida
			* Siêu lớp Tetrapoda - động vật bốn chân

### Phát sinh chủng loài

Cá vây tay là những loài cá vây thùy duy nhất còn sống trong lòng đại dương.
Biểu đồ phát sinh chủng loài trình bày dưới đây dựa theo các nghiên cứu do Philippe Janvier và ctv tiến hành cho *Tree of Life Web Project*


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Sarcopterygii**  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | ?†Onychodontiformes |
|   |
|   | Coelacanthinimorpha (cá vây tay) |
|   |
| <font color="white">không tên | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | †Porolepimorpha |
|   |
|   | Dipnoi (cá phổi) |
|   |

 |
|   |
| Tetrapodomorpha  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | †Rhizodontimorpha |
|   |
| <font color="white">không tên | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | †Osteolepimorpha |
|   |
|   | Tetrapoda |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

Biểu đồ dưới đây lấy theo Ahlberg (1991), Cloutier & Ahlberg (1996), Zhu Yu & Janvier (1999) và Zhu Yu, Wang Zhao & Jia (2006)


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Sarcopterygii**  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | ?*Diabolepis* |
|   |
|   | ?*Langdenia* |
|   |
|   | *Meemannia* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | ?*Psarolepis* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Onychodontida |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Coelacanthinimorpha (Actinistia) |
|   |
| Choanata (Rhipidistia)  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Styloichthys* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Tetrapodomorpha |
|   |
| Dipnomorpha  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Porolepiformes |
|   |
| Dipnoiformes  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | ?*Psarolepis* |
|   |
|   | Dipnoiformes |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

Xem thêm
--------

* Actinopterygii - cá vây tia

Ghi chú
-------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về ***Lớp Cá vây thùy***. |

1. ↑  Clack J. A. (2002) Gaining Ground: The Origin and Evolution of Tetrapods. Nhà in Đại học Indiana, ISBN 9780253340542.
2. ↑  Nelson, Joseph S. (2006). *Fish of the World*. John Wiley & Sons, Inc. ISBN 0-471-25031-7.
3. ↑  Benton M.J. (2004). *Vertebrate Paleontology*. Ấn bản lần thứ 3, 472 trang, Blackwell Science Ltd, ISBN 978-0-632-05637-8
4. ↑  Janvier Philippe. 1997. Vertebrata. Animals with backbones Lưu trữ 2013-03-12 tại Wayback Machine. Phiên bản 1-1-1997. trong The Tree of Life Web Project
5. ↑  Sarcopterygii trong Mikko's Phylogeny Archive.

| * x
* t
* s
Tiến hóa cá |
| --- |
| Tiên nhân | 
* Động vật có dây sống
	+ Lưỡng tiêm
	+ *Haikouichthys*

 |  |
| Liên lớp Cá không hàm | 

|  |  |
| --- | --- |
| Conodonta | 
* †Prioniodontida
* †*Promissum*

 |
| Cá giáp | 
* †Pteraspidomorphi
* †Thelodonti
* †Lớp Cá không giáp
* †Cá giáp mũ
* †Cá giáp Pituri
* †Cá giáp xương

 |

 |
| Động vật có quai hàm | 

|  |  |
| --- | --- |
| Lớp Cá mập gai | 
* †Climatiiformes
* †Ischnacanthiformes

 |
| Cá da phiến | 
* †Antiarchi
* †Arthrodira
* †Brindabellaspis
* †Petalichthyida
* †Phyllolepida
* †Ptyctodontida
* †Rhenanida
* †Acanthothoraci †
* †Pseudopetalichthyida?
* †Stensioella?

 |
| Lớp Cá sụn | 
* Phân lớp Cá mang tấm
* Phân lớp Cá toàn đầu

 |
| Liên lớp Cá xương | 

|  |  |
| --- | --- |
| Lớp Cá vây thùy | 
* Actinistia
	+ Bộ Cá vây tay
* Cá phổi
* Động vật dạng bốn chân

 |
| Lớp Cá vây tia | 
* Phân lớp Cá sụn hóa xương
* Neopterygii
	+ Phân thứ lớp Cá toàn xương
	+ Phân thứ lớp Cá xương thật

 |

 |

 |
| Danh sách | 
* Danh sách cá tiền sử
	+ Danh sách các loài cá mập trai
	+ Danh sách các chi cá đã phiến
	+ Danh sách các chi cá sụn tiền sử
	+ Danh sách các chi cá xương tiền sử
	+ Danh sách các chi cá vây thùy
* Danh sách các hóa thạch chuyển tiếp

 |
| Liên quan | 
* Lịch sử tiến hóa sự sống
* Hóa thạch chuyển tiếp
* Cổ sinh vật học có xương sống

 |

| * x
* t
* s
Động vật có dây sống theo Phân ngành |
| --- |
| 
* Giới: Động vật
* Phân giới: Eumetazoa
* (không phân hạng) Bilateria
* Siêu ngành: Động vật miệng thứ sinh

 |
| Phân ngành Sống đuôi | 
* Ascidiacea
* Thaliacea
* Appendicularia
* Sorberacea

 |
| Phân ngành Sống đầu | 
* Lancelet

 |
| Động vật có hộp sọ | 
* Myxini
* Hyperoartia
* Lớp Cá sụn
* Lớp Cá vây tia
* Lớp Cá vây thùy
* Động vật lưỡng cư
* Sauropsida
* Lớp Thú

 |

| * x
* t
* s
Osteolepiformes |
| --- |
| 
* Giới: Động vật
* Ngành: Động vật có dây sống
* Lớp: Lớp Cá vây thùy
* Phân lớp: Động vật dạng bốn chân

 |
| Canowindridae | 
* *Canowindra (fish)*
* *?Gyroptychius*
* *Koharolepis*

 |
| Elpistostegalia | 
* *Elpistostege*

 |
| Megalichthyidae | 
* *Cladarosymblema*
* *Ectosteorhachis*
* *Mahalalepis*
* *Megalichthys*
* *Megapomus*
* *Megistolepis*

 |
| Osteolepidae | 
* *Beelarongia*
* *Osteolepis*

 |
| Tristichopteridae | 
* *Cabonnichthys*
* *Canningius*
* *Eusthenodon*
* *Eusthenopteron*
* *Heddleichthys*
* *Hyneria*
* *Jarvikina*
* *Langlieria*
* *Mandageria*
* *Notorhizodon*
* *Platycephalichthys*
* *Tristichopterus*

 |
| Các chi khác | 
* *Marsdenichthys*

 |
| Thể loại liên quan | 
* Category:Devonian fish
* Category:Carboniferous fish
* Category:Lobe-finned fish

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Thẻ nhận dạng đơn vị phân loại | 
* Wikidata: Q160830
* Wikispecies: Sarcopterygii
* ADW: Sarcopterygii
* AFD: Sarcopterygii
* BioLib: 165130
* BOLD: 52
* EoL: 8909
* EPPO: 1SARCC
* Fossilworks: 266392
* GBIF: 238
* iNaturalist: 85497
* IRMNG: 1531
* ITIS: 161048
* NCBI: 8287
* Tree of Life: 14922
* uBio: 113875
* WoRMS: 163509

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tiêu đề chuẩn Sửa dữ liệu tại Wikidata | 
* NKC: ph139198

 |